Kitabı oxu: «Historie van Doctor Jan Faustus, grooten tooveraer en zwarten konstenaer»

Anoniem

Historie van Doctor Jan Faustus, grooten tooveraer en zwarten konstenaer

Gepubliceerd door Good Press, 2022

goodpress@okpublishing.info

EAN 4064066402938

Inhoudsopgave

DE HISTORIE DOCTOR FAUSTUS.

Van zyne Geborte en Studie.

Doctor Faustus in de Medecynen, en hoe hy den Duyvel bezweirt.

Hier volgd de disputatie die Doctor Faustus met den duyvel gehad heeft.

De tweede disputatie van Doctor Faustus met den geest Mephostophiles genaemd.

De derde samenspraeke van D. Faustus met den geest, aengaende zyne belofte.

D. Faustus bloed, en laet het zelve in een kroesken vallen, het welke hy op warme kolen zet en schryft daer mede als volgt

In de derde samenspraeke verscheen aen Faustus zynen geest en dienaer met groote vroylykheyd, en op dezer maniere.

Van de dienstbaerheyd der Geesten, tegen D. Faustus.

Doctor Faustus wilt hem tot den Houwelyken staet begeven.

Eene vraege van D. Faustus, aen zynen geest Mephostophiles.

Een ander disputatie van de Helle en haere Spelonken.

Een ander vraege van D. Faustus van het Regiment der duyvelen, en van hunne over-heeren.

Een vraege in wat gedaente den verstooten Engel geweest is.

Doctor Faustus disputeerde voorder met zynen geest Mephostophiles van het geweld des duyvels.

Eene disputatie van de helle Gehenna genoemt, hoe die geschaepen is, en de pyne die daer in is.

Een andere vraege die Doctor Faustus met den geest hadde.

HET TWEEDE DEEL.

Van de Astrologie van Doctor Faustus.

Een vraege of disputatie van de konste van Astronomie en Astrologie.

Van den Winter en den Zomer.

Van den Hemels-loop, van zyne vercieringe en oorsprong.

Eene vraege van Doctor Faustus, hoe dat Godt de weireld geschaepen had, en van de eerste geborte der menschen, waer op den geest eene valsche antwoorde gaf.

Doctor Faustus word alle helsche geesten in hunne gedaenten voorgesteld, waer onder dat zeven van de principaelste waeren, met hunnen naem genoemd.

Hoe dat D. Faustus in d’helle gevaeren is.

Hoe dat D. Faustus in de sterren des Hemels opwaerds gevaeren is .

De derde reyze van D. Faustus, in zommige koningryken, vorstendommen en ook in de voornaemste landen en steden.

Van het Paradys.

Van de Sterren.

Eene vraege van de gelegendheyd der geesten.

Eene andere vraege van de Sterren die op de Aerde vallen.

Van den Donder.

HET DERDE DEEL.

Historie van D. Faustus en keyzer Karel den vyfden.

D. Faustus toovert eenen Ridder hert-hoorens op zyn hoofd.

Hoe dat den voorzeyden Ridder over D. Faustus meynde te wreken.

Hoe D. Faustus eenen boer, zynen geheelen wagen met hoy en met peirden in zyn lyf slokt.

Van dry treffelyke Graeven, die D. Faustus op hun begeiren door de logt voerde tot Munchen in Beyerland, op de bruyloft van den zoon des Hertogs om die te bezien.

Hoe dat D. Faustus geld van eenen jode ontleende, en hem zynen voet te pande gaf, den welken hy zelve in des jods by-wezen afzaegde.

D. Faustus bedriegt eenen peirde-tuysscher.

Hoe D. Faustus wederom een voer hoy in zyn lyf at.

Van eenen twist die tusschen twaelf Studenten was.

Een avantuere met eenen dronken Boer.

Hoe D. Faustus verkoopt vyf Verkens voor zes guldens ider.

Wat D. Faustus voor een avantuere aen de vorsten van Anhalts-Hof bedreven heeft.

Van een ander avantuere, die D. Faustus dezen Hertog te gevalle gedaen heeft, toen hy een heerlyk kasteel op eene hoogte getimmert heeft.

Hoe D. Faustus met eenige van zyne goede Gezellen in den kelder geraekte van den Bisschop van Saltzburg.

Van den tweeden Vasten-Avond, welken daer was des Dynsdag.

Op den Asschen-Woensdag den regten Vasten-Avond.

Van den vierden Vasten-avond des Donderdags.

Op den Zondag daer naer, van de betooverde Helena.

Van eene perte die D. Faustus dede aen eenen Boer, doende de vier Raders uyt zynen Wagen in de locht springen.

Hoe D. Faustus schenkt de Studenten tot Leipsig een vat wyn.

Hoe D. Faustus tot Erfurt den Homerus gelezen en de Grieksche Helden zyne toehoorders gewezen en voorgesteld heeft.

D. Faustus wilt de verlorene Comedien van Terentius en Plautus wederom aen den dag brengen.

Een ander Historie, hoe dat D. Faustus overzins in een gasterie komt.

Hoe dat D. Faustus zelve een Gasterye had.

Hoe eenen Monik wilde D. Faustus bekeeren.

Van vier Tooveraers, die malkanderen het hoofd af hielden en wederom opzetteden, waer van D. Faustus ook het zyne dede.

Van eenen ouden man die D. Faustus van zyn godeloos leven heeft willen bekeeren, en wat ondank hy daer voor had.

De tweede verschryvinge van D. Faustus die hy zynen geest overgegeven heeft.

Van twee Persoonen die D. Faustus te samen koppelde, in ’t 17ᵈᵉ jaer zyn’er belofte.

Van veelderleye Gewassen, die D. Faustus in den winter, ontrent kers-misse, in zynen hof had, in ’t 19ᵈᵉ jaer zyn’er belofte.

Van een verzaemeld krygs-heyr, tegen den vry heer, den welken D. Faustus aen des keyzers hof een herts-hoorn op zyn hoofd getooverd had, in ’t 19ᵈᵉ jaer zynder belofte.

Van de boelschappen van D. Faustus, in ’t 19ᵈᵉ en 20ˢᵗᵉ jaer zyn’er belofte.

Van eenen schat die D. Faustus gevonden had in ’t 21ˢᵗᵉ jaer zyn’er belofte.

Van Helena uyt Griekenland, die Faustus tot een byslaepster gedaen was, in ’t laetste jaer zyn’er belofte.

HET VIERDE DEEL.

Van D. Faustus Testament , in ’t welk hy zynen Dienaer Wagenar tot zynen erfgenaem maekt.

D. Faustus bespreekt hem met zynen dienaer wegens het Testament.

Hoe dat hem D. Faustus in den tyd dat hy niet meer als eene maend te leven had gekweld heeft, over zyn duyvels wezen gejammer en daer over gezugt.

Het wee geklag en jammeren van D. Jan Faustus, om dat hy nog in den fleur zyns levens, en in al zulke jongheyd sterven moest.

Nog een andere klagt van D. Faustus.

Hoe dat den boozen geest den bedroefden D. Faustus met wonderlyke spotagtige spreek-woorden aentast.

De wee-klagten van D. Faustus van de helle en van haere onuytsprekelyke pyne en kwaele.

Van het grouwelyk, en verschrikkelyk eynde en afscheyd van D. Faustus, waer aen ider Christen mensch hem zal spiegelen en hem daer van wagten zal.

Eene bede van D. Faustus aen de Studenten.

Van het begraven van D. Faustus romp.

DE HISTORIE DOCTOR FAUSTUS.

Inhoudsopgave

Van zyne Geborte en Studie.

Inhoudsopgave

Doctor Jan Faustus heeft eenen boeren Zoon geweest, die tot Rhod by Jena woonagtig was, van God-zalige Ouders, onder de Heerlykheyd van Weymeren geboren in ’t jaer 1491. Hy heeft ook in de Stad van Wittenberg vele bloed-vrienden gehad die al t’samen Godzalige luyden waeren, en heeft ook onder andere tot Wittenberg eenen Neve gehad, den welken een eerlyk en wel-hebbende Man was, die dezen voorzeyden Faustus opgevoed en voor zynen Zoon aengenomen had, mids dat hy zelve geen kinderen hadde, waerom dat hy hem liet ter Schole gaen, en in de Theologie studeren. Maer hy is van dit God-zalig voornemen afgeweken, en heeft het Heylig Woord Gods misbruykt. Waerom dat wy alzulke ouders en goede vrienden die zeer geirn het best met hem gedaen en alle deugd daer aen gezien hadden, gelyk alle vroome Ouders plegen te doen, geenzins beschuldigen wil, nog in deze Historie betrekken, gelyk ook de Ouders, den grouwel van hun kind noyt gezien nog beleeft hebben. Wel is ’t waer dat de Ouders voor hunne dood geweten hebben, dat hunnen Neef dezen Faustus voor een Kind opgenomen hadde, waer in zy hun zeer hebben verblyd, die ziende zyne groote memorie en geest, groote zorge voor hem heeft gedraegen, gelyk als Job. in ’t 1 cap. voor zyne kinderen zorge gedraegen heeft, op dat zy tegen den Heer niet zouden zondigen. Het gebeurt ook menigmael, dat vrome Godzalige Ouders, godelooze kinderen krygen, gelyk men aen Caïn, Gen. 4, aen Ruben, Gen. 49, en aen Absalon gezien heeft. Het welke ik hier alzoo verhaelen moet om dat’er zommige zyn geweest die deze Ouders hier in willen beschuldigen (die ik nogtans alhier teenemael begeire verontschuldigt te hebben) zeggende dat Faustus van zyn Ouders alzulke fenyn zoude gezogen, en datze hem in alles moedwillens zouden opgebragt, en niet zouden tot het studeren gehouden hebben, het welk hun tot groote oneere strekken zoude.

Ook, dat de vrienden zynen grooten geest merkende, hem tot de Studie der Theologie geraeden hebben; waer toe hy geenen lust gehad heeft: dat’er ook altyd eenen roep en een gemeyn zeggen onder het volk is geweest, dat dezen Faustus met Tooverye omging, waerom dat zyne voorzeyde vrienden hem dikwils wel straffelyk vermaend en van deze godeloosheyd afgeraeden hebben, en gelyk dezen Faustus zeer wys en tot de studien geneygd was, zoo is hy door het onderzoeken der Rectoren zoo verre gekomen, dat men hem ook voor het geheele Magistraet heeft ondervraegd, met nog 16 andere Magisters, de welke hy al te-samen met vraegen en antwoorden is te boven gegaen, zoo dat hy zynen tyd zeer wel besteed hebbende, korts daer naer eenen Doctor in de Theologie geworden is. Daer toe heeft hy eenen onzinnigen hooveirdigen moed, en eenen dullen kop gehad gelyk men hem altyd den speculateur genoemd heeft. Hy is ten laesten onder kwaed gezelschap geraekt, en heeft de H. Schrifture achter de deure en onder de bank gesmeten, en een godeloos leven beginnen te leyden zoo men uyt deze naervolgende Historie genoegzaem verstaen zal. Maer het is een gemeyn spreekwoord: wat tot den duyvel lopen wilt, kan men niet ophouden nog daer van afweiren. Terwyl deze zaeken hun alzoo toedroegen, zoo vond ook D. Faustus zyns gelyks, die met galdeensche, met persische, met arabische en met grieksche woorden figureren, characteren, bezweiringen en met tooveryen omgingen. Welke voorzeyde dingen niet anders zyn als lautere dardiano artes, Nigromantie carwina, Vonesicium, inconiatio, gelyk als alzulke Boeken, woorden en naemen niet anders mogen genoemt worden. Deze dingen behaegden D. Faustus zeer wel, gelyk hy ook nagt en dag daer in speculeerde en studeerde: hy begeirde ook geen Theologus meer genoemd te worden, maer weirelds mensch, en noemde hem zelve een Doctor in de Medecynen, waer door hy een astrologus, een Mathematicus en tot een dekmantel een medicus geworden is, gelyk hy voor eerst veele luyden door de medecynen geholpen heeft. Hy was ook wel ter spraeke, en in de H. Schrifture zeer wel ervaeren, zoo dat hem den wil des Heere niet onbekent was daer zy spreekt: “Wie den wil des Heere weet, en niet doet, zal met vele slaegen geslaegen worden. Item, niemand kan twee Heeren dienen. Item, gy zult God niet tenteren.” Maer hy heeft op alle deze dingen niet gedagt, en heeft zyne ziele alzoo eenen tyd lang in de weegschael gezet zoo dat hy niet te verontschuldigen is, al of hy het door onnoozelheyd gedaen had.

Doctor Faustus in de Medecynen, en hoe hy den Duyvel bezweirt.

Inhoudsopgave

Gelyk als wy hier vooren verhaeld hebben zoo had dezen D. Faustus al lief het geen hy geenzins behoorde lief te hebben naer het welk hy tragtte dag en nacht. Hy nam arents-vleugelen aen om alzoo alle hoeken des hemels en der aerden te onderzoeken, want zyn groote ligtveirdigheyd dreef hem zoo verre, dat hy alderleye tooversche vocabulen, figueren, characteren, conjuratien begonst te verhandelen, om daer door den duyvel tot hem te voorderen, en alderleye tooverye daer mede te proeven en in ’t werk te stellen.

Het gebeurde, dat hy eens is gekomen in een groot digt wout, ontrent Wittenberg gelegen, ’t welke men het Spesser-wout noemt, gelyk D. Faustus zelve daer naer bekend heeft; in welk wout hy eens tegen den avond maekte een vier weg-schey, kruysweg rondom, waer in hy met zynen staf zommige cirkels maekte, en boven de zelve nog twee andere, zoo dat de twee opperste in den grooten cirkel kwamen, en bezwoer alzoo den duyvel ’s avonds tusschen 9 en 10 uren. Dit doende heeft zonder twyffel den duyvel wel in zyn vuyst gelachen, en gedagt, sa, sa, ik moet u den moed koelen, en u aen de simme-bank zetten op dat my niet alleen dat lichaem, maer ook die ziele mag ten deel vallen. En gy zult den regten man zyn, die ik myn bode zal mogen zenden als ik zelve niet komen kan; gelyk zulks ook geschiedde: want den duyvel leyde hem wonderlyk op ’t ys, en bragt hem regt in ’t net. Want als D. Faustus den duyvel bezwoer zoo geliet het den duyvel, als of hy niet geirn met D. Faustus had willen te doen hebben, gelyk den voorzeyden duyvel in dit wout al zulk gerugt maekte, als of hy had willen ’t wout van onder te boven keeren, doende de boomen tot op de aerde buygen. Daer naer scheen ’t al of het wout vol duyvels geweest hadde, die in en rondom deze cirkels hun vertoonden, maekende al zulk gerugt, al of het niet anders had geweest als loopende wagens, afschietende bussen, alderleye vuer en vlammen; in welk wout ook alderleye snaerspel, dansen en springen, ook alderleye schermutsinge van spiessen en zweirde gehoort wierd, het welk zoo lang bleef dueren dat D. Faustus meynde uyt den cirkel te loopen. Dan hy wierd wederom van een ander gevoelen dagt op een ander godeloosheyd blyvende by zyn voorgaende gedagt, Godt geve wat’er zouden mogen volgen, en begonst op een nieuw den duyvel te bezweiren, die hem het volgende voor hield: Het scheen dat boven den cirkel een vogel-gryp, of tienen draek zweefde en fladderde. En als D. Faustus zyne bezweirnis gebruykte, kermde dat dier zeer jammerlyk. Straks daer naer viel’er een vierige sterre, die in een vierige kol veranderde, waer door ook den voorzeyden D. Faustus zeer verschrikte, doch zoo bleef hy altyd by zyn voornemen, en het dogte hem een groote zaeke te wezen, dat hy hem den duyvel onderdaenig maeken konde, gelyk D. Faustus in een zeker gezelschap hem heeft laeten verleyden, en hem daer af beroemd heeft, dat hem het hoogste hoofd van de gansche weireld onderdaenig en gehoorzaem was. Waer op hem ook van de studenten wierd geantwoord: Dat zy geen hooger hoofd op deze weireld kende, als den Paus, Keyzer of Koning. Waer op D. Faustus antwoorde: Het hoofd dat my onderdaenig is, dat is nog hooger. Gelyk hy zulks betuygde met den epistel Pauli tot de Eph. 6. Den Vorst op dezer weireld en onder den Hemel enz. Aldus bezwoer hy deze Sterre eens, twee en drymael uyt welke een vuerstroom ging, een mans lengde hoog, en viel wederom omleeg, waer op zes keirssen gezien wierden, waer van d’een opwaerds, en d’ander zoo lang nederwaerds trok, tot dat’er ten langen lesten de gedaente van eenen man uyt geformeerd wierd, welken rondom den cirkel liep, een half ure lang duerende. Terstond daer naer veranderde hem dezen duyvel en geest in de gedaente van eenen grouwen monik die met Faustus begonst te spreken en te vraegen wat zyne begeirte was: waer op hy antwoordde, dat hy morgen nagt ten 12 uren by hem t’zynen huyze zoude willen verschynen, het welk hem den duyvel eenen langen tyd weygerde. Maer D. Faustus bezwoer hem wederom by zynen Heer, op dat hy zyn begeiren zoude willen nakomen, en in het werk treden het welke hem den geest ten lesten belofde te doen.

Hier volgd de disputatie die Doctor Faustus met den duyvel gehad heeft.

Inhoudsopgave

Als D. Faustus des morgens t’huys gekomen was, zoo riep hy den geest in zyne kamer, gelyk hy ook aldaer verscheen om te aenhooren de begeirte des voorzeyden Doctor.

Nu is ’t boven maeten zeer te verwonderen dat eenen geest wanneer Godt zyne hand van den mensch aftrekt, voor die menschen al zulke spookerye kan maeken. Maer het is gelyk men plagt te zeggen dat al zulke gezellen doch eens den duyvel zien moeten, het zy hier, of hier namaels.

D. Faustus begint wederom zyn guychelspel, bezweird den duyvel op nieuws, en stelde hem eenige artikelen voor oogen.

In den eersten, dat hy hem zoude onderdaenig en gehoorzaem zyn in al het geen hy hem zoude mogen vraegen, bidden en belasten, zoo lang als hy Faustus op deze aerde zoude leven.

Item, dat hy hem alles zoude zeggen waer na hy hem kwam vraegen zonder ied te verzwygen.

Item, dat hy hem op alle zyne vraegen niet onwaeragtigs zoude willen antwoorden.

Het welk hem den voorzeyden geest afsloeg en weygerde, hem excuseerende, dat hy geen volkomen magt had, voor en al eer hy van zynen heer, daer hy onder stond consent had. En sprak: Lieven Faustus uwe begeirten te volbrengen, en staet niet in myne magt, maer in de magt van den helschen god. Waer op D. Faustus hem antwoorde: Hoe zal ik dat verstaen? Zyt gy hier toe niet magtig genoeg? Waer op den geest antwoorde: neen. Zoo dat Faustus wederom zeyde: Vriend zegt my doch die oorzaeke? Gy zult weten Fauste, zeyde den geest, dat onder ons alzoo wel een reglement en heerschappye is, als op der aerde. Want wy hebben onze regeerders en dienaers, waer van ik eenen ben, en wy noemen ons ryk een legioen. Want of schoon den verstooten Lucifer hem zelve door hooveirdye tot eenen val gebragt heeft, zoo heeft hy nogtans een legioen van veel duyvelen opgeregt, den welken wy den Orientalistschen Prins noemen, om dat hy zyne heerschappye in ’t oosten heeft. Alzoo is’er ook een heerschappye in ’t zuyden, noorden en westen. En midsdien dat Lucifer den gevallen Engel zyn heerschappye en zyn ryk ook onder den Hemel heeft: zoo moeten wy ons veranderen, tot menschen begeven, en die onderdanig wezen. Wanneer zulks niet waere, zoo waer het de menschen onmogelyk door eenige magt of konste den duyvel Lucifer hem onderdaenig te maeken, die eenen zekeren zenden moet, gelyk als ik gezonden ben. ’t Is wel waer, dat wy den mensch de regte plaets van onze wooninge nog niet hebben geopenbaerd, gelyk wy ook nog niet hebben gedaen onze heerschappye en regeringe, dat allen afstervenden verdoemden mensch, die dan gewaer word, als hy daer henen vaerd. D. Faustus verschrikte hem daer in, ik begeire daerom niet verdoemt te wezen om uwent wil? den geest antwoorde wederom: wilde niet zoo is’er nogtans geen bidden voor of gy moet doch mede, want uw boos vertwyffeld hert heeft het verdient. Waer op Faustus antwoorde: Gy mogt S. Velien hebben, fleus maekt u van hier. Als nu den geest weg wyken wilde zoo wierd D. Faustus van een ander twyffelagtige meyninge, en hy bezwoer hem, dat hy op den Vesper-tyd aldaer zoude verschynen, om te aenhooren ’t geen hy hem voords zoude voordraegen, ’t welk hem den geest bewilligde, en daer mede kwam hy te verdwynen. Hier mag men het godeloos hert van D. Faustus zien, niet tegenstaende, dat hem den duyvel den armen Judas-zang gelyk men plagt te zeggen en nogtans by zyne godelooze opinie gebleven is.

De tweede disputatie van Doctor Faustus met den geest Mephostophiles genaemd.

Inhoudsopgave

Tegen den avond verscheen wederom den vliegenden geest, namendlyk tusschen 3 en 4 uren, die hem aenbood in alles gehoorzaem en onderdanig te wezen, vermids hem van zynen voorheer de magt gegeven was. En zeyde tot D. Faustus ik brenge antwoorde, en gy moet my wederom antwoorde geven. Maer ik moet eerst hooren, wat dat uwe begeirten zyn, om dat gy my bevolen had alhier te verschynen. D. Faustus gaf hem een antwoorde, maer twyffelagtig en zynder zielen schaedelyk: want hy tragte anders niet te verwerven dan dat hy geen mensch meer wezen zoude, maer eenen openbaeren duyvel, of immers een lit daer van, en hy begeirde van den geest het gene dat hier naer volgt:

Ten eersten, dat hy mogte een geschikte gedaente van eenen geest aennemen, en bekomen. Ten tweeden, dat den geest alles doen zoude, dat hy van hem zoude begeiren en verzoeken. Ten derden, dat hy hem toegedaen, onderdanig en gehoorzaem zyn zoude, als eenen getrouwen dienaer toestaet. Ten vierden, dat hy hem altyd zoo dikwils als hy begeirde hem tot zyn huys te beroepen, hem aldaer zouden laeten vinden, en in al zulke gedaente zoude verschynen, als ’t hem zoude believen. Ten vyfden, dat hy in zyn huys zoude willen onzigtbaer regeren, en van niemand anders als van hem alleen zoude laeten zien ten waere hy zulks expresselyk kwam te begeiren.

Op alle deze voorzeyde puncten, antwoorde den geest Fausto, dat hy hem in alles zoude believen en onderdanig wezen, zoo verre dat hy hem daer tegen ook eenige artikelen wilde toestaen en zoo als hy zulks dede, zoo en zoud’er voords geene zwaerigheyd vallen. Van welke voorschreven artikelen alhier de principaelste volgen.

Ten eersten, dat Faustus hem zal zweiren, beloven en schryven dat hy deze voorschrevene geesten eygen zyn zal.

Ten tweeden, dat hy zulks tot meerder verzekeringe met zyn eygen bloed zoude moeten betuygen, en hem daer mede alzoo tegen hem verschryven.

Ten derden, dat hy alle Christen geloovige menschen zoude moeten vyand wezen.

Ten vierden, dat hy het Christelyk geloof zoude moeten verdelgen.

Ten vyfden, dat hy hem niet zoude mogen laeten verleyden, of hem imand wilde bekeeren. Voor alle welke beloften, den geest hem (Fausto) zekere geduerende jaeren zoude tot dienste wezen. En wanneer deze jaeren zouden om wezen, dat den voorschreven geest hem alsdan zoude mogen haelen.

En zoo verre hy deze voorzeyde puncten wilde onderhouden, zoo zoude hy alles krygen wat zyn herte zal mogen lusten: ook zoude hy straks gewaer worden, dat hy een geest gedaente en forme krygen zoude, D. Faustus was in zyn hoogmoed en stout wezen zoo verbolgen, dat hy op zynder ziele zaligheyd niet dagte: niet tegenstaende hy hem daer op bezag, maer hy sloeg den kwaeden geest die belofte toe, en verschreef hem dat hy alles onderhouden zoude. Hy meynde met meer andere kinderen dezer weireld: den duyvel en is zoo zwart niet als men hem afschildert, nog de helle niet zoo heet als men daer van zegt.

De derde samenspraeke van D. Faustus met den geest, aengaende zyne belofte.

Inhoudsopgave

Naer dat D. Faustus de belofte gedaen had, zoo heeft hy ’s anderdags vroeg den geest tot hem geroepen die hy bevol, dat zoo menigmael als hy hem ontbood in Minne-broeders-habyt, met een belleken verschynen zoude, en dat hy ook te vooreenig zeker teeken doen zoude op dat hy zyn aenkomste gewaer mogt worden. Hy vraegde ook den geest hoe dat zynen naem was? waer op den geest antwoorde dat hy Mephostophiles genaemd was. Op de zelve ure viel dezen godeloozen man af van zyn Schepper en Godt: jae hy wierd ook een lit des duyvels, welken afval geene andere oorzaeke geweest is, dan zynen grooten hoogmoed en zyne groote vermetendheyd; zoo als waeren de reuzen, waer van de Poëten schryven dat zy de bergen te samen draegen, en tegen Godt stryden wilden, jae gelyk den kwaeden Engel die hem tegen Godt stelde, waerom hy ook van wegen zynen hoogmoed en hooveirdye van Godt verstooten wierd, zoo dat de gene die hoog willen klimmen, nedervallen.

Dit aldus gepasseert wezende zoo heeft D. Faustus door eene groote vervolgendheyd met den boozen vyand al zyne contracten, door opentlyke Brieven volbragt en geconfirmeert (het welk voorwaer een zeer schrikkelyk werk geweest is) welke obligatie en contract naer zyne dood in zyn huys gevonden is geworden.

Welke obligatie en verschryvinge ik tot eene waerschouwinge van alle vrome Christenen alhier openbaeren wil, op dat zy den duyvel geen geloove en geven en hunne lyf en ziele niet en komen te verkorten gelyk D. Faustus, daer naer ook zynen armen dienaer door deze duyvelsche razernye verleyd heeft.

Als nu deze beyde partyen zig met malkanderen verbonden hadden, zoo nam D. Faustus een scherp mes, en stak zelve in een ader van zyn slinker hand, en men zeyde voor de waerheyd dat men in de voorzeyde hand een ingegraveerd Schrift gezien heeft, met deze woorden: ô Homo Fugo, dat is te zeggen: ô Mensch vlied van hem, en doet wat recht is, etc.

D. Faustus bloed, en laet het zelve in een kroesken vallen, het welke hy op warme kolen zet en schryft daer mede als volgt:

Inhoudsopgave

“Ik Joannes Faustus, Doctor, bekenne opentlyk met myn eygen hand, tot een verzekeringe en confirmatie van dezen Brief, mids ik voor my genomen hebbe, in de elementen te speculeren, ik die gaven nog de diepzinnigheyd die my van boven genaedig gegeven is, zoo groot niet en hebbe, nog ook al zulke diepzinnigheyd in myn hoofd niet en bevinde, ofte zulks van geene menschen leeren kan, zoo heb ik dezen tegenwoordigen geest (die hem Mephostophiles laet noemen, en eenen dienaer is des helschen Prins in Orienten) my t’eenemael onderworpen: ook den zelven verkoren, om my te leeren, gelyk hy ook van zyn’er zyde hem aen my verbonden heeft, my in alles onderdanig en gehoorzaem te wezen. Daer en tegen dat ik my wederom tegen hem verspreken ende belove, dat zoo wanneer 24 jaeren naer datum dezers Brief zullen verloopen wezen, dat hy met my zynen wil zal mogen doen en my naer goed behaegen zal mogen regeren, tracteren, vervoeren en alles zoo met lyf en ziele, en met myn vleesch, goed en bloed in der eeuwigheyd zal mogen doen wat hy wilt: waer op ik verfoeye alle de gene die daer leven zoo wel het hemelryk, als de menschen dezer weireld. Amen.”

“In teeken der waerheyd, en tot meerder confirmatie heb ik dit contract met eygen hand geschreven 23 october 1514, en onderschreven met myn hier vooren gebruykt bloed, met goed verstand, zinnen, en gedagten bevestigt, verzegeld ende betuygd, etc.”

Onderteekend

Joannes Faustus, in de Elementen, en in geestelyke dingen, ervaeren Doctor.

Tegen de hertnekkigheyd van D. Faustus komen deze Verzen zeer wel te pas.

Wie zynen lust heeft in stoutheyd en hooveirdye,

Ende den Duyvel alle dingen naer doet,

Die zoekt een roede voor zyn eygen partye;

Hem zelven ombrengende, lyf, ziel en goed.

ITEM.

Die niet en acht het eeuwig pryselyk;

Ende niet en zoeken dan het tydelyk goed,

Geeft hem in ’s duyvels handen afgryselyk,

Daerom men op zyn ziele wel agt nemen moet.

ITEM.

Al die moedwillens tot eenige dagen,

In ’t water springen ofte loopen in ’t vier,

Den zelven is niet te beklaegen,

Al zag men hem branden of verdrinken schier.

In de derde samenspraeke verscheen aen Faustus zynen geest en dienaer met groote vroylykheyd, en op dezer maniere.

Inhoudsopgave

Hy ging voor eerst door gansch het huys, gelyk een vierig man, zoo dat van hem niet dan vuer-vlammen en vuerstraelen gingen, waer op dat een raezinge volgde, gelyk of’er een deel Moniken hadden gezongen, en niemand wist wat voor een gezang dit mogte wezen. Maer Faustus had een goed behaegen in dit guychelspel, hy begeirde zig ook niet in zyn logement te voorderen, voor en aleer hy zag wat voor een eynde dit spel nemen zoude. Terstond daer naer wierd’er gehoord een groot gerugt van spiessen, van zweirden en van andere instrumenten, zoo dat het scheen al of men ’t huys stormender hand overweldigen wilde. Daer naer wierd’er eene jagt gehoort van honden en jaegers, de honden liepen naer eenen hert tot in de kamer van D. Faustus, alwaer zy hem ter aerde leyden. Daer op verscheen in de zelve kamer eenen leeuw en eene draeke die met malkanderen vogten. En al was ’t dat hem den leeuw wel dapper weirde, nogtans wierd hy ten lesten overwonnen en van de draek verslonden. Den knegt van Faustus zeyde, dat hy ook aldaer eenen lintworm zag die geheel witagtig aen zynen buyk was, en boven op zyn lyf zwart, zoo dat hy over de kamer kroop en de zelve vervulde. Terstond daer naer zag men daer ingaen een schoonen pauw en pauwinne, die onder malkanderen twistten, maer zy waeren terstond weder eens. Daer naer zag men eenen dullen stier inloopen regt naer D. Faustus toe, waer over hy niet weynig verschrikt was. Maer alzoo hy Faustus toeliep, zoo viel hy neder en verdween. Hier op wierd wederom gezien eene groote simme die D. Faustus de hand aenbood. Zy sprong boven op hem, en liep wederom ter kamer uyt. Daer naer kwam’er eenen grooten nevel in de kamer, dat Faustus niet konde zien, en zoo haest als den nevel verdwenen was, lagen’er twee zakken, waer af den eenen van goud, en den anderen van zilver was. Ten lesten wierd’er een orgel gehoort, daer naer een claversingel, een harpe, een luyte, violen, bassen, kromhoorens, dwers pypen en meer andere diergelyke instrumenten, elk in ’t bezonder met zyne vier stemmen, zoo dat Faustus niet anders meynde, dan dat hy in den Hemel was. Alle deze voorzeyde dingen duerden alzoo eene geheele ure lang, waer over Faustus zeer stout wierd, en het hem nog niet rouwende was, dat hy zulks gedaen had. Waer uyt men merken mag, dat den duyvel al deze genugte bedreef, om dat hy D. Faustus in zyn voornemen dus te meer volherden zoude, en eene oorzaeke zoude geven te zeggen, dat hy van den duyvel niets kwaeds, nog schrikkelyks had gezien, maer veel meer alderleye genoegte en blydschap, dit alles gepasseert wezende, ging den geest Mephostophiles tot Faustus in de kamer, in de gedaente van eenen monik. D. Faustus sprak tot hem: Gy hebt voorwaer een wonderbaerlykste beginsel gemaekt met alle uwe raezernye, van alderhande genoegten, zoo verre als gy zulks wilt continuëren zoo zult gy my altyd tot eenen vriend hebben. Mephostophiles antwoorde: ô Dat heeft niet veel te beduyden en ik zal u nog veel wonderlyker dingen laeten zien, daer en boven ook alles doen, wat gy van my zult begeiren, zoo verre als gy slegts uwe belofte aen my gedaen, zult volkomen. Waer op hem Faustus die obligatie presenteerde en zeyde: Daer hebt gy den Brief. Mephostophiles nam den Brief aen, en wilde dat D. Faustus daer eene copie van behouden zoude, het welk Faustus alzoo dede.

Van de dienstbaerheyd der Geesten, tegen D. Faustus.

Inhoudsopgave

Toen nu D. Faustus den geest het handschrift met zyn eygen bloed geschreven, overgeleverd had, zoo is ’t voorwaer wel te vermoeden, dat Godt en het gansch Hemels heyr hem moet verlaeten hebben. Hier in heeft hy niet gehandeld als eenen godzaligen huys-vader, maer gelyk eenen duyvel. Gelyk Christus onzen Heer daer van spreekt die al zulke wooninge en al zulk een tabernakel heeft, zoo verre als hy in eenen mensch komt te woonen, zoo heeft hem den duyvel daer in geforceert, gelyk het waer is, dat D. Faustus, zoo men pleegt te zeggen, den duyvel te gast genood hadde.

D. Faustus woonde in zynen neefs huys, want hy had het hem tot een testament gemaekt. Hy had dagelyks eenen jongen student by hem tot eenen dienaer, het welk ook eenen kwaeden Lekker was, met naeme Christoffel Wagenaer, aen wie dit spel zeer wel behaegde, zoo gaf hem zynen meester goeden moed, en belofde hem dat hy van hem een geschikt man maeken wilde. En gelyk de jonge jeugd altyd meer tot het kwaed als tot het goed genegen is. Alzoo was ’t ook met dezen Lekker. Zoo dat Faustus anders niemant by hem in huys had als dezen knegt en den geest Mephostophiles, die altyd in de gedaente van eenen monik voor hem wandelde en den zelven bezwoer in zyne schryf-kamer, welke hy altyd gesloten hield.

D. Faustus had alderley eten en drinken zeer overvloedig. Wanneer hy maer goeden wyn hebben wilde, bragt den geest hem dien toe uyt eenen kelder, waer uyt dat hy begeirde, gelyk hy hem daer van ook wel beroemd heeft, dat hy den keurvorst, den hertog van Beyeren en den bisschop van Saltsborg groote schaede in hunne kelders dede. Voords had hy dagelyks alderleye gekokte spyze, want hy konde alzulke tooversche konsten, dat zoo haest als hy eene venster opende, en eenen vogel noemde die hy begeirde, daer straks kwam invliegen.

Desgelyks bragt hem den geest uyt alle omliggende landen, en uyt alle Princens en Graevens Hoven, de beste gekokte spyze.

Hy en zynen jongen, gingen zeer staetelyk gekleed, waer toe zynen geest het laken, zoo tot Nurenburg, tot Strasburg en tot Frankfort by nagt stelen moesten, mids dat de laken-koopers by nagt niet plegen te verkoopen, gelyk ook niet doen de schoenmaekers nog de pelsers.

Immers ’t was al waer of goed dat geleent of gestolen was.

Nog had hem den geest of duyvel beloft alle weken 25 kroonen te geven, ’t welk jaerlyks tot 1300 beloopen zoude, ’t welk zyn jaerlyks pensioen geweest is.

Doctor Faustus wilt hem tot den Houwelyken staet begeven.

Inhoudsopgave

Aldus leefde D. Faustus een Epicurisch leven, zoo wel by dage als by nagte. Hy geloofde geenen Al, geene helle, nog geenen Hemel, meynde dat lyf en ziele met malkanderen te sterven kwamen. En zyne Aphrodisia dreef hem dag en nagt, dat hy hem tot den houwelyken staet begeven en op een wyf denken zoude. Waer op dat hy zynen geest vraegde (die doch een vyand van den houwelyken staet is) of hy hem tot den houwelyken staet begeven mogte? waer op den kwaeden geest antwoorde: Wat dat hy van hem zelfs maeken wilde?

Item of hy zyne belofte niet meer indagtig was, en of hy die zelve niet langer bedagt en was te houden mids hy toegezeyd en beloft had Godt en alle menschen vyand te wezen; dat hy ook tot den houwelyken staet zeer kwaelyk komen zoude, mids dat hy geen twee Heeren, Godt en hem (den duyvel) dienen koste: want den houwelyken staet is een werk des Alderhoogsten, en wy zyn hem t’eenemael vyand: want zoo veel als hoererye ende alle egtbrekerye aengaet, dat is al goed voor ons. Daerom Fauste, ziet voor u, want zoo verre als gy u tot den houwelyken staet komt te begeven, zoo zult gy van ons in kleyne stukskens gescheurt worden. Lieven Faustus bedenkt by u zelven wat onruste, twist en oneenigheyd uyt den houwelyken staet, te volgen staet. D. Faustus ging hem daer op bedenken, gelyk alle godelooze herten niet goeds doorgronden konnen, mids dat den duyvel de zelve geleyd en regeert. Eyndelyk, alzoo hy hem hier op lang genoeg bedagt hadde, zoo voorderde hy zynen monik tot hem, gelyk het moniken en nonnen maniere natuerlyk is, den houwelyken staet te veragten, alzoo dede ook den monik D. Faustus, den welken hem den houwelyken staet t’eenemael afraed. Waer op dat Faustus antwoorde, en zeyde: Nu wil ik my tot den houwelyken staet begeven, daer mag uytvolgen wat’er wilt. Zoo haest als hy zulks voor hem genomen had, kwam daer al zulken stormwind op zyn huys aen, als of het zelve van onder tot boven zoude gekeert hebben geweest. Alle de deuren en vensters sprongen uyt hunne hangsels: daer-en-boven was zyn geheel huys zoo vol stof, als of het tot asschen zoude verbrand geweest hebben. D. Faustus liep de trappen af, en hem greep eenen man, die hem weder ter kamer in wierp, met zulk geweld, dat hy handen nog voeten konde roeren: rondom hem ging van alle kanten een vuer op al of hy hadde moeten verbranden: hy riep tot zynen geest om hulpe, hem belovende, dat hy voortaen in alle manieren nae zyn raed en wil leven zoude. Waer op hem den duyvel lyfagtig verscheen, maer in alzulke grouwelyke en schrikkelyke gedaente, dat hy vreesde hem aen te zien. Den duyvel sprak: Van wat meyninge zyt gy nu? Faustus zeyde dat hy van zyne belofte afzag, waerom dat hy om genade en vergiffenisse bad, waer op hem den duyvel met kort-bondige woorden zeyde: Nu wel aen, ziet toe, dat gy anders doet, en blyft daer by, dat zeg ik u, en verdween. Daer naer kwam den geest Mephostophiles by hem, en zeyde: Zoo lang als gy in uwe beloften blyft volherden, ziet, zoo zal ik uwen wellust zoo verzaedigen, dat gy den zelven niet grooter zoude wenschen, namendlyk als gy niet kond alleen leven, zoo zal ik u alle dagen en nagten een wyf te bedde brengen, die van zulke schoonheyd en gedaente wezen zal, als eenige die gy in deze stad zoude mogen zien, en de welke u beste behaegelyk is, die zal by u woonen.

Dit behaegde D. Faustus zeer wel, dat zyn herte van blydschap bevende wierd; het berouwde hem dat hy zulks voorgenomen had: daer toe wierd hy zoo berumstig en onkuys, dat hy niet anders dede dan dag en nagt op schoone vrouw-lieden denken, dat al was ’t dat hy met den duyvel zyn onkuysheyd bedreven had; ’s anderdags op een ander was denkende.

Eene vraege van D. Faustus, aen zynen geest Mephostophiles.

Inhoudsopgave

Naer dat D. Faustus deze verhaelde grouwelyke onkuysheyd met den duyvel bedreven had, zoo gaf hem zynen geest eenen grooten boek in d’hand, waer in alle tooverye en alderleye higromantie beschreven stond, ’t welk hem nog neffens zyn duyvels houwelyk, verlustigen zoude. Deze Dardania artes heeft men daer naer by zynen knegt Christoffel Wagenaer gevonden; korts daer naer begon hem te dryven zyne duyvelsche hooveirdye, en riep tot hem zynen knegt, en zynen geest Mephostophiles, om met de zelve eene samenspraeke te houden, en zeyde tot den geest: Lieven dienaer, zegt my toch eens, wat gy voor eenen geest zyt? waer op den geest antwoorde: Mynen lieven heer Fauste, ik ben eenen vliegenden geest die onder den Hemel regeert. D. Faustus zeyde: Hoe is toch uwen heer Lucifer tot eenen val gekomen? waer op den geest antwoorde, heer Fausto, even gelyk mynen heer Lucifer eenen schoonen Engel van Godt geschaepen was, en een Schepsel der zaligheyd geweest is, zoo weet ik van hem dat men zulken Engel Hirarchia noemd. En daer waeren’er dry, Seraphin, Cherubin, en den Troon Engel, die al d’ander Engelen regeert: d’ander bewaeren en regeren de menschen, den derden weirt en stoort onzer duyvelen magt, waer over datze Prins Engelen en kragt-Engelen genoemd worden. Men noemd ze ook Engelen van alle groote wonder werken, bodschappers van alle groote dingen en Engelen van alle zorgvuldigheyd. Alzoo was Lucifer ook eenen onder hun van de schoonste Engelen, en was Raphaël genaemd, de andere twee Gabriël en Michaël.

Een ander disputatie van de Helle en haere Spelonken.

Inhoudsopgave

Doctor Faustus droomde van de helle, waer op hy zynen boozen geest vroeg nae den inhoud diër plaetse, na het schepsel der voorzeyde helle en wat’er voor een maniere van plaetse wezen mogte? Den geest verklaerde hem daer op: Dat zoo haest als zynen heer Lucifer tot den val gekomen was, hem de helle bereyd was, welke daer is eene duysterheyd, waer in den duyvel Lucifer met eene ketinge gebonden ligt en verstooten, de welke hy tot het oordeel behouden zal, waer in dat niet anders gevonden word dan eene groote duysterheyd, vuer, solfer, pek en meer anderen stank. Voords konnen wy duyvels niet anders weten, zeyde hy, hoe of op wat maniere de helle geschaepen is, nog hoe datze van Godt gebouwd is, want zy heeft nog eynde nog grond.

Een ander vraege van D. Faustus van het Regiment der duyvelen, en van hunne over-heeren.

Inhoudsopgave

Dezen kwaeden geest moest D. Faustus ook onderrichten van de wooning der duyvelen, van hun Regiment, en van hunne magt.

Den geest antwoorde en sprak: Lieven heer Fauste, de helle en haere rivieren, is onzer alle wooninge en huyzinge, de zelve heeft alleen zoo groot begryp, als de gansche weireld over de helle, en de weireld tot onder den Hemel; er zyn 10 Regimenten en 10 koningen, welke de overste onder ons duyvelen zyn, en de geweldigste onder de 6 Regimenten zyn deze naervolgende:

 1. Lucas Mortis.

 2. Stagium Ignis.

 3. Terra Tenebresa.

 4. Tattarus.

 5. Terra Obliviones.

 6. Gehenna.

 7. Herebeus.

 8. Barathrum.

 9. Styx.

 10. Acheron.

In de zelve regeren de duyvelen Plegeton genoemd. De zelve 4 Regimenten zyn koninglyke regeringen, gelyk Lucifer regeert in ’t Oosten, Belzebub in ’t Noorden, Balial in ’t Zuyden, Astaroth in ’t Westen. Deze regeringe zal blyven tot het Oordeel des Heere.

Een vraege in wat gedaente den verstooten Engel geweest is.

Inhoudsopgave

Doctor Faustus begonst wederom met den geest te spreken. Hy vraegde hem: Op wat wyze zynen heer Lucifer in den Hemel verciert was? en hoe hy aldus gewoont heeft? zynen geest bad hem dat hy hem dry dagen daer op mogt bedenken: en hy gaf hem den derden dag deze antwoorde: Mynheer Lucifer, die nu eertyds zoo genoemd wierd, is van wegen zyne verstooringe, uyt het klaer ligt des Hemelryks, die te vooren eenen Engel Gods en eenen Cherubin was, die ook alle de schepselen Gods in den Hemel gezien heeft, die was in zulk grootagtinge en weirdigheyd, en in zulke wooninge, dat hy boven alle Schepselen Gods, boven goud en edel gesteenten, en van Godt alzoo verligt was, dat hy de zonne en sterren-glans te boven ging: want zoo haest als hem Godt geschaepen had, zette hy hem op den Berg Gods en in de regeringe van een vorstendom, zoo dat hy in alle manieren volmaekt was; maer zoo haest als hy hem begon te verhooveirdigen en boven het oosten wilde verheffen, wierd hy van Godt uyt de wooningen des hemels verstooten, en van zynen stoel afgezet in eenen viersteen, die inder eeuwigheyd niet uytgebluscht zal worden, maer eeuwig branden zal. En vermids hy wetens en onwetens tegen Godt geweest is, zoo heeft hem Godt uyt zynen rechterstoel gezet, en hem tot de helle veroordeelt en verdoemt, waer uyt dat hy inder eeuwigheyd niet wyken mag.

Als nu D. Faustus den geest van deze dingen alzoo aengehoort had, zoo ging hy daer op speculeren. Hy ging ook alzoo stilzwygens van den geest weg in zyne kamer, leyde hem te bed, en begonst bitterlyk te weenen en te zugten, en op deze vertellinge des geests te denken, hoe dat den duyvel den verstooten Engel van God, zoo eerlyk vercierd was. En zoo verre hy niet zoo hooveirdig tegen Godt geweest had, een eeuwige wooninge in den hemel, en een hemels wezen zoude behouden hebben, en nu van Godt eeuwig verstooten is. Hy sprak: ô wee! wee my inder eeuwigheyd! alzoo zal ’t met my ook gaen, want ik ben ook een schepsel Gods en myn onderdaenig vleesch en bloed heeft my aen lyf en ziele inder eeuwigheyd de verdoemenis toegebragt, my door myn eygen vernuft en zinnen gedreven dat ik als een schepsel Gods van hem afgeweken ben, en my van den duyvel zoo heb laeten verleyden, dat ik my aen hem met lyf en ziele overgegeven en verkogt hebbe, waerom ik geen genade meer te verhopen hebbe; maer moet worden gelyk Lucifer, en in de eeuwige verdoemenis verstooten worden. Och wee! wee! in wat ellende heb ik my zelven gebragt: Och waer ik noyt geboren geweest.

Alzoo dede D. Faustus deze beklaeging en hy konde geen hope nog geloove meer krygen, op dat hy door boete tot de genade Gods mogt gebragt worden. Want zoo verre als hy gedagt hadde, den duyvel heeft my bedrogen, ik wil wederom tot Godt mynen genadigen Heere keeren, en den zelven om genade bidden en aenroepen en my wederom tot Christus en zyne Christelyke Kerke bekeeren, zoo had het met hem nog goed mogen worden, en den kwaeden geest in deze maniere mogen wederstaen: Niet tegenstaende dat hy hem met lyf en ziele had overgegeven. Maer hy was in al zyne meyninge twyffelagtig en ongeloovig.