Kitabı oxu: «Sıyrılmış qılınc»

BABƏKƏ ƏBƏDİ ABİDƏ

Qədim tarixçilər insan zəkasıyla yaradılmış, dünyanı heyrətə gətirən nadir əsərləri möcüzə adlandırmışlar. Mənə elə gəlir ki, əgər müasir tarixçilər «möcüzəli insanlar» istilahını işlətmək fikrinə düşsələr Babək Xürrəmini onlardan biri hesab edərdilər. Tarix Babəki nəsillərə mərd, cəngavər və əfsanəvi bir şəxsiyyət kimi tanıtmışdır. Calal Bərgüşad «Sıyrılmış qılınc» romanını Babək Xürrəminin möcüzəli həyatına həsr etmişdir. «Sıyrılmış qılınc» müəllifin tarixi roman sahəsində ikinci əsəridir. Bir yazıçı kimi onun istedadı ilk tarixi romanı «Bozatın belində» əsərində üzə çıxmışdır. Təsadüfi deyil ki, «Bozatın belində» romanı Türkiyədə «Tərcüman» qəzetində dərc olunub türk oxucularına çatdırılmışdır. Hələ bu tarixi romanlarına qədər Bərgüşadı doğma Azərbaycanın müasir kənd və şəhərlərində qurub-yaradan əmək adamları daha çox maraqlandırmış, onlar barədə silsilə oçerklər, hekayələr yazmışdır. Bununla belə Calal Bərgüşad dünyanın bir çox ölkələrində olmuş, kapitalist aləminin eybəcərliklərini göstərən bir sıra hekayələr dərc etdirmişdir. Ancaq Bərgüşadı həmişə xalqının, vətəninin azadlığı, istiqlaliyyəti yolunda tarixi şücaət göstərən qəhrəmanlar düşündürmüşdür. O, vətəndaş sənətkar ehtirası ilə oxucusuna xatırlatmaq istəyir ki, sən böyük bir xalqın oğlusan! Sənin əcdadın Babək olub! Sən Qaçaq Nəbi nəslindənsən! Bu işıqlı qəhrəmanlar Calal Bərgüşadın yaradıcılığında mühüm rol oynayır və onların bədii ədəbiyyata gətirilməsində atdığı addımlar uğurludur. Müəllif, qələmə aldığı dövrü dərindən öyrənib yaradıcılıq süzgəcindən keçirərək, tarixi hadisələrə bu günün gözüylə baxır və bunları müasir tələblər mövqeyindən oxuculara çatdırır.

Romanı oxuyarkən adam istər-istəməz o dövrü, xilafətdə cərəyan edən hadisələri göz önünə gətirir… Tarixçilər Abbasilər dövrünü qızıl və intibah dövrü adlandırırlar. Lakin əslində bu dövr kəskin ziddiyyətlər, soyğunçu müharibələr, qorxunc sui-qəsdlərlə dolu idi. Acgöz Abbasi xəlifələri din pərdəsi altında talançı müharibələrini durmadan davam etdirir, tutduqları ölkələrdə az ağalıqlarını möhkəmləndirir, işğala məruz xalqlara ağır cəzalar verir, həmin ölkələrdə olmazın cinayətlər törədirdilər. Xilafətin sərhədləri o qədər böyük, o qədər geniş idi ki, xəlifələr artıq onu silah gücü ilə idarə edə bilmirdilər. Xilafətin Çin sərhəddində günəş çıxanda Əndəlüsdə (indiki İspaniyada) günəş batırdı. Azadlıq istəyən xalqlar tez-tez Abbasi xəlifələri əleyhinə üsyan qaldırırdılar. Bu üsyanların ən böyüyü və xilafət üçün ən qorxulusu Azərbaycanda baş verirdi. Xilafət qoşunu nə qədər güclü olsa da xalqın iradəsini qıra bilmirdi. Xürrəmilər üsyan zamanı xilafətin müvazinətini pozurdular. Belə qarışıqlıq dövründə xəzərlər şimaldan Azərbaycana hücuma keçib Dərbəndi tutur, Kür sahillərinə qədər yeriyib şəhərləri, kəndləri, obaları talan edir, yerli əhalini qandallayıb dəstə-dəstə xaqana hədiyyə göndərirdilər. Cənubdan isə Abbasi xəlifələri üsyan qaldırmış Azərbaycanın üstünə güclü qoşun göndərirdi. Mücahidlər üsyançı xürrəmiləri qılıncdan keçirir, arvad-uşaqlarını isə əsir edib Bağdadın qul bazarına göndərirdilər. Xəlifənin ən qorxulu düşməni bizanslar da fürsət tapan kimi qərb sərhədlərində qan tökürdülər.

Bütün bu müharibələrin ağırlığı ən çox Azərbaycan xalqının üstünə düşürdü. Azərbaycan yadelli işğalçıların tapdağı altında inləyirdi. Dinc əhali var-yoxdan çıxır, şəhərlər, kəndlər, obalar xarabazara çevrilir, fəlakətə, zülmə, aclığa dözməyən mərd xalqımız dağlara çəkilib yadelli işğalçılara qarşı qılınca sarılırdı.

Dövr qəhrəman istəyirdi! Elə bir qəhrəman ki, qılıncını sıyırsın, qələbəyədək qınına qoymasın, bu qılıncın gücü ilə beyinlərə böcək yeridən yadelli işğalçıları Odlar yurdundan qovsun! Belə bir qəhrəman Mimət nahiyəsinin Bilalabad kəndində dünyaya gəldi. O, Azərbaycan xalqının cəngavər oğlu Babək idi! Babək öz xalqını əsarətdən çıxarıb işıqlı dünyaya qovuşdurmaqdan ötrü dünyaya meydan oxuyan Abbasi xilafətilə iyirmi iki il vuruşmuşdur. Babək «Gil ayaqlı nəhəngin» ayağını iyirmi iki il Azərbaycan torpağından kəsmişdir. Babəkin vuruşmaları, bir sıra parlaq döyüş səhnələri Calal Bərgüşadın «Sıyrılmış qılınc» romanında öz əksini tapmışdır.

Babəkin dövrü, qılıncların qına qoyulmadığı bir dövr idi. Xilafətin paytaxtı Bağdadda – Altun sarayında hökmranlıq üstündə gizli və açıq daxili çəkişmələr gedirdi. Vaxtilə xəlifə sarayına yol tapmış nüfuzlu fars əyanları ərəblər tərəfindən darmadağın edilmiş keçmiş Sasani səltənətini yenidən dirçəltmək fikrinə düşmüşdülər. Hətta Xəlifə Harun öləndən sonra onun ərəb qızı Zübeydə xatundan olan oğlu Əminlə, fars qızı Məracil xatundan olan oğlu Məmun arasında böyük mübarizə başladı və nəticədə Məmun öz qardaşı Əminin başını qılıncla vurdurub xəlifə taxt-tacının sahibi oldu.

Calal Bərgüşad taxt-tac üstündə gedən bu qorxunc hadisələri incəliklərinə qədər təsvir etmişdir. Romanı oxuyarkən sarayda baş verən faciələri, sanki gözünlə görürsən, Xəlifə Harunun həmişə «qardaş» dediyi baş vəzir Cəfər ibn Yəhyanın ölüm səhnəsindən dəhşətə gəlirsən.

Müəllif doğma yurdunu yadelli işğalçılardan təmizləyən, xalqını azadlığa çıxartmaq istəyən, əsil insan hüquqlarını müdafiə edən Babəkin ədalətli mübarizələrini dolğun şəkildə verməklə yanaşı, hətta öz qəhrəmanını bir qədər əfsanələşdirməyə də səy göstərmişdir. Adama elə gəlir ki, Babək təkcə Azərbaycan xalqının havadarı deyil, ümumən bəşərin, haqqın müdafiəçisidir.

Calal Bərgüşad Babəki birdən-birə sərkərdə kimi təsvir etməmişdir. Müəllif öz qəhrəmanını müqəddəs atəşgahda dünyaya gətirmiş, Babəkin ayağı yer tutandan onun ləpirinə düşmüşdür. Elə ki, Babək ayaq açdı, sadiqlik mərasimində baş kahin – Möbədi-Möbədan onun belinə yun qurşaq bağladı, o özünü igid sayır, vaxtilə yadellilər tərəfindən qətlə yetirilmiş atası Abdullanın qılıncına sahib olur, Qaraqaşqasının belinə sıçrayıb düşmənə meydan oxuyur: «Atam deyərmiş ki, kimin ki qılıncı pas atıb, onun sahibi ölüdür!» Hətta bu söz Babəkin sıyrılmış qılıncının tiyəsinə də həkk edilmişdir. O, bir parça çörək üçün kiçik yaşlarında varlı bir kişinin ilxısını otarmış, at belində böyümüş, at belində qanad açmışdır. Yaylım vaxtı öz Qaraqaşqasının yalına sinib tay-tuşlarını arxasınca səsləmişdir. Anası Bəruməndlə Qanlı düzdə yer şumlamış, xürrəmilərin başçısı Şəhrək oğlu Cavidanın dəmirçixanasında xam atları miniyə öyrətmişdir. Sərkərdəsi Cavidanın mühüm tapşırıqlarını yerinə yetirmiş, Təbrizdə böyük var-dovlət sahibi Məhəmməd ibn Rəvvaz Əzdinin emalatxanasında ustaya şagird olub qılınc qayırmışdır. Lap axırda isə məşhur tacir Şibl ibn Munakanın sarbanı olub atası Abdulla kimi bütün xilafəti addımbaaddım dolaşmışdır. Gənc Babək xilafətin hər yerində xəlifə qılıncının törətdiyi asılılıqları, iztirabları, zülmü öz gözüylə görür. Babək məşhur Bəzz qalasının sahibi Şəhrək oğlu Cavidanın köməyilə sərkərdə olur… Bundan sonra Babək Xürrəmi bir dövlət xadimi kimi xilafətdə tanınır və hətta o, Abbasi xəlifələrini öz xalq ordusu ilə hədələyir. Xilafəti qorxu altında saxlamaq üçün Bizans imperatoru Feofillə müqavilə bağlayır.

Babək oxucunun nəzərində gah cəngavərdir, gah filosof, gah da Atəşgaha sitayiş edən sadə bir xürrəmi. Vətənpərvərlik, həqiqi məslək dostluğu, düşmənə qarşı barışmazlıq, el-obaya bağlılıq, qələbəyə inam eşqi Babəkin ruhuna hopmuşdur. Müəllif, Babəki bir sərkərdə kimi göstərmək üçün bəzi döyüş səhnələrini qəsdən geniş təsvir etmişdir. (Həştadsər, Həmədan döyüşü, Bəzz ətrafındakı vuruşlar və s.) Babəkin yaratdığı intizamlı, döyüşkən, mübariz xalq ordusu Xəlifə Məmunun və Xəlifə Mötəsimin saysız-hesabsız ordusu ilə dəfələrlə üz-üzə gəlir və çox vaxt da qalib çıxır. Nəhayət, Xəlifə Mötəsim ən məşhur sərkərdəsi Afşini, güclü və o zaman müasir təlim görmüş qoşunla Babəkin üstünə göndərir.

Məlumdur ki, keçmiş işğalçılıq müharibələri, əsasən din pərdəsi altında aparılırdı. Abbasi imperiyası da belə yaranmışdır. Calal Bərgüşad tarixiliyi nəzərə alıb, saray ilahiyəçilərilə atəşpərəst kahinləri arasındakı dini-ideoloji mübarizəni dövrün hadisələrinə möhkəm əlaqələndirmişdir. Biz, romanda Babəkin anası Bəruməndlə atəşgaha getdiyini görürük, atəşpərəst kahinin Babəkə verdiyi nəsihətləri eşidirik. Kahin həmişə Babəki başa salır ki, bizim düşmənimiz şər allahı Əhriməndir, dostumuz isə xeyir allahı ulu Hörmüzdür, atəşpərəstlərin peyğəmbəri Şirvindir.

Biz, baş kahini – Möbədi-Möbədanı ən ağır döyüşlərdə görürük. Baş kahin döyüşdən əvvəl ulu Hörmüzə yalvarır ki, Babəkin qılıncına qüvvət versin. Atəşpərəstlər Hörmüz yolunda, Şirvin peyğəmbər yolunda döyüşə atılırlar. Hətta Bəzz vuruşlarının birində ağır yaralanmış xürrəmilər vuruş meydanından çıxmırlar. Son çarpışmaların birində isə Babəkin əmri ilə döyüşçülər qılınclarının qınını tonqala atırlar. Bu o demək idi ki, daha qılınc qına girməyəcəkdir!

Babək dövründə xilafətin paytaxtı Bağdad dünyanın mədəni elm ocaqlarından biri sayılırdı. O zaman burdakı hikmət evində altı mindən çox alim çalışırdı. Altun sarayında da Əbu Nüvvas kimi məşhur şairlər, əl-Kindi kimi açıq fikirli filosoflar fəaliyyətdə idilər… Din və elm aləmində bir-birinə zidd bir sıra cərəyanlar əmələ gəlmişdi ki, müəllif yeri düşdükcə bu cərəyanların əhəmiyyətini göstərir və hətta filosof əl-Kindi ilə öz baş qəhrəmanı Babəki görüşdürür. Bu görüş səhnəsində igid Babəkin dərin idrak sahibi olduğu meydana çıxır. İşğalçıdan söhbət düşəndə Babək filosof əl-Kindiyə belə deyir: «Qoca, böyük başlar günahkardır… Dəryada böyük balıqlar kiçik balıqlara dinclik vermir! İndi xilafətdə bir çox millət az qalıb öz ana dilini də unutsun. Bəli, həqiqətdir bu! Mədrəsəsi olan kəndlərdə tamam rüsvayçılıqdır. Bu kəndlərdə çoban itləri də, naxırçı küçüyü də, ovçu tulası da az qalır saray avazında hürsün».

Romanda təsvir edilən obrazların əksəriyyəti tarixi şəxsiyyətlərdir. Şəhrək oğlu Cavidan, Dombagöz Əbu İmran, Harun, Əmin, Məmun, Mötəsim, şair Əbu Nüvvas, həkim Cəbrayıl, Zübeydə xatun, baş vəzir Cəfər, Hayzurana xatun, İshaq, cəlladbaşı Məsrur, əl-Kindi, Şeyx İsmayıl, Qərənfil, Fənhas, Bərumənd, tacir Şibl, Səhl ibn Sumbat, Müaviyə, Abdulla, Kəldəniyyə və nəhayət, baş sərkərdə Afşin! Böyüklü-kiçikli bu obrazların hər biri öz-özlüyündə bitkindir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, xəlifələr apardıqları işğalçı müharibələrə, törətdikləri cinayətlərə bəraət qazandırmaq, xalqın gözündən pərdə asmaq üçün özlərinə qəsidələr yazdırır, din yolunda canından keçən mücahidlərini tərifləyir, şəhidlərinin şəninə isə mərsiyə dedirtdirirdilər. Bu məqsədlə Altun sarayına dövrün məşhur şairləri dəvət olunurdu. Əbu Nüvvas həm xəlifə Harun ər-Rəşidin nədimi, həm də sarayın nüfuzlu şairi idi. Filosof əl-Kindi Xəlifə Məmunun məsləhətçisi idi. Yeri gəldikcə müəllif, ayrı-ayrı fəsillərdə Əbu Nüvvas və başqa şairlərdən lirik parçalar verir, filosof əl-Kindinin kəlamları ilə romanını zənginləşdirir.

Müəllif, obrazlarını fərdiləşdirməkdən ötrü onların hər birini öz dililə danışdırır, həmin obrazlar yeri gəldikcə ərəb, fars və Azərbaycan məsəlləri çəkir, fikirlərini atalar sözləri ilə, hikmətli kəlamlarla bəzəyir, özlərinin milli mənsubiyyətini, siyasi-ictimai mövqelərini nümayiş etdirirlər.

Romanın dili sadə və obrazlıdır.

Tarixdən Babəkin ölümü hamıya məlumdur. Babək qətlə yetirilərkən dünyada misli görünməmiş qoçaqlıq göstərir. Calal Bərgüşad Babəkin qətl səhnəsini özünəməxsus bir orijinallıqla təsvir etmişdir. Xəlifə Mötəsimin hökmü ilə cəlladbaşı Məsrur zəncirlənmiş qəhrəmanı qılıncla doğramaq istərkən Babək gözlənilmədən məğlubiyyəti qələbəyə çevirir və o, düşmənə meydan oxuya-oxuya deyir:

«Cəllad gözümü bağlama! Mən son nəfəsimdə bu dünyaya, bu dünyadakı doğma Odlar yurduma baxa-baxa ölmək istəyirəm!»

Müəllif, Babəki oxucusunun gözündə daha da yüksəltməkdən ötrü düşməni Xəlifə Mötəsimin bu səhnə qarşısında necə sarsıldığını göstərir, onun dililə belə deyir: Bağışlanmalı şeytan idi, ancaq gecdir!»

Roman boyu Babək, zülmətlərə işıq saçan bir həqiqət qılıncı kimi parlayır, qürur, qəhrəmanlıq duyğuları aşılayır. Oxucu romanda təsvir edilən sarsıdıcı səhnələrlə tanış olduqca belə bir qənaətə gəlir ki, mən də gərək Vətəni Babəkim kimi sevəm! Mən də gərək doğma torpağı yadelli işğalçılardan Babək kimi qoruyam! Mən də gərək lazım gəlsə azadlıq və istiqlaliyyət uğrunda gedən mübarizələrə sinə gərəm!

Cəsarətlə deyə bilərik ki, yazıçı Calal Bərgüşad ağır, gərgin tədqiqat və yaradıcılıq axtarışları, sənətkar təxəyyülünün gücü sayəsində Babək Xürrəmini – nəsillərə nümunə olan bu qəhrəmanını «Sıyrılmış qılınc» romanı ilə yenidən dünyaya gətirmişdir. Cəsarətlə deyə bilərik ki, Calal Bərgüşad canı qədər sevdiyi doğma yurdu Azərbaycanda Babəkə əbədi bir abidə ucaltmışdır.

ZİYA BÜNYADOV

Azərbaycan EA-nın akademiki,

Respublika Dövlət Mükafatı laureatı.

I
ŞİRİN CƏHƏNNƏM

Zahirən əsrarlı görünən dəbdəbəli saraylarda xidmət edənlərə qibtə etməyin! Onlar, sanki hər an taxtaları çürümüş gəmi ilə tufanlı dənizdə balıq ovuna çıxırlar. Əgər tale onların üzünə gülsə ovları uğurlu olar, gülməsə gəmiləri ilə birlikdə batarlar.

Baş məlaikə Hayzurana xatun, Roma imperatoru Neronun¹ anası Aqrippina kimi hökmdarlıq iddiasında idi. O, oğlu Harun ər-Rəşiddən sonra nüfuzuna görə ikinci xəlifə sayılırdı. Rəsmən oğlu xəlifə olsa da dövlət işlərini əsasən o özü aparırdı. Xəlifənin başı, Neron kimi ovdan, kefdən ayrılmazdı. O hər gün Altun sarayındakı Qızıl ağacın altında dəbdəbəli məclislər düzəltdirər, burada şamların zərif işığı altında yarıçılpaq rəqqasələrlə əylənər, gözəl kənizlərin nəğmələrinə qulaq asardı. Məşuqəsi Qərənfil oxuduqca xəlifə şirin röyalara dalar, özünü hurilərin gül ətirli ağuşunda hiss edərdi. Bu şeiri xəlifə məşuqəsinin dilindən dönə-dönə eşitsə də usanmazdı:

 
Ürəyimə bir ox dəydi,
Sevgi oxu,
Yaşayacam bundan belə,
Sənə inam gətirməklə.
Qazanmışam
Bir məhəbbət əzabını,
Bir ürəyin dincliyini itirməklə.
 

Məclislər şən keçərdi. Soyuyub ara verəndə xəlifənin nədimi-ürək dostu şair Əbu Nüvvas² xəlifə üçün başqa əyləncə tapardı… Fərraşlar, çaparlar, carçılar cəld atlanıb harın köhlənlərini Bağdadın daş döşənmiş küçələri ilə ora-bura çapardılar. Onların bağırtısı bütün məhəllələri ayağa qaldırardı:

– Camaat, eşidin, bilin, böyük və ədalətli Xəlifə Harun ər-Rəşid ova çıxacaq! Heç bir allah bəndəsi küçələrdə görünməsin!

Xəlifə Harun ov paltarını geyib hind səfirinin ona bağışladığı şirboğan Seyyuri itini yanına salar, çiynində ağ şahin, bər-bəzəkli Qara atına minərdi… Kim idi çaparların, fərraşların və carçıların hay-küyünə, hədə-qorxusuna baxan? Bütün Bağdad şəhəri Babil bataqlığına şir ovuna gedən Xəlifə Haruna tamaşa eləyərdi. Darvazalardan və pəncərələrdən neçə qara çadralı, neçə üzü qızıl rübəndli baş küçələrə tərəf uzanardı, neçə parlaq qara göz gizlicə xəlifəyə baxardı. Çoxları deyərdi:

–Mindiyi at deyil, allahın töhfəsidir. Bir şəhərin qiyməti var!

Tamaşaya duranlar xəlifədən daha çox onun Qara atına baxardı. Qədim Sasani padşahları kimi Xəlifə Harun da atını zər-zibaya tutdurmuş, yalına və quyruğuna xına qoydurmuşdu. Atın yalı elə bil qız teli idi. Qızıl yəhərin qaşında daş-qaşlar bərq vururdu. Üzəngi də qızıldan idi. Atın cilovu nadir mirvarilərlə, incilərlə bəzədilmişdi. Qara at çilçıraq kimi alışıb yanırdı. Əcnəbi tacirlər mübahisə edirdilər:

– Deyirsən, yəni bu at cənab Əlinin çəpgöz Dül-Dülündən yaraşıqlıdır?

– Görmürsən? O ki göz qabağındadır,

– Bu atı bu daş-qaşlarla bazara çəksələr kimin pulu çatar ona?

– Heç Qara ata Bağdadın qul taciri Fənhas da yaxın düşə bilməz! Süqüləbd qul bazarında bu ata azı on min qul verərlər…

Neçə gün, neçə gecə Babil bataqlığının yaxınlığında, Savadın qoruqlarında ağ çadırları külək yellədərdi. Sürükçülər ov itlərini bataqlığa qısqırdıb hay-küylə vəhşi şirləri qovardılar. Şirlər tora, dərin lağıma düşərdi… Lağımda çapalayan qəzəbli şirlərin üstünə neçə ox birdən yağardı. Şirlər gücdən düşdükcə Xəlifə Harun xüsusi nəşə duyardı. Seyyuri cəld lağıma atılıb şirin boğazından yapışar, ovu Harunun ayaqları altına atardı.

Altun sarayında söz-söhbət ancaq xəlifənin uğurlu ovundan, onun istəkli məşuqəsi Qərənfillə musiqili çadırda əylənməsindən, nədimi Əbu Nüvvasın ov zarafatlarından gedərdi.

Sarayda nəql edirdilər ki, guya Babil bataqlığına çatanda şair Əbu Nüvvas lovğalanıb atının çilovunu buraxır və ox kimi xəlifənin böyründən ötüb keçir:

– Hm!.. Mənə çatan igid istəyirəm – deyə Əbu Nüvvas Xəlifə Haruna göz vurur: – Harda qaldınız? Arxada qalan şirə qismət olar.

Xəlifə Harun hiss edir ki, Əbu Nüvvasın kefi yuxarıdır. Ona bənd olmur. Hətta dalınca at salmaq istəyən ovçulara da acıqlanır:

– Şairlə işiniz olmasın! İnciyər bizdən. Ovda belə şeylər olar, bura Altun sarayı deyil.

Ovçular atlarının cilovunu çəkirlər. Ancaq sərxoş şair Əbu Nüvvas şıltaqlığından qalmır. Atının başını geri çevirib qalib sərkərdələr kimi:

– Ya əmirəlmömin – deyir – Qara atını az təriflə, sizi arxada qoyar, şir pəncəsinə düşərsiniz.

Xəlifə Harun ər-Rəşid bu dəfə pərt olur, cızığından çıxan nədimini hüzuruna çağırtdırır:

– Ey sərsəri şair – deyir – yoxsa başın bədəninə ağırlıq eləyir?

Əbu Nüvvas cəld özünü yığışdırır və üzünü günəşə tutub gülümsəyə-gülümsəyə cavab verir:

– Ya əmirəlmömin, mən Zöhra ulduzuyam. Zöhra ulduzu isə günəşdən qabaq çıxır ki, bütün aləmə günəşin gəlişini xəbər versin!

Xəlifə-Harunun rəngi-ruhu açılır:

– Şair, nə qədər ki, mən sağam sənə ölüm yoxdur. Bu kəlamına görə sənə on qul qız bağışlayıram.

Şair Əbu Nüvvas hökmdara baş əyib atını Babil bataqlığına tərəf səyirdə-səyirdə ucadan deyir:

– Bənd olma boş başlara!..

Nəhayət, belə gülməli əhvalatlar, digər ov macəraları da xəlifənin gözündə adiləşərdi. Belədə xəlifə nədimi Əbu Nüvvasa gözucu baxıb qımışardı:

– Sübhanəllah.

Bu, bir işarə idi ki, başqa əyləncə fikirləşsinlər. Nədim dərhal əl-ayağa düşərdi. Allahın hədiyyəsi Bağdadda hökmdara əyləncə tapmağa nə vardı! Onsuz da bütün islam dünyası xəlifədən ötrü başdan-başa əyləncə idi. Talelərlə oynamaq ona bir adət olmuşdu.

Bağdadın cıdır meydanını at kişnərtisi titrədərdi. Dəhşətli döyüşlərdə qolları bərkiyib dəmirə dönmüş süvarilər balacaboy, qara atlarının yalına yatıb xəlifənin önündə ildırım kimi çapardılar. Qiymətli ənam gözləyən yüngül bədənli, qıvraq çaparlar hünərlərini xəlifəyə göstərməyə çalışardılar. Cıdırdan sonra Harun ər-Rəşidin çox sevdiyi sövləncan və qura oyunları başlanardı… Oyunçular at üstündə aşım-aşım aşar, fır-fır fırlanardılar. Atın qaçarağında düşüb təzədən yəhərə qalxar, xəlifənin qarşısından ötərkən qılınclarını oynadıb bağırardılar:

– Məhv olsun xəzərlər! Dərbəndə gedib gücümüzü xəzərlərə göstərmək istərdik!

– İstərdik!

– Ya əmirəlmömin, əgər Əndəlüs valisi Birinci Hakim bir də cızığından çıxsa bizi birbaşa onun üstünə göndər!

– Göndər!

– Böyük hökmdar, Bizans Bağdada bac verməkdən boyun qaçırsa, biz onun torpağını torba ilə daşıyarıq!

– Daşıyarıq!

– Qibleyi-aləm, xürrəmilər³ qılıncımıza səcdə edəcəklər! Şəhrək oğlu Cavidan önümüzdə diz çökəcək!

– Diz çökəcək!

Cıdır meydanında keçirilən belə mərasimlərdə məqsəd əslində xəlifənin gücünü və əzəmətini camaata göstərmək idi.

Bu çaphaçap da Xəlifə Harunu yorardı:

– Sübhanallah!..

Cıdır meydanında «ölü güldürənlər» peyda olardılar. Zər-xaraya bürünmüş iriburunlu, leyləkqıç, cırımağız, caydaq məzhəkəçilər meydanda görünərdi. Yarasa cildinə girmiş bir məzhəkəçi, tülkü qiyafəsində özünü dartan hoqqabazın qılçından bərk-bərk yapışıb, cır səslə ona yalvarırdı:

– Amandı, qoymayın, gündüz uçsam, gözəlliyimi görüb məni ovlayarlar.

Gülməkdən ürəyi gedənlər də olurdu. Hırıltı dalğası meydanı titrədərdi. Xəlifə qaşlarını dartıb barmaqlarını şaqqıldadardı. Məzhəkəçilər gah meymun, gah tülkü, gah da şir cildinə girib kefcil xəlifəni qəşş edincə güldürərdilər. Özlərini cürbəcür heyvana oxşadan məzhəkəçilər hərdən əcaib səslə şeir oxuya-oxuya meydanda atılıb-düşərdilər:

 
Bütün qazılardan ağıllı idi,
Eşşəyim mənim.
Söhbətli idi, nağıllı idi
Eşşəyim mənim.
Bir gün qəfildən
Rəhmətə getdi
Eşşəyim mənim.
Mən onu bir gün yuxuda gördüm,
Dedim: eşşəyim, çoxaldı dərdim.
Sənə səpsərin sular içirtdim,
Təzə, dənəvər arpa yedirtdim,
Mənim ağıllı, göyçək eşşəyim,
Tükü ipək eşşəyim.
 

«Eşşək» sözü, adətən qazılara yazılan məzəli şeirlərdə çox işlənərdi, «eşşək» deyəndə qazılar nəzərdə tutulardı. Xəlifə Harun «ölü güldürənlər»dən belə şeir eşidəndə nəfəsi qaralınca gülərdi. Əyanlar da ona xoş gəlsin deyə, eynilə xəlifə kimi uğunardılar. Xəlifə birdən dikəlib:

– Sübhanəllah! – deyərdi.

Altun sarayında şahmat oynayanlar əsnəşər, xəlifənin cıdır meydanından qayıtmasını gözləyərdilər.

Xəlifə üzünü baş vəziri Cəfər ibn Yəhya Bərməkiyə tutardı:

– Başlasınlar!

– Əmirəlmöminə itaət borcumuzdur…

Şahmat oyunu başlanardı. Burda da qalibə xəlifə qiymətli ənam verərdi. Harunun ən qiymətli hədiyyələrini Altun sarayının məşhur şahmatçısı Hafiz Şətrənci alardı .O, ənamı qəbul edəndən sonra xəlifənin oğlu Məmunla oynayardı. Adətən özü qəsdən ona uduzardı. Axırda Xəlifə Harun çoxlarını mat qoymuş oğlu Məmunla özü təklikdə oynayardı. Məmun atasını da məğlubiyyətə uğradardı.

Xəlifə Harun pərt olsa da üzə vurmazdı.

– Bir də oynayaq!

Sonrakı oyunlarda Məmun bilə-bilə atasına uduzardı ki, onun kefi pozulmasın. Bunu hiss edən Xəlifə Harun həm sevinər, həm də kədərlənərdi. Fars qızı Məracil xatundan olan oğlu Məmun, yəni belə mahirdir? Yəni xəlifənin-şüuru belə korlaşdı? Görəsən, güzəştə möhtac olan odurmu?

Şahmat oyunları da Xəlifə Harunu təngə gətirəndə mövqeyinə yaraşmayan oyunlarla məşğul olardı. «Qardaş» dediyi baş vəziri Cəfərlə sarayın məxfi bir guşəsində mərc qoşub həm xoruz döyüşdürər, həm də it boğuşdurardı. Yarışın hakimi Əbu Nüvvas olardı. Həmişə də bir qayda kimi baş vəzirin iti basılar, xoruzu qan-qeysər edilərdi. Qələbədən eyni açılan xəlifə, Əbu Nüvvasa göz vurardı: «Gedək!»

Əbu Nüvvas meydən xumar vəziyyətdə Xəlifə Harunla saatlarla təkbətək oturub söhbət edər və ona qızlardan məzəli şeirlər oxuyardı:

 
Qız deyil, qızıldır…
Əli-ayağı,
Alışan yanağı laləli yazdır,
Arzudan şirindir dili, dodağı,
Bircə baxışına min dinar azdır.
 

Altun sarayının «ulu xəlifəsi» əyləncəyə, eyş-işrətə elə uymuşdu ki, öz incə, ağıllı və gözəl zövcəsini baş məlaikə Zübeydə xatunu ayda bircə dəfə qəbul etməyə vaxt tapardı. Həmin xoş gecəni Zübeydə xatundan daha çox saraydakı məşşatələr, rəqqasələr, müğənnilər, xacələr və kənizlər gözləyərdilər. Xəlifə baş məlaikəyə hörmət məqsədilə onunla yataq otağında olduğu gecə saraydan yüz qul azad edərdi. Bu bir növ Şərq siyasəti idi. Xəlifə olduqca hiyləgər idi. O, hətta zindanda yatan məhbuslar üçün dini bayram günləri xüsusi dinar da buraxdırardı. Belə pulların üstündə xüsusi nişan olduğundan bunları, ancaq məhbuslar xərcləyə bilərdi.

Adətən Xəlifə Harun ər-Rəşidin başı kefə qarışanda taxt-tacında anası Hayzurana xatun əyləşərdi. O, taxt-tacı anasına qısqanmazdı. Əksinə, çətinə düşəndə baş vəziri Cəfərdən sonra anası ilə məsləhətləşərdi:

– Mənim ağıllı anam, bu kafir xürrəmilər Bəzzdə yenə dinc dayanmırlar. Onlarla necə bacarmaq olar? Neçə vergi məmurumuzu öldürüblər. Neçə dəfə Bağdaddan Dərbəndə gedən karvanlarımızı Araz üstündə qarət ediblər. Bu kafirlərə qılınc kar eləmir.

– Mənim ağıllı oğlum, al geyinən bu yaramazların kökünü kəsmək sənə o qədər də asan gəlməsin. Mərd döyüşündə onlar səni yıxa bilərlər. Burda baş işlətmək lazımdır. Sən Əbu İmranla gizli əlaqə saxla, ona böyük ənam vəd elə. Dost min olsa azdır, düşmən bir olsa çoxdur, əsas dostların sayını artırmalısan. Bil ki, ağacı həmişə qurd içindən yeyər… Biz, Sasani padşahı kimi böyük bir padşahı məhv etmişik, ancaq Azərbaycan hələ diz çökməyib. O diz çökməyincə gecələr yuxun ərşə çəkiləcək.

– Mənim ağıllı anam, hər şey aydındır. Ölüncə vuruşacağam ki, Azərbaycan diz çöksün.

Elə ki qasid Bəzzdən qırmızı lələkli məktublar gətirirdi, hökmdar anası Hayzurana xatunun qırışlı sifətində, sanki ilanlar qaynaşırdı: «Bilmirəm bu kafirlər oğlumdan nə istəyirlər?! Mən onların öhdəsindən gələrəm. Yaxşı!.. Ancaq başımızı leyləkboğaz baş vəzir Cəfər yaman qatıb. Bir də ki bizanslar dinclik vermirlər bizə. Xəzərlərdə xəncərlərini itiləyiblər, Dərbəndə soxulmaq istəyirlər. Əndəlüs valisi Birinci Hakim mənim oğlumu tanımaq istəmir. Yaxşı ki fransız kralı Böyük Karl oğlumla dostdur. O, gələcəkdə Hakimi susdura bilər. Tanrı qənimini yetirib. Bilmirəm bu nadinc misirlilərə nə düşüb? Gündə bir üsyan qaldırırlar. Görünür, xürrəmi qılınclarının cingiltisi gedib onların da qulağına çatıb. Eyb etməz, mən hələ ölməmişəm. Qoymaram xilafət parçalana, bir tikə torpaq qopub ayrıla».

Artıq, xilafətin müvazinəti pozulurdu. Onu ayaq üstə saxlamaq olduqca çətin idi. Hayzurana xatun bilmirdi ki, nə etsin, neçə etsin. Gecə-gündüz oğlunun taxt-tacına keşik çəkə-çəkə ilana cığır fikirləşirdi.

Hayzurana xatunun da, Xəlifə Harunun da yuxusuna haram qatan ən çox gizli saray çəkişmələri idi. Ana-bala açıq düşmənlərdən çox gizli düşmənlərdən qorxurdular. Bir yandan şöhrətpərəst fars əyanları baş vəzir Cəfərin ətrafına toplaşıb qaynaşırdılar, bir yandan da xəlifənin ərköyün, hikkəli zövcələri bir-biri ilə didişirdi. Gör iş nə yerə gəlib çatmışdı ki, baş vəzir Cəfərin sevimli məşuqəsi, Xəlifə Harunun doğmaca bacısı Abbasə də farslara rəğbət bəsləyirdi.

Abbasə çoxdan qardaşı arvadlarına acıq elədiyini bəhanə gətirərək Naxrəvan yaylağında yaşayırdı. Baş vəzir Cəfər neçə il idi ki, gecələr atını bu yaylağa çapıb Abbasə ilə görüşürdü. Abbasə baş vəzir Cəfərdən dünyaya iki oğlan uşağı gətirmişdi. Abbasənin sarayına lap əvvəldən baş vəzirin adamları keşik çəkirdi və hər şeyi sirr kimi saxlayırdılar.

Abbasə istəyirdi gələcəkdə qardaşı Harunun taxt-tacına oğlanlarından biri sahib olsun. Ancaq onun bir məsələdən xəbəri yox idi ki, Zübeydə xatun gecə-gündüz baş vəzir Cəfəri izləyir, onun bütün məxfi işlərini tədricən öyrənir və bunları Xəlifə Haruna xəbər vermək üçün münasib vaxt gözləyirdi.

Altun sarayında baş verən bir-birindən təhlükəli hadisələr çoxlarının boynunu çəkib cəllad Məsrurun kötüyünün üstünə gətirəcəkdi. Bəzi saray əyanları bu barədə fikirləşmədən öz işlərində idilər. Ehtiraslar get-gedə qızışır, Harun ailəsinin daxili böhranı daha da kəskinləşirdi.

II
XƏLİFƏNİN YATAQ OTAĞINDA

Əsl məhəbbət yalnız qadınlara məxsusdur.

Gi de MOPASSAN.

Altun sarayında nüfuz və mənsəb sahibi olan farslar ortaya vəliəhd söhbəti atmışdılar və bu söhbət xilafətdə ağızdan-ağıza gəzir, təhlükəli şəkil alır, beyinləri dumanlandırırdı. Sarayın baş cəlladı Məsrurun iti qılıncı kimin başında çatlayacaqdı? Bu, məlum deyildi. Məlum olan bu idi ki, Xəlifə Harunun zövcələri arasında qısqanclıq və düşmənçilik hissləri tədricən güclənirdi. Vəliəhd məsələsi gah onu, gah bunu alov kimi qarsıdırdı. Zövcələr elə dərdə düçar olmuşdular ki, bunu Məkkədəki müqəddəs Həcəri əsvəd⁴ də sağalda bilməzdi.

Ərəb əyanlarını baş vəzir Cəfərin tərəfdarları sıxışdırırdılar, sarayda ərəblər dərdlərini deməyə bir adam axtarırdılar. Ümid bağladıqları bircə baş məlaikə Zübeydə xatun idi, o da Təbrizdə idi. İsitmə xəstəliyinə tutulduğuna görə Zübeydə xatun sağalınca Təbrizdəki yaylağında qalmalı idi.

Baş məlaikə gözlənilmədən Bağdada qayıtdı. Onun gəlişi farsları qəzəbləndirsə də, ərəbləri sevindirdi… Günəş Həməl bürcündən çıxan günün axşamı artıq Zübeydə xatun Xəlifə Harunun yataq otağında idi. Qullar, cariyələr və xacələr bir-birini muştuluqladı. Onların arasında fal açanlar çox idi. Görəsən, tale bu dəfə saray əsirlərindən hansının üzünə güləcəkdir?!

Zübeydə xatun qəsdən özünü xəlifəyə incik göstərirdi. Onda bir adət vardı, tələsməzdi, əvvəl şamları yandırıb incə belini əsdirə-əsdirə giley-güzara başlayar, xəlifənin daş ürəyini əlinə alıb muma döndərər və öz xeyrinə bəzi vədlər alandan sonra fələyə bac verərdi.

Xəlifə Harun tələsmədən bir-bir şamlara od vuran Zübeydə xatunun kölgəsinə çevrilib onunla birlikdə gəzinir və əllərini zövcəsinin qızıl tozu səpilmiş gur saçlarına toxundurub, ehtirasla qara gözlərini onun çəmən qoxuyan dolu sinəsindən çəkmirdi. Zübeydə xatun xüsusi bir əda ilə ərini süzüb:

– Səbir elə, – dedi, – mənim xeyirxah və ədalətli hökmdarımla açıq danışa bilərəmmi?

Xəlifə zövcəsinin ürəyindən keçənləri duymuşdu. O, dodaqlarını ehmalca Zübeydə xatunun ulduzlu saçlarına toxundurub pıçıldadı:

–Mənim gözəl mələyim bilməlidir ki, bu anda hökmdarlıq xanımların əlində olur.

Zübeydə xatun şamların hamısını yandırıb qurtardı və yataq otağının ortasındakı xalının bir küncündə əyləşdi.

–Bilirsən nə üçün belə adət yaranıb? Yataq otağının şamlarını, adətən xanım özü yandırmalıdır.

–Nə üçün belədir?

– Ərlərə xoş olsun deyə. Mən bütün şamları alışdırdım. Sən də söz ver ki, mənim qəlbimdəki yüz çıraqdan bircəsini yandıracaqsan.

– Gözəlim, ərz etdim ki, bu gecə hökmdar sənsən!

Zübeydə xatun ürəkləndi:

– Əmirəlmömin onu bilməlidir ki, mən təkcə onun qadını deyil, həm də əzəmətli taxt-tacın sadiq keşikçisiyəm. Al geyimli xürrəmilər Bəzzdə üsyan qaldıranda saraydakı farslar sevindiklərindən bilmirdilər nə etsinlər. Sən Babil bataqlığında şir ovunda olarkən mən gecələr bu sarayda yata bilmirdim. Əgər farsların səndən qorxusu olmasaydı, bəlkə Cavidana kömək də göndərərdilər. Təbrizdə fikir məni üzmüşdü. Sarayın külli ixtiyarını baş vəzir alıb öz əlinə. Altun sarayında onun ağalığı uzunmu sürəcək?

Zübeydə xatunun dizinə baş qoyan xəlifə onun incə belinə qol doladı.

– Mənim mələyim bilməlidir ki, bu çayda bir kuzə batıb, onu da tapıblar Yer üzündə allah bir olan kimi, xilafətdə də hökmdar birdir. Baş vəzir Cəfər olsa-olsa mənim Seyyuri itimə tay olar.

– Görüm qadir allah səni daha da uca eləsin. Fəqət istəyirəm biləsən həmişə ağızdolusu «qardaş» dediyin o baş vəzir Cəfər neçə ildir sənin taxt-tacına müştəri gözü ilə baxır. Məqam düşsə o sənin də, oğlunun da gözlərinə mil çəkdirər, bunu bil. Yadında varmı, məni Təbriz yaylağına ötürərkən yolda deyirdin ki, «düşmənə inanan özünə düşməndir, xainləri güldürmək sadiqləri öldürmək deməkdir!» Baş vəzirə ki, belə meydan veribsən neçə dost-tanış səndən üz döndərib, hətta sirdaşın şair Əbu Nüvvas Misirə qaçmaq istəyir… Sarayın mühafizə dəstəsi baş vəzirin buyruğu ilə durub-oturur. O hiyləgər farslara bel bağlamaq olar? Müqəddəs Məkkə haqqı, onlar Dəmirçi Gavənin⁵ bayrağını yenidən qaldıra bilərlər. Əmirəlmömin bilməmiş deyil ki, şahmat oyununda farslar olduqca mahirdirlər. Hətta sənin o fars qızı Məracil xatundan olan oğlun Məmun məşhur şahmatçı Əbu Hafiz Şətrəncini mat qoyur. Siyasətdə də şahmat oynayan farslarla son dərəcə ehtiyatlı olmalıyıq, yoxsa başımız ağrıyar. Hökmdarıma onu da deyim ki, qardaş qardaşın, ancaq süd payına şərik ola bilər. Şükür allaha, Əminlə Məmunun süd payı da ayrı olub…

Xəlifə Harun cavab verməyəndə Zübeydə xatun daha da coşur, sarayda kimdən xoşu gəlmirdisə onu ərinə şeytanlayırdı. İndi o, baş vəzir Cəfəri unudub sarayın ən nüfuzlu filosofu əl-Kindinin⁶ üstünə düşmüşdü:

– Ay başımın tacı, o xaçpərəsti saraydan qovmasan farslar üstümüzə ayaq alacaqlar. O çoxbilmiş keşiş durub-oturur Məmunun beynini cürbəcür axmaq fikirlərlə doldurur. Mən neçə dəfə bax, bu qulaqlarımla eşitmişəm.. Məmuna deyirdi ki, üsyançı xürrəmiləri ucdantutma qırmaqda hökmdar günah iş tutur. Əgər belə getsə kimdən vergi alınacaq? Ölülərdənmi? Xəzinə boşalacaq, çoxları müflis olub düşəcək dərviş gününə. Əl-Kindi özünü elə göstərir ki, elə bil sarayda xəlifəni ondan çox istəyən yoxdur.

Harun ər-Rəşidin qolu Zübeydə xatunun belində qalmışdı. Susmuşdu. Özünü yenə laqeyd aparır və elə bil heç bu deyilənləri eşitmirdi. Zübeydə xatunun isə ürəyi dolu idi. O istəyirdi gecə qurtarıb sübh açılmasın. Ərinə deyiləsi o qədər xəbər var idi ki…

Xəlifənin münasib olmayan belə bir vaxtda xanımından eşitdiyi giley-güzardan xoşu gəlməsə də, hörmət xatirinə hələ dözürdü. Zübeydə xatun Təbrizdən qayıdandan sonra yaman dəymədüşər olmuşdu. Küsə bilərdi. Hər şey onun ürəyinə toxunurdu. Yaxşı ki, Məracil xatunun dediyi sözlər hələ gəlib onun qulağına çatmamışdı: «Keçi Təbrizdən gəldi, özü ilə bir kisə qızdırma da gətirdi». Yaxşı deyiblər: İki ölünü bir qəbrə qoymaq olar, iki arvadı bir evdə saxlamaq olmaz. Əgər Zübeydə xatun Məracil xatunun onun barəsində nələr söylədiyini eşitsəydi, özü hökmdara demədən cəlladbaşı Məsruru çağırtdırardı. Əmr edərdi ki, Məracil xatundan doğulan xəlifə oğlu, Məmunun başı vurulsun.

Xəlifə bilirdi ki, Zübeydə xatunun qəzəbi hüdudsuzdur. Odur ki, Zübeydə xatun danışdıqca bəzi sözləri eşitməzliyə vururdu. Bəzən qımışır, bəzən zövcəsinin sözlərini başını yüngülcə tərpətməklə təsdiq edirdi.

– Gözəl mələk, bir ricam var.

– Əmirəlmöminə itaət borcumdur.

– Təvəqqe edirəm söhbətə şəkər qataq. – O, Zübeydə xatunun belini daha möhkəm sıxıb əlavə etdi. – Bu yataq otağında baş vəzir Cəfər deyilsən ki, mənimlə rəsmi danışasan. Təvəqqe edirəm, gözəlim nəzərə alsın ki, onun bəzi sözləri otağın havasını soyuda bilər. Yadındadırmı, nişanlı vaxtı hər yay səni Təbriz yaylağına özüm aparardım. Orda sən şeir yazardın, şeir deyərdin.

Xəlifə qollarını incə belə daha möhkəm dolayıb sıxdı.

– Yavaş!

– Şəkərim, bağda bülbüllər oxuyur. Bülbüllər kimi biz də nəğməyə möhtacıq…

Zübeydə xatun təzəcə yazdığı şeirini şirin bir avazla oxudu:

 
Ey qaragöz ərəb qızı,
Ey parlayan bəxt ulduzu!
Gülüşlərin nə şirindir,
Baxışların nə xumardır!
O baxışdan allah özü
Od umardı, pay umardı.
 

– Oxu, yenə oxu!..

Zübeydə xatunun iri, qara gözləri sevincindən alışıb-yandı, dodaqlarında təbəssüm oynadı. Bununla o, Harunun ehtirasını bir qədər də alovlandırdı. Və yavaşca alnını Harunun sinəsinə söykədi:

– Təəssüf ki, belə şeirlər həmişə yox, ancaq yataq otağında söylənir.

Xəlifə onsuz da daxilən gərgin idi, bu sözlərdən tutuldu. Zübeydə xatunun belini sıxdığı qolları boşaldı. Zübeydə xatun bir az geri durub məsumcasına xəlifənin gözlərinə tamaşa elədi və başını zərif bir əda ilə tərpətdi: «yoxsa incidin?» Amma yenə öz üstünlüyünü saxlayaraq:

– Qadir allah bilir ki, əsil şairlər məhəbbət şeirini onun qədrini bilənlər üçün yazırlar – dedi. – Bülbüllər əsil məhəbbət aşiqləridir. Ona görə də nəğmələri həmişə təzə qalır. Şairlər deyir ki, əsil həqiqi məhəbbət hökmdarlardan uzaqdır.

Əsəbdən xəlifənin qırmızı saqqalı səyridi, onun alnındakı çapıq yeri qaraldı.

– İstəkli xanımın bu gecə məni kədərləndirməkdə məqsədi nədir?

– Ağıllı-kamallı böyük bir hökmdarı kədərləndirməkmi olar? Allahdan ona dağ ömrü diləyirəm.

…Buludsuz səmada ulduzlar çiçəkləmişdi. Külək hərdən pəncərənin yaşıl, ipək pərdələrini aralayır, içəridən göydəki Ağayol aydın görünürdü.

Hərdən bağdakı ağacların xışıltısı eşidilirdi. Budaqlarda gecələyən quşların hamısı yuxuda idi, bircə bülbüllərdən başqa. Nəğməkar bülbüllər fəvvarə vuran ağ mərmərli hovuzların dövrəsində oxuyurdu.

– Heyf nişanlı günlərimizdən, o vaxtlar bir-birimizə necə də əziz idik – deyə Zübeydə xatun yüngülcə ah çəkib söhbəti təzələdi. – Yadındadırmı, Azərbaycanı töhfə alanda sənə təzə nişanlanmışdım. Nişanlı günlərimizdə Dərbəndə getdik. Orda mənim şərəfimə bağ saldırdın, dəyirman tikdirdin. Sonra Təbrizə qayıtdıq. Təbrizdə məndən ötrü tikdirdiyin yay sarayının qabağında gur sulu bir kəhriz də vurdurdun. Dedin: «Bu da Zübeydə xatun kəhrizi». Hər gün o kəhrizdən su içəndə səni yada salırdım. Elə gözəl sərin suyu var ki! Heyf o qayğısız günlərdən. Yadındadırmı Təbriz yaylağında gül-çiçəkdən mənə çələng hörərdin. Bağdada qayıdarkən gecələr ən çox saray bağında mənimlə gəzərdin. Sonra da ay işığında yelkənli qayıqlara minib Dəclədə səhərə kimi üzərdik.

– Əzizim, bu dediklərin heç yaddan çıxarmı? İstərdim belə xoş xatirələri ömrün boyu unutmayasan.

Zübeydə xatun vaxtı uzatmaqdan usanmışdı. Başını Harunun çiyninə qoydu. Qızıl tozu səpilmiş gur saçları şəlalə kimi dağılıb ərinin çiyinlərinə töküldü, hər ikisinin ürəyi bərk döyündü. Xalının üstündən qalxıb nazbalışa tərəf getdilər. Harun ərəb gözəlinin ətirli nəfəsindən məst olmuşdu. Pəncərədən içəri axan səma şöləsi şamların işığına qarışıb Zübeydə xatunun çöhrəsini nurlandırır, xəlifənin pərisini daha cazibədar göstərirdi. Harun məftun halda qırmızı ipək yastığa dirsəklənib ehtirasla xanımına baxırdı. Zübeydə xatun yataqdan qalxdı, bədənnüma güzgünün qabağında sərv ağacı kimi dayandı. Xınalı, şümşad barmaqları ilə dağınıq saçlarını düzəltdi. Güzgüdə utancaq qızlar kimi şən bir təbəssümlə Haruna göz vurdu. Harun da bunu görüb təzədən bürküləndi.

Zübeydə xatun Təbrizdə bahar çiçəklərinə dönmüşdü, xəlifənin gözündə məlaikə mislində idi.

Altun sarayının bütün cariyələri Zübeydə xatuna tamaşa eləyib «bəh-bəh» deyər, onun bahalı bəzək-düzəyindən danışardı. Təbrizli dərzilər Zübeydə xatun üçün təzə paltarlar tikmişdi. Ərinin görüşünə getməzdən qabaq neçə məşattə xanımı zövqlə bəzəmişdi.

Xilafətdə ilk dəfə çaxçur⁷ geyən də Zübeydə xatun idi. Ona yaraşırdı. Hətta o, hər dəfə Təbrizdən gələndə oğlu Əmin üçün hədiyyə gətirdiyi yüz qəşəng qıza da yaşıl ipəkdən çaxçur geyindirib saray bağına gəzintiyə aparardı.

Bu axşam Zübeydə xatunun Çin xarasından tikdirdiyi zümrüdü gilələsi,⁸ qızılgül rənginə çalan çələbiyyəsi⁹ onu təzə gəlinə oxşadırdı. Baş məlaikə cənub səmasını xatırladan saçlarının üstünə yaşıl cuqqu çəkmişdi. Başındakı tuğrası¹⁰ qiymətsiz idi. Tuğrada qızılquş nəqş olunmuşdu. Quşun qanadları və köksü brilyant və yaqutla bəzədilmişdi. Məlaikənin cıqqasındakı yaşıl alov rəngli zümrüd dənəsi ağappaq döşlərinin arasında gizlənən gözmuncuğundan da cazibəli idi. Şam işığında xanımın başmaqlarına düzülən irili-xırdalı almaz və zümrüd dənələri qığılcıma bənzəyirdi. «Ey axmaq, niyə diz çöküb bunun ayaqlarından öpmürsən?!» deyə xəlifə özünü məzəmmət elədi. Zübeydə xatun güzgü önündə sərv kimi silkələnirdi. Qulağındakı noxud boyda mirvariləri bərq vururdu. Biləyindəki nadir bilərziyin şəfəqi onun dərisinə necə də uyarlı idi. Harun bu bilərziyi nişanlı vaxtı Təbrizdən gətirmişdi. Zübeydə xatunun qönçə dodaqlarına təbəssüm qonmuşdu. Gülümsəyəndə yanağındakı balaca zənəxdanı sanki göz vururdu. Elə bil közərmiş yanaqlarına barmaq qoysan barmağı yandırardı.

Xəlifə Harunun baxışları güzgü önündə cilvələnən xanımın əndamını səyahətə çıxmışdı. Harun elə bil onu birinci dəfə idi görürdü. Sanki zifaf gecəsi idi.

«Fətəbərəküllah əhsənül xaliqin!»

Xəlifə çox sevdiyi bu kəlamı dodaqaltı pıçıldayıb ayağa qalxdı və şən halda məlaikəyə yaxınlaşdı. O, üsulluca, titrək barmaqları ilə xanımının təzəcə belinə bağladığı zümrüd qaşlı kəmərini açdı…

«Əfv edin məni, xanım! Nə buyruğunuz var, əməl olunacaq!» Xəlifəni məstedici qadın nəfəsi oxşadı.

Onların gözündə zər-xaralı ipək yorğan-döşək yenidən bəxtəvər oldu. Zübeydə xatun ürəyində dedi: «Əhsən sənə Ruhiyyə! Baş məşşatəlik sənə yaraşır. Məni elə bəzəyibsən ki! Əvəzi çatar». Məlaikənin zərlə nəqşlənmiş dırnaqları xəlifənin kürəyində közərirdi. Xəlifə xəyalən məşuqəsi Qərənfillə Zübeydə xatunun gözəlliyini müqayisə edirdi. Gah üstünlüyü məşuqəsinə, gah da xanımına verirdi. Hər halda onun yanında indi Zübeydə xatun idi. Xəlifəyə elə gəlirdi ki, günəş özü belə bu afətin gözəlliyinə həsəd aparır.

– Fətəbərəküllah əhsənül xaliqin! Ya rəbb, görəsən yer üzündə qadından gözəl məxluq varmı? Qadının sərvəti «qarət» olunarkən üzə çıxır, zinəti üzə çıxır. Gələcəyin hökmdarı qadının bətnində günəşə dönür… Gözəlim, söz verirəm, mənim taxt-tacımın sahibi sənin bətnində günəşə dönən Əmin olacaq. Odur mənim vəliəhdim! Doğru sözdür ki: «Qardaş qardaşın, ancaq süd payına şərik ola bilər. halbuki onların südü də ayrı olub.

Zübeydə xatun xoşbəxt idi, səadət duyğuları onu çulğamışdı. Dinmirdi, zərif burnunu hərdən Harunun qabarmış sinəsinə toxundururdu. Nəhayət o:

– Ey mənim taleyim – dedi – deyirlər: «Nə qədər qulun, o qədər qənimin!» Məni gözü götürməyən çoxdur. Onlar sənin bu ədalətli sözlərini eşitsələr paxıllıqdan partlayarlar.

Zübeydə xatun bilmirdi xəlifəyə necə dil-ağız eləsin, bir qadın kimi onun zövqünü necə oxşasın!.. Bu anda gözlənilmədən qapı tıqqıldadı. Nadir hadisə idi, xəlifə şaşqın halda qollarını Zübeydə xatundan çəkdi. Sakitlikdə Harunun ürək döyüntüləri eşidildi. Xəlifə ayağa qalxdı, məlaikə isə dikəlib yerin içində oturdu. Belə bir vaxtda xəlifəni narahat edən kim ola bilərdi?! Ölümündən qorxmurdumu həmin kəs?

Xəlifə hirsləndi:

– Bu fərraşlar harda qırılıblar görəsən?!

Qapıya tərəf getdi və qapı arxasından anasının səsini eşitdi:

– Namünasib vaxtda gəlmişəm, oğul! Qasid qırmızı lələkli məktub gətirib. Bədbəxtlik üz verib. Xəzərlər Dərbəndə hücum ediblər. Hökmün nədir?

Xəlifə qapının bəri üzündən dedi:

– Səbrin olsun, ana! Dünya dağılmaz. Gələrəm, məşvərət eləyərik.

Xəlifənin kefi pozulsa da Zübeydə xatunun ağuşuna qayıtdı. Xanım soruşdu:

– Nə hadisə baş verib?

– Xəzərlər Dərbəndə hücum ediblər.

Zübeydə xatun:

– Aaah! – dedi.

Xəlifə onu sakitləşdirdi:

– Qəm eləmə – dedi – mən hələ ölməmişəm ki, Dərbənd əldən gedə!..

Xəlifə uzanıb qolunu balışın altında çarpazlamışdı. Xanımı da yanında idi. Qızıl və gümüş məcməyilərdə ətirli meyvələr onları közləyirdi. Büllur sürahilərdə Kütrəbbul¹¹ şərabı qızarırdı. Üzərində aşiqanə şeirlər həkk edilmiş qızıl piyalələr meylə dolu idi. Xəlifə qalxıb ortasında heyvan və quş şəkli olan nəfis Şamaxı xalısının üstündə asta-asta gəzişir, xanımının təklifini gözləyirdi. Xalının kənarlarında Azərbaycan mənzərələri rəsm edilmişdi. Birdən bunlara baxıb Harun hirsləndi: «Lənətə gəlmiş atəşpərəstlər yenə dinc dayanmırlar! Bu kafirlər bilmirəm xilafətdən nə istəyirlər? Anam deyəndən sonra Əbu İmrana çaparla məktub göndərmişəm. Bəs o, Donbagöz nə üçün iğtişaşların qarşısını almır? Yəqin Şəhrək oğlu Cavidana gücü çatmır. Yox, Cavidanı asdırmasam mənə bu yataq otağında da dinclik olmayacaq!.. Hələ xəzərlər!» Xəlifə Harun narahatlığı özündən qovmağa çalışdı. Dolu qızıl qədəhi götürüb, xanımına yanaşdı:

– Yuxun gəlir?.. Mənim mələyim, gör bu piyalənin üstündə nə yazılıb? Əbu Nüvvasın kəlamlarıdır, oxu səsini eşidim.

Zübeydə xatun şeiri şirin ərəb ləhcəsi ilə oxudu:

 
İstəyirəm meyxoş olam,
İstəyirəm sərxoş olam.
İstəyirəm allah özü,
Mənə bəxşiş, ənam versin.
Əllərimdə daşan badə
Bir gözəlin dodağını
Bax beləcə əmən görsün.
 

– Mənim mələyim, şeir xoşuna gəldimi?

– Əlbət ki…

– Mənim mələyim, həyat nəşədir. Mən, həyatda nəşədən qiymətli bir sərvət tanımıram. Kefcil Cəmşidin¹² icad etdiyi bu al şərabdan sənin şərəfinə beş ritl¹³ içsəm də «az oldu» deyərdim. Bir bax, bu da Kütrəbbul şərabı! Şair Əbu Nüvvas deyir ki, Kütrəbbul şərabı qədim yunan allahlarının çox sevdikləri Nektar və Falern şərablarından da gözəldir. Bundan sonra mən dilimə Muğan şərabı vurmaram! Onu qoy atəşpərəstlərin özləri içsinlər. Pəh-pəh… Kütrəbbül şərabının rənginə tamaşa qıl! Ətri bihuş edir adamı. Şairlər haqlıdır. Cəmşidin şərab qədəhinə «Cami-cəm» adı verməkdə. Bilmirəm Məhəmməd peyğəmbər nəyə görə müsəlmanları bu gözəl nemətdən məhrum eləyib? Əgər mən…

– Ya əmirəlmömin, nə danışırsan? – deyə Zübeydə xatun incik halda əlini məcməyilərdəki meyvələrin üstünə qoydu. – Sənin Məhəmməd peyğəmbərdə nə işin?! Yoxsa sən də mötəzililərlə¹⁴ birləşib müqəddəs quranın ayələrini dəyişdirmək fikrinə düşmüsən? Onsuz da düşmənimiz əməvilər haqqımızda nalayiq şayiələr yayır. Bizim ölümümüzü istəyirlər… Hökmdarım, Qurandır səni qoruyan. Möhkəm tut ondan. Yadda saxla ki, baş vəzir Cəfər kimi qorxulu düşmənin var. Xürrəmiləri üstümüzə qızışdıran da bəlkə odur. Biz xürrəmilərlə hesab çəkməliyik, əməvilərlə yox!

– Mənim mələyim, indi mən ancaq sənin barəndə duşunürəm. Sən mənim gözümdə Süheyl¹⁵ ulduzundan qəşəngsən. Sübh açılan kimi bu görüşümüz şərəfinə çoxlu qul azad edəcəyəm.

Zübeydə xatun bu iltifat, qədr-qiymət müqabilində başını Harunun köksünə endirdi. Bədənnüma güzgüdə iki kölgə qovuşdu və sonra bu kölgələr ayrıldılar. Elə bil badam ləpəsi iki bölündü.

…Artıq Bağdad səmasındakı ulduzlar yoxa çıxmışdı. Saray bağında quşlar cibbildəşirdi. Səhər günəşinin şəfəqləri pəncərənin yaşıl pərdələri arasından süzülüb Zübeydə xatunun pərişan saçlarına dolmuşdu. Xanım gül ətirli yatağında yuxuya getmişdi. Harunun qırmızı saqqalı köksündə alov dilimini xatırladırdı. Yatmış Harun hərdən yuxuda əl-qol atıb öz-özünə danışırdı: «Vəzir, bu nə qara xəbərdir?! Xəzərlər mənimmi «Azad şəhərim»ə – Dərbəndimə hücum ediblər?! Mən azğınlara öz gücümü göstərərəm! Necə?! Atəşgahlarda xürrəmilər yenə od yandırırlar?! Mən onların da o günəşini əbədi söndürərəm!»

Xəlifə gah yuxuda Dərbəndə basqın edən xəzərlərin, gah da üsyançı xürrəmilərin qollarını zəncirlədib «ölüm ağacları»ndan asdırırdı. Birdən necə oldusa xəlifənin qolu zərblə Zübeydə xatuna toxundu… Hər ikisi hövlnak yuxudan qalxdı: «Bismillah!» Xəlifənin sədaqətli Qarapişiyi yataq otağının qapısını kəsdirmişdi. Pişik sahibinin səsini eşidib hərdən miyoldayır, hərdən qapını cırmaqlayırdı.

Altun sarayında şeypurlar çalındı, təbillər vuruldu. Bu – əyanları namaza səslədi. Bağdad məscidlərindən boğuq azan səsləri eşidildi. İşrət dumanları Harunun başından çəkilib gedirdi, gecə ikən anasını eşidib tədbir görmədiyinə peşman oldu: «Necə yəni düşmən yenə üstümüzə qılınc çəkir?! Azğın xəzərlər hücum edib Dərbəndi tuturlar, hə?! Zübeydə xatunun cehizi Azərbaycanı qarət edib talayırlar, hə?! Onun adamlarını əsir alıb Xaqana aparırlar, hə?! Doğrudanmı?!»

III
«AZAD ŞƏHƏR»İN QARA SƏHƏRİ

Fəlakətə düşən adam qorxmaz, yalnız məchulluq qorxuludur.

ANTUAN DE SENT-EKZUPERİ

Azərbaycanın şimal obalarında, kəndlərində çayların kükrəyən, daşların çiçəklə örtülən vaxtı idi. Çöllərdə torağaylar, alacəhrələr hey ötürdü. Zərli kəpənəklər bir-birini qovmaqda idi. Lakin baharın bu gül-çiçəkli çağında, elə bil, ulu Hörmüz Sərətan bürcünə əsir düşmüşdü. Dərbənddə, sanki sübh açılmağa qorxurdu. Yaralıların naləsi… Xilafətin «Azad şəhər»i Dərbəndi Harun belə görsəydi başına hava gələrdi. Bəlkə də o gecəki qızıl qədəhə Kütrəbbul şərabı yox, zəhər süzərdi. Xəzər türkləri qorxu-hürkü bilmirdilər. Onlar şəhərin gözəllik və mərdlik simvolu olan şir heykəllərini harda görsələr çilikləyib küçələrə tökürdülər. Göyün üzünü tüstü dumanı bürümüşdü. Neft və taxıl anbarlarından alov qalxırdı. Xaqan, vaxtilə Əməvi və Abbasi xəlifələrinin Dərbənddə tikdirdiyi möhtəşəm, müqəddəs «allah evləri»ni hörmətdən salmaq üçün heç nədən çəkinmirdi. Xaqan məscidləri qəsdən at tövləsinə döndərmişdi. Fələstin, Dəməşq, Xəzər məscidlərindən ayğır kişnərtisi eşidilirdi. Həmməs, Qeysəriyyə, Cəzair və Mosul məscidləri isə qarət malları ilə dolu idi. Xəzərlərin belə nadan hərəkətləri onlara qarşı nifrəti artırırdı.

Küçə və meydançaları, bazarları, limanları üfunət qoxusu bürüməkdə idi. Çoxları burda yurd salmasına peşman olmuşdu. Lakin artıq gec idi. Hər cür işgəncəyə, əzab-əziyyətə dözməkdən başqa əlac qalmamışdı. Şəhərin bütün dəmir darvazaları xəzərlərin əlinə keçmişdir. Əsir alınan şəhər əhalisi Babül mühacir,¹⁶ Babül cəhad,¹⁷ Babül xüms¹⁸ və Babül cəgir¹⁹ darvazalarının ağzına gətirilirdi. Əsir dəstələri yerə yatmış dumanı andırırdı. Babül məktub²⁰ və Babül Əlqəmə²¹ darvazalarının girəcəyində isə xəzərlər əsirləri siyahıya alırdılar.

Xəlifə Harunun Dərbənddə baş məlaikə Zübeydə xatunun adına saldırdığı xiyabanlarda qan su yerinə axırdı: Orda-burda «ölüm ağacları»ndan asılmış zirehli cəsədləri dənizdən əsən külək yellədirdi.

Cuma məscidi daha hüznlü görünürdü. Ondan bir az aşağıda tacirlərin naləsi limanı bürümüşdü. Xəzərlər tacirlərin qarət olunmuş mallarını gəmilərdən quruya daşıyır, öküz arabalarına və dəvələrə yükləyirdilər.

İsgəndər səddinin²² yanında cəsəd-cəsədə söykənmişdi. Gödək kürklərinin üstündən enli qayış bağlamış balacaboy xəzərlər xəz papaqlarını alıcı gözlərinin üstünə basıb əli qılınclı hara gəldi cumurdular. Hərdən xəzərlərin bağırtısı eşidilirdi:

– Ey qırxayaq, hara dırmanırsan?! Qaladan düş aşağı, işini bitirək!

– Qala nədi, lap göyün yeddi qatına çıxsanız da əlimizdən qurtara bilməyəcəksiniz!

– Ehey, hardasınız? Eşidin, bilin, bir də «Gil ayaqlı nəhəng»in ayağı bu yerlərə dəyməyəcək! Tabe olun Xaqana!

Mamırlı nəhəng daşları qurğuşunla bir-birinə lehimlənmiş, əzəmətli İsgəndər səddinin diş-diş divarları üstündə hələ də qara bayraqlar dalğalanırdı. Xəzərlər nə qədər cəhd göstərsələr də, bayraqları ordan götürə bilmirdilər. Səddin qaranlıq pillələrini və divarlarını kollar və yabanı otlar basmışdı. Xəlifə əsgərləri kolların, otların arasına sinib qalaya dırmaşan xəzərləri oxa tuturdular:

– Ey talançılar, bu müqəddəs qara bayraqlar toxunulmazdır!

Sərrast atılan oxlar öz işini görürdü. Xəzərlər qəzəblə vurnuxurdular.

– Vay bu oxu hardan atdılar?!

– Dayan, payını alarsan!..

…Neçə gün idi Dərbənd çalxanırdı. Əlləri məşəlli bir dəstə Xəzər süvarisi sübhün ala-qaranlığında İsgəndər səddinin divarları yanında dolaşırdı. Onlar məşəlin işığında meyitləri görən kimi ölü yığanların üstünə acıqlanırdılar:

– Gözünüz kordur?! Baxın, burda nə qədər cəsəd qalıb, aparın!

– Tənbəllər, tez olun görək, gün çıxandan sonra bura meyit iyindən yaxın düşmək olmayacaqdır!

Ağız-burunlarını dəsmalla bağlamış ölü yığanlar divarın dibində irigövdəli bir meyit gördülər.

– Bu nə zorbadır, bunun da meyitini aparıb yandıraq?²³

Süvarilərin başçısı özündən çıxdı.

– Axmaq, müsəlman meyitini yandırsan ruhu cənnətə gedər! Bas onu xəndəyə, üstünü torpaqla!

Ölü yığanlar yorulub əldən düşmüşdülər. Köməkləşib, ağır zirehli cəsədləri güclə yerdən qaldırırdılar.

Xəzərlər müsəlman cəsədlərini basdırır, türk cəsədlərini isə yarmaça kimi götürüb bir-birinin üstünə atır, od vururdular.

Yanan meyitlərin iyi aləmə yayılırdı. Süvarilər dəsmallarını burunlarına basıb, atlarını mahmızlayırdılar.

Dərbənddə qara səhərlər açılırdı. Cəsəd tığından qalxan tüstü İsgəndər səddini basır və bu tüstü sütunlarını yarıb qalxan alovu külək vurub şiddətləndirirdi. Alovun çırpınan dilləri səddin yuxarı daşlarına toxunurdu.

Ölü yığanlar hələ nəfəsləri kəsilməmiş xəlifə əsgərlərini atlarının, qatırlarının quyruğuna bağlayıb dərin xəndəklərə tərəf sürüyürdülər… Yaralı mücahidlər son nəfəslərinə qədər təslim olmur, bağıra-bağıra xəzərləri qucaqlayıb özləri ilə xəndəyə salırdılar.

Xəlifə əsgərləri ox atmaqda mahir idilər, xəzərlər ziyan çəkirdi. Qala mazqallarından tez-tez ox vıyıltısı eşidilirdi. Keşikçilər xəzərləri söyürdülər:

– Soyğunçular! And olsun allaha, Xəlifə Harun bu qisası sizdə qoymayacaq!

– Azğınlar, biz xəlifə yolunda ölərik, amma təslim olmarıq!

Xəzərlər quduzlaşıb daha da amansız olurdular. Ancaq xəlifə keşikçilərinin xəndəkdə iniltisini eşidəndə qəzəbləri bir balaca soyuyurdu: «gəbərin orda, sizin axirət dünyanız ordadır».

Isgəndər səddi qanlı vuruşmaları çox görmüşdür. Ancaq belə müsibətə birinci dəfə idi ki, düçar olurdu. Səddin divarları oxdan dəlik-deşik idi.

Rübas və İnci çaylarında hey meyit axırdı. Xəlifə Harunun Rübas çayı üstündə tikdirdiyi dəyirman xaraba qalmışdı. Dalğa vurduqca dəyirmanın dəhnəsində cəsədlər ölü balıqlar kimi bir-birinə dəyib fırlanırdı. Şəhər kənarındakı Məsruf hovuzu da, Qübbəli hovuz da insan cəsədləri ilə dolmuşdu.

Dərbəndin bütün dəmir darvazaları ağzında silahlı xəzərlər keşik çəkirdilər. Xaqandan icazəsiz heç kəs şəhərdən çıxa bilməzdi və heç kəs şəhərə girə bilməzdi. Vaxtilə xəlifələr xaqanın ağ paltarlı, ağ atlı qasidlərinin gözünü bağlamamış bu darvazalardan içəri buraxmazdılar. «Qoy keçidləri görməsinlər» deyərdilər. Çarx dönəndə dönür.

Kəmərlərindən gildən qayrılmış mürəkkəbqabı asılan bir neçə mirzə qarət mallarını tələm-tələsik siyahıya alır, əsirlərin kim olduğunu öyrənib dəftərlərə yazırdı. Şişib köpmüş üzü xəz kürkün içində əcaib divə oxşayan çopur bir mirzə, qolları zəncirlənmiş əsiri sorğu-suala tutmuşdu:

– Adın nədir?

– Şibl.

– Hardansan?

– Bilalabaddan…

– Məşğuliyyətin?

– Tacirəm.

– Nə qədər malını almışıq?

– Bir karvan kağızım qarət olunub.

Çopur mirzə «kağız» sözünü eşidəndə sevincək oldu. Qurğuşun lövhəni tələsik Şiblin boynundan asdı. Tacir udqundu və acı-acı mirzənin gülüşlə səyriyən çopur sifətinə baxdı. Mirzənin burnunun üstündəki bir cüt tük nizə kimi dik dayandı. Nicat yolu tapmaq lazım idi. Şiblin arıq sifətini örtmüş seyrək saqqalında tüklər titrəşirdi. Şişman mirzə onun saqqalından tutub dartdı:

– Sənin nömrən min beş yüz oldu. Yadında saxla! Min beş yüz! Özün də keç bu tərəfə.

– Keç deyirsən keçərik. – Şibl qanlı-qanlı mirzəni süzdü:

– Ey, yekəqarın, bura gəl!

– Gəlim də.

– Bəs sənin adın?

– Salman!

– Sən Dərbənddə nə ilə məşğul idin?

– Mən ilxı sahibiyəm. At bazarından cins ayğır almağa gəlmişdim. Dərbəndli deyiləm.

– Ayğır, ayğır. Ha… ha…ha!.. Əsil ayğır Xəlifə Harun ər-Rəşiddi!.. Yaxşı ayğır aldın. Hardansan?

– Mimət nahiyəsindən…Bilalabaddan.

– Sənin də nömrən oldu min beş yüz bir. Al bu qurğuşun lövhəni, as boynundan, qorxma, qopub düşməz. Keç sən də bu tərəfə.

– Ey, şeşəbığ cəngavər, gəl bura! Sən kimsən!

Abdulla²⁴ bərkdən hirsli-hirsli cavab verdi:

– Mən?.. Yağ satan!

– Niyə bağırırsan, burda kar yoxdur ki!

– Danışığım belədi. Dedim ki dilini şirin elə!

Şişman mirzənin hirsindən çopurları balacalaşdı, kirpikləri tez-tez çaldı, dodaqları göyərdi. O, lələkli qələmini qurşağından asdığı mürəkkəbqabına döyəcləyib, Abdullanı hədələdi:

– Dikbaş!.. Soğan kimi göz yaşardırsan. Qul bazarında da belə nərildəsən sənə bir dirhəm də verən olmayacaq. Qandın? Nömrəni yadında saxla: min beş yüz iki. Keç belə.

Şişman Mirzənin hədəsini Abdulla qulaqardına vurdu. Onun fikri Bilalabadda, istəkli xanımı Bəruməndin yanında qalmışdı: «Gələndə mənə alça gətir… Ay yazıq, mən olmayandan sonra o tifili kim saxlayacaq?»

Əsirlər qaşqabaqlı, qəmgin, düşüncəli halda başlarını aşağı salmışdılar. Hərə öz taleyini düşünürdü. Varlı-hallı tacirlər Dərbəndə gəlmələrinə peşman olmuşdular: «Həm canımız getdi, həm malımız! Belə də müsibət olar?!» Tacirlər ürəklərində Xəlifə Harunun qarasına deyinirdilər. «Başı kefdən ayılmır. Xilafəti Xaqan çapıb, talayır. Gəl gör Dərbənddə xəzərlər nə pəsdaha çıxarırlar?!»

Xəzərlər Carçı qapısı ağzında siyahıya alınmış əsirləri yola salırdılar. Şibl və Salman ümidsiz nəzərlərlə baxışdılar, Təkcə Abdullanın şaxı sınmamışdı. Atlı xəzərlər uzun qamçılarını vıyıldadıb qolları qandallı əsirləri dəhmərləyə-dəhmərləyə qabaqlarına qatdılar. Ağlayan kim, haray qoparan kim, kədər içində susan kim. Əsir dəstələri Dərbənddən uzaqlaşır, tüstü basmış İsgəndər səddi arxada qalırdı. Əsirlər indi allaha asi düşürdülər:

– Görüm onun dərgahı dağılsın!

– Bəs o harda gizlənib?!

– Niyə bizim dadımıza çatmır?!

Əsir dəstələri bölük-bölük Şimala tərəf qovulurdu. Yaraqlı xəzər süvariləri cərgədən çıxanları, geri qalanları qırmanclayırdılar. Günəş qüruba enir, aləmi kölgə basırdı. Ac-yalavac, çılın-çılpaq, qandallı əsirlər yolların toz-torpağında itib-batmışdılar. Uzaqlarda başı qarlı dağlar görünürdü. Taqətdən düşmüş analar körpələrini sinələrinə sıxıb bir azca yol kənarında dincəlmək istəyirdilər,²⁵ lakin xəzərlər dərhal qılınca əl atırdılar. Bəzən də uşaqları analardan alıb hara gəldi tullayırdılar:

– Axmaqlar, neyləyirsiniz bu qarğa zılğalarını özünüzə yük eləyib?!

Əsir anaların ah-naləsi ərşə dayanmışdı. Deyirdilər: «Yer yarılaydı, yerdən bir igid çıxıb bizə nicat verəydi!»

Uzaqlardan şığıyıb gələn yırtıcı quzğunlar da bir yandan göz açmağa macal vermirdi. Quzğunlar palaz qanadlarını geniş açıb əsirlərin başı üzərində hərlənir, birdən oxa çevrilib yerə millənir, bir göz qırpımında xəndəklərdə çabalayan körpələri caynaqlarına alırdılar. Bəzi körpələrin fəryadı quzğunların caynağından gəlirdi. Analar şivən qoparır, üz-gözlərini cırır, başlarına, dizlərinə döyür, əllərini göyə qaldırıb hey allaha yalvarırdılar:

– Yaradan, kömək elə, bu nə bəladır başımıza gəlir?!

– Ey tanrı, körpəmi quzğun üçünmü bəsləmişdim?!

– Allah, hanı kərəmin? – Aman, aman!.. Səsindən tanıdım, o quzğun aparan mənim tifilimdir!

Yollarda çoxlu ana meyiti qalmışdı. Əl-ayağı yer tutan uşaqlar yıxıla-dura ölülərin arasında öz analarını axtarırdılar. Bəzi körpələr analarının qanlı döşləri üstündə uyuyurdu. Abdullanı da, Şibli də, Salmanı da dəhşət bürümüşdü. Onlar elə bil qorxulu yuxu görürdülər.

Şibl dedi:

– Bu xəzərlər talançıdırlar!

Salman dedi:

– Bunlar vəhşidirlər!

Abdulla dedi:

– Xeyr, Xəlifə Harunun mücahidlərini görməmisiniz?

Onların vəhşiliyindən olmaz!

Şibl dedi:

– İkisinə də lənət!!!

…Şiblin biləyində nə isə «xırt» elədi. Şiblin qolları qandaldan azad olub yanına düşdü. Rəngi açıldı, kişinin alnına sevincindən isti tər gəldi. Qandalı pas kəsmişdi, zəncir pas kəsən yerdən üzülüb düşmüşdü.

Şibl:

– Mənim qandalım cürükmüş – dedi – nicat yolu var…

Şibl gizlincə Abdullanın, Abdulla isə gizlincə Salmanın qolunu açdı.

Xəzər süvarisi cərgənin kənarı ilə atını yorta-yorta gah irəli, gah da geri sürür, əsirləri qırmanclayırdı:

– Haydı, irəli!

Birdən Abdulla sıçrayıb həmin süvarinin tərkinə qondu, cəld onun qılıncını alıb düşmənin kürəyinə sapladı. Süvaridən vəhşi bağırtı qopdu:

– A-a-a-h!

Abdulla onu yerə itələyib özü yəhərə qondu. O biri süvarilər çaşıb qaldılar, Abdulla qılıncı başı üzərinə qaldırıb gur səslə qışqırdı:

– Qardaşlar, bacılar, qul bazarına çəkilmək ölümə bərabərdir! Bir qaşıq qanınızdan qorxmayın! Vurun bu quldurları!

Əsirlər birdən güclü axına çevrilib xəzərlərin üstünə töküldülər. Atlı xəzərlər qolu qandallı, yorğun əsirlərdən heç də belə qəfil hücumu gözləmirdilər. Axşamçağı yolda ağlagəlməz vuruş başlandı!.. Qadınlar dişləri, dırnaqları ilə xəzərlərin üz-gözünü didib parçalayır, kişilər bir-birinin qolunu açır, qandallarla onları əzişdirirdilər.

– Vurun!

– Vurun!

– Vurun!

– Bax, belə gəbərərsiz!

Xəzərlər özlərini itirmişdilər. Əsirlər çox, onlar isə az idi. Əsirlər boyunlarından qurğuşun lövhələri açıb atırdı. Hərə bir tərəfə üz tuturdu. Yollarda ancaq ağır yaralananlar və ölənlər qalırdı. Şibl də, Salman da artıq at belində idilər. Öldürülmüş iki süvarinin atlarını ələ keçirmişdilər. Abdulla əl atıb onların boynundan nömrələrini bir-bir qopardı və atın cilovunu dəstələdi:

– Ardımca çapın, Bərumənddən nigaranam!

…Dərbənddən Bərdəyə gedən yollarda toz sütunları göyə dirənmişdi. Bərdə Dərbənd arasında Xəzər qoşunları qaynaşırdı. Barlı-bəhərli Şirvan torpağı atların dırnağında didilirdi. Mil də, Muğan da qorxu altında idi. Çanaqqalada xəlifə qoşunlarının məğlubiyyətindən sonra xəzərlər kükrəmişdi. Onlar qarşılarına çıxanı parçalayır, şəhər və kəndləri talan eləyib yandırırdılar. Əsir alınmış adamlar qandallanıb xaqanın hüzuruna göndərilirdi.

Bərdədə qarışıqlıq idi. Azərbaycan valisi Yezid ibn Məzyəd işgəncə ilə öldürülmüşdü. Bu xəbər artıq Bağdada gedib çatmışdı. Altun sarayının şairləri Xəlifə Harunun yaxın dostu Yezidin ölümünə mərsiyələr yazırdılar.

Azərbaycan başsız qalmışdı. Xaqan Yezidin ölümündən xəbər tutandan sonra öz bildiyini edirdi.

Hayzurana xatun gizlində oğlu Harunu məzəmmət etmişdi: «O gecə işrətə başın qarışdı, gətirdiyim qara xəbərə məhəl qoymadın. Bir anın da hökmü var!»

Eyş-işrətdən hələ başı ayılmamış Xəlifə Harun məzəmmət olunduqdan sonra anası Hayzurana xatunla və baş vəziri Cəfərlə neçə gün idi ki, məşvərət edirdi. Onlar azğın, talançı xəzərlərin qabağını almaq, onlara ömürlük dərs vermək məqsədilə ən güclü və sınanmış ordularını şimala göndərdilər.

Harun, hətta lazım gəldikcə bizansları hədələmək məqsədilə Şahi, Sənəm və Ərdəbil qalalarında ehtiyatda saxladığı nizami piyada və süvari qoşunlarının da xaqanın qabağına göndərilməsinə fərman vermişdi. Xəlifənin qanına yerikləyən bizanslar artıq xəzərlərin iti hücumundan xəbər tutmuşdular. Odur ki, arabir Bizans sərhədlərində onların xəlifə qoşunları ilə toqquşmaları olurdu. Xəlifə qoşunları qəzəbli idi. Sərkərdələr bilmirdilər xəzərlərin heyfini kimdən çıxsınlar. Onlar Şimala gedərkən Dombagöz Əbu İmranın fitvası ilə Bəzzin ətraf kəndlərində üsyançı xürrəmilərə divan tuturdular.

Bilalabad atəşgahında çoxlu əsir qadın var idi. Qadınlar qara günlərini sayırdılar. Abdullanın gözəl-göyçək sevimlisi Bərumənd də Atəşgahda idi: «Mənim vəfalı ərim, Dərbənddə çox qalma, ha! Gələndə mənə turş alça gətir. Oğlum olsa adını sən qoyarsan, qızım olsa adını özüm qoyacağam!».

Bilalabada tələsən Abdullanın qulağı cingildəyirdi…

IV
ATƏŞ OĞLU

O toxum ki göyərəcək, o daşı da dəlib çıxar.

Bədbəxtlik bəzən xoşbəxtlərin də qapısını döyür. Bilalabad kəndinin qadınları, sanki anadan elə bu cür, qaşqabaqlı doğulmuşdular. Elə bil, bu kənddə heç kəsin ömrü boyu bircə dəfə üzü gülməmişdi. Elə bil, kəndin od-alovunu şər allahı Əhriman²⁶ oğurlayıb qeyb olmuşdu; ulu Hörmüz Əhrimanı axtarır, tapa bilmirdi.

Bilalabadın təbiəti də yaslı idi. Narlı dərənin, Qanlı düzün baharı bahara bənzəmirdi. Hər yanda bir hüzn, bir küskünlük duyulurdu. Göylərin nəriltisindən, hayqırtısından aləm uçunurdu. Elə bil, Cavanşir²⁷ də buludlara qalxmış, öz nəhəng çəkicini hey nəhəng zindana döyəcləyirdi. Zindandan qopan qığılcımlar buludlara dolub onları dağıtmaq istəyirdi.

Quldurbaşı Əbu İmran Bəzzin ətraf kəndlərində igid qoymamışdı. O, acıqca Miməd nahiyəsinə məxsus kəndləri də xarabaya çevirmişdi.

Bilalabadı görənlər gözlərini tutardı. Dombagöz Əbu İmran Bilalabadda çoxlarını «ölüm ağaclarından» asdırmış, sahibsiz arvad-uşaqları isə gətirib Atəşgaha doldurmuşdu. Bu da bir növ göz dağı idi.

Neçə yuxusuz, yorğun və iztirablı göz Atəşgahın qapısında qalmışdı. Hamı xilaskar gözləyirdi. Lakin hələ Abdulladan da xəbər yox idi. Hərdən boş qalmış xoruz qəfəslərinin yanında gəzişən zınqırovlu, yaylı-oxlu xəlifə keşikçilərinin boğunuq və xırıltılı səsləri gəlirdi. Zahirən özlərini məğrur göstərən analar artıq iztiraba tab gətirə bilmirdilər, bircə Bərumənd özünü sındırmırdı. O, əliuşaqlı analara ürək-dirək verirdi.

– Mənim bacılarım, düşmən bizi bura xürrəmilərə acıq vermək üçün doldurub. Yaman günün ömrü az olar. Şirvin peyğəmbərin ruhu haqqı mənim Abdullam harda olsa gəlib çıxacaq. O, heç vaxt bizi darda qoymaz. Dərbənd budur, qulağımızın dibindən. Əl uzatsan çatar.

Analar Bəruməndin sözlərindən bir balaca toxtayırdılar, az sonra dərd, kədər yenə özünü göstərirdi. Aclığa, fəlakətə, əzaba nə qədər dözmək olardı? Göz yaşları da tükənirdi. Qadınlardan çoxunun saçı bura düşəndən bəri ağarmışdı. Baharda da qar yağarmış!..

Bilalabadın əli silah tutanları dağlarda bölük-bölük olub vuruşurdu. Atəşgahı xəlifə əsgərləri möhkəm qoruyurdu, ora yaxınlaşmaq çətin idi.

Atəşgahın qaramıx kolları basmış mamırlı daş hasarının dibində əli qılınclı keşikçilər gəzinirdi. Onlar hər an qan tökməyə hazır idilər.

Gecə də, gündüz də od yanan mərasimli Atəşgah indi qədim Misir fironlarının sərdabalarından da cansıxıcı görünürdü. Adi günlərdə Atəşgahın həyətindəki iri qəfəslərdə quqquldaşan, müqəddəs ağ xoruzlar da gözə dəymirdi. Darvaza ağzında zəhmli pəncələrini irəli uzadıb «pusquda duran» daş şirdə əzəmət qalmamışdı. Xəlifə keşikçiləri bu daş şirin başını üzmüşdülər. Nədənsə, atəşpərəstlərin Atəşgah qapısı üzərində həkk etdirdikləri yazıya toxunan olmamışdı: «İnsan dünyaya xeyirxahlıq üçün gəlmişdir, o hər yerdə, hər an insanlara xoşbəxtlik bəxş etməlidir».

Bu, qədim Atəşgah idi. Deyildiyinə görə, müqəddəs ocağı atəşpərəst kahinlər Cavanşirin vaxtında tikdirmişdilər. Dövrəsində səkkiz guşəli hücrələr olan Atəşgahın tən ortasında geniş bir ibadətgah vardı. Kahinlər mərasim günləri bu ibadətgahda ulu Hörmüzə dua oxuyurdular. Atəşbodlar²⁸ adamboyu çıraqdanda səndəl və ud yandırardılar. Otağı xoş qoxu bürüyərdi. Mərasim vaxtı iki kahin çıraqdanın sağında, solunda dayanıb Zərdüşt dinini tərif edirdi.

Kahinlər müqəddəs hum içərdilər. Bu məstedici içkidən sonra şən oyunlar başlanardı. Atəşgah atəşpərəstlərin həm ibadətgahı, həm də bir növ, şənlik yerləri idi. Mərasimqabağı Atəşgahdakı sal daşlı otaqda ləzzətli yeməklər bişirilərdi.

Bərumənd bütün bunları, sanki haçansa yuxuda görmüşdü. Əlacsız qalan analardan kimi ulu Hörmüzü köməyə çağırır, kimi Şirvin peyğəmbərin ətəyindən yapışır, kimi isə Əbu Müslümün, ruhuna sığınırdı. Anaların duasını, yalvarışını və naləsini Atəşgahda özlərindən başqa heç kəs eşitmirdi. Yaxşı ki, qadınlar çıraqdanı sönməyə qoymurdular. Quru səndəl kösövləri alışıb qaranlığı qovurdu.

Anaların gözünə yuxu getmirdi. «Oddan döşəyi, ilandan yastığı olan adamın yuxusu gəlməz» deyiblər. Körpələr hərdən diksinib yuxudan oyanır, çığır-bağır salırdılar.

Bəruməndin girdə, sarışın sifəti tamam solmuşdu. O, fikirli halda qızılı saçlarının ucuna bağladığı gümüş bəzəkləri oynada-oynada, öz-özünə danışırdı: «Oğlum olsa adını mən qoyaram, qızım olsa… Bəs harda qalmısan, gəl çıx da. Oğlum olub!» Körpə, Bəruməndin qucağında mışıldayırdı. Birdən yuxuda çığırdı. Bərumənd fikirdən ayılıb oğlunu döşünə saldı və onun bələyini imsilədi.

Bərumənd xoş xəyallara qapılmışdı. Ona elə gəlirdi ki, qucağına sıxdığı bu körpə bir xalqın igid tərlanı olacaq. Bəlkə də Abdulla deyərdi: «Mənim Bəruməndim, mənə elə bir oğlan doğarsan ki, qılıncı qınında yatmasın. Elə bir oğlan doğarsan ki, müqəddəs Atəşgahlarımızın odunu söndürən xəlifələrdən intiqam ala bilsin!»

Günəş Həməl bürcündən çıxmışdısa da Atəşgah hələ soyuq idi. Xüsusilə küləkli gecələrdə ocaq yandırılmalı idi. Lakin odun azlıq eləyirdi, hərə körpəsini öz nəfəsi ilə qızdırırdı. Bərumənd sükutu sevmirdi, o:

– Mənim bacılarım – dedi – kimin uşağının başının altında bıçaq yoxdur, bıçaq qoysun.

– Hardan alaq bıçağı?

– Bunu fikrinizdə eləyin.

– Elədik! Bəs sən nə qoyursan körpənin başı altına?

– Qayçı! Hələ körpənin zınqırovu da var. Hal anası daha bizə yaxın düşə bilməz.

Bərumənd özünü qəsdən nikbin göstərirdi. O, sinəsindəki düyünçədə Atəşgaha bir az üzərrik gətirmişdi, indi bunu körpəsinin başı altına qoymuşdu. Üzərrikdən götürüb yandırdı. Qarasını barmağına sürtüb oğlunun alnına basdı. Analar bir ağızdan oxudular:

 
Üzərrik, haşa üzərrik,
Gülləri qoşa üzərrik,
Kim balama göz vursa
Dönsün daşa, üzərrik!..
 

Artıq səhər küləyi əsməkdə idi. Hasarın yanında gəzişən keşikçilər ayaq üstə güclə dururdular. Kimsə əsnəyə-əsnəyə dedi:

– Of! Səhərə yaxın necə yatardım!.. Yuxum gözümdən tökülür.

Keşikçilər birdən döyükdilər, anaların mahnısı qalın divarları yarıb yayılırdı. «Nə səs-küydür görəsən? Keşikçilərdən biri gözünü ova-ova cəld qulağını Atəşgahın qapısına söykədi. «Belə də millət olar?! Zindanda da oxuyurlar!

Anaların mahnısı bitdi. Yenə söhbətə keçdilər. Bərumənd:

– Mənim bacılarım – dedi – bədnəzərin gözünə bıçaq. Əlimizdə gül kimi uşaqlarımız var. Onların bələyinə göz yaşı yağdırmaq nəyə lazım? Özünüzü toxtaq tutun, düşmən görüb kor olsun. Bikef olsaq Əhriman sevinər! Bizim xürrəmilər dədə-babadan məğlubiyyət vaxtı qəsdən özlərini şən aparıblar. Bunu ki bilirsiniz.

Bərumənd körpəsini dizinin üstündəki qırmızı döşəkcədə yatızdırmışdı. Onunla yanbayan Müaviyə adlı bir uşaq da uyuyurdu. Anasını Dombagöz Əbu İmran atlara ayaqlatmışdı. Atası isə Cavidana²⁹ kömək edərkən döyüşdə həlak olmuşdu. Bərumənd həmin sahibsiz körpəni götürüb özü ilə bura gətirmişdi, indi ona da süd verirdi: «Oğlum, sən oldun balamın süd qardaşı. Əliniz qılınc tutanda bir-birinizə dayaq durun». Müaviyə yuxuda hərdən qımışırdı. Dünyadan nə xəbəri. Bilmirdi ki, anasının cəsədi torpaqlara qarışıb. Bilmirdi ki, Bilalabadın yandırılmış evlərindən hələ də tüstü qalxır. Bilmirdi ki, Atəşgahın dövrəsində düşmən qılıncları parıldaşır.

Keşikçilər söhbət edirdilər:

– Bunlar nə təhər adamlardır? Aclıqdan, susuzluqdan ölürlər, ancaq oxuyurlar.

– Bəs nə bilmişdin atəşpərəstləri? Onlar meyiti də dəfn etmirlər. Hər kəndin, hər şəhərin özünün «sükut evləri var. Onlarda adət-ənənə başqadı, bizdə başqa. Meyitləri burada sal daşların üstünə qoyurlar. Qurd-quş, yırtıcı heyvanlar meyiti yeyir. Zərdüşt³⁰ dininə görə torpaq müqəddəsdir, onu meyitlə murdarlamaq olmaz. Atəşpərəstlər bir müddət keçəndən sonra meyitin sür-sümüyünü taxtadan, gildən qayrılmış asudan adlanan tabuta yığıb, əkindən, sudan uzaq yerlərdə dəfn edirlər… Atəşpərəstlər sükut evində də şərab içirlər.

Haradasa isa-musa quşu oxuyurdu: «Tapdın? «Tapmadım! İlbizlər sakitliyi pozurdu. Göydə ulduzlar azalmışdı. Qara buludlar karvan-karvan Bəzzə tərəf axırdı. Aman evi tərəfdən xışıltı gəldi. Keşikçilər cəld qılınclarını siyirib xoruz qəfəslərinin böyrünə sindilər:

– Sss!.. Deyəsən gəlirlər!..

– Hazır olun!

– Qoyun gəlsinlər!

Keşikçilərin ikisi darvazanın ağzına süründü. Hənirti güclənirdi. Ancaq ala-qaranlıqda heç nə görmək olmurdu. Birdən üç əli qılınclı, üzü niqablı igid, keşikçilərin üstünü aldı:

– Ölməyə gəlmişəm, qayıdıb qaçmağa yox! Təslim olun!

– Yarağınızı atın yerə, yoxsa…

Xəlifə keşikçilərinin tükləri ürpəşdi: «Ölümümüz çatıb!»

Qılınclar cingildədi. Atəşgahın həyətində bağırtı qopdu. Əsir qadınların hamısı ayaq üstə idi. Başa düşdülər ki, onları xilas etməyə gələn var. Körpələr yuxudan oyanmışdı. Bərumənd qadınlara qapını göstərdi:

– Sındıraq!

Qadınlar sinələrini qapıya dayadılar:

– Bir, iki, üç! Hə, bacılar, güc verin!..

Şaarak!.. Qapı qopdu. Qadınların hərəsi əlinə bir kösöv aldı. Həyətə axışdılar. Abdulla iki keşikçi ilə vuruşurdu. İkisini də doğradı. Sonra Şibllə Salmanı divara qısnayan üç keşikçinin üstünə atıldı…

Qadınlar kösövləri keşikçilərin başına-gözünə çırpırdılar. Ara qarışmışdı. Gözlənilməz bir vuruş gedirdi. Abdulla üç keşikçini də şaqqaladı. Xürrəmi qadınlar və kişilər od kimi döyüşürdülər! Qabaqlarına çıxanı o dünyalıq eləyirdilər. Keşikçilərdən ikisi qalmışdı. Onlar qaçmağa üz qoydular. Biri qaçarkən özünü saxlaya bilmədi, iri bir daşa toxunub tir-tap düşdü.

Bir azdan hava işıqlandı, göy nurlandı. Abdulla, Şibl və Salman Atəşgah həyətindəki qanlı daşların üstündə oturub nəfəslərini dərirdilər. Çiyinləri qalxıb-enirdi, qadınlar həyəcanla onlara baxırdılar.

Günəş Bəzzin və Həştadsərin zirvəsindəki qar tarını parıldadırdı. Bu vaxt Abdullayla Bərumənd Atəşgahdan çıxıb evlərinə tərəf gedirdilər. Hərəsinin qucağında bir körpə var idi. Elə şad idilər ki, baxan deyərdi bunlar Atəşgahdan müqəddəs od aparırlar… Körpələr onların gözlərində günəşə dönür, bütün qaranlıqları işıqlandırırdı.

V
SARAY ÇƏKİŞMƏLƏRİ

Əjdaha kahasında yaşamaq saraylarda yaşamaqdan asandır.

Altun sarayında ərəb əyanları ilə fars əyanları arasında çoxdan başlanmış gizli çəkişmələr artıq özünü açıq-aydın büruzə verirdi. Gündə sarayda almaz tozu ilə neçə əyan özünü zəhərləyirdi. Altun sarayında ağlagəlməz cəzalar mövcud idi. Ən ağır cəzaya xəlifənin intim hisslərini açan saray əyanları düçar olurdular. Müqəssirin başı qırxılandan sonra onun kəlləsinə Mesopotamiya böcəyi düzərdilər. Zəli təbiətli həmin böcəklər kəlləni deşib beyini yeyərdi. Beyin hərislərinin dövranı idi. Gündə xəlifənin cəlladı Məsrur neçə günahsız müqəssirin kəlləsinə Mesopotamiya böcəyi düzürdü. Baş məlaikə Zübeydə xatunun fitvası ilə fars əyanları bir-bir rüsvaycasına saraydan qovulurdu. Xəlifənin ürək dostu, mümkün qədər saray çəkişmələrindən kənar gəzən kefcil şair Əbu Nüvvas da Bağdadı tərk edib Misir valisinə pənah aparmışdı. Hətta Xəlifə Harun özü bu çaxnaşıq vaxtlarda bəlkə anası Hayzurana xatundan çəkinməsəydi, Əbu Nüvvasa qoşular, başını götürüb burdan gedərdi, ya da sarayı Bağdaddan sakit bir guşəyə köçürərdi. Fitnə-fəsaddan, vəliəhd məsələsi üstündə söz-söhbətdən Altun sarayı uğuldayırdı. Xəlifə şöhrətini günbəgün itirirdi. Pıçhapıçdan onun canı boğazına yığılmışdı. Başı küyüldəyirdi. Nə qədər giley-güzara, dedi-qoduya qulaq asmaq olardı? Nə qədər saray çəkişmələrinə dözmək olardı? Xəlifənin zövcələri bir yana, məşuqələrinin də dili dinc dayanmırdı. Məşuqələr yataq otağında da xəlifəyə rahatlıq vermir, bir-birinə olmazın şər atırdılar. «Şər şeytandan qorxuludur!» deyiblər. Son vaxtlar sarayda baş vəzir Cəfərlə xəlifənin doğma bacısı Abbasə barədə cürbəcür şayiələr yayırdılar. Xəlifə Harun bilsəydi ki, bu deyilənlər doğrudur, cəzanı bir an da ləngitməzdi. Hələ şübhə içərisində idi.

Xəlifə çaşıb qalmışdı. Bilmirdi neçə il bir yastığa baş qoyduğu istəkli xanımı Zübeydə xatuna inansın, yoxsa hər yerdə «mənim qardaşım» dediyi baş vəziri Cəfərə? Xəlifə həmişə ən böyük mərasimlərdə və məclislərdə Cəfəri hələ Məzdək³¹ dövründə Sasani padşahı Ənuşirəvana vəzirlik etmiş Büzürcmehr Zərcmehr³² ilə müqayisə edərdi, deyərdi ki, mənim vəzirim Cəfər, Ənuşirəvanın vəzirindən də ağıllı və kamallıdır… İndi isə get-gedə Cəfər barədə şübhələri artırdı. Şayiələr, söz-söhbətlər çuma xəstəliyi kimi yayılır, xəlifə bunun qabağını ala bilmirdi.

Bir sıra fars şəhərlərində iğtişaşlar da başlamışdı. Qırmızı bayraqlı³³ şeytanlar! Bu adla məşhur olan farslar Bəzz qalasında Dombagöz Əbu İmranla vuruşan Şəhrək oğlu Cavidana açıq-aşkar kömək edirdilər. Xəlifə quldurları güclü həmlələrə məruz qalıb dağlardan arana çəkilmişdi. Xürrəmilər qələbə münasibətilə atəşgahlarda yenidən od yandırırdılar. Farslar belə şayiə yaymışdılar ki, Əbu Müslümün³⁴ ruhu Cavidana keçib, xilafətin ədalətli bir hökmdara ehtiyacı var. Mötəzililər bu fikrə tərəfdar çıxır və deyirdilər ki, şəriətdə hökmən dəyişiklik edilməlidir.

İslam dininin müxtəlif qollara ayrılması xilafətin birliyini həm daxildən, həm xaricdən pozurdu. İslamsız xilafəti idarə etmək çətin idi. Bu dinə laqeyd baxan hökmdarların taleyi həmişə uğursuz olmuşdur. Qulaqlarına səs dəymiş farslar Xorasanda Xəlifə Harunu olduqca soyuq qarşılamışdılar: «Sünnü-şiyə məsələsini qızışdıran bu şəhvətpərəst xəlifənin xanımı Zübeydə xatun deyilmi?! Biz onun özünü də, xanımını da istəsək məhv edərik!» Əgər baş vəzir Cəfər olmasaydı, bəlkə də onlar Xorasanda baş vermiş narazılığı yatırmağa gələn Xəlifə Harunu çoxdan Qəzmiyyə qəbiristanlığına göndərmişdilər. Xəlifə bərk qorxuya düşmüş, Xorasana gələn günü özünü xəstəliyə vurmuşdu: «Vaxtilə əməviləri taxtdan salan bu qorxubilməz farslar axırıma çıxa bilərlər!».

Məscidlərdə xatiblər³⁵ Xəlifə Haruna deyil, onun fars qızından olan oğlu Məmuna xütbə oxuyurdular: «Biz, ancaq vəliəhd Məmuna biət edirik! Xilafətin taxt-tacına o sahib durmalıdır! Böyük bilik və dərrakə sahibi olan Məmuna allah-taala min il ömür bəxş eləsin!».

Bu sözləri Xəlifə Harun dönə-dönə Xorasan məscidlərində öz qulaqlarıyla eşitmişdi. Bundan Zübeydə xatunun da xəbəri vardı, Hayzurana xatunun da. Xilafətin bu dişi aslanları, baş vəzir Cəfərin əlindən zəncir çeynəyirdilər: «Farslar arasında bu fitnə-fəsadı törədən o hiyləgər, çoxbilmiş baş vəzirdir! O, həmyerliləri ilə xəlifəni qorxutmaq və beləliklə, hər şeyi öz iradəsinə tabe eləmək istəyir. Biz, hələ diriyik!»

Xəlifə Harun ər-Rəşid Xorasandan Bağdada qayıtmışdı, amma neçə gün idi ki, özünə gələ bilmirdi. Nəhayət, daxili sarsıntı və iztirabı özündən qovmaq qərarına gəldi. Xəzərlər geri çəkilməyə məcbur edilmişdi. Sevinib, şadlanmağa haqqı var idi. Xəlifə Altun sarayında bir-birinin ardınca daha dəbdəbəli ziyafətlər düzəldirdi.

Hayzurana xatun yenə qılıncdan "kəsərli siyasəti ilə kefcil oğlu Harunun taxt-tacının keşiyini çəkirdi. Ananın kinli-küdurətli sifətindəki qırışlar elə bil ərəb əlifbası idi və bu əlifba ilə, elə bil neçə qorxulu hökm yazılacaqdı. Bu hökmlər, kim bilir, cəllad Məsrurun kötüyü yanında nə vaxt, kimin üzünə oxunacaqdı.

Son vaxtlar Hayzurana xatunun üzündəki qırışlar sıxlaşmışdı. Zübeydə xatun bunu bilsəydi bəlkə də Məkkəyə çatmamış yarı yoldan Bağdada qayıdardı.

O, bir neçə gün idi ki, Məkkəyə yola düşmüşdü. Bilirdi ki, baş vəzir Cəfər də Məkkəyə gələcək. Altun sarayına xəbər çatmışdı ki, guya Məkkəyə su çəkən ustalar xərc azlıq elədiyinə görə işi yarımçıq qoyublar. Məkkəyə suyu Zübeydə xatun çəkdirirdi və indi Məkkəyə gedirdi ki, işi qaydaya salsın. Zübeydə xatun Məkkə ziyarətinə gələn zəvvarlar yanında savab sahibi olmaqdan ötrü özünü oda-közə vururdu: Gələcəkdə məni bütün müsəlmanlar xeyirxah bir xanım kimi yad etsinlər». Zübeydə xatunun Məkkəyə su çəkdirməkdə də məqsədi bu idi. Ancaq Bəzzdəki çarpışmalar suyun çəkilişinə ayrılan xərcə təsir göstərirdi. Xəlifənin nüfuzundan düşmüş məmurları Bişkin³⁶ mahalında və Mimət nahiyəsində daha əvvəlki kimi əl-qol ata bilmirdilər. Üsyançı xürrəmilər gündə neçə vergi məmurunun başını kəsirdi.

Zübeydə xatun qorxurdu ki, Şirvan və Aran mahalları da əlindən çıxa bilər. Siyasət tələb edirdi ki, indi Xəlifə Harun xürrəmilərlə ehtiyatlı davransın. Xəzər türklərinin vurduğu ağır yaradan sonra əhalinin xəlifəyə qəzəbi bir az da artmışdı.

Gözəllik və zənginlik bəzən fəlakət gətirir. Şahlar, soltanlar, imperatorlar, xəlifələr ta qədim zamanlardan Azərbaycanın üstündə çarpışırdılar. Onu əvəzsiz gövhər kimi bir-birinin xəzinəsindən oğurlamağa can atırdılar.

Xəlifə Harun ər-Rəşid hələ gənc yaşlarından Azərbaycanın valisi olarkən bu varlı diyarı istəkli baş xanımı Zübeydə xatuna üzügöyçəklik vermişdi. İndi Azərbaycanın bütün gəliri Zübeydə xatunun xəzinəsinə axırdı.

Zübeydə xatun qorxurdu ki, baş vəzir Cəfərin hiyləsi ilə xürrəmilər onun hədiyyəsini əlindən qoparsınlar.

Bu zəngin müdriklər diyarını əldən vermək xilafət üçün böyük itki olardı.

Gecə-gündüz səksəkə və qorxu içində yaşayan xəlifə, xürrəmilərin acığını kimdənsə çıxmaq, zəhərini boşaldıb rahatlanmaq istəyirdi. Ancaq kimi qəzəbə qurban verməli? Dəvə kimi kinli Harun belə şeylərdə baş vəziri Cəfərdən də tədbirli və hiyləgər idi. Ən ağır dəqiqələrdə qəzəbini çətinliklə olsa da gizlədə bilərdi.

Xəlifə cəza verərkən tələsməzdi. Söz düşəndə deyərdi: «hökmdar ölüm hökmü verərkən son dərəcə təmkinli, soyuqqanlı olmalıdır. Mən özüm ölüm hökmü imzalayarkən yarı imza atıb əl saxlayıram, fikirləşirəm… Sonra imzamı tamamlayıram».

Zübeydə xatuna görə, Xəlifə Harunun indi ölüm hökmünə qol çəkəsi ən qorxulu bir düşməni vardısa o da baş vəzir Cəfər ibn Yəhya Bərməki idi. Xəlifə Harun Cəfərin uzun boynunu əcəl ilgəyinə keçirməkdən ötrü usta siyasəti yeridir, üzdən ona əvvəlkindən artıq mehribanlıq göstərirdi. Xəlifə ovunu timsah təki ovsunlayırdı.

Xilafətin bəzi yerlərində, ən narahat və nadinc vilayətlərdən olan Misir və Əndəlüsdə də hələ ki, sakitlik yaranmışdı. Yaşıl darvaza sarayının günbəzindəki süvari heykəli öz nizəsini son vaxtlar ancaq Azərbaycana və arabir də Altun sarayına tuşlayırdı. Deməli, xəlifə öz düşmənlərini indi bu yerlərdə axtarmalı idi.

Harun xarici düşmənlərindən çox daxili düşmənlərindən ehtiyat edirdi. Haruna elə gəlirdi ki, hələlik xilafətin hüdudlarından kənardakı dövlətlər onunla müharibəyə girişməyə cəsarət edə bilməzlər.

Ölkənin öz vilayətlərində də qılınc cingiltisi bir qədər seyrəlmişdi. Xəzərlər qovulandan sonra Azərbaycanda da xəlifə hökmranlığı güclənmişdi. Hakimlər yatanda da silahla yatırdılar. Ticarət yolları yenidən açılmışdı. Şimala və Cənuba gedən dəvə karvanlarının sayı günbəgün çoxalırdı. Tacir Şibl Çinə, Hindistana və Misirə alverə gedirdi. Lakin bircə Bizans sərhədləri tacirlər üçün təhlükəli idi. Bizans imperatoru İrinadan³⁷ sonra taxta çıxmış Birinci Nikifor³⁸, Abbasilərə dirsək göstərmək istəmişdi. Lakin Xəlifə Harun bildirmişdi ki, əgər bizanslar öz yerlərində dinc oturmasalar onların ölkəsi zəbt olunub xilafətə daxil ediləcək! Xəlifə Harunun hədəsindən və ağır zərbəsindən ehtiyat edən Bizans imperatoru Birinci Nikifor qəzəbli şir təki öz yuvasına çəkilib əlverişli məqam gözləyirdi: Kaş Bəzzdə xürrəmilər yenə üsyan qaldıraydılar. Onların başçısı Cavidan cəsur adamdır. Xəlifənin taxt-tacını başına uçursa, o uçuracaq. Xəlifə bizdən çox Cavidandan qorxur. Əgər lazım gəlsə gələcəkdə biz üsyançı xürrəmilərə kömək edə bilərik. Onda xəlifə məcbur olub Bizans sərhədlərinə yeritdiyi Suriya qoşununu çəkib xürrəmilərin üstünə aparar. Biz onda hücum edib Bağdadı tutarıq.

Bağdaddan uzaqlarda Əndəlüs valisi Birinci Hakim özünü lap Xəlifə Harundan da təkəbbürlü aparırdı. Hətta Əndəlüsün paytaxtı Kordova Bağdadla rəqabətə girmişdi. Xəlifə Harun rəsmən ona tabe olub, amma onu saymayan dikbaş Əndəlüs valisi Birinci Hakimi susdurmaqdan ötrü yollar axtarırdı. Nəhayət, xəlifə arzusuna çatdı. Böyük Karlın Əndəlüsü hədələməsi Altun sarayında toy-bayrama səbəb oldu. Xəlifə Harun təcili Böyük Karlı qızışdırıb şirnikdirməkdən ötrü Fransaya elçi göndərdi. Böyük Karl Harunun elçisini nəzakətlə qəbul edib hörmət-izzət əlaməti olaraq xəlifəyə qeyri-adi bir Su saatı və Ağ fil hədiyyə göndərdi.

Xilafətin səması, hökmdara görə, qara buludlardan təmizlənməkdə idi. Necə olsa da bəzi narahatlıqlar qalmaqda idi.

Isgəndər səddinin üstündə yenə qara bayraqlar qanad açmışdı. Harun xəzərlərin hücumunun qarşısını almaqdan ötrü Şimal sərhədlərində güclü qoşun saxlayırdı. Di gəl ki, Azərbaycan valisi Yezidin ölümündən sonra bu torpağa əməlli-başlı sahib dura biləcək bir vali tapılmırdı. Xəlifə Harun ər-Rəşid az qala istəyirdi taxt-tacı oğlanlarından birinə verib özü yenidən Azərbaycana vali getsin. Atası əl-Mehdinin vəsiyyəti son vaxtlar tez-tez Xəlifə Harunun qulağında cingildəyirdi: «Oğlum, unutma ki, Azərbaycan diz çökməyib. Buna nail olmayınca xilafətdə dinclik gözləmə!»

Xəlifə xürrəmilərin qorxusundan həm daxildə, həm xaricdə dostlarının sayını çoxaltmaq istəyirdi. Harun anası Hayzurana xatunun məsləhəti ilə gözdən pərdə asmaq üçün təsirsiz bir fərman da imzalamışdı: «Vergi alarkən heç kəsi döymək və incitmək olmaz!»

Xəlifənin belə bir bəyanatı da vardı: dini dindarlar qorusun, dövləti isə mən! Xəlifədən narazı olsa da, şeyxə bu söz lazım idi. Yoxsa məscidlərdə Haruna xütbə «oxuda» bilmirdi. Harunun bəyanatından sonra xatiblər minbərlərdə boğazlarını yırtır, xəlifənin sözlərini allaha məhəbbətin yeni təzahürü kimi qələmə verib deyirdilər: «Əmirəlmöminin ləqəbi «həqiqətpərəst»dir və o, həmişə həqiqət tərəfində dayanır. Gələcək nəsillər Harunun qızıl dövründə yaşayanlara həsəd aparacaqlar. Allah-taala səxavətli və şücaətli xəlifəyə əbədi ömür bəxş eləsin».

Xilafətdə ümumi mənzərə belə idi. Yaşıl darvaza sarayının günbəzindəki süvari heykəli öz nizəsini yenə də Azərbaycana və Altun sarayına tuşlamışdı.

Altun sarayında baş vəzir Cəfər fars əyanlarının köməyi ilə xəlifənin başını qaynar qazana döndərmişdi. Bir tərəfdən də Dombagöz Əbu İmran ardı-arası kəsilmədən Bağdada qasid göndərir, xürrəmilərin qılınclarını təzədən itilədiklərini həyəcanla xəlifəyə xəbər verirdi. Xəlifə Harun bilmirdi əvvəl saraydakı Cəfərlə mübarizəyə başlasın, yoxsa Bəzzdəki Cavidanla! «Ağacı qurd içindən yeyər». Anası bu məsəli xəlifəyə yenə xatırladırdı. Lakin baş vəzir Cəfərlə haqq-hesab çəkmək o qədər də asan deyildi. Şərq vilayətlərinin valiləri xəlifədən çox baş vəzirlə hesablaşırdılar. «Salavat gücə bağlıdır!» Bərməkilərin var-dövləti dünyanı başına almışdı. Səxavətdə baş vəzir xəlifədən üstün idi. O, hər il gəlirinin az qala yarısını fağır-füqarəyə, sağırlara, dilənçilərə paylayırdı. Bu, «dəmir adam»lar³⁹ arasında baş vəzir Cəfərin nüfuzunu xeyli qaldırmışdı. Xilafətdə hamı onu hatəm⁴⁰ adlandırırdı. Sarayda «qızıl» və gümüş» adamların əksəriyyəti qiyafədə, geyim-kecimdə özlərini baş vəzir Cəfərə oxşadırdılar. Baş vəzirin boynu uzun olduğundan dərzi onun paltarının boyunluğunu bir qədər uzun tikərdi. Saray əyanları da belə uzun boyunluqlu paltar geyinərdilər və təbiidir ki, bu, çoxlarına yaraşmırdı. Cəfər danışanda, adətən əbasının yaxasını sığallayardı. Əyanlar da belə eləyərdilər ki sarayda yerləri möhkəm olsun.

Cəfər də Cəfər idi! Xəlifə Harun xürrəmilərin başçısı Cavidandan neçə ehtiyat edirdisə, baş vəzir Cəfərdən də beləcə ehtiyat edirdi. O, neçə vaxtdan bəri idi ki, parıltısı qəzəb doğuran bu «qızıl adam»la hesablaşmaqdan ötru fürsət axtarırdı.

VI
AŞİQ ALMASI VƏ XƏLİFƏ HARUNUN «DOSTLUĞU»

Zülmət küləyi əsən dənizdən intiqam buxarı qalxar.

Hind aforizmi.

Baş vəzir Hacı Cəfər Məkkə ziyarətindən təzəcə qayıtmışdı. Bu münasibətlə xəlifə «qardaş» dediyi vəzirinə «hörmət» əlaməti olaraq Qızıl ağacın⁴¹ altında dəbdəbəli bir ziyafət düzəltdirmişdi. Rəqqasələr, müğənnilər və «ölü güldürənlər» «dostların» kefini açırdı… Xəlifə məclisdən sonra baş vəziri Hacı Cəfəri saray bağına dəvət etdi.

– Qardaşım – dedi – sən Məkkədə olanda bərk darıxmışdım. Ürəyim doludur. İstəyirəm ikilikdə bir dərdləşək.

Baş vəzir əlini döşünə qoyub əyildi:

– Qadir allah üstünüzdən əskik olmasın, ixtiyar sahibisiniz.

Xəlifə ürəyində ona güldü. Onlar saray bağını gəzintiyə çıxdılar. O, nədimi şair Əbu Nüvvasdan giley-güzar edirdi:

– Qardaşım, sən Məkkədə olanda dostun Əbu Nüvvas Misirdən qayıtdı. O, Altun sarayındakı kefi heç yanda görə bilməz. Ancaq çox naşükür adamdı. Atmışam zindana.

Baş vəzir təəccüblə:

– Qibleyi-aləm – dedi – şairin təqsiri nə idi?

– Təqsiri? – xəlifə qaşqabağını tökdü: – Sərxoş şair Misirdən qayıdandan sonra çox baş aparırdı. Deyirdim: şair, sən al şərabı, qızların göz-qaşını bu qədər vəsf eləməkdən əl götür, mənim igid sərkərdələrimi, ağıllı baş vəzirimi, dünyanı dolaşan zınqırovlu dəvə karvanlarımı nəzmə çək… O isə sözlərimi qulaqardına vurub elə hey sevdiyi qul qız Cinana şeir qoşurdu.

– Böyük və əzəmətli hökmdar həmişə olduğu kimi, şairin haqqında da düz hökm verib. Fəqət sənət adamları ilə bir qədər ehtiyatlı dolanmaq faydalı olmazdımı?

Xəlifə əlini baş vəzirin çiyninə qoydu:

– Ha.„ ha… ha!.. Qorxma – dedi – şair dostunu zindana atdım da, azad etdim də. Yaman ağıllanıb. Mənə zindandan yazmışdı:

 
Anlaşılmazlıq olub burda, hökmdar,
Zindandakı qəlbimdə belə məhəbbətin var.
 

– Qibleyi-aləm, Əbu Nüvvas gözəl sənətkardır. Ürəkdən deyib bu sözləri. Onun şeirini sizin gözəl məşuqəniz Qərənfil oxuyanda bülbüllər susur.

Xəlifə:

– Bunu kim inkar edir? – dedi. – Doğrudan da Əbu Nüvvas böyük şairdir… Onun Misir valisi əl-Xakimə yazdığı həcvdən olmaz. Simiclik üstündə əl-Xakimi rüsvay edib.

– Hökmdarım, bu dünyada əliaçıqlıqda, səxavətdə sizə kim tay ola bilər?

Xəlifə yenə ürəyində baş vəzirə güldü və dedi «Ay tülkü!» Sonra:

– Qardaşım – dedi – Əbu Nüvvas zindandan çıxandan sonra Bizans imperatoru Birinci Nikifor üzərində qələbəmizi vəsf edib. Eşitməyibsən?

– Eşitmişəm, qibleyi-aləm! Bu da nadir şeirlərdəndir. Əbu Nüvvas sizin Bizans imperatoru ilə döyüşünüzü ürəklə yazıb. Bunu da deyim ki, qibleyi-aləmin şücaətini bir az da qol-qanadlı təsvir etmək olardı. Vaxtilə siz məcbur edibsiniz ki, bizanslar Bağdada bac versinlər. Bu tarixi bir həqiqətdir.

«Dostlar» baş qaldırıb gördülər ki, saray bağındakı ağ mərmər hovuza çatıblar.

Xəlifənin axır vaxtlar baş vəzirə «sonsuz məhəbbəti» sarayda çoxlarını çaşdırmışdı. Hətta Zübeydə xatun belə ərinin bu üstüörtülü siyasətindən baş aça bilmirdi. Ona elə gəlirdi ki, əri daha ona inanmır, baş vəzir barəsində dediklərinin hamısını şər və böhtan hesab edir. Baş məlaikəyə elə gəlirdi ki, vəliəhd də onun oğlu Əmin yox, fars qızı Məracil xatundan doğulan Məmun olacaq. Baş vəzir Cəfərin Məkkədə şiələrin qulağını necə doldurduğundan, elə bil, xəlifənin xəbəri yox imiş. Zübeydə xatun Məkkədə su kəmərinin maliyyə məsələsi ilə məşğul olmuş, həm də ovdan sonra buraya gələn Cəfərin hərəkətlərini izləmişdi.

O, baş vəzir barədə nə bilirdi, hökmdara çatdırmışdı. İndi eşidəndə ki, xəlifə baş vəziri ilə saray bağında deyə-gülə gəzinir, baş məlaikə acıqlandı və öz otağına çəkilib dərin fikrə getdi.

Qoca bağban Zübeydə xatunun yanına qaçıb xəlifə ilə baş vəzirin bağda nə oyundan çıxdığını ona xəbər verdi:

– Xanım, and olsun Qurana, bu gözlərimlə gördüm, xəlifə baş vəzir Cəfərlə bağda bir kefdədirlər ki, gəl görəsən…

Zübeydə xatun buna inanmadı:

– Böhtandır – dedi – rədd ol! Yoxsa boynunu cəllad Məsrura vurduraram! Xəlifənin ağlı hələ başındadır.

Qoca bağbanı qovandan sonra Zübeydə xatun fikirləşdi: «Bəlkə doğru deyirmiş qoca!» Şübhəsi artdı: «Mən o hiyləgər baş vəzirə yaxşı bələdəm. O, günəşdən işıq, gözdən sürmə oğurlaya bilər».

Zübeydə xatun saray bağına açılan pəncərənin ipək pərdəsini yavaşca araladı: «Kor ol, gözlərim! Nə görürsən?. Necə də can-can olublar?! O baş vəzirin uzun boynunu cəllad Məsrura vurdurmasam atamın qızı deyiləm! Yox, əvvəlcə onun Azərbaycana dikilən qara gözlərinə mil çəkdirəcəyəm, sonra da onu öküz kimi dəyirmandaşına qoşduracağam. Və bundan sonra göndərəcəyəm cəlladın hüzuruna». Zübeydə xatun əlini odlanan ürəyinin üstünə basıb gözünü ağ, mərmər hovuzun ətrafından çəkmirdi: «Aman allah, qoca bağbanın dedikləri az imiş hələ! Xəlifə, vəzirinin lap əsiri olub ki…»

Gül-çiçəklə haşiyələnmiş ağ mərmər hovuz Zübeydə xatunun otağına yaxın idi. O, xəlifəni də, baş vəziri də aydın görürdü. Hovuzun «güzgüsü» hamar deyildi, ərinin almacığı çıxmış saqqallı sifətini onun çal qaşları üstündəki dərin çapığı dəyişdirmişdi. Xəlifənin sol yanağındakı barmaq boyda xal «güzgüdə» tez-tez yerini dəyişirdi. Bu Xəlifə Harun idimi? Harun Zübeydə xatunun gözündə necə də tanınmaz olmuşdu.

Harunun şərabdan xumarlanmış qara gözləri hərdən hovuzdakı körpə balıqlara zillənirdi. O, dənələri daş-qaşdan olan təsbehini barmağında aramsız şaqqıldadır, arada dönüb Hacı Cəfərin çənəsindəki topa saqqala da baxırdı.

Bir kiçik köpək balığı hovuzda o biri balıqlara dinclik vermirdi. Xəlifə: «Bu yırtıcı hardan hovuza düşüb?!» deyə fikirləşdi. «Qırmızı şeytanlar – ələlxüsus farslar da köpək balığına bənzəyirlər. Fürsət tapdılarmı, dişlərini işə salacaqlar. Gör iş gəlib hara çatıb ki, ömründə siyasətə qoşulmayan şair Əbu Nüvvas da farsların fitvası ilə yolunu azmaq istəyirdi».

Hərdən xəlifənin və baş vəzirin bəbəkləri bir-birinə sataşırdı. Bu vaxt bəbəklərdə anlaşılmaz qığılcım parlayırdı. «Dostlar» bir-birindən ehtiyat edirmiş kimi tezcə nəzərlərini başqa səmtə yönəldirdi. Baş vəzir qorxuya düşmüşdü: «Ulu Hörmüz, sən məni xəlifənin qəzəbindən hifz elə!»

Axşam namazına az qalmışdı. Lakin hələ odlu cənub günəşi qərb üfüqlərində ləngiyib, ordan ətirli saray bağına saysız-hesabsız zərli saçaqlar axıdırdı. Qoça bağban bağın bir tərəfini dağa, o biri tərəfini çəmənə çevirmişdi. Xilafətdə belə gözəl bağ harda idi! Bir yanda mamır basmış iri qayalardan pıçıldaşa-pıçıldaşa sərin sular sızır, o biri yanda çəmən otları arasında quşlar oxuyurdu. Bağdakı hovuzlardan ətrafa səpələnən xırda damcılarda qövsi-qüzeh titrəyirdi. Qızıl suyuna çəkilmiş balaca daş şirlərin ağzından çıxan su yeddi arşın qanadları olan qızılquş heykəlinə tökülürdü.

Ağ mərmər hovuzun dumduru sularında rəngbərəng gül ləçəkləri üzürdü. Zübeydə xatunun tuğrasındakı parıltıları xatırladan al-əlvan kəpənəklər fəvvarənin dörd böyründə dolaşırdı. Xəlifə Haruna elə gəlirdi ki, qış fəslidir və hovuzun ətrafına qar yağır.

Arabir cingilti eşidilirdi. Xəlifə də baş vəzir də başını astaca qaldırıb könülsüz halda ətrafa boylanırdı. Quşlar qanadlarını saray bağının üstünə çəkilmiş qızıl tora çırpırdılar, fəqət nə qədər vurnuxsalar da qızıl tor onları sonsuz səmaya qalxmağa qoymurdu. Xəlifə öz-özünə deyirdi: «Bu, baş vəzir Hacı Cəfərin kəşfidir. Bir vaxt məsləhət gördü ki, bağın üstünə qızıldan tor çəkdirim, quşlar uçub başqa bağa getməsin. Onda vəzirin ağıllı vaxtları idi. Mən nədən biləydim ki, bu şeytan xəyanət eləyəcək…»

Xəlifə Harun quşlara baxanda birdən gözləri yaxındakı ağacda iki almaya sataşdı. «Baş vəziri bir də yoxlayacağam – dedi – görüm qudurğanlığının dərəcəsi nə qədərdir». Külək tərpətdikcə almalar xəlifənin süzülən gözlərində əsrarəngiz şəklə düşürdü.

Baş vəzir fikirli idi: «Deyəsən, yavaş-yavaş əjdaha ağzına düşürəm… Yox!.. Axmaq adamı bir yuvada iki dəfə ilan vura bilər – deyiblər. – Mən ilana yem ola bilmərəm». Xəlifə ilə olan açıq-saçıq söhbətdən, zarafatlardan sonra Cəfər özünü ələ ala bilmirdi.

Xəlifə hiyləgər gözlərini qıyıb hiss etdirmədən yenə tez-tez baş vəziri süzür və onun diqqətini düşəcəyi fırtınadan yayındırmaq məqsədilə yenə aramla təsbehini şaqqıldadırdı.

Hacı Cəfərin halı özündə deyildi. O, sinəsinə tökülən sarı saqqalına hərdən sığal çəksə də, külək öz bildiyini edir, onun saqqalını taleyi təki qarışdırırdı. Baş vəzirin uzun boynu, özü də bilmədən, xəlifəyə tərəf meyllənmişdi. Özgələrini önündə sındıranlar lazım olan yerdə sınmağı və əyilməyi bacarırlar. Baş vəzirin Harundan acığı gəlsə də, çarəsi yox idi. Hələ bilmirdi bu tələdən qurtara biləcəkmi?

Hökmdarı sevməsən də hökmdar qulluğunda durmaq böyük məharət istəyir. Hər yerdə, hər an baş vəzir öz yerini bilirdi. O, hətta qeyri-rəsmi yerlərdə belə müəyyən çərçivədən kənara çıxmazdı. Mərhum atası Yəhya vaxtı ilə Xəlifə əl-Mehdinin baş vəziri olanda o öz oğlu Cəfəri belə tərbiyə etmişdi. Ancaq Cəfər Məkkədə Həcəri-əsvədi ziyarət edib Hacı olandan sonra çox da fələyə bac vermək istəmirdi. Hacı Cəfər üzdən nə qədər şən və nikbin görünməyə çalışsa da özü ilə bacarmırdı. Sanki iradəsini bir gözəgörünməz qüvvə əlindən almışdı. Hətta Hacı o qədər fikirli idi ki, başına ələnən qarı da görə bilmirdi⁴²…

Zübeydə xatunun xəlifəyə çatdırdığı xəbərlər çoxdan bu baş vəzirin vücudunu büküb boz əbasına yığmışdı. Artıq onun əvvəlki əzəməti gözə çarpmırdı. Xəlifə Harun boyca ondan balaca, çəlimsiz olsa da, indi o, baş vəzirindən qamətli, əzəmətli görünürdü.

Baş vəziri qarışıq düşüncələr çulğamışdı: «Çayın lal axanı həmişə dərin və qəzəbli olur! Heç allah bəndəsi onun burulğanına düşməsin!»

Qığılcımlı bəbəklər yenə bir-birinə sataşdı. Baxışlar gizlicə bir-birinin qəsdinə durmuşdu. Sanki xəlifənin gözlərində cəllad Məsrurun qılıncı parlayırdı. Amma bu gözlərin sahibi özünü mümkün qədər sadəlövh və biganə göstərməyə çalışırdı.

Köpək balığı yenə hovuzda o biri balıqları narahat edirdi. Gümüş pullu balıqlar iti dişlərdən uzaqlaşan kimi hovuzda oynaşır, atılıb göydə fəvvarədən qayıdan damcıları udurdular. Balıqlar olduqca cəlbedici idi.

Elə bil, bunları Təbriz zərgərləri qızıl və gümüşdən doğramışdılar.

Xəlifə ürəyində deyirdi: «Bu köpək balığının balasını öldürmək lazımdır! Yoxsa…».

Xəlifə dodaqaltı mızıldanır, yenə təsbeh çevirirdi:

– Vəzir, o balaca yırtıcını görürsən nə oyun çıxarır?! Bir bax, bu indi o xallı balığı udacaq.

– Qibleyi-aləm sağ olsun, burda təəccüblü nə var ki? Həyatın qanunu belədir – baş vəzir mənalı-mənalı öskürdü. – Dəryada böyük balıqlar həmişə kiçik balıqları udur. Cəmiyyətdə isə «qızıllar» «gümüşləri», «gümüşlər» «dəmirləri» əridir.

Söz Harunun xoşuna gəldi, əlini-əlinə vurub nəşə ilə şaqqanaq çəkdi:

– Bunu düz dedin.

Hacı Cəfər mükəddər halda hovuza baxdı. Onun uzun boz əbası, başındakı təyləsanı, zərə tutulmuş qılıncının dəstəyi də hovuzun dumduru sularında xəlifənin sifəti kimi əyilmişdi. İstədiyi vaxt xəlifəni fikrindən döndərməyi bacaran, ölüm hökmlərinin üstündən qələm çəkdirən baş vəzir indi özünü gücsüz hiss edirdi. Yaradana yalvarırdı: «Ey xaliq, sən özün şahidsən ki, mən ömrümdə heç vaxt binamus iş tutmamışam. Hər il var-dövlətimin yarısını fağır-füqəraya, yetim-yesirə paylayıram. Xəlifənin bacısı Abbasə məni sevirsə və mən də onu sevirəmsə günahımız nədir? Məgər hər şey sənin iradənlə baş vermirmi? Harunun özünün üç kəbinli xanımı və yüz əlli məşuqəsi var… Ey xaliq, Abbasədən olan iki oğlumu sən bəxş eləmisən mənə. Xəlifə, Zübeydə xatunun fitvası ilə bilmir ki, məni necə məhv etsin? Arvad sözünə uyan nakişilərdən biri də budur. Özün kömək ol!..».

Birdən ona elə gəldi ki, bu saat xəlifə bıçağı sümüyə dayayıb soruşacaq: «Vəzir, Bəzzdə üsyan qaldıran xürrəmilərə rəğbət bəsləməkdə niyyətin nə olub?»

Fikirləşdi: «Soruşsa, nə deyim?.. Atəşgahların sökülməsi insafdan deyil. Mənim xaliqim, Hörmüzdür. Məkkəyə getməyim siyasətdir. Mən atəşpərəstəm. Niyə susmalıyam ki?»

Xəlifənin sarayı və bağı böyük bir sahəni, az qala şəhərin yarısını tutmuşdu. Hündür hasarın içində uça xurma ağacları, sidr ağacları və bunların arasında saysız-hesabsız binaların yastı damları görünürdü; bu binalarda yüzlərcə xacənin diqqətli nəzərləri altında Xəlifə Harun ər-Rəşidin «inciləri» – onun hərəmləri saxlanırdı. O yanda sarayın şiş minarələri ucalırdı. Bəzi yerlərdə, hasarın üstündə nizəli keşikçilər hərəkətsiz dayanmışdılar. Amma xəlifə ilə baş vəzirin gəzindiyi yer gözdən uzaq idi.

Haradasa bülbül oxudu. Quşlar bülbülün səsinə bənd imiş. Cikkilti bir-birinə qarışdı. Tappıltı eşidildi. Xəlifə də, baş vəzir də ətrafa boylandı. Külək ağacdan bir neçə alma salmışdı. Xəlifənin iti gözləri yenə budaqda yellənən bir cüt qəşəng almaya sataşdı.

– Qardaşım Cəfər, bir ora bax! – Xəlifə təsbehli əlini alma budağına tərəf uzatdı: – Gör mənim bağımda nə gözəl almalar var? Mən, hələ dostum, mərhum Yeziddən qabaq Azərbaycanın valisi olanda bu alma ağacını Bərdənin Ağbağından gətirmişəm bura. Bizim qoca bağban deyir ki, hind padşahının bağında da belə alma yoxdur. Qəribə almadır. Deyirlər ki, yüz yaşlı qocalar belə o almadan yeyəndə aşiq olurlar. Bilmirəm Şahlar kitabını⁴³ yazan alimlər nəyə görə aşiq almasını unudublar? Dur çıx çiynimə, o almaları dər yeyək.

Baş vəzir Hacı Cəfər qorxusundan çaşıb qaldı. O bilmədi xəlifəyə nə cavab versin. «Dur çıx çiynimə… İşə düşmədik?!»

Harun əllərini bir-birinə sürtə-sürtə alma ağacına tərəf addımladı. Yan-yörəsinə baxdı. Onları görən yox idi. Hacı Cəfər donub qalmışdı:

– Cəfər, niyə durmusan? – deyə Xəlifə Harun gövdəsinə qızıl həlqə keçirilmiş alma ağacını qucaqladı: – Tez ol, bağa gələn olar, çıx çiynimə, o almaları dər. Kütrabbul şərabının üstündən bunlar ləzzət verər.

Hacı Cəfər əllərini müti vəziyyətdə köksünə qoydu. Udqundu. Elə bil, kimsə uzun boğazından yapışıb onu ikiəlli boğurdu. Baş vəzir qorxdu ki, xəlifə qəzəblənə bilər. Bu qəzəbi qabaqlasın deyə özünü ələ aldı, deyəcəyi dəbdəbəli kəlamları ürəyində təkrarladı və hökmdarın hüzurunda belini əydi:

– Xəlifeyi-ruyi-zəminin mənəvi nüfuzu bizə bəsdir,⁴⁴ – dedi. – Göyün şahı Günəş, Yerin Günəşi xəlifədir. Mən hansı cürətlə günəşimin çiyninə çıxa bilərəm?!

Xəlifə özünü incik göstərdi:

– Rica edirəm, mənimlə dost kimi danış. Biz məgər Bizans imperatoru Birinci Nikiforun bədnam elçilərini qəbul edirik ki, sən məni onların hüzurunda tərifləyib günəşə oxşadırsan? Biz bura gəzintiyə çıxmışıq. Burax rəsmiyyəti. Gəl çıx çiynimə! Almaları dər!

Hacı Cəfər bilmədi bu səmimiyyətə inansın, ya yox. Əyilib yavaşcadan zarafatla xəlifənin qulağına dedi:

– Hökmdarım, mənim sənin çiynində nə işim var ki, oradan yıxılanda o dünyalıq olam.

Xəlifə qəsdən bir az da özünü sadə göstərib:

– Yaxşı! – dedi. – Qorxma, yıxılsan dərdinə çarə taparıq. O çoxbilmiş həkimbaşımız Cəbrayıl var ha, o, ölünü dirildə bilər. – Zarafata keçdi: – istəsən lap hökm edərəm, Cəbrayılın atası Georgi Bəxtyəşunu⁴⁵ da məzardan çıxarıb üstünə gətirərlər.

«Həkimbaşı Cəbrayıl nəyimə gərəkdir?.. Bu nə danışır? Mənim günbəz üstündə qoz sındıran vaxtım keçib!» Baş vəzir ürəyində bu sözləri deyib istədi ki, yenə ibarəli cümlələrlə xəlifənin ürəyini ələ alıb özünü bu qorxulu oyundan xilas etsin. Lakin xəlifə ciddiləşdi:

– Qurtar görək!

Vəzir dərhal əllərini yenə sinəsinin üstündə çarpazladı, yalvarıcı bir səslə dilləndi:

–Xudavəndi-aləm öz mərhəmətini xəlifənin üstündən əskik eləməsin. Ona hər an qulluq etmək borcumuzdur. Fəqət ərz edim ki, bayaqdan bəri nalayiq hərəkətimin peşmançılığını çəkirəm. İndi mən nə cür öz günəşimin çiyninə çıxıb alma dərim? Xəlifənin çiynindən yıxılan adamı allah özü də saxlaya bilməz. Lütf edib, icazə versəniz bağbanı çağırıb nərdivan…

– Sübhanallah!

Harun ər-Rəşidin bu kəlamından sonra onunla söz döyüşdürən gərək gedib əvvəlcə Qəzmiyyə qəbiristanlığında öz məzarını qazdıraydı. Baş vəzir elə bil fırtınalı dənizə düşmüşdü. O, sanki balıq idi, burulğanda çapalayır, çırpınır, xəlifənin toruna düşmək istəmirdi. Hacı Cəfər naəlac qalıb ürəyində ulu Hörmüzə, Şirvin peyğəmbərə üz tutdu və sonra oğruluğa gedən adamlar təki çəkinə-çəkinə həndəvərini gözdən keçirdi. Könülsüz halda ayaqqabılarını soyunub qəlbində ulu Hörmüzü çağırdı və üsulluca ayağını aşağı çökmüş xəlifənin çiyninə qoydu… Xəlifə yavaş-yavaş dikəldi. Almalar olan budaq hələ hündürdə idi. Baş vəzir nə qədər eləsə də, əli almalara çatmırdı. Xəlifə bir az da çiynini yuxarı tutdu. Baş vəzir almaları yenicə dərirdi ki, xəlifə onun ayaqları altından qaçdı. Hacı Cəfər budaqda asıla qaldı. O, əl-qol atıb astadan köməyə adam çağırırdı:

– Qibleyi-aləm, nərdivan!.. Nərdivan!.. Kömək edin mənə! Xəlifə Harun tutduğu işdən məmnun halda əlini əlinə vurub gülürdü: «İndi oldun meymun. Almalar baş vəzirin əindən düşüb tappıldadı və xəlifənin ayaqları altında diyirləndi. İt boğuşdurmaqdan, xoruz döyüşdürməkdən həzz alan Xədifə Harundan ötrü baş vəzirin ağacdan asılı qalması da bir əyləncə idi. O, tez-tez məsxərəyə qoyardı baş vəziri. Harun indi nadinc uşaqlar təki atılıb-düşürdü:

– Hə, qardaşım, göydə nə var, nə yox?

Baş vəzir Cəfər özünü sındırmayıb, yellənə-yellənə zarafatla cavab verdi:

– Əmirəlmömin, günəşə yaxın olan adam allaha da yaxın olur. Allah… »

Hacı Cəfərin sözü ağzında qaldı və o, guppultu ilə yerə düşdü. Təyləsanı başından çıxıb xəlifəyə sarı diyirləndi. Xəlifə təyləsanı götürüb çırpdı və onu gülə-gülə vəzirin başına qoydu. Baş vəzir cəld yerindən qalxdı. Bir balaca əzilmişdi, lakin düşməninin yanında özünü sındırmaq istəmirdi. O, ayaqqabılarını geyən kimi almaları yerdən götürdü, hovuzun suyunda yudu, birini xəlifəyə verdi, o birini isə özü dişinə çəkdi. Xəlifə əvvəlcə almanı qoxuladı: «Pəh… pəh… Xoş ətir doldu burnuna:

– Vallah, qardaşım – deyib xəlifə iştahla almanı dişlədi – bu əhvalat lap gülməli oldu. Görürsən, nə dadlı-ləzzətli almadır?! Gör necə qəşəng iyi var! Şair Əbu Nüvvasa hökm edəcəyəm, sənin bu qoçaqlığını nəzmə çəksin. O hündürlükdən ki, sən yıxıldın, hesabla xurd-xəşil olmalıydın. Maşallah!

– Qibleyi-aləm, ürəyi təmiz adamlara zaval yoxdur, yalançı isə düz yolda yıxılar. – Baş vəzir xəlifənin istehzalı gözünə baxdı: – İstərdim ki, sən bundan sonra da mənim ürəyi təmizliyimə inanasan.

–…

Xəlifə Harun duruxdu, söz tapmadı desin. Baş vəzir özünü bir az da xəlifəyə köynək etmək istədi:

– Ya əmirəlmömin, mənim dostum da çoxdur, düşmənim də. Əgər qibleyi-aləm məni saraydan qovub Qəzmiyyə qəbiristanına qəbirqazıyan göndərsə yenə mənə həsəd aparan tapılacaq. Ərz etdim ki, düşmənim çoxdur.

Zübeydə xatun yenə həyəcan və təşvişlə xəlifə ilə baş vəzirin hərəkətlərinə göz qoyurdu: «Bu sirri harda gizlətmək olar?! Quyuya desəm də çıxıb yayılacaq: «İsgəndərin buynuzu var, buynuzu!» Aləmdə rüsvay olduq! Bu leyləkboyun baş vəzir Cəfər indi də xəlifənin başına çıxdı!»

Xəlifənin hərəkətlərindən, gülüşündən bir şey başa düşməyən Zübeydə xatun yaman hikkələnmişdi. «Vayy» eləyib qışqırdı. Onun iniltisini eşidib təlaşla haraya gələn qayınanası Hayzurana xatun soruşdu:

– Nə bədbəxtlik üz verib xanıma?

– Hm… bu da sənin oğlun! Bir bağa tamaşa elə! Hayzurana xatun şaşqın halda pəncərəyə yaxınlaşıb sarı, ipək pərdələri əsəbi halda kənara çəkdi. Zübeydə xatun çiynini onun çiyninə söykəyib qəhərdən tutulmuş yaraşıqlı boğazını ovuşdura-ovuşdura dedi:

– Bax, gör sənin o adı dünyanı gəzən oğlunun başına qırmızı şeytan nə oyun açır? Vallah, Abbasilər xanədanı bütün xilafətdə rüsvay oldu. Haradasan ay goruna qurban olduğum xəlifə Mənsur?! O boyda Əbu Müslümü aradan elə götürtdü ki, heç ruhu da incimədi. İndi bu böyüklükdə xilafətin sahibi az qalır ki, Hacı Cəfərin əlində qul olsun… Möminlərin Məkkədə susuzluqdan dodaqları çatlayır. Göydən allah yağış göndərsə, ya qismət, yaşaya bilərlər, göndərməsə hamısı öləsidir. Zəvvarlar da Məkkə yolunda «su», «su» deyə-deyə o dünyaya gedirlər. Suyu ləngidən o hiyləgər tülkü, baş vəzir Cəfər idi. Mənim cehizimdən bir dinar da gəlib çıxmır. Bu vəzir ölməsə Məkkə camaatı susuzluqdan qırılacaq. Sənin oğlunda budur, iş-gücünü atıb Hacı Cəfərə qulluq göstərir.

Hayzurana xatun gəlinini sakitləşdirmək məqsədilə onun qara saçını sığallayıb alnından öpdü:

– Özünü ələ al, mənim ağıllı balam. Sən nahaq yerə təlaş keçirirsən. Mən hələ diriyəm. Qoymaram Məkkəyə çəkilən su yarımçıq qala. O sənin adınadır. Hamı dünyadan köçəcək bir gün, sənin adın o su ilə yaşayacaq. Qaldı oğlum Harun… onun xasiyyətinə yaxşı bələdəm. Qılıncdan çox pambıqla baş kəsir. Məgər sən buna inanmırsan? Hacı Cəfərin beynini Mesopotamiya böcəklərinə yem eləməsə, nə deyirsən mənə de!

…Əgər qayınanası Hayzurana xatun özünü yetirməsəydi, bəlkə də Zübeydə xatun bu çılğın vəziyyətdə almaz tozu atıb özünü zəhərləyərdi. O hələ sakitləşə bilmirdi.

– Belə də iş olar, ana? Bu gün xəlifənin çiyninə çıxıb alma dərən, sabah qalxıb oturacaq onun taxtında. Ondan sonra gəl, bu Banu-Sasandan⁴⁶ taxt-tacı al görüm necə alırsan.

Zübeydə xatun Hacı Cəfərin Harunu at kimi minməsini və alma əhvalatını qayınanasına danışdı.

Baş məlaikənin uzun, nizam kirpikləri yaşdan bir-birinə yapışmışdı. Ağlayırdı. Sürməli gözlərini çətinliklə açırdı. Nəhayət, bədənnüma güzgünün qabağına keçib gözünün yaşını quruladı. Əynindəki firuzəyi çaxçuru onun biçimli bədənini kip sıxıb baş məlaikəni rəqqasəyə oxşadırdı. Elə bil, o, cavanca qız idi. Beli üzükdən keçərdi. Hayzurana xatun gəlinini süzüb, geyiminə görə onu yüngülcə danladı:

– Ay bala, bu çaxçur nədir geymisən? Sarayda onsuz da arxamızca yüz cür söz danışırlar. Deyirlər ki, Zübeydə xatun hər il özündən təzə dəb çıxarır. Axı, sən baş məlaikəsən, rəqqasə deyilsən.

– Ana, məndə nə günah? Mən dəbi deyil, dəb məni axtarıb tapır. Bundan sonra lap oğlum vəliəhd Əminin nişanlısına da çaxçur geyindirəcəyəm. Bir vaxt İmam Hüseynin qızı Səkinə də çətir qoyanda onu bərk danlayıblar. İndi görürsən, çətir qoymaq necə dəb olub?

Qayınana gülümsəyib başını tərpətdi:

– Ay şeytan, səninlə bacarmaq çətindir. – Zübeydə xatun çaxçursuz da gözəl idi. Başındakı tuğrası güzgüdə alışıb yanırdı. Pərişanlıq da gözəlliyini artırırdı.

Qəzmiyyə məscidindən gələn azan səsi hamının fikrini özünə çəkdi. «Allahü-Əkbər!..» Sarayda təbil və şeypur gurladı. Axşam namazının vaxtı idi. Hayzurana xatun tələsik namaz otağına keçdi. Zübeydə xatun da ibadətə tələsdi. Bu vaxt Xəlifə Harunla baş vəzir Hacı Cəfər sarayın qırmızı mərmər pillələri üstündə dayanmışdılar. Xəlifə «ovuna» hələlik sığal çəkirdi:

– Qardaşım, sən ziyarətdən təzəcə gəlmisən. Namaza geciksən günaha batarıq. De görüm bu namaz vaxtı məndən nə umursan? Kefimin bu duru çağında istəyirəm sənə qiymətli bir ənam verəm.

Baş vəzir minnətdarlığını bildirib dedi:

– Xəlifə sağlığı məndən ötrü ən böyük ənamdır. Bundan başqa heç bir umacağım yoxdur…

Xəlifə Harun təkid edir, baş vəzir pörtürdü. O bilirdi ki, bu sözlər, bu oyunlar nədən ötrüdür. Amma həyat şirindir. Yaşamaq istəyirdi baş vəzir. Xəlifənin qılığından qaçmaq olmazdı.

– Cəfər, dilin niyə kilidlənib? Bəlkə Xorasan şəhərini Məmuna yox, sənə bağışlayım?

– Qibleyi-aləm, Xorasan heç Əbu Müslümə qismət olmadı, o mənim nəyimə gərəkdir?! – Baş vəzir cavab verdi – Mənim öz var-dövlətim özümə bəsdir. Dünya fatehi Makedoniyalı Isgəndər də özüylə bu dünyadan heç bir şey apara bilməmişdi. Süleyman peyğəmbərə qalmayan dünya heç kəsə qalmayacaq. Bu dünyadan yüz iyirmi dörd min peyğəmbər gəlib gedib, onlara nə qaldı ki, mənə də nə qalsın. Bu dünyadan köçərkən mənə bircə kəfən lazım olacaq, düzü ona da gümanım yoxdur.

Xəlifə əllərini Hacı Cəfərin sinəsinə vurdu:

– Sən də deyəsən bizim saray şairi Əbül-Ətəhiyyə⁴⁷ kimi tabutda həyat axtarırsan? Canın bərkdir, qorxma, sənə bir şey olmaz. Niyə belə tərki-dünya sözlər danışırsan. Görünür əl-Kindinin məsləhətinə sənin də ehtiyacın var.

– Kərəm sahibi o bir allaha dua edib, nəzir-niyaz paylayaram ki, sizin başınızdan bir tük əskik olmasın – deyə baş vəzir dilinə pilə dolamağa başladı. – Böyük səxavət sahibi olan xudavəndi aləm sizə sonsuz ömür bəxş eləsin. Bircə şey istərdim ulu xəlifədən: bundan sonra da mənə inansın. Mən özüm-özümün filosofuyam, əl-Kindiyə ehtiyacım yoxdur. O bir allah şahiddir ki, mən bu vaxtacan hökmdarımın taxt-tacını gözümdən də artıq qorumuşam.

– De görüm nə bağışlayım sənə?

– Bir parça möhürlü zəmanət ver ki, məni öldürməyəcəksən…

Xəlifənin bəbəkləri dərhal böyüdü. «Bu, deyəsən niyyətimi başa düşüb». Baş vəzir başını aşağı dikdi. Xəlifə özünü o yerə qoymayıb əlini-əlinə vurdu, şaqqanaq çəkdi:

– Sübhanallah, qardaşım Cəfər, deyəsən Kütrabbul şərabı ikimizin də başını xarab eləyib – Harun baş vəzirin qolundan tutub onu arxasınca dartdı. – Gedək, bir halda ki, ağlına axmaq fikirlər gəlib, elə bir möhürlü zəmanət verim ki, heç o dünyada da sənə toxunan olmasın.

…Baş vəzir Hacı Cəfər namaz otağında idi. Camaat çanamazını açıb, namaz qılmağa məşğul ikən o, adətən burdakı Şirvan xalçasının üstünə uzanıb dincəlirdi. Bu dəfə də qapını arxadan bağlayıb, otağın pərdələrini çəkdi, yarıqaranlıqda «Ya ulu Hörmüz, kömək ol!» deyib Şirvan xalçasının üstünə uzandı. Xəlifədən təzəcə aldığı zəmanətin qatını açıb oxudu: «Mən, Abbasi xəlifəsi Harun ər-Rəşid baş vəzirim Cəfər ibn Yəhya Bərməkini heç vaxt öldürməyəcəyəm!»

Hacı Cəfərə elə gəlirdi ki, bu zəmanətin sözlərini bütün xilafət eşidir. O, hərdən dikəlib əlindəki kağız parçasına bir də diqqətlə baxırdı. Baş vəzirin ürəyində qəzəb və nifrət toxumları getdikcə göyərirdi: «Kör nə günə qalmışıq, zəmanət alırıq». O, əlindəki kağızı nifrətlə xalçanın üstünə atdı. Qeyzləndi, ayağa qalxıb gəzindi: «O sünni köpək oğlu Xəlifə Harun bilsə ki, ürəyimdə nələr var, dar ağacının ilgəyini bu saat keçirtdirər xirtdəyimə… Yox, mən bundan belə daha onun dininə-zada itaət etməyəcəyəm!» Hacı Cəfər bu sözləri deyib canamazın üstdəki möhürü də, üsür təsbehini də götürdü, bir küncə tulladı.

Baş vəzirin halı özündə deyildi: «Əgər yenidən uşaq olsaydım, Azərkəşnəsbə⁴⁸ gedib, kahinə yalvarardım ki, belimə yun qurşaq bağlasın. Mən artıq qılınc müsəlmanı deyiləm! Yenidən sidq ürəklə atəşpərəst olub və atəşpərəst kimi də ölmək istəyirəm. Daha bıçaq sümüyə dayanıb. Daha dözmək olmur. Sarayda Harun kimi qaniçənə qulluq etməkdənsə, kişi kimi ölmək yaxşıdır. Gərək hər an onun hüzurunda koramal kimi sürünəsən, meymun kimi oyun çıxarasan. Niyə?! Cinayət aləmi götürüb. Biz isə yaltaqlıq edib Harunun ədalətindən, səxavətindən və aqil bir hökmdar olmasından dəm vurub onun şöhrətini göyə qaldırırıq. Axı o, kimdir? Dünya Harun təki nə qədər başı taclı cəllad yola salıb. Hökmdar ki qocaldı, tərifdən ağlı azır, gərək gözünü bağlayıb qoyasan tabuta! And olsun Hörmüzə, daha mən o murdarı it yerinə qoymayacağam…».

VII
SIYRILMIŞ QILINC

Oğul ki var Misir karvanıdır, o, qırx ildən bir gələr.

Xalq məsəli.

Ey igid, əgər qılıncı qınına qoyacaqsansa, dəstəyə əl atma!

Üzü gündoğana baxan qırmızı darvazalı evin həyətində qollu-budaqlı bir tut ağacı vardı. Tut ağacından asılmış yelləncəkdə iki oğlan yellənirdi. hər ikisi Bəzz meşəsinin palıd şivləri təki möhkəm idi. Təbiət uşaqlara boydan boy vermişdi. İkisi də diribaş və çevik idi.

Səhərin çiçək ətirli küləyi hərdən oğlanların əynindəki ağ uzun sədrəni⁴⁹ və çiyinlərindən asdıqları ağ boş torbalarını üfürüb şişirdirdi. Belədə onlar gözə böyük görünürdülər.

Yelləncək az qalırdı tutun yuxarı budağına gedib toxunsun. Uşaqlar ayaqlarını qabağa uzadıb: «hop… hop…hop…» deyə-deyə daha sürətlə yellənirdilər. Şən və cingiltili səsləri təzəcə şirəyə dolmuş ağ tutları dimdikləyən nadinc sərçələrin civiltisinə qarışmışdı.

Dünən axşamdan tutun altında yanan ocaq hələ sönməmişdi. Uşaqlar yelləndikcə ocağın külü sovrulub gedir, kösövlər təzədən közərirdi. Qapı-bacadan lay-lay ətrafa yayılan tüstü get-gedə çoxalırdı. Elə bil, oğlanlar seyrək duman içində uçurdular. Hətta darvazanın baş tərəfinə vurulmuş qoşa qılıncı xatırladan keçi buynuzu da tüstüdən görünmürdü.

Oğlanların başı əyləncəyə qarışdığından tüstüyə əhəmiyyət vermirdilər. Kənardan baxana elə gəlirdi ki, bu xoş qoxulu tüstünün içindən bu saat yaşıl alov püskürəcək, həyat-bacanı tamam alışdıracaq. Hətta güclənib yelləncəkdəki oğlanları da külə döndərəcək…

Qapının cəftəsi astadan cırıldadı. Evdən qatı tüstünü yarıb başdan-ayağa qıpqırmızı geyinmiş, əlində qılınc tutmuş, ucaboy, sarışın, qamətli bir qadın çıxdı. Donunun ətəkləri alov təki dilimlənirdi. Qadın tüstüdən yaşarmış iri, qonur gözlərini ovuşdura-ovuşdura ocağın yanına gəldi və səssizcə qılıncı tut ağacına dayadı, özü də ona söykəndi.

Bərumənd bu səkkiz-doqquz ildə xeyli dəyişmişdi. Elə bil, o, bir vaxt qızılgülə bənzəyən uşaqlı Bərumənd deyildi. Hanı odlu dodaqlarının gənclik təbəssümü? Doğrudan da hər şey Səkinənin gözəlliyi⁵⁰ kimi itib gedərmiş. Təbiət Bəruməndə bəxş etdiyi gözəlliyin çoxunu almışdı. Ağlının üstünə ağıl gəlsə də, çox şey itirmişdi. Topuğuna çatan gur hörüklərində ağ izlər nəzərə çarpırdı. Lakin o, əvvəl olduğu kimi hörüklərinin ucundan cürbəcür bəzək şeyləri asmışdı. Günəşdən şəfəqli və parlaq, qonur gözlərinin cazibədarlığı hələlik getməmişdi.

Bəruməndin zərif incə əlləri isə… Bu əllər indi dəmirçi əllərinə oxşayırdı. Elə bil, çəkic vurmaqdan həm böyümüş, həm də bərkimişdi. Bu əllər Abdulla qətlə yetiriləndən sonra çörəyi daşdan, alovdan, sudan çıxarmışdı! Bu əllər tərlan tamaşalı oğulları və Abdullanın qılıncını qoruyub saxlamışdı.

Oğlanların başı qarışmışdı, analarını görmürdülər. Bərumənd sarışın sifətinin vaxtsız qırışlarına süzülən göz yaşlarını qurulayıb xoş nəvazişlə oğlanlarına baxırdı. O, mehriban və gümrah səslə oğlanlarını çağırdı:

– Babək, Abdulla, qurban olum sizə, az yellənin, yorularsınız! Gün çıxacaq indi. Müaviyə ilxıdan düz Atəşgaha gedib, gərək biz ondan da tez Atəşgahda olaq. Düşün, bura kəlin görüm.

– Hop!

– Hop!

Oğlanlar cəld yelləncəkdən atılıb analarının yanına qaçdılar və onun əlindəki qılıncı almaq istədilər. Bərumənd bir əli ilə qılıncın gümüş dəstəyindən, o biri əli ilə qının ucundan tutub onu boyu bərabəri qaldırdı. Babək də, Abdulla da atılıb qılıncdan asıldılar.

– Mənimdir!

– Yox, mənimdir!

Bərumənd qılıncı onların heç birinə vermədi, oğlanlarına acıqlandı:

– Az nadinc olun! Atəşgaha nəzir demişəm. Sadiqlik mərasiminə geciksək günaha batarıq… Hə, dayanın bu ocağın böyründə, sizə xeyir-dua verim, sonra gedək.

Qardaşlar əllərini qılıncdan üzüb bir-biri ilə mübahisə etməyə başladılar. Abdulla, ətəkləri Babəkin dizlərini örtmüş uzun, ağ köynəyin yaxasını dartışdıra-dartışdıra mızıldanırdı:

– Atamın qılıncı mənimdir. Anam sənə Şibl əmidən yaxşısını alar.

Babək isə inadkar qardaşının boynunu qucaqlayıb onu gah məzəmmət edir, gah da dilə tuturdu.

– Bura bax ey, qılınc sənin nəyinə gərəkdir? Sən hələ uşaqsan. Mən boyda olanda sənə qılınc alarıq. Mən səndən böyüyəm. Atanın qılıncı böyük qardaşa çatar. Müaviyə ilə mərc qoşmuşam. Atlanıb, əlimizdə qılınc Narlı dərədə sabah gecə at çapacağıq. Onun atı mənim atımın yelinə də çata bilməz. Ana, düz demirəm? Mənim Qaraqaşqamdan heç Salman əminin ilxısında da yoxdur.

Bərumənd başının hərəkəti ilə oğlunun sözlərini təsdiq edib astadan güldü. Sevinirdi: «Oğul düşmən toxmağıdır! Qoy böyüsünlər, Abdullanın qanını heç kəsdə qoymayacaqlar!» Oğlanlarının ər qılıncı üstündə mübahisə etmələrindən ana xoşlanırdı. Bərumənd tüstü bürümüş ev-eşiyə, həyət-bacaya gözucu nəzər yetirdi: «hələ abaddır!» Eyvanda beşik görünürdü. Bərumənd oğlanlarını bu beşikdə böyütmüşdü. «Hanı layla çaldığım günlər?»

Babəkin qızılquşu vardı, bu qızılquş eyvandakı taxçada şahanə görkəm almışdı. Əyri dimdiyi ilə caynağındakı sərçəni didişdirib, tükünü yolur, ovunu acgözlüklə yeyirdi. Qırmızı darvazanın ağzında çömbələn Çənbər də tüstü içində yalquzağa oxşayırdı. Babəkin yəhərli Qaraqaşqası həyətin bir küncündə yaşıl kalışı xırçıldadır və hərdən quyruğunu tənbəl-tənbəl hara gəldi çırpırdı. Toyuqlar qaqqıldaşır, qaratikan çəpərinin dibində eşələnir, sarıdımdik cücələrinə cücü axtarırdılar. İpək tüklü cücələr dinc durmur, cikkildəyib hərdən analarının üstünə atılırdılar. Sərçələr evin divarındakı deşiklər ağzına qonub ətcəbala zılğalarına çəyirtkə verirdilər.

Abdulla dodağını büzüb hıçqırırdı. Babək nə qədər onu dilə tutsa da, ürəyini ala bilmirdi. Bərumənd, oğlanlarının fikrini «qılınc davasından» yayındırmaq məqsədilə:

– Nə gözəl səhərdir! – dedi. Sonra uşaqlarının sarışın saçlarını sığalladı: – Bir baxın, görün tüstü həyəti necə bürüyüb? Ha… ha!.. Əhrimanın qara divləri indi tüstüdən boğulublar. Daha bizim evə bədxah ruhlar yaxın düşə bilməz. Lənətə gəlmiş Əhriman, kim bilir, indi Dombagöz Əbu İmran təki qaçıb hansı mağarada gizlənib?!

Dombagöz sözünü eşitcək Babəkin də, Abdullanın da sifəti tutuldu. Böyümüş qonur gözlərdə intiqam alovu parıldadı. Quldurbaşının adını onlar ataları Abdullanın qanlı paltarı üstünə çöküb için-için hıçqıran, xısın-xısın ağlayan analarından çox eşitmişdilər. Bəlkə elə buna görə idi ki, onlar qılıncın üstündə mübahisə edirdilər. Hər biri atalarının qatili Dombagözdən intiqam almaq istərdi.

Günəş Çovza⁵¹ bürcünə daxil olan gündən Bilalabadın səması az-az açılırdı. Dünən gecə şimşəklər qara buludları parçalayıb bölük-bölük eləmişdi. Külək də sübh vaxtı güclənib yükünü boşaltmış qov kimi yüngül buludları qovub hara isə aparmışdı. Səma gəmisiz dənizə oxşayırdı. Bəruməndin gözü allanan üfüqdə qalmışdı. O, günəşin tam çıxmağını gözləyirdi. Günəş üfüqdə közərdi. Dağlar al-əlvan boyandı. Şehli daşlar güzgüyə döndü. Günəşin nur zərrəcikləri Bəzzin uca daşlarını işıqlandırdı. Yamyaşıl meşələr də dərhal rəngini dəyişdi. Axar sular cilvələnib parıldadı. Günəşin bir şüa axını da tutun budaqlarından keçib ocağa düşmüşdü. Ocaq ikiqat şölə çəkirdi.

Bərumənd qılıncı qınından sıyırıb onu oğlanlarının başı üzərində gəzdirdi. Qılınc səhər günəşindən və həyətdə yanan oddan, sanki işıq alıb şimşəyə çevrildi. Bəruməndə elə gəldi ki, bütün Odlar yurdu nurlandı. Bərumənd Möbəd-Möbədan⁵² kimi dua oxuyub əvvəlcə günəşi, sonra ocağı salamladı. Odun hüzurunda diz çöküb əlindəki sıyrılmış qılıncı günəşə tərəf tutdu və sidq-ürəklə:

– Ulu Hörmüz – dedi – siz buyurmusunuz ki, insan hər yerdə, hər an xeyirxah olmalıdır. Mənim oğlanlarım da xeyirxahlıq naminə dünyaya gəlmişlər. Yalvarıram, ulu Hörmüz, nəzəriniz balalarımın üstündə olsun!

Bərumənd günəşdən, ulu Hörmüzdən oğlanlarının qılıncına kəsər, qollarına qüvvət diləyirdi. Ana dikəldi, əlində sıyrılmış qılınc, gözlərini qırpmadan ümidlə günəşə baxa-baxa oğlanlarının və ocağın başına dolandı. Sonra ayaq saxladı, odun hüzurunda yenidən diz çökdü və yenə də üzünü günəşə çevirdi:

– Ulu Hörmüz, yalvarıram sənə, şuğul-şeytandan bizi uzaq elə! Evimizə şər adamın ayağı dəyməsin. Abdulladan sonra kirpiklərimlə od götürmüşəm. Bədnəzər gözünə bıçaq batsın, bədnəzər kor olsun, bir də bizim bu qırmızı darvazalı evə yaxın düşə bilməsin.

Babək də, Abdulla da günəşə baxa-baxa analarının dediklərini təkrar edirdilər. Ana isə hey günəşə yalvarırdı:

– Ulu Hörmüz, oğlum Babəkə xeyir-dua ver, o bu gün belinə kəsti⁵³ bağlayıb, atəşpərəst olacaq. Bu odu da həyətdə oğlumun şərəfinə yandırmışam. Yalvarıram sənə, ona xeyir-dua ver ki, qılıncı heç vaxt kəsərdən düşməsin. Əgər mənim oğlum atası Abdullanın qanını almasa mən sükut evində rahat yata bilmərəm.

Babəkin intiqamlı gözləri alışıb-yanır, hərdən anasına, hərdən günəşə, hərdən oda zillənirdi. O, qəmgin və fikirli halda dodağını dişləri arasına alıb sıxır, anasının duasına qulaq asır və xəyalən atasının qılıncı əlində Dombagöz Əbu İmranı dağlarda axtarıb tapır, onu parçalayırdı: «Qatil, atamın qanı səndə qala bilməz! Mən Salmanın ilxıçılarından qılınc vurmağı öyrənmişəm. Atamın qılıncını işlətməyi bacararam».

Babəkin qəlbində, sanki fırtına qopmuşdu. Qəzəbdən pörtmüş sarışın sifəti xınalı daşlardan da qırmızı idi. Nazik, çatma qaşları hərdən dartılıb yaya dönür, yaraşıqlı burnunun pərələri aramsız səyriyirdi.

Bəruməndin hökmlü səsi Babəki fikirdən ayırdı:

– Oğlanlarım, müqəddəs günəş eşqinə, odun hüzurunda diz çökün!

Babək də, Abdulla da dərhal ocağın yanında dizlərini qatladılar, səndəl kösövləri ətrafa qığılcım səpə-səpə yanır, həyət xoş ətirlə dolurdu.

Ana duasını qurtardı. Ancaq atalarının qılıncı oğlanların yadından çıxmamışdı. Yenə mübahisə edirdilər. Ana bilmirdi ki, onları necə dilə tutub sakitləşdirsin. Hər ikisini gözü qədər istəyirdi. Onları böyüdüb, ürəklərinə qılınc sevgisi səpincə ana ömrünün qızıl illərini bada vermişdi. İkinci oğlu, atasının adı qoyulan Abdulla dünyaya gələndən sonra dul ana məcbur olub öz südünü bir parça çörəyə satmış və balalarını süd haqqı ilə dolandırmışdı.

Əri öldürüləndə Abdulla hələ onun bətnində idi. Ana Bilalabadda Salmanın evində qulluqçuluq edirdi. Nə haqq alırdı, hamısını quş dimdiyində balasına yem daşıyan kimi daşıyıb balalarına yedirdirdi.

Babək hələ altı yaşında ikən Bilalabadda Salmanın ilxıçısı oldu. Babəkin gecə-gündüzü at belində keçdi, o, at belində qanad açdı. Salmanın mehtərləri ona tambur çalmağı da öyrətdilər.

Abdulla da böyüyüb kəndin quzusunu otarırdı. Daha ananın çörək dərdi yox idi. Ailə bir qədər toxtamışdı. Bu səkkiz-doqquz ilə Bəruməndin üzü indiki təki gülməmişdi. O özünü məğrur və şən aparırdı.

Ocaq yanında mübahisə kəsilmirdi:

– Qılınc mənimdir!

– Yox, mənimdir!

Kənardan baxan elə bilərdi ki, Babəklə Abdulla qanlı-bıçaq olublar.

– Ay uşaqlar, bəsdirin! – deyə Bərumənd gülə-gülə oğlanlarının ikisini də qucaqladı və onların alınlarına səpələnmiş sarışın saçlarını qarışdırdı, ikinizə də qılınç alacağam.

Sonra ürəyində dedi: «Xilafətdə gözsüz yaşamaq olar, qılıncsız yox!.. Yaxşı ki, dünyada Hacı Cəfər təkiləri, Çavidan təkiləri varmış, yoxsa yetim-yesirə bir parça çörək verən olmazdı».

Bəruməndin xına rəngli paltarının altından sinəsi qabarır, çiyinləri oynayırdı. Oğlanlarına tamaşa elədikcə fərəhlənirdi.

– Görürəm, lap atanıza oxşayıbsınız. O ruhu şad olmuş yarağı var-dövlətdən çox istəyərdi. Gecə yatanda əlini qılınc dəstəyindən çəkməzdi. Düşmənli idi. Atanız deyərdi: «hansı kişinin ki, qılıncı pas atıb, demək onun sahibi ölüdür!» Kişidən qan, qadından ətir qoxuyar. Heyf ki, atanız sizin bu vaxtlarınızı görmədi. Görsə çox şey öyrədərdi sizə… Ulu Hörmüz ruhunu şad eləsin onun. Özü getdi, qılıncı qaldı oğullarına. Atanızın qılıncı paslansa onun ruhu sizdən inciyər.

Bərumənd oğlanlarına xeyli öyüd-nəsihət verdi. Ataları barədə onlara xatirələr danışdı.

Oğlanlar nadinclik edirdilər. Ocağın ətrafında bir-birlərini qovub qışqırırdılar. Ana onların könlünə dəymək istəmirdi. Atasız böyüdükləri üçün uşaqların hər şıltaqlığına və nazına dözürdü. Babəkin nəzəri birdən tutun gövdəsinə söykənmiş qılıncın dəstəyinə sataşdı:

– Ana, o naxış nədir elə?

– Oğlum, bu, naxış deyil, yazıdır: «Ey igid, əgər qılıncı qınına qoyacaqsansa, dəstəyə əl atma!»

Bərumənd yazını bir neçə dəfə oxuyub oğlanlarının alnından, gözündən öpdü və qılıncı götürüb qınından çəkdi, şəstlə bir də günəşə tutdu. Bu vaxt Abdulla qılıncın tiyəsində yan-yana xırda-xırda xətlər gördü:

– Bunlar nə üçündür? – dedi.

Bərumənd oğlunun saçını sığallaya-sığallaya:

– Oğlum – dedi – atanız elə-belə yağ taciri deyildi – bir qədər duruxdu və gözünü qılınca dikdi – Dərbənddə bu qılınc çoxlarını xilas edib. Babək Atəşgahda təzəcə dünyaya gəlmişdi, hələ o vaxt sən dünyada yox idin… Dombagöz Əbu İmranın adını eşitmisiz. O quldur tez-tez Cavidanla döş-döşə gələrdi. Onda da bu qılınc çox iş görüb. Bizim bu başıbəlalı Bilalabad kəndi həmişə tapdaq altında qalırdı. Əvvəllər də düşmən bizi evimizdə rahat yaşamağa qoymazdı. Atanızın qılıncı qında durmazdı. Hər dəfə bir namərdi o dünyalıq eləyəndə qılınc tiyəsində bir xətt çəkərdi. Bu qılınc nəsildən-nəsilə keçəcək, onda biləcəklər ki, Abdullanın oğlanları da düşmənə aman verməyiblər. Əbu İmran vaxt vardı atanızın qorxusundan bizim kəndin həndəvərinə hərlənə bilməzdi. Bilalabadın düşməndən qorunmasını Cavidan atanıza tapşırmışdı. O da comərdləri başına yığıb qara yellərin qabağına yeriyərdi.

Babək soruşdu:

– Bəs Dombagözün atamıza gücü necə çatıb?

Babəkin sualı səbəbsiz deyildi. Atası ki belə qoçaq olub, bəs necə məhv ediblər onu? Bərumənd dedi:

– Oğlum, atanız Cavidanın yaxın dostu idi. Onun bir sözünü iki eləməzdi. Cavidan Bəzz qalasında qərar tutub. Bunu bilirsiniz… O, xürrəmilərin başçısıdır. Xəlifə Harun ondan bərk qorxur. Cəsur adamdır. Xəlifə Dombagözə bir ətək dinar verir ki, Cavidanı öldürtsün. Cavidanda atanızı göndərir ki, gedib Dombagözün harda gizləndiyini öyrənsin. Savalan dağında Dombagözün quldurları atanızın üstünə tökülürlər. Atanız yeddi nəfərlə təkbaşına qılınclaşır… Üçünün başını bax bu qılıncla üzür. Nəhayət… Bu qədər, quldurla tək bacarmaq çətindir. Arxadan vururlar atanızı… Yaralanır. Onu aparırlar Əbu İmranın yanına. Sonrasını dilim gəlmir deməyə. Əli qurusun düşmənin.

Babək də, Abdulla da bikef olurlar. Daha analarına sual vermədilər. Bərumənd kövrəlmişdi.

Bu gün sadiqlik mərasimi olacaqdı. Belə gündə ağlamaq, sızlamaq və bikefləmək atəşpərəstlər arasında günah sayılırdı. Bərumənd kirpiklərinin nəmini sildi.

Artıq qırmızı darvazalı həyətin tüstüsü seyrəlirdi. Bərumənd qılıncı beşiyin içində gizlətdi. Evə girdi və odu közərən manqalı həyətə çıxartdı.

– Gedək, oğlanlarım, mərasimə gecikərik.

Ana və oğlanları Atəşgah yoluna çıxdılar. Babək addımlaya-addımlaya gah Abdullanın, gah da özünün sədrəsinə baxıb fərəhlənirdi. Ana nəzərini oğlanlarından çəkmirdi, elə bil, onları birinci dəfə idi görürdü: «Kaş Abdulla sağ olaydı. Oğlanları böyüyüb!» Atəşgah yolunda o qədər uşaq vardı ki… Odlu-ocaqlı həyətlərdən hey ağköynək uşaqlar çıxıb dəstəyə qoşulurdu. Hamı şux idi. Sanki heç xəlifə quldurlarının murdar ayağı bu kəndə dəyməmişdi. Hamı gülürdü, təbiət də gülürdü. Karvansarada tacir Şiblin zınqırovlu dəvələri nərildəyirdi. Novlu bulağın başı qız-gəlinlə dolmuşdu. Qanlı düzü, Narlı dərəni Salmanın ilxılarının kişnərtisi başına götürmüşdü. Dağların başında çobanlar ocaq çatmışdı… Bilalabadın səmasını günəş, torpağını insanlar bəzəmişdi. Quşlar şən-şən cikkildəşirdi.

Bərumənd oğlanları ilə Atəşgaha tələsirdi. Atəşgahın daşlarındakı aypara şəklini günəş daha da aydınlatmışdı. Onlar Atəşgaha çatanda Babək irəli cumdu:

– Ay can, xoruz! Ay can, xoruz! Gör nə iri saqqalı var?

Abdulla da qardaşının arxasınca cumdu. Atəşgahın həyətindəki qəfəslərdə çoxlu iri, ağ xoruz quqquldaşırdı. Bu qırmızısaqqal müqəddəs xoruzlar təkəbbürlə qəfəsdə gəzişirdilər. Elə bil, Atəşgahın sahibi kahinlər deyil, onlar idi. Babək torbasından bir ovuc dən çıxarıb xoruzlara atdı:

– Dimdiyiniz iti, olsun, xoruzlar! Anam sizə nəzir gətirib. Bıy, hara qaçırsınız?

Abdulla dallarınca düşüb gələn Çənbər itinin başını tumarlaya-tumarlaya xoruzlara baxırdı. Xoruzlar kökəlmişdilər, qəfəslər darlıq edirdi. Çox keçmədi, qəfəslərin dövrəsi ağköynək uşaqlarla doldu. Hərə bir yandan, xoruzlara dən atırdı.

Bərumənd oğlanlarının əlindən tutub qapıya tərəf çəkdi.

– Gedək, kahin bizi gözləyir.

Atəşgahın qapısında ağız-burnu yaşmaqlı, çalsaqqal, arıq, ucaboy bir kahin dayanmışdı. Al rəngli uzun əbasının ətəyini dəstələyib əlindəki nar çubuğunu havada aramsız yellədirdi. Bərumənd kahinə yaxınlaşıb mülayim səslə:

– Ruhani ata, bizi Atəşgaha burax – dedi. Sonra o, hörüyünün ucuna bağladığı qızıl bəzəyi açıb kahinin ovcuna qoydu. – Ruhani ata, Möbəd-Möbədana deyərsən ki, məni bağışlasın, evdə Atəşgaha layiq bundan artıq bir şey tapa bilmədim. Babək Atəşgahda oxuyanda əvəzini birə min qat çıxacağam… Bunu mənə ərim Abdulla Babək doğulan ili Bərdədən üzügöyçəklik almışdı, niyyət eləmişdim ki, oğlum böyüyüb belinə kəsti bağlayanda Atəşgaha nəzir verəcəyəm.

Kahin dodaqları altında dua oxudu və nar çubuğunu Bəruməndin və onun oğlanlarının başı üstündə yellətdi.

– Ulu Hörmüz nəzirinizi qəbul eləsin. – Kahin bu sözü deyib qapını açdı – Buyurun içəri. Bacı, amma sadiqlik mərasimi Atəşgahın həyətində olacaq.

VIII
SADİQLİK MƏRASİMİNDƏ

Həyatda inamsız və etiqadsız yaşayanlar, adətən arzudan məhrum olurlar. Ancaq həyatda kimə və nəyə inanmalı? Hindlilər yaxşı deyiblər: «Həqiqətdən gözəl din yoxdur!»

Axır vaxtlar Altun sarayında ikihakimiyyətlilik dövrü başlamışdı. Xəlifə deyəni baş vəzir eşitmirdi, baş vəzir deyəni xəlifə. Atəşgahlar barədə söhbət düşərkən məsələ tamam ciddiləşirdi. Baş vəzir Hacı Cəfər təkid edirdi ki, əgər biz Atəşgahlara toxunsaq xürrəmilər yenidən üsyan qaldıra bilərlər. Onsuz da xilafətdə nüfuzdan düşmüşük. Düşməni çoxaltmaqdansa azaltmaq faydalı olar. Xəlifə Harun isə bunun əksini deyirdi: «Qırmızı şeytan, getdiyin Məkkə sənə qənim olsun! Yoxsa islamı danıb atəşpərəst olmusan?! Sən niyə məscidləri deyil, Atəşgahları qoruyursan?!»

Zübeydə xatun Xəlifə Harunu Dəməşq qılıncı təki itiləyib baş vəzir Hacı Cəfərin başı üzərinə qaldırmışdı. Harunun baş vəzirə verdiyi möhürlü zəmanət cənnət vədindən də nisyə idi.

Əbu İmran baş vəzirin Atəşgahlara münasibətindən xəbər tutub ona nifrət edirdi. O, xəlifənin hökmü ilə Mimət nahiyəsindəki xürrəmi ibadətgahlarını dağıdırdı. Xəlifənin quldurları Bilalabad Atəşgahlarını elə viran etmişdilər ki, xürrəmilər neçə vaxt idi bu müqəddəs məbədi bərpa edib qurtara bilmirdilər. Təbrizdən çağırılmış ustalar istirahət bilmədən bütün günləri işləyirdilər. İstəyirdilər kahinlər mərasimdə Atəşgahda od yandıra bilsinlər. Lakin bu, mümkün olmadı. Atəşgahda o qədər görüləsi iş var idi ki… Möbəd-Möbədanın məsləhəti ilə sadiqliq mərasimi həyətdə olacaqdı. Bu münasibətlə kahinlər axşamdan ora qoyulmuş atəşdanda⁵⁴ od yandırmışdılar. Ağzı yaşmaqlı, uzun arıq qoca atəşbod axşamdan pərvanəyə dönüb atəşdanın başına fırlanır və əlindəki uzun dəmir maşa ilə odu hey qarışdırırdı. Oddan çırthaçırtla saysız-hesabsız qığılcımlar qopub bura toplaşan ağköynək oğlanlara tərəf dağılırdı. Oğlanlar sevincdən atılıb-düşür, gülə-gülə əl atıb qığılcımları göydə tutmaq istəyirdilər. Onların hamısı, elə bil, ancaq odla, alovla oynamağa gəlmişdi. Müqəddəs odun keşikçisi yaşmaqlı atəşbod isə öz işində idi, onun alnını alov qızartmışdı. Lakin qoca oddan qorxmurdu. Atəşbodun qırmızı saqqalı və yaşmağının altından ucları kənara çıxan çal bığları ütülmüşdü. Qoca hiss edirdi ki, ağköynək oğlanlar onun yanmış bığına gülürlər. O özü də gülümsündü, odu qarışdıra-qarışdıra:

– Balalarım – dedi – bir az geri çəkilin, üst-başınız yanar.

Kahinlərdən biri pəncəsi üstə qalxdı:

– Hanı tambur çalanlar? Qabağa gəlsinlər…

Oğlanlar bir balaca atəşdandan aralandılar. Yeddi nəfər tambur çalan ağköynək oğlan irəli yeridi.

Atəşbod atəşdana bir ucdan quru ud və sandal odunu atırdı. Çalışırdı ocaq bir qaydada yansın, öz havasından düşməsin.

Babəklə Müaviyə tamburçuların lap arxasında çiyin-çiyinə dayanmışdılar. Əgər Müaviyənin başındakı qırmızı sarıq olmasaydı, kənarda dayanan Bərumənd süd qardaşlarını bir-birindən ayıra bilməzdi, boyları bərabər idi. Sadiqlik mərasiminə gələn uşaqların hamısını, elə bil, bir ana doğmuşdu; hamısı bir boyda, bir buxunda. hamının əynində dizə qədər ağ köynək vardı. Xüsusilə geyimləri onları bir-birinə bənzədirdi. Çiyinlərindən boş torba asmışdılar. Güləndə süd dişlərinə ocaqdan şölə düşürdü.

Müaviyə bir az qaşqabaqlı idi. Dünən Babəklə at çapanda yıxılmışdı. Hələ bunu unuda bilmirdi. Müaviyə elə bilirdi tay-tuşlarının hamısı bu haqda düşünür və ürəklərində onu məzəmmət edirlər: «Ağılsız!.. Sən nə cəsarətlə Qaraqaşqanın qabağına at çıxarırsan? Bilmirsən onu çapan Babəkdir?! Get öz tayınla at səyirt! Heç Salmanın mehtərləri onunla cıdıra çıxa bilmirlər, o ki sən olasan. Hələ Bişkin mahalında Qaraqaşqanı ötən at yoxdur. Babəklə bir də mərc qoşma! Yoxsa yenə uduzarsan».

Babək hərdən üz-gözü alça kimi turşumuş Müaviyəyə baxır, hərdən də qanrılıb sərvin kölgəsində Abdullanın əlindən tutub onlara tamaşa edən anasını süzürdü: «Ana, sənin bu oğlun yaman inadkardır, ha! Deyir: necə olsa, mənim Dəmirim gərək sənin Qaraqaşqanı ötə. Ay ötdü, ha! Boş söhbətdir!» Sanki Müaviyə Babəkin ürəyindəki söhbətdən xəbər tutmuşdu. Narahat idi, ayağının birini qaldırıb birini qoyurdu. Əgər anası icazə versəydi və sadiqlik mərasimi olmasaydı bu saat gedib atının belinə qalxar və birbaş Narlı dərəyə çapıb Babəki haraylayardı: «Gəl, hey! Atını sür meydana! Di muşqurt görüm. Bu dəfə…» Babək də gedərdi atını yəhərləməyə, amma anası ona demişdi: «Oğlum, Möbəd-Möbədan belinə kəsti bağlayandan sonra atanın qılıncını sənə bağışlayacağam!»

– Ə… Müaviyə, niyə danışmırsan?

Müaviyə özünü ələ alıb, təkəş durdu:

Şirvin peyğəmbərin ruhu haqqı – dedi – əgər mənim Dəmirim kabda⁵⁵ büdrəməsəydi, sənin o Qaraqaşqan heç onun tozuna da çata bilməzdi.

Babək gözucu süd qardaşını süzdü, əlini yelləyib:

– Ay-hay – dedi – Dəmirini çox öymə! «İsfahan burda deyil, yüz iynə boyu burdadır». Neynək, bu gecə ay doğanda çapışarıq, Salman əminin mehtərləri də şahid olar. İstəyirsən, ilxıdan özünə qaçağan bir at seç. Qorxuram Dəmir yenə səni yolda qoysun.

Hirsindən Müaviyənin sifəti atəşdandakı oda döndü.

Bəri bax – dedi – ilxıdan niyə at seçirəm? Öz Dəmirim sağ olsun!..

Bərumənd nəzərlərini uşaqlardan çəkmirdi. Xoşuna gəlmirdi ki, Babək Müaviyə ilə höcətləşir: «Bilmirəm, qardaşlar niyə belədir? Bir-birini candan artıq istəyirlər, amma tərslikləri ki, tutdu, bildiklərini babalarına verməzlər. Günahın çoxu Babəkdədir».

Babək bir neçə gün əvvəl təkid etmişdi ki, Müaviyə onunla cıdıra çıxsın. Bu cıdırda atının ayağı sərpmiş, Müaviyə yəhərdən üzüstə yerə gəlmişdi. Başını daş qanatmışdı, Buna görə Bərumənd Babəkin əlindən yanıqlı idi.

Birdən mərasim dalğalandı… Tamburlar səsləndi. Pıçhapıç başladı:

– Möbəd-Möbədan gəlir!

– Bir az başını belə tut, mən görə bilmirəm.

Hamı dabanlarını qaldırmışdı. Atəşbod isə öz işində idi. O, yenə atəşdandakı kösövləri bir-birinin üstünə aşırırdı.

Başdan-ayağa ağ geyinmiş şişman, yaşmaqlı, qarasaqqal bir kahin əlindəki nar çubuğunu havada yellədə-yellədə camaatı aralayır və amiranə bir səslə deyirdi:

– Yol verin, Möbəd-Möbədan mərasimə təşrif buyurur.

– Uşaqlar bir-birini dümsükləyirdilər:

– Odur ey, gəldi!

– Nə uzun saqqalı var bu kişinin?!

Al qırmızı əbaya bürünmüş ağzı yaşmaqlı Möbəd-Möbədan əlində qızıl çəlik ağ paltarlı uşaqları süzə-süzə atəşdana yaxınlaşdı. Onun arxasınca yeddi ağ paltar yaşmaqlı kahin gəlirdi. Bu kahinlərin də əllərində nar çubuğu vardı. Onlardan biri qızıl fincan və hum dolu sürahı götürüb Möbəd-Möbədanın böyrüncə addımlayırdı.

Babək gələcək müəlliminə – ruhani ataya sonsuz maraqla baxırdı. Nədənsə onun geyimi-kecimi, bəzək-düzəyi, alnının ortasındakı tüklü qara xalı Babəkin xoşuna gəlməmişdi: «Bu caydaq qoca lap cindara oxşayır ki!» Babək dodağını büzüb çiyinlərini atdı və Müaviyənin ayağını yüngülcə basdı:

– Ə, ora bax, ora, bu arıq qocanın muncuğunu görürsən? Gör nə iridir, lap qurşağına düşüb.

– Sss! Eşidər!

Hamının gözü Möbəd-Möbədanda idi. O, bir neçə dəfə atəşdanın dövrəsində fırlanıb əlindəki qızıl əsanı günəşə tərəf qaldırdı və kirpiklərini qırpa-qırpa yaşarmış gözlərini şəfəqə tutdu. Yaşmağının altında nə isə pıçıldadı. Başındakı üçguşəli tac onu ruhani atadan çox padşaha oxşadırdı. Tacın üstündə daş-qaşla işlənmiş günəş rəsmindən ətrafa şəfəq yayılırdı. Babəkin gözü ruhani atada idi: «Bu qoca gör saqqalını necə bəzəyib? Bir belə daş-qaş onda hardan? Şirvin peyğəmbərin ruhu haqqı, bu əsil cadugundur».

– Müaviyə, bu qoca hardan alıb bu daş-qaşları?

Müaviyə acıqlı-acıqlı ona baxdı, nə isə dodağının altında mızıldandı. Möbəd-Möbədanın qırmızı saqqalından brilyant, almaz və yaqut dənəcikləri asılmışdı. Günəşin işığında saqqal bərq vururdu. Möbəd-Möbədan qədim Midiya zadəganları təki özünü bəzətdirmişdi, mərasimə gələn uşaqlar gözlərini ondan çəkə bilmirdilər. Çoxlarının ağzı açıla qalmışdı. Xüsusilə oğlanlardan arxada dayanan qırmızı libaslı qızlar heyrətlərini gizlədə bilmirdilər: «Booyy! Booyy!»

Geyimi-kecimi necə olsa da hər halda baş kahin qoca bir kişi idi, Babək peşman oldu ona cindar dediyinə və qızların da ağsaqqala baxarkən «Boyy!» «boyy!» demələri xoşuna gəlmədi:

– Kəsin səsinizi!

Sanki bildirçinlər qızılquş gördülər, qızlar səslərini kəsdilər, ümumiyyətlə sakitlik yarandı. Möbəd-Möbədan əlindəki qızıl çəliyi günəşə tuşlayıb qəribə bir səslə dilləndi:

– Salamlar olsun Ahuraməzdaya!⁵⁶

Kahinlər dərhal ruhani atanın dediklərini təkrar etməyə hazırlaşdılar və işarə verdilər ki, hamı onlara qoşulsun. Hamı:

– Salamlar olsun Ahuraməzdaya! – dedi.

Möbəd-Möbədan qızıl çəliyini atəşdana uzatdı: Salamlar olsun müqəddəs oda!

Hamı:

– Salamlar olsun müqəddəs oda!

Möbəd-Möbədan yenidən bir neçə dəfə atəşdanın dövrəsinə fırlandı, sonra qızıl çəliyini dağ döşündəki sükut evinə tuşladı:

– Şirvin peyğəmbərin ruhu şad olsun!

Hamı:

– Şad olsun, şad olsun! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Əbu Müslümü qətlə yetirən Abbasi xəlifəsi əl-Mənsura min lənət!

Hamı:

– Min lənət, min lənət! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Satqın Dombagöz Əbu İmranın ruhu⁵⁷ uzunqulağa keçsin!

Hamı:

– Keçsin, keçsin! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Atəşpərəstlərin düşməni Xəlifə Harun ər-Rəşidə min lənət!

Hamı:

– Lənət, min lənət! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Atəşpərəstlərin dostu, baş vəzir Cəfər ibn Yəhya Bərməki zaval görməsin!

Hamı: !

– Görməsin, zaval görməsin! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Xürrəmi sərkərdəsi Şəhrək oğlu Cavidanın qılıncı kəskin, ömrü uzun olsun!

Hamı:

– Kəskin olsun, uzun olsun! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Xoruzunuz daha bərkdən banlasın!

Hamı:

– Banlasın, banlasın! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– İtinizin dişi iti olsun!

Hamı:

– Olsun, olsun! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Sərv ağacınız göylərə baş çəksin!

Hamı:

Çəksin, göylərə baş çəksin! – dedi.

Möbəd-Möbədan:

– Azərkəşnəsibin atəşbodları var olsun!

Hamı:

– Var olsun, var olsun! – dedi.

Mərasimə gələnlər dua oxuya-oxuya hum içirdilər. Gözlər xumarlanırdı. Möbəd-Möbədan böyründə dayanmış ortaboylu, çəlimsiz kahindən hum istədi. Kahin məmnun halda surahidən qızıl fincana hum süzüb ona verdi:

– Buyurun, hum könlunüzü günəşli göylərə döndərsin! Möbəd-Möbədan üz örtüyünü bir balaca qaldırıb qızıl fincanı başına çəkdi və ucadan dedi:

– Hum, coşdur qanımızı! Sənsiz həyat heç nədir.

O, fincanı əvvəl öpdü, sonra başı üzərinə qaldırıb, gözlərini ona dikdi.

– Ey müqəddəs hum, səni içirik ona görə ki, canımıza od gətirirsən, ürəyimiz ocağa dönür, damarımızda qığılcım axır. Cəmi atəşpərəstlər səni yetirən torpağa pərəstiş edirlər. Ey şadlıq, şənlik və səadət şərbəti hum, kim səni nuş eləsə dünyanın ən bəxtəvər adamıdır. Əliqurbani, Kütrabbul, Muğan şərabları sənin yanında Dəclənin suyundan da tamsızdır.

Humdan nəşələnmiş Möbəd-Möbədan qızıl fincanı gülə-gülə bayaqkı kahinə verib əbasının ayaqlarını örtmüş uzun ətəklərini əlində dəstələdi və dua oxuya-oxuya odun başına bir də fırlandı. Sonra o, çal qaşlarını dartıb əlində surahi əmrə müntəzir dayanmış kahinə üz tutdu:

– Kəstiləri gətirin! Mənim balaca igidlərim atəşpərəst olmaq istəyirlər.

Buyruq alan kimi kahin cəld Atəşgaha getdi və ordan qucağında çoxlu qotazlı yun qurşaq gətirdi. Tamburlar susmuşdu, təzədən səsləndi. Məst olmuş kahinlər musiqidən cuşa gəlib əllərindəki nar çubuğunu oynada-oynada meydanı dolandılar. Çiyinlərini asta-asta tərpədərək rəqsə başladılar. İlk dəfə ağızlarını yaşmaqla örtmüş uşaqlar da kahinlərə qoşuldular. Babək Müaviyə ilə qolboyun oynayırdı. Bəruməndin gözləri izdihamın içində oğlanlarını nə qədər axtarsa da tapa bilmirdi. O, Abdullanı çiyninə mindirdi:

– Oğlum, bax gör qardaşların oynayır?

– Oynayır, ana, oynayır. Bıy, saqqalı muncuqlu qoca, Babəkin qolundan tutdu, nə isə ona deyir.

Möbəd-Möbədan rəqs edənlər arasında Babəki dayandırıb onu sorğu-suala tutmuşdu:

– Balaca, kimin oğlusan?

– Abdullanın.

– Adın nədir?

– Babək.

– Anan burdadır?

– Bəli, burdadır.

Möbəd-Möbədan başını qaldırıb kənarda dayananlara göz gəzdirdi. Bəruməndi görüb gülümsündü. Ruhani ata, elə bil, günəşi bağışladı Bəruməndə. Möbəd-Möbədan mərhum Abdullanı yaxşı tanıyırdı. Hətta onu sükut evinə özü aparmışdı. Şəhrək oğlu Cavidan Möbəd-Möbədana tapşırmışdı ki, arabir Bilalabadda Bəruməndi görüb onun oğlanlarına baş çəksin. Sadiqlik mərasimi bu görüş üçün çox münasib idi.

– Oğlan, böyüyürsən, yaşamaqda məqsədin nədir?

– Atamın düşmənlərindən qisas almaq!

– Kimdir atanın düşmənləri?

– Dombagöz Əbu İmran və onun quldurları.

Möbəd-Möbədan üzünü Babəkin saçlarına sürtdü. O, yun qurşağı əvvəlcə Babəkin belinə bağladı. Sonra bir-bir uşaqları dualayıb onların da belini yun qurşaqla çəkdi. Növbə Müaviyəyə çatanda, o, ruhani atanın sualını gözləmədən dedi:

– Baba, mənim düşmənim Xəlifə Harundur! O mənim atamı da, anamı da öldürüb! Mən də böyüyəndə onu öldürəcəyəm!

Möbəd-Möbədanın bu diribaş oğlandan da xoşu gəldi. Əlini üsulluca Müaviyənin başındakı sarığın üstünə qoyub xırıldadı:

– Oğlum, xəlifə bütün atəşpərəstlərin düşmənidir. Sən onu tək öldürə bilməzsən. Hamımız birləşib Şəhrək oğlu Cavidana kömək etməliyik. Əgər atəşpərəstlik yolunda kim sükut evinə getsə, axirət dünyada onun ruhu Bəhəştauna⁵⁸ qonacaq. Yox, kim Əhrimanın qara divlərindən qorxub dinini satsa, onun yeri o dünyada Əciştahundur.⁵⁹ Siz ağ torbalarınızı bu dünyada xeyir əməllərlə doldurmalısınız. O dünyada ulu Hörmüzün Mehradavan adlı məlaikəsi sizin torbanızdakı xeyir əməlləri tərəzidə qızıl təki çəkəcək. Kim dünyada çox xeyir iş görübsə, o gedib oturacaq Bəhəştaunda.

Əvvəl Babəkin gözünə cadugün kimi görünən Möbəd-Möbədan öz duası ilə artıq çoxlarının ürəyində yurd salırdı.

Atəşbod atəşdana hey odun atırdı. Alov ağzı yaşmaqlı, bellərinə təzəcə yun qurşaq bağlanmış ağköynək oğlanların üz-gözünü qızartmışdı. Tamburun cingiltili səsi od həvəsli balaca atəşpərəstləri vəcdə gətirmişdi. Oyun ara vermirdi.

Birdən Qanlı düz tərəfdən at kişnərtisi gəldi. Bəzzdən Bilalabada enən dağ yolunun üstündəki Novlu bulaq tərəfdən təbil gurultusu eşidildi! Üz-gözü niqablı yeddi süvari qayışla yəhərlərə bağladıqları iri təbilləri aramsız döyəcləyir və həyəcandan boğula-boğula aləmə car çəkirdilər:

– Cəsur atəşpərəstlər, eşidin, bilin, qaniçən xəlifə artıq bizim sükut evlərində uyuyan ata-babalarımızın, bacı-qardaşlarımızın cəsədlərinə də dinclik vermir! Biz, atəşpərəstlər buna dözə bilmərik! Ulu xalqımız xəlifəyə kölə və qul olmayacaq! Zübeydə xatun bizdən alınan altunla Məkkəyə su çəkdirir, xilafətdə ad-san qazanmaq istəyir! Öz kəndlərimiz isə susuzluqdan qovrulub yanır! Şəhrək oğlu Cavidan, ulu Hörmüz eşqinə, bütün xürrəmiləri başına toplayıb üsyan qaldırmışdır! Əbu Müslümün ruhu Cavidana keçib! Bütün atəşpərəstlər Cavidana kömək etməlidir!

Carçıların səsi atəşgah divarlarında əks-səda verirdi. Balaca atəşpərəstlər çaşıb qalmışdılar. Məst olmuş kahinlər üzlərinə su vurub ayılmışdılar. Tambur çalanlar da qılınc axtarırdılar. Babək atəşdanın böyründə üzü günəşə dua oxuyan Möbəd-Möbədana baxır və hərəkətlərindən daxilən onun necə lərzəyə gəldiyini duyurdu. Carçılar ara vermirdilər:

– Ulu Hörmuz eşqinə, silah başına! Həmədan və Xorasan şəhərləri artıq üsyançıların əlindədir! Qaradağlılar və kürdlər bizim tərəfimizə keçiblər! Bizans imperatoru da üsyançılara rəğbət bəsləyir? Hamınız silaha sarılıb birbaş Bəzzə, Şəhrək oğlu Cavidanın köməyinə gedin!

Bura toplaşan uşaqların da ürək döyüntüləri özlərini silkələyirdi. Hamı «Düşməndən intiqam alacağıq!» deyirdi. Balaca atəşpərəstlər özlərini artıq döyüşçü sayırdılar. Möbəd-Möbədan atəşdanı dövrəyə almış oğlanlara göylərdən kömək diləyirdi:

Ey ulu Hörmüz! Ey sönməz Günəş! Sən bizim balaca atəşpərəstlərin qoluna qüvvət, qılıncına kəsər ver! Ya Şirvin peyğəmbər, hardasan, eşit səsimi?

…Günəş Bəzz dağına tərəf əyiləndə atəşgahın həyətində bir qoca atəşbod, bir də sərxoş bir kahin qalmışdı. Atəşbod yenə uzun maşası ilə səndəl və ud kösövlərini bir-birinin üstünə aşırırdı. Dilimlənə-dilimlənə şölə çəkən ətirli alovdan həzz alırdı.

Sərxoş kahin isə səndirləyə-səndirləyə qəfəslərin böyründə vurnuxur və hərdən müqəddəs ağ xoruzlara dən atırdı.

Axşamüstü külək güclənib Qanlı düzü bürümüş dumanı hara gəldi qovurdu. Bilalabad qəm-qüssə içində boğulurdu. Carçıların harayı eşidilmirdi, onlar atlarını qonşu kəndlərə çapmışdılar.

IX
YAYLIMDA

Əsil igid gözünün acısını yəhərdə alır. Nal cingiltisi igidə ana laylası təki əzizdir.

Yenə Xəlifə Harun ər-Rəşidin talançıları Odlar yurdunu xəzərlərdən də betər çalıb-çapır, Atəşgahları, məbədləri dağıdır, üsyançı xürrəmiləri «ölüm ağacları»ndan asırdılar. «Gil ayaqlı nəhəng»⁶⁰in ayaqlarını bu yerlərdən kəsmək o qədər də asan deyildi. Baş məlaikə Zübeydə xatunun xəzinəsini altunla dolduran bu zəngin diyarın hər qarış torpağı yenə qan qoxuyurdu. Lakin işğalçılar Mişkin mahalına yaxın düşüb camaatı qılıncdan keçirə bilmirdilər. Şəhrək oğlu Cavidan Dombagöz Əbu İmranın quldurlarını uzaq dağlara qovub, Bəzz ətrafında xəlifənin qoşununu geri oturtmuşdu. Əlçatmaz kəndlərdə Cavidan hökmranlıq edirdi. Zirvələrdə atəşpərəstlər gecə də, gündüz də od yandırırdılar.

Bilalabadı dövrəyə alan hündür dağlarda od sönmürdü. Kəndə keşik çəkən üsyançılar tambur çalır, hum içib ocaqların dövrəsində şənlik edirdilər.

Bilalabad camaatı quş təki çardaqlarda gecələyirdi. Babəkgilin çardağı Hacıleylək yuvasına oxşayırdı. Tutun yaşıl budaqları çardağın üstünü örtmüşdü. Bərumənd oğlanlarının arasında yatmışdı. Babəkin əli qılıncının dəstəyində idi.

Çənbər qırmızı darvazanın ağzında dişlərini qıcıyıb çəpər dibində oğrunca gəzinən pişiyə mırıldayırdı. Birdən yay kimi açılıb onun üstünə atıldı. Pişik miyoldayıb ətürpəşdirici səs çıxartdı və cəld tut ağacının budağına dırmaşdı. Oradan da çardağa tullandı.

Bərumənd yuxulu-yuxulu:

– Rədd ol! – dedi.

Taxçadakı qızılquş qanadlarını çırpıb tüklərini pırpızlatdı. Duman inək heç nəyə əhəmiyyət vermədən həyətdə kövşək çalır, hərdən dililə, ala buzovunun baş-gözünü sığallayırdı. Qaraqaşqa hərdən quyruğunu şappıltı ilə yambızlarına çırpır və fınxıra-fınxıra göy ot yeyirdi. Ağıldakı keçilər, çəpişlər, arabir məkkildəşirdi.

Külək çardaqda mürgü vuran Babəkin sarışın saçlarını yaraşıqlı alnına töküb qarışdırırdı. Babək yuxuda öz-özünə danışırdı: «Qanlı düzdə Müaviyə ilə çapışacağıq! Atları da yaylıma gətirin!»

Bu zaman qırmızı darvazanın yanında iki atlı dayandı. Onlar tez sıçrayıb yəhərdən düşdülər. Çənbər səssizcə darvazanın böyründən sivişib qonaqların qabağına getdi, itaətkarcasına quyruğunu buladı, sevincək olub Salmanın yan-yörəsində atılıb-düşdü. İt, Salmanın əlini yalamaq istəyirdi. Salman Çənbərin baş-gözünü sığallayıb özündən onu güclə kənar elədi. Sonra donqar burnunu və ovurtdağ tüklü sifətini ovuşdurmağa başladı. Mehtər başının işarəsi ilə çardağı Salmana göstərib astadan dilləndi:

– Deyəsən, oyaqdır.

Salman başını tərpətdi:

– Babək oyaq olsa, qabağımıza çıxardı. O, ağıllı oğlandır. Görünür, yatıb yuxuya qalıb.

Salman darvazanı itələdi. Darvazanın cırıltısı Babəki yuxudan oyatdı. O, ləzzətlə gərnəşib yuxulu gözlərini ovdu və kal-kal öskürdü:

– Kimdir?

– Bizik, Babək!

Babək Salmanın səsini dərhal tanıdı və onun gəlişindən sevinərək nərdivanla həyətə endi. Bərumənd də yuxudan ayılıb tələsik donunu başına keçirdi. O da aşağı düşdü…

– Hə, oğlum, silahlar hazırdırmı? – deyə Salman Babəkdən soruşdu – Biz burda çox qala bilmərik.

– Aydındır – deyə Babək darvazaya tərəf getdi və ordakı saldaşı qaldırdı, nəm iyi verən anbara düşdü – Xurcunları sallayın görək!

Salmanın mehtəri dərhal çatı bağlayıb xurcunları silah anbarına salladı. Babək xurcunun gözlərini qılıncla, yayla, oxla, nizə ilə doldurdu:

–Çək! – dedi.

Sonra anbardakı zireh, dəbilqə və qalxanları yuxarı ötürməyə başladı:

– Tutun görək.

Çox keçmədi ki, Salmanın gətirdiyi atların ikisi də silahla yükləndi. Lakin anbarda hələ çox silah qalmışdı.

– Səndən çox razıyam, oğul – deyə Salman iri əlini Babəkin çiyninə qoydu – Anbarda qalan silahları sükut evinə daşı-yarsan…Bostan yerinizi əkib qurtarandan sonra gəlib bizim mehtərlərə kömək edərsən. Sizə öküz də verəcəyəm.

Silahları Bəzzdə Şəhrək oğlu Cavidana çatdırmaq lazım idi. Onları tacir Şibl Bərdə bazarından alıb gətirmişdi. Ən münasib və etibarlı yer Babəkgilin darvazası ağzındakı gizli anbar idi. Babəkə hər şeyi etibar etmək olardı. Daha «yekə kişi» idi.

Salman və mehtəri tələsik getdilər. Babəkin yuxusu qaçmışdı. Bərumənd əlini oğlunun alnına qoyub sarışın qaşlarını dartdı:

– Boy başıma xeyir – dedi – çıx çardağa, qızdırman var. Qoy Abdullanı durğuzum malları yaylıma o aparsın. Qoymaram sən gedəsən.

– Ana, Şirvin peyğəmbərin ruhu haqqı yatıb doymuşam. Daha mən gözümü yuma bilmərəm. Onsuz da bir azdan sübh açılacaq, yaylımın vaxtıdır. Özüm də xəstə-zad deyiləm, hər şey keçib gedər.

– Mənim əziz balam, qızdırmadan cəmi bir neçə gündür qalxmısan, dedim səni heç yana buraxa bilmərəm. Ağıllı-başlı sağal, sonra. Soyuq dəysə yenə xəstələnərsən.

Babək Atəşgahda belinə yun qurşaq bağlayıb əsil atəşpərəst olandan sonra özünü igid sayır və mübahisəni sevmirdi. Ağlına batan fikri onun başından çıxartmaq çətin idi. O, mıxa bağlanmış Qaraqaşqanın noxtasını başından açdı. Sıçrayıb çılpaq köhlənin belinə qondu:

– Müaviyəni oyat, gəlsin!

Naəlac qalmış Bərumənd Müaviyəni oyatdı:

– Dur, qardaşın gözləyir.

Müaviyə cəld geyindi. Babək dedi:

– İnəyimizi də, keçiləri də çıxart darvazadan bayıra.

Müaviyə deyilənə əməl etdi və öz Dəmir atını mindi.

Ala buzov anasının getdiyini duydu, çatını dartıb mıxı laxlatdı və astadan mələdi. Dəcəl çəpişlər də ona qoşuldu. Bərumənd qorxdu ki, bu səs-küydən Abdulla oyanar. Amma o elə yatmışdı ki, lap ildırım da çaxsa ayılmazdı. Yazıq uşaq kəndin bir sürü quzusunu otarırdı. Yorulurdu, yatanda daş kimi düşürdü.

Bərumənd, pilləkənlə çardağa qalxanda artıq Babək çiynində qızılquş Müaviyə ilə Novlu bulağın yanındakı Kar qayanın üstə qalxıb yatıb yuxuya qalmış o biri dostlarını haraylayırdı:

– E-e-eyy! Durun, yaylım vaxtıdır! Atlarınızı da minin, Qanlı düzdə çapışarıq!

Babəkin və Müaviyənin səsinə yuxudan oyanan kənd uşaqları bir-birini çağırırdı. Oğlanlar tələm-tələsik inəklərini, qoyun və keçilərini Novlu bulağa tərəf qovurdular. Müaviyə yolüstü Salmanın həyətinə döndü, onun da inəklərini gətirib elin malına qatdı…Oğlanlar malları, qoyunları və keçiləri dəhmərləyib Qanlı düzə aparırdılar. Meşəli dağlar, orda-burda daşları dikələn çöllər ulduzlar altında uyuyurdu. Haradasa dəvə zınqırovlarının səsi eşidilirdi. Bir qədər aşağıda–Bilalabad kəndində itlər ağız-ağıza verib hürüşürdü. Atəşgahın həyətində od yanırdı. Qəfəsdəki ağ Atəşgah xoruzları hərdən banlayıb kəndi oyadırdı. Gecə nəğməkarları ilbizlər oxuyurdu. İsa-musa quşları seyrək-seyrək dinirdi. Qanlı düzə yaxınlaşdıqca hava sərinləşirdi. Şehli qantəpərin, zirənin və kəklikotunun xoş iyi uşaqları vururdu.

Külək Bəzzin zirvəsindəki qanadlı buludları əcaib şəklə salmışdı. Lakin Bilalabadın səması aydın idi. Səhərə yaxın ulduzların ən parlaqları batmayıb hələ Novlu bulağın dumduru sularında güzgülənirdi. Sularda «şamlar» işıldayırdı.

Çənbər yolu iyləyə-iyləyə naxırın gah sağına, gah soluna keçir, arabir çömbəlib ağzını üfüqə yaxınlaşan Aya tutur və şehdən ağırlaşmış quyruğunu çala-çala tənbəl-tənbəl hürürdü. Nadinc keçilər mıqqıldaşa-mıqqıldaşa tez-tez pöhrəliyə daraşırdı. Qoyunlar isə torpaq cığırlara incə dırnaqları ilə naxış vura-vura başlarını salıb gedirdilər. İnəklər və camışlar yol kənarından ağızları çatan göy otları üzürdü.

Qanlı düzdə çiçək-çiçəyi çağırırdı. Yaşıl otların arasında işıldaböcəklər hələ yanmaqda idi. Alma yonca qurşağa çıxmışdı. Şeh qonmuş otu yarıb yerimək olmurdu. Boyçiçəyinin xoş ətri kəklikotunun ətrinə qarışmışdı. Bahar yaxşı gəlmişdi, xınalı qayalar da çiçək açmışdı. İnəklər və camışlar fısıldaşa-fısıldaşa şirin-şirin otlayırdı. Yarıyacan ota batan qoyunlar güclə görünürdü.

Hava sərin olsa da Çənbər ləhləyə-ləhləyə çömbəlib heyvanlara keşik çəkirdi. Babək iti muşqurub başını sığalladı:

– Gözdə-qulaqda ol! Canavar Dombagöz Əbu İmranın quldurlarından ayıqdır. Biz gedirik at çapmağa, heyvanlar qalır sənin ümidinə.

…Oğlanlar at belində min oyun çıxarırdılar. Qanlı düzə qalxan yolda qorxulu bir uçurum vardı. Uçurumdan yıxılan olsaydı tikəsi tapılmazdı. Vaxtilə Babəkin atası Abdulla Qanlı düzdə bostan yeri alarkən bu uçurumun üstündən balaca bir «körpü» salmışdı. Meşədən nəhəng bir palıd ağacı qırıb gətirmiş və uçurumun üstünə atmışdı. Buna uşaqlar öz aralarında «Abdulla körpüsü» deyirdilər. Hər dəfə yaylım zamanı Babək bu körpünün üstünə çıxıb orda kəndirbazlıq edirdi:

– Arxamca!.. Görək kim gözüyumulu körpüdən keçər?

Babək, körpünün üstündə əllərini çiynindəki şahin qanadları təki gərib uçardı. Lakin o biri uşaqlar körpüdən qorxa-qorxa, ehtiyatla keçərdilər. Babək onları məzəmmət edərdi:

– Qorxaqlar!

Babək hərdən qaçdığı dəmdə qəsdən körpünün üstə «yıxılıb» qışqırardı:

– Köməyə gəlin, köməyə!.. Tutun məni!..

Dostları həyəcanla köməyə can atarkən Babək körpüdən asılardı… Hamı təşvişə düşərdi. Lakin Babək bir göz qırpımında yellənib «körpünün» üstünə qalxardı. Müaviyə belə vaxtlarda hirsindən az qalardı partlasın.

– Şirvin peyğəmbərin ruhu haqqı anama deyəcəyəm! Sən ordan yıxılsan tikəni tapmaq olmaz!..

Dostlar Abdulla körpüsünün bərabərində cilovları çəkdilər. Atlar dayandı. Babək dedi:

– Körpü zarafatından doymuşuq. Bundan belə ancaq at çapacağıq… Müaviyə, qorxmursan ki, geri qalarsan.

Müaviyə at belində özünü yığışdırıb kişiləşdi:

– Meydandan qaçan namərddir! – dedi.

Balaca atəşpərəstlər atların üstündən sükutla bir-birlərinə tamaşa edirdilər. Babək əyilib atının gümüşü dırnaqlarına baxdı. Birdən:

– Ay can! – dedi.

Babək, adətən yaylıma gələndə həmişə dördqulaq yonca tapıb döşünə taxardı. Bu dəfə də o, atın dırnağı ucunda bir dördqulaq yonca görmüşdü:

– Ay can, tilsimi bu dəfə də mən sındırdım – deyib Babək sevincək atdan endi. Dördqulaq yoncanı üzüb dostlarına göstərdi. – Mənim Qaraqaşqam bütün atları ötəcək.

Dördqulaq yonca tapmaq hamıya nəsib olmurdu. Bunu «tilsimli» bir ot hesab edirdilər. Guya kim dördqulaq yonca tapsa onu xoşbəxtlik gözləyirdi. Nədənsə Babək buna inanırdı. Döşünə dördqulaq yonca taxdımı, bütün oyunlarda qalib gələrdi.

Atlar, elə bil, darıxırdı. Babək, Qaraqaşqasının belinə sıçradı. Müaviyə Dəmirini irəli səyirtdi. Babək, atının gur yalmanını əlinə dəstələyib onun boynuna sindi və Qaraqaşqanı muşqurtdu:

– Hey, hey! Kim mənə qənim?!

Müaviyə:

– İsfahan burda deyil, yüz iynə boyu burdadır! – dedi. – Sənin o Qaraqaşqan bu dəfə ötə bilməz Dəmiri.

Qayalarda, sanki daş doğranırdı. At nallarının cingiltisi daşlarda əks-səda qoparırdı. Oğlanlar qılınclarını qaldırıb köhlənlərini Babəkin arxasınca çapırdılar. Elə bil, Cavidan onlara hansı bir qalanı isə almağı tapşırmışdı. Müaviyənin Dəmiri qulaqlarını cütləyib Qaraqaşqanın dabanını qırırdı. Babək arabir geri çevrilib qılıncını havada oynada-oynada Müaviyəyə yanıq verirdi:

– Hə, qoçaq nə oldu? Sənin Dəmirin, mənim Qaraqaşqama çata bilməz. Hə, çat görüm!

Müaviyə atını hey muşqurdurdu:

– Ey mənim Dəmirim, uç görüm, uç!

Atların burun pərələri genəlmiş, dırnaqları qızmışdı. Ağızlarından köpük axırdı. Külək, qanad açmış atların gur yalını sahiblərinin üz-gözünə dağıdırdı. Birdən atlıların qabağına dərin bir xəndək çıxdı. Babək gözünü yumub köhlənin yalmanını bərk çəkdi və sonra atın başını buraxdı:

– Ay gözünə dönüm, hoppan!

Qaraqaşqa xəndəyin üstündən elə sıçradı ki, Babək bunu hiss etmədi. Müaviyənin Dəmiri də xəndəyi addadı. O biri atlar ayaqlarını dirəyib qaldılar. Babək də, Müaviyə də xəndəyin o tayından atlarının başını geri döndərdilər:

Babək:

Ə, qorxmayın – dedi – sürün!

Müaviyə:

–Gözünüzü yumun – dedi – yoxsa gözünüz qaralar!

– Xəndəyin bu üzündə qalan gənc süvarilər namusa boğulmuşdular.

– Hopp, irəli!

– Hopp, irəli!

Atlar bir-bir xəndəkdən sıçradılar. Hamı Babəkin Qaraqaşqasını tərifləyirdi:

– Balam, belə də at olar? Elə bil, qızılquşdur.

– Şirvin peyğəmbərin ruhu haqqı heç Xəlifə Harunun oğlu Mötəsimin ilxısında da belə at yoxdur.

Babək sevincdən xəstəliyini tamam unutmuşdu. Yenə dəstənin qabağınca gedirdi. Onun dalınca qırxdan çox oğlan köhlən çapırdı.

Böyük hadisələrə həyat özü hazırlayır insanları. Yeniyetmə oğlanların qanı nə üçün belə qaynayırdı, nə üçün uçurdular onlar at belində. Bəlkə onlar sabah bir qoşunun əsgərləri olacaqdılar. Nə bilmək olur. Bəlkə Babəki və dostlarını qarşıda məşəqqətli döyüşlər gözləyirdi. Bəlkə gün çıxandan gün batana kimi at belində qılınc vurmaq lazım gələcəkdi!

Babək də, yaşıdları da bu atlı, haylı-haraylı, qayalı, dumanlı, yağışlı, yağmurlu, ildırımlı mühitdə böyüyüb bərkiyirdilər. Babək hələ balaca vaxtlarından hər əzaba qatlaşır, çiynində də qızılquş gəzdirirdi. O, qızılquşa öyrəşmişdi, ondan ayrıla bilmirdi, istəyirdi hər an əyri dimdiyi ilə çiyinlərini döyəcləyib onu ayıq salsın. Həzz alırdı ki, qulağının dibində qızılquş qiyyə çəkir.

Babək bu çapaçapda qızılquşunu qoynundan çıxarıb çiyninə qoydu. Külək quşu geri itələdi, amma onun caynaqlarını Babəkin köynəyindən üzə bilmədi.

Yaşıdları Babəkə bələd idilər. O ki qızılquşunu qoynundan çıxarıb çiyninə qoydu, demək qələbəsinə əmindir, daha onunla bacarmaq olmaz.

Dostları onu qovmaqdan vaz keçdilər.

Üfüqdəki ağ buludlar tədriclə yaqut rənginə düşürdü. Səmada işıldayan tək-tək ulduzlar uçub yox olurdu. Babəkin atı da bu uçan ulduzlar kimi şığıyırdı. Babək pörtmüşdü, Qaraqaşqası baş alıb gedirdi, amma arxadan gələnlər cilovları yığmışdılar. Babək qarşıdakı dərəni keçəndə çevrilib arxasına baxdı. Atlıların heç biri gözə dəymirdi. Yaşıdları xeyli aralıda qalmışdı. Müaviyənin Dəmirindən də xəbər yox idi. «Bunlar harda qaldılr?» Babək atını saxladı. «Bəlkə bir az dincəlim, onacan da onlar gəlib çıxsınlar».

O, atdan enib əlini köhləninin sağrısına qoydu. Qaraqaşqa qan-tər içində idi. Birdən Qaraqaşqa qulağını cütləyib titrədi. Ox vıyıltısı gələn kimi Babək atına baxdı. Atın köksünə bir ox sancılmışdı. Yaxşı ki, dərinə işləməmişdi. Babək hirslə oxu dartıb kənara atdı, yaylığını atın yarasına basdı. Babək bildi ki, ox uzaqdan atılır. Bir ox da uçub ondan iki addım qabaqda nəm torpağa sancıldı. Babək qorxu bilmədən dimdik dayanmışdı Gözü ətrafda idi, nəhayət, qayalar arasındakı cığırda çapqınçıları gördü. Və həmin anda anladı ki, bunlar Dombagöz Əbu İmranın quldurlarıdır, Babəki tanımasalarda fərqi yoxdur, oxu ona tuşlayıblar, amma düz nişan almayıblar, ata dəyib. Quldurlarda adət idi, girəvə düşəndə uşaqları da oxa tuturdular.

Bir ox da uçub gəldi, qızılquş Babəkin çiynində «qıyy!» çəkdi. Ox onun qanadını sıyırıb ötdü. Babək düşündü: «Əbu İmranın adamları harasa getdikləri yerdə məni görüblər».

Babəkin tükləri biz-biz oldu, bir dəli nərə çəkdi:

– Eyy!

Onun çiynindəki qızılquş qanad çalıb uğuldadı. Babək qılıncını üzəngidən asdı. Ətrafına göz gəzdirdi, yumru daşlar tapdı, bunları bir-bir götürüb fikirləşmədən quldurlara tərəf atdı. Daşlar bir-birinin ardınca göyə qalxır və xeyli qabaqda guppultu ilə yerə düşürdü. Quldurlar daha ox atmırdılar, heyrətlə tamaşa edirdilər: «Özünə bax, gücünə bax?».

Daha ətrafda atılmalı daş qalmadı, Babək yan-yörəsindəki cavan şivlərdən yapışdı, hirsindən şivləri bir-bir köklü-köməcli qoparıb tökdü. Nəhayət, toxtayıb nəfəsini dərdi:

– İt uşaqları, bu torpaq sizə baş əyməyəcək!.. Uzaqda durub ox atmaq asandır, kişisiniz yaxına gəlin!

Bu cavan buğanın hayqırtısı dağı-daşı başına götürmüşdü. Quldurlar qərara aldılar: hər kimsə, atəşpərəst oğludur, canında Vətən qeyrəti var, niyə sağ qalsın belə bir igid?! Öldürməli!..

Onlar uzaqdan Babəkə tərəf yerimək istəyirdilər ki, arxadan atlı oğlanlar özlərini yetirdilər. Quldurlar bunu gözləmirdilər, qorxuya düşüb əkildilər. Atlı oğlanlar Babəkə çatıb soruşdular:

– Nə olub?

– Heç nə.

– Bəs bu oxlar nədir?

– İt uşaqları atıb.

– İt uşaqları kimdir?

– Əbu İmranın küçükləri.

– Hanı onlar, hanı ey?

– Siz gələndə qaçıb gizləndilər.

– Min atını, qovaq onları.

– Atım yaralıdır.

– Biz getdik, sən gözlə!

Atlı cavanlar təpəni aşdılar və çox çəkmədi ki, geri qayıtdılar:

– Çıxıb gediblər, heyf!

Oğlanlar kökündən çıxarılmış şivləri gördülər:

– Bunu kim eləyib? – dedilər.

Babək dinmədi. Hamı başa düşdü ki, bu onun işidir. Birdən gözlər böyüdü, bu şivləri görənlərin hamısı dərk elədi ki, Babəkin qolunda nə qədər güc varmış.

– Keçib, gedək!

Müaviyə qardaşının çiyninə toxundu:

– Fikir eləmə, atın yarası cəmi bir gün çəkər. Anamız məlhəm düzəldər və ona gəlin südü sağar…

Sərin sübh küləyi nə qədər əssə də intiqamlı sifətlərin odunu soyuda bilmirdi. Yaylıma gəlməyə hamı peşman idi. Oğlanlar heyvanları qabaqlarına qatıb dinməz-söyləməz kəndə dönürdülər. Müaviyə bilmirdi Babəkə necə təskinlik versin: «Bəs deyirdin dördqulaq yonca tapanda mənim işim gətirir?»

Babək çiynində qızılquş fikirli halda Qaraqaşqasının yalmanından tutub asta-asta addımlayırdı: «Namərdlər!.. Atı vurdular!!.»

Onlar Novlu bulağa çatanda üfüqdə buludlar nar rənginə çalırdı…

X
QANLIDÜZ

İnsan məğlubiyyət üçün yaranmamışdır. İnsanı məhv etmək olar, amma məğlub etmək olmaz.

E. HEMİNQUEY.

Bilalabadlıların çörəyi daşdan çıxırdı. Kövşənlərə qalxan əyri-üyrü cığırlar hər gün adamları çəkib min səmtə aparırdı. Kəndli nəfəsi olmasa ətrafdakı zəmilər, bağ-bağatlar solub gedərdi. Bilalabadda deyərdilər ki, böyük yaradan, insanı torpağa şöhrət yaradıb.

Günəş Əsəd⁶¹ bürcünə hələ girməmişdi. Araz tərəfdən mülayim meh əsirdi. Bahar çiçəkləri bir-birini ətirləyirdi. Babək Qanlı düzə anasından tez gəlmişdi ki, şumlanacaq yeri sahmanlasın, daşlarını təmizləsin. Daşların irilərini kənara atmışdı. İndi anasını gözləyirdi. Lakin gün xeyli qalxsa da, anası gəlib çıxmırdı. Babək bərk darıxırdı, yaman kəmhövsələ olmuşdu. Öz-özünə deyirdi: «Eh, atam sağ qalsaydı, bostanı onunla əkərdim. Əkin arvad işi deyil. Yazıq anam… Bəlkə Salmanın naxırçısı öküzləri itirib. Salman Bəzzdən gəlsəydi özüm gedib ondan kəl kimi öküzlər alardım».

Qanlı düz böyükdür, nə ucu var, nə bucağı. Bilalabadlılar uşaqlı-böyüklü burda idi. Müaviyə yaxınlıqdakı yamacda yer şumlayırdı. Müaviyənin ürəyi Babəkin yanında qalmışdı. Amma onu kim idi işdən buraxan?!

Babək darıxdığından heybədəki iri qırmızı narı götürüb əlində oynatdı və öz-özünə: «Anam yaman ehtiyatlı imiş – dedi – bu narı payızdan yaza saxlayıb ki, bostanı bu narın dənələri kimi çox töksün. Əsil atəşpərəstdir. Bəs harda qaldı o?»

Birdən Göz yaşı bulağının yaxınlığında öküzlərin başı göründü. Babək pəncəsi üstə qalxıb boylandı. Anası dörd şeşəbuynuz öküzü qabağına qatıb gətirirdi. Öküzlər yolda bir-birinə sürtünürdü. Babək narı heybəyə atdı və sevincək anasının qabağına qaçdı. Ana oğlunu görüb ürəkləndi:

– Ay bala – dedi – tez gəlsənə, bu öküzlər məni əldən saldılar. Yollarını düz yerimirlər.

– Ana, fikir eləmə, mən onları indi elə yumşaldım ki, inəyə dönsünlər – Babək öküzləri çubuqdadı – ho!..

Harın, xam öküzləri tutub cütə qoşmaq çətin idi. Heç biri ipə-sapa yatmırdı. Çoxdan boyunduruq görməmişdilər, boyunları fır bağlamışdı. Buynuzları isə neştərdən iti idi. Babək öküzləri qulaqlayıb cütə qoşdu. Lakin öküzlər kənara dartınırdılar, az qalırdı samı sınsın. Babək hirslənib onları yumruqladı, birinin dizi yerə gəldi. Bərumənd ürəyində: «Ulu Hörmüz, oğluma bu gücü çox görmə» dedi.

Öküzlər axır ki, boyunduruğa yatdılar.

Bərumənd hodaqçı yerinə keçdi. Babək isə xışın dəstəyindən yapışdı:

– Ho!..

Bərumənd günəşə sarı baxa-baxa hərdən dua oxuyurdu.

– Ulu Hörmüz! – deyirdi – oğlumun qoluna yenə də qüvvət ver. Sən bizim bostanı bərəkətli elə…

Öküzlər ağır gedirdi. Burdan çörək çıxarmaq çətin idi. Babək və qardaşları bir neçə gün əvvəl buranın xeyli qaratikan və qaramıx kolunu kökləri qarışıq çıxarıb atmışdılar. Amma qalanı da çox idi. Əkinə mane olurdu kol-kos.

İş ağır getsə də, Qanlı düzün bir balaca hissəsi şumlandı. Şumu günəş parıldadırdı. Babəkin xışı arabir torpaqdan paslı dəbilqələr çıxarırdı. Hərdən xışın ucu paslı qılınclara, paslı qalxanlara ilişirdi. Babəkin başı elə qarışmışdı ki, o heç nəyə əhəmiyyət vermirdi. Ona elə gəlirdi ki, ayağına ilişən ya kəsək, ya da daşdır. Hərdən burnuna dolan köhnə qəbir iyi də onu ləngidə bilmirdi. Fikri-zikri bircə bu idi: tez şumlamalı!

Yaxınlıqdakı yastanda hodaqçılar hərdən holavar deyirdi. Bəruməndin sevinci aşıb-daşırdı. O, arabir qanrılıb oğluna baxır və fərəhlənirdi: «Atəşgaha yenə nəzirim var. Niyyət eləmişəm ki, oğlumun Qaraqaşqasının yarası tez sağalsın, aparıb atəşboda bir at yükü odun nəzir verəcəyəm…Boyuna qurban olduğum balam belinə yun qurşaq bağlayandan bəri şirə dönüb. Harda çətin iş var yapışır qulpundan. Qurban olduğum gör yeri nə yaxşı şumlayır, elə bil yüz ilin əkinçisidir…».

Bərumənd, üzünü başı üstündə yanan günəşə tutub ona yenə dua etməyə başladı: «Ulu Hörmüz, sən Babəki mənə çox görmə!» Sonra geri çevrilib:

– Oğul – dedi – gözə gəlməyəsən, yüz oğula əvəz görürəm səni!

Babəkin tərifdən xoşu gəlmirdi.

– Ana – dedi – qabağa bax! İrəlidə qaratikan kolu var ha! Ehtiyatlı ol ki, üst-başını tikan cırmasın.

– Narahat olma, görürəm.

Bərumənd, qaratikan kolunu iki öküzün arasına saldı, xışın tiyəsi düz köklərə sancıldı. Babək xışı yerə sıxdı və sonra hopp qaldırdı. Kol köklü-köməcli yerdən çıxdı. Bərumənd dedi:

– Bura bizim ömürlük əkin-biçin yerimiz olacaq. Bir bax, düzdə nə qədər qaratikan qalıb?

– Ana, o qalan kollar oğlun Abdullanın payıdır… hə, o gün ki, biz burda qaratikan qırırdıq, Abdulla sürünü yaymışdı Qanlı düzə. Birdən təkə bəyirir. Uşaq bir də görür ki, ilanlar daraşıb qoyunları əmir… Çomağı götürüb qaçır ki, ilanları qovsun. Az qalır bir gürzə onu çalsın. Bir tikə çörəyimiz ovsanata düşüb.

– Bəs niyə mənə deməyibsiniz bunu?

– Abdulla yalvardı ki, anam bilməsin. Bilsə, hər gün mən evə qayıdanacan ürəyini yeyəcək!

Bərumənd bir istədi desin: «Niyə öldürməyib ilanları?», amma söz dilinin ucundan qayıtdı. İlan atəşpərəstlərdə müqəddəs canlı sayılırdı. Onu öldürmək günah idi.

Yer şumlanırdı… Bir dəstə qara qarğa tökülmüşdü şuma. Qarğalar caynaqlarını işə salıb nəm torpağı eşələyir, gözə dəyən cücüləri udurdular. Yaxınlıqdakı Qızıl qayada kəkliklər qaqqıldaşırdı. Zirə, kəklikotu, qantəpər basmış mərzlərdən xoş iy gəlirdi. Arabir səmadan qanad uğultusu eşidilirdi. Quzğunların kölgəsi öküzlərin üstündən ötəndə heyvanlar ürküb, az qalırdı samını sındırsınlar.

Bərumənd şirin xəyallara qapılmışdı. O yetişmiş bostanda gah yaşıl tağlarda saralmış çat-çat, ətirli qovunları dərir, gah da iri qarpızlardan tığ vururdu. Hətta bir neçə xunu⁶² seçib üstünü otla örtür, bunları toxumluq saxlayırdı və deyirdi: «Sağlıq olsun, ölməyib qalsam, gələn yaz burda ancaq xunu əkəcəyəm. Tacir Şibl deyir ki, Bağdadda böyük Qarpız bazarı var. Tacirlər tənəkə qablarda qovun-qarpız aparıb Bağdadda baha qiymətə satırlar. Bəlkə mən də Babəki tacir Şiblin sarbanlarına qoşdum. O da qovun-qarpızı aparıb Bağdadda satar. Çoxlu dinar gətirər, özünə yaraşıqlı ev-eşik düzəldər. Evlənəndə gəlini öz evinə aparar». Birdən öküz Bəruməndin ayağını tapdaladı. Xəyallar uçub getdi. Ana ufuldayıb üz-gözünü yığdı. Lakin özünü tez ələ aldı. Çubuğunu havada yelləyib, öküzləri qorxutdu:

– Ay sizi qırılasınız!

Hərdən öküzlərin dizi yerə enirdi. Yorulurdular. Babək holavar deyib onları qeyrətə gətirirdi. Başı əkinə elə qarışmışdı ki, bir az aralı cüt sürən süd qardaşı Müaviyənin ucadan dediyi holavarı eşitmirdi. Arada öküzləri saxlayıb xışın boğazına dolmuş çayırı təmizləyir, gözünə dəyən iri kəsəkləri təpiklə vurub əzirdi. İstəyirdi ki, şum narın olsun.

– Ana, bu vəri də çıxaq başa, öküzləri açaq, bir az dincəlsinlər, heyvanlar yazıqdır, yorulublar.

– Nə deyirəm… Amma oğul, sağlıq olsun, buranın barını yığıb-yığışdıra bilməyəcəyik. Belə torpaq bütün mahalda yoxdur.

Bərumənd çubuğunu havada vıyıldatdı. Öküzlər dartınıb boyunduruğu və samını cırıldada-cırıldada irəlilədilər. Birdən xışın dəstəyi Babəkin əlində silkələndi, gavahın torpağın tərkinə işləmişdi. Babək nə qədər çalışdı xışın dəstəyini yana əyə bilmədi. Elə bil, gavahın nəhəng palıd kötüyünə pərçim olmuşdu. Babək dişlərini qıcayıb:

– Ya Şirvin peyğəmbər – dedi – hardasan?!

Öküzlər elə dartındi ki, az qaldı samılar sınsın. Xeyri olmadı. Yazıq heyvanların dili bir qarış bayıra çıxmışdı. Ağızlarından köpük axırdı. Bərumənd uzun, nazik zoğal çubuğunu başı üzərinə qaldırdı, öküzlər dizlərinə bir də güc verdilər. Bu vaxt gavahının ağzında zirehli, nəhəng bir döyüşçü cəsədi çıxdı!.. Ətrafa ürək bulandırıcı qoxu yayıldı. Babək əqrəb sancmış adamlar təki kənara atılıb burnunu tutdu və heyrətlə bağırdı:

– Öküzləri saxla!

Bərumənd əli ilə ağzını qapayıb günəşə baxır və ürəyində yenə ulu Hörmuzü çağırırdı: «Ya göylərin sahibi, biz nə günah işlətmişik?! Bu cəsəd hardan rastımıza çıxdı?!»

Bərumənd ah çəkdi, nəzərini günəşdən çəkib Babəkə baxdı:

– Oğul, bu da bizim «bostanımız!» – dedi. – Ta əkdiyimiz bəsdir. Gedək evimizə, sən ordan atını minib get ilxıya. Salmanın mehtərləri səndən ötrü darıxıblar.

Elə bil Babəkin köksündə kimsə at çapırdı. Heyrətli baxışlarını döyüşçü cəsədinin ikiyə bölünmüş girdə dəbilqəsindən və paralanmış qalxanından çəkə bilmirdi. Cəsədin döş qəfəsinə sancılan ox hələ də sür-sümüyün arasında qalmaqda idi. Babək astaca əyilib oxu döyüşçünün sinəsindən götürdü. Oxa nifrətlə baxıb şuma tulladı… Ordan qarıldaşa-qarıldaşa qarğalar uçdu. Cəsədin sür-sümükləri arasında bir qılınc da vardı. Babək paslı qılıncı alıb zənlə baxdı. Dəstəkdəki naxışdan bildi ki, bu, atəşpərəst qılıncıdır. Tiyəsinə bir neçə yerdən zədə düşmüşdü. Babək qılıncı günəşə tutub:

– Ulu Hörmüz – dedi – sən atəşpərəst qılıncını bu kökə salma! Atam deyərmiş: «Kimin qılıncı pas atdı, o ölüdür». Biz istəmirik qılıncımıza pas düşsün!

Bərumənd xəyal aləmində idi. İgid ərinin, Abdullanın ruhu, sanki onunla danışırdı. Bərumənd təqsirkar kimi başını yana əymişdi. Ərinin ruhu onu yüngülcə məzəmmət edirdi: «Ay insafsız, Babəki hələ körpə ikən Salman ibn Mikeyə mehtər elədin, dinmədim. Bilirdim ki, dolanacağınız ağırdır… Bu düzü də nahaq şumladınız. Lazım gəlsəydi, Qanlı düzdə özüm bostan əkərdim. Yadındadırmı, olan-qalan dinarımı Salmana verib, Qanlı düzdə bu torpağı aldığım vaxtlar? Sonra şumlamadım buranı. Öyrəndim ki, Qanlı düzdə neçə min igid yatır. Onların ruhunu incitmək günahdır!.. Babək qılıncımı götürüb döyüşə getsin! Dostum, Şəhrək oğlu Cavidanın ağır vaxtlarıdır!»

Döyüşçünün qılıncı hələ Babəkin əlində idi. Dəstəyi fil sümüyündən düzəldilmişdi. Dəstəkdə atasının qılıncı təki çoxlu xətlər var idi: «Gör, bu igid neçə düşmən öldürüb?! Bu qılıncı aparıb qardaşım Abdullaya bağışlayacağam. O çoxdan mənimlə qılınc davası eləyir».

Babəkə elə gəlirdi ki, öz çardaqlarında yatıb və bu gördüklərinin hamısı yuxudur. Babək əlində qılınc Qaraqaşqasını Qanlı düzdə çapırdı. Atın ayaqları hərdən cəsədlərə ilişirdi, at büdrəyirdi. Bəzən də mənzərə dəyişirdi, Qanlı düzdə qeyri-adi bostan gözə dəyirdi. İri, ala-bəzək qarpızlar, sarı, ətirli şirinliyindən partlamış yemişlər, zolaq-zolaq şamamalar yaşıl tağların arasına səpələnmişdi. Babək, əyilib qarpızları, yemişləri, şamamaları dərmək istəyəndə birdən xəyalən gördüklərinin hamısı yoxa çıxırdı. Barmaqları qarpız-yemiş əvəzinə quru kəllələrə toxunurdu. Bu kəllələr bağırır və Babəkdən imdad diləyirdilər: «Ey igid! Qisas al! Şirvin peyğəmbərin ruhu qoluna qüvvət versin, düşmən atları vətən torpağını tapdadıqca yer altda sümüklərimiz gizildəyir!..».

Bərumənd Babəkin xəyala qapıldığını və həyəcan keçirdiyini duyub onun qolundan tutdu və yavaşca silkələdi:

– Oğul, yüz fikir bir borcu ödəməz. Qanlı düz bizə düşmədi. Gedək evə… bu öküzlər xışı götürüb hara qaçdı, ey?

– Öküzlər cəhənnəm, bu igid necə olsun? Onu yerindən tərpətdik, ruhu incidi bizdən.

– Oğul, ona bir toxunmuşuq, bir də toxunmayaq. Əvvəlki adətə görə, döyüşçünün qanı hara töküldü, o sükut evidir ona…

– Ehey, hardasan, Babək?! Gəl öküzləri apar! Xışı sındırdılar! Niyə buraxıbsınız bunları!..

Müaviyənin səsi idi Qızıl qayada əks-səda qoparan. Babək onu eşitmirdi. Fikirdən, sanki qulaqları tutulmuşdu. Elə bil, canında od qalamışdılar. Araz da söndürə bilməzdi bu atəşi. Babək və anası başlarını aşağı salıb Göz yaşı bulağına tərəf gedirdilər.

Şumda qalmış döyüşçü cəsədi üzərində çalağanlar hərlənirdi…