Kitabı oxu: «Erkən gələn durnalar, Ana tarla»

ERKƏN GƏLƏN DURNALAR

 
Aksay, Köksay, Sarısay – gəzdim hər yanı,
Fəqət sənə bənzər, sənə tay hanı…
 

Qırğız xalq mahnısı.

***

 
İova bir çapar gətirdi xəbər:
«Xəncərlə doğrandı yeniyetmələr…»
 

«İov» kitabı.

 
Əkinçilər yer əkir yenə də dönə-dönə,
Torpağa dən atırlar yenə də dönə-dönə,
Göydən yağış süzülür yenə də dönə-dönə…
 
 
Torpaq əkər, becərər insanlar bir ümidlə,
Torpağa toxum səpər insanlar bir ümidlə
Dənizə sinə gərər insanlar bir ümidlə.
 

«Theraqatha» 527– 538.

Qədim Hind ədəbiyyatı abidələrindən.

1

Əldə toxunma yun şala bürünən İnkamal müəllimə coğrafiya dərsində Seylondan – okeanın Hindistan sahilləri yaxınlığındakı o əfsanəvi adadan danışırdı.

– Məktəbli xəritəsində Hindistan yelinə, Seylon isə bu yelindən düşmüş damcıya bənzəyirdi. Bu damcı boyda yerdə də cürbəcür meymunlar, fillər varmış. Banan da (bu da bir cür meyvədir) burda yetişirmiş. Dünyada ən ətirli çay da, ən lətafətli meyvələr də burda hasilə gəlirmiş. İqlimi də ilboyu quru, isti; nə çəkmə lazım olar sənə, nə papaq, nə corab-filan, nə də isti kürk. Oduna isə heç ehtiyac da yoxdur. Bəli, madam ki, belədir, deməli çöllərə düşüb odun yığmaq, ağır çırpı şələsini əyilə-əyilə belində evə daşımaq da lazım deyil. Əcəb yaşamalı yerlərdir! Kefin necə istəyirsə, eləcə gəz, gün altında qızın, yox, gördün çox istidir – onda get kölgədə sərinlən. Seylonda gecəli-gündüzlü isticaq olur, aləmdir, elə bil yay ardınca yay gəlir: heydən düşənə kimi dənizdə çim, istəsən lap səhərdən axşamacan. Elə ki bezdin – onda get dəvəquşularını qov, oralarda çoxdur, hökmən çox olmalıdırlar, orda olmayanda bəs harda olmalıdır o nəhəng, səfeh quşlar?! Seylonda – əgər istəsən ağıllı quşlar da var, elə lap tutuquşunun özü. Ürəyindən keçsə – tutuquşunu tutarsan, ona oxumaq, gülmək, hələ oynamaq da öyrədərsən. Bəs nə bilmişdin – tutuquşu çox şey bacarır. Deyilənə görə, elə tutuquşular var ki, onlar yazı-pozu, oxumağı da bilirlər. Bir nəfər aul əhli Cambul bazarında yazı oxuyan tutuquşunu öz gözləriylə görübmüş. Qəzeti göstər tutuquşuna, düppədüz oxusun…

Qərəz, nələr varmış Seylonda, nə möcüzələr varmış. Ürəyin necə istəyir, eləcə də yaşa, heç nəyin fikrini eləmə, qayğı çəkmə. Ən başlıcası, plantatorun gözünə görünmə. Əlində şallaq gəzdirir. Seylonluları qul kimi döyür. Zülümkarın biri zülümkar! Hə, onun qulağının dibindən gərək elə vurasan ki, gözlərinə qaranlıq çökə. Şallağını əlindən alasan, özünü də o ki var işlədəsən. İstismarçılara heç bir güzəşt olmamalıdır. Axı, faşistlər də onlardan törəyirlər… Elə müharibənin baiskarı da onlardır. Auldan gör nə qədər adam gedib qırıldı davada. Anam da hər gün ağlayır, heç nə demir, eləcə gözlərinin qorasını sıxır, qorxur ki, atamı öldürərlər. Özü də hələ bizim qonşu arvada belə dedi: allah eləməsin, dörd züryətlə başıma nə çarə qılaram…

Soyuq sinif otağında büzüşə-büzüşə İnkamal müəllimə Seylondan, dənizlərdən, isti ölkələrdən danışırdı. Eşitdiklərinə gah inanan, gah inanmayan (o uzaq ölkələrdə hər şey necə də gözəl imiş) Sultanmurad Seylonda yaşamadığına o dəm ürəkdən bərk acıyırdı. Gözünün ucuyla pəncərəyə baxaraq düşünürdü: «Bax yaşamaq buna deyərəm!» Özünü elə göstərirdi ki, guya müəlliməyə baxır, əslində isə gözü pəncərədə idi. Pəncərədən o yanda isə baxılası bir şey yox idi. Hava tutulmuşdu. Çalpov, çobanyarması qar ələnirdi. Şüşələrə dəyən qar dənələri xırçıldayırdı. Pəncərə şüşələri sırsıra bağlamışdı. Şüşə-lərin kənarında köbələnmiş suvaq soyuqdan şişərək bir neçə yerdən qopmuşdu. «Seylonda, yəqin ki, suvağa ehtiyac yoxdur, – deyə oğlan düşünürdü. – Bir də, axı, kimin nəyinə gərəkdir? Hələ pəncərələr, evlər nəyə lazımdır. Özünə bir koma yapdın, üstünü şaxşəvərlə örtdün – di, get yaşa…»

Pəncərədən sinif otağına aramsız külək dolurdu, hətta vıyıltısı da eşidilirdi, özü də oğlanın sağ böyrünə pəncərədən bərk soyuq vururdu. Dözmək lazım idi. İnkamal müəllimə onu pəncərə tərəfdə bilə-bilə oturtmuşdu. «Sən, – deyirdi, – Sultanmurad, sinifdə ən güclü oğlansan. Soyuğa-sazağa dözə bilərsən». Soyuqlar düşməzdən əvvəl burda Mırzagül otururdu, onu Sultanmuradın yerinə keçirmişdilər. Oranı isə külək tutmurdu. Qızı elə burda, bu partanın arxasında saxlasaydılar, daha yaxşı olardı. Onsuz da külək birinci növbədə Sultanmuradı vururdu. Heç olmasa yanaşı oturardılar. Yoxsa, fasilədə ona yanaşan kimi, qız qızarır-pörtür, uzaqlaşırdı. Dalınca qaçmayacaqdı ki. Məsğərəyə qoyardılar. Bu qızlar ki var, adamı bəzəməyə hazırdırlar. O saat yazışma başlanacaqdı, deməzsənmi: Sultanmurad + Mırzagül = iki aşiq. Amma yanaşı otursaydılar, heç bir söz-söhbət olmazdı…

Eşikdə boran qopmuşdu. Qar yağırdı, nə yağırdı… Aydın günlərdə sinif otağından baxanda, dağlara əl uzatsaydın çatardı. Məktəb də yamacdaydı, aulun başı üstündə. Aşağıda aul, yuxarıda məktəb. Ona görə də məktəbdən baxanda hər yan aydın görünürdü. Uzaqdakı qarlı dağlar göz önündə canlı lövhə kimi seyr edilirdi. İndi isə onların zabitəli cizgiləri elə bil zülmətdən sezilirdi.

Əlləri, ayaqları buza dönmüşdü. Kürəklərinin arası qovuşmuşdu. Sinif otağı yaman soyuq idi! Müharibədən qabaq məktəbi quru qoyun təzəyi ilə isidərdilər. Yananda kömür kimi közərirdi o təzək, təndir kimi isti verərdi. İndi isə samana möhtac qalıblar. Saman da sobalarda bir az gurultu salıb sönür, xeyri nədir. Bir-iki gündən sonra saman da tükənir. Təkcə zibili qalır samanın, vəssalam.

Heyif ki, Talas dağlarının iqlimi isti ölkələrdəki kimi deyil. İqlim burada ayrı cür olsaydı, həyat da ayrı cür olardı. Bizim də öz fillərimiz olardı buralarda. Öküz əvəzinə filləri sürərdik orda. Bəs necə, heç qorxub-eləməzdik də! Birinci özüm dırmaşardım filin belinə, dərsliyimizdəki şəkildə olduğu kimi, onun lap başında oturardım, qulaqlarının arasında, sonra da aul boyu gəzərdim. Onda aul camaatı elliklə heyrətlənərdi: «Ora baxın, tez qaçıb ona baxın – Bekbayın oğlu Sultanmurad fil boynunda gəzir!» Onda gör Mırzagül necə heyran olardı, peşmançılıq çəkərdi… Gözəl olanda nə olar! Yaxın düşmək də mümkün deyil. Hə, onun öz meymunu da olardı. Hələ qəzet oxuyan tutuquşusu da. Onları da filin belində tərkinə alardı. Yer tapılardı, filin belinə sinfin bütün uşaqları yerləşə bilərdi. Bu, doğrudu. Ağız sözü deyil, öz bildikləridir…

Canlı fili o öz gözüylə görüb, bunu hamı bilir, hələ əsil meymun və müxtəlif vəhşi heyvanlar da görüb. Bu, aulda hamıya məlumdur, dəfələrlə özü danışıb. Hə, onda bəxti gətirmişdi tale üzünə gülmüşdü…

Müharibədən qabaq, elədir, bu əlamətdar hadisə onun həyatında davadan düz bir il əvvəl baş vermişdi. Yenə yay vaxtıydı. Ot biçini başlamışdı. Atası Bekbay həmin il ordakı MTS-in neft anbarına Cambul şəhərindən yanacaq gətirirdi. Hər kolxoz yanacaq daşımaq üçün nəqliyyat ayırmalı idi. Atası özünü o yerə qoymayaraq, zarafatla qürrələnirdi: mən, deyirdi, elə-belə yox, qızıl arabaçıyam – mənə görə, mənim atlarımın, arabamın sayəsində kolxoz məvacibi dövlət xəzinəsindən alır. Mən, deyirdi, kolxoza bank pulu qazanıram. Ona görə də kolxoz mühasibi məni görəndə salamlaşmaq üçün atdan düşəsi olur…

Atasının arabası məxsusi neft daşımaq üçün düzəldilmişdi. Kuzovu yox idi, eləcə dörd təkər üstündə yasdıqların ortasına iki dəmir çəllək bəndlənmişdi, lap qıraqda, qozlada isə – oturacaq yeri. At arabası vur-tut, beləcəydi. Qozladakı oturacağa iki adam sığışırdı, amma üçüncüyə yer çatmırdı. Orası da var ki, atlara söz ola bilməzdi. Atasının qoşumundakı bir cüt ata iki göz istəyirdi tamaşa etsin.

Axta çal Çabdar və axta kəhər Çontoru. Onların yaraşıqlı qoşqusu, qayış-qantarğası da elə bil boylarına biçilmişdi. Xamutların üzü, yan qayışlar qısır mal dərisindən hazırlanmış, qatranla yağlanmışdı. Dartmaqla üzmək olmazdı. Uzaq mənzildən yanacaq daşımaq üçün ayrı cür ola da bilməzdi. Atası onları yaxşı idarə edirdi. Bir də görürdün Çabdar və Çontoru eyni ahənglə, yalmanlarını oynada-oynada, silkələnə-silkələnə səkirlər, özləri də yanaşı üzən iki balığa bənzəyirdilər baxanda adama ləzzət verirdi. Camaat: «O, Bekbayın faytonudur, Cambula yollanır», deyirdi. Oraya və geriyə iki günlük yol idi. Bekbay qayıdıb gələndə elə görünürdü ki, elə bil yüz kilometrdən çox yolu heç o qət etməyib. Adamlar təəccüblənirdi: «Bekbayın arabası qatar kimi relslər üstüylə şütüyür!» Onlar əbəs yerə heyrətlənmirdilər. Yorğun yaxud nasaz qoşumu təkər səslərindən tanımaq olur. Adamın yanından ötüb keçənəcən ürəyini üzər elələri. Bekbayın atları isə həmişə təpərli, gümrah olurdular, yorğun görünmürdülər. Yəqin elə bu səbəbdən də ən məsuliyyətli səfərləri ona tapşırırdılar.

Qərəz, inişil dərslər təzəcə qurtarıb tətil günləri başlayanda atası bir dəfə ona dedi:

– İstəyirsənmi, səni şəhərə aparım?

Sevindiyindən Sultanmuradın az qala ürəyi qopacaqdı yerindən. Bəs nə! Onun çoxdan şəhərə getmək arzusunu atası gör necə də gözlərindən oxuya bilib! Axı o, indiyəcən bir dəfə də olsun şəhər üzü görməyib. Buna daha nə söz ola bilərdi!

Amma çox səsə-küyə salma ha, – atası dedi. – Yoxsa balacalar elə bir qiyam qopararlar ki, heç yana tərpənə bilmərik.

Həqiqətən beləydi. Hacımurad ondan üç yaş kiçik olsa da, heç vaxt heç vəchlə güzəştə gedən deyildi. Eşşək kimi tərsdir. Atası evdə olanda Hacımuradın ucbatından heç kəs kişinin yanına düşə bilmirdi. Atasından əl çəkmirdi. Təki o olsun, o birilər vecinə də deyildi. Onda bapbalaca olan iki kiçik bacıları belə ata nəvazişinə ağlamaqla nail olurdular. Kiçik oğlunun atasına bu cür bağlılığını qonşular da anlaya bilmirdi. Zəhmli, dəyənək kimi quru, ciyiltili səsli Aruukan nənə ki vardı – ondan hamı qorxardı. Bax həmin o qarı qaxac barmaqlarıyla dəfələrlə Hacımuradın qulağından tutub dartardı:

– A şəppəli, sənin bu kişiyə yapışmağından gözüm su içməyir! Yer üzündə fəlakət olacaq! Harda gorunüb ki, atası sağ ola-ola oğlan uşağı belə həsrət çəkib xiffət eləsin!

«ola, oğlan uşağı belə həsrət çəkib xiffət eləsin! Bu nə təhər uşaqdır belə? Ay camaat, sözlərimi yadda yaxşı saxlayın, bu, bizim başımıza bəla gətirəcək!

Anası astadan pıçıldayar, yerə tüpürər, Hacımuradın boynunun ardından vurardı, amma Aruukan qarıya cavab qaytarmağa cəsarət etməzdi. Ondan hamı qorxurdu.

Fəqət belə çıxır ki, Aruukan qarının dedikləri əbəs deyilmiş. Elə də oldu. Yazıq Hacımurad. İndi üçüncü sinifdə oxuyur, yekə oğlandır, heç nə büruzə verməməyə çalışır, xüsusilə anasının yanında özünü tox tutur, əslində isə gözləri yoldadır, elə bilir ki, atası bugün-sabah cəbhədən qayıdıb gəlməlidir. Yatmağa hazırlaşanda yaşlı adamlar kimi gecə duası pıçıldayır: -«Allah eləsin, allah eləsin, atam sabah qayıdıb gəlsin».

Özü də hər gün beləcə. Qəribə oğlandır. Düşünür ki, yuxulayacaq, ayılacaq, gözlərini açanda – hər şey dəyişəcək.

Əgər atası müharibədən sağ-salamat qayıdıb gəlsə, onda qoy təkcə Hacımuradın olsun, qoy onu qucağında, başında gəzdirsin. Təki gəlib çıxaydı nəhayət. Bircə onu sağ-salamat görəydi. Şəxsən Sultanmurada bu səadət də bəs idi. Təki atası qayıdıb gələydi.

O indi elə arzulayırdı ki, atası Çüy kanalından qayıdıb gələndə baş verən hadisə kaş ailədə yenidən təkrar olunaydı. Atası həmin tikintiyə inişilin yayında getmişdi, özü də arabasıyla, beş aylığa, bütün yayı-payızı orda olmuş, torpaq daşımışdı. Staxanovçu adı almışdı.

Evə qaş qaralanda gəldi. Həyətdə qəflətən təkər səsləri eşidildi, atlar fınxırdı. Uşaqlar yerlərindən sıçraşdılar. Ata! Arıqlayıb, yanıb qaralmışdı, qaraçı kimi saç-saqqalı uzanmışdı. Sonralar anasının dediyi kimi, pal-paltarı da avaralara oxşadırdı onu. Yalnız meşin çəkmələri təzəydi. Hacımurad birinci qaçaraq atasının qucağına atıldı, sarmaşıb boynunu qucaqladı və kişini buraxmadı. Özü də hıçqıra-hıçqıra ağlayır və elə bunu deyirdi:

– Ata, atake, ata, atake…¹

Atası onu bağrına basdıqca onun da gözlərindən yaş axmağa başladı. Bu ara qonşular da tökülüşüb gəldilər. Bu mənzərəni görən kimi onlar da ağladılar. Hələ sevincək, xoşbəxt anası yan-yörədə qaçıb fırlanır, Hacımuradı kişidən ayırmağa çalışırdı:

– Bala, rahat qoy atanı! Bəsdir. Sən tək deyilsən. O birilərə də imkan ver, ay ağılsız bala! Allah amansan, gör nə qədər adam gəlib atanla görüşməyə.

Onunsa vecinə deyil…

Sultanmurad hiss etdi ki, qəlbində nəsə tərpəndi, sonra qızmar qəhər yumağı sürünərək hülqumuna yaxınlaşdı, onu boğmağa başladı. Ağzı duz daddı. Özü də hələ deyirdi ki, qətiyyən ağlamayacaq. Dərhal özünü ələ aldı. Ayılan kimi oldu…

Dərs isə davam edirdi. İnkamal müəllimə indi Yava, Borneo, Avstraliya haqda danışırdı. Yenə də əfsanəvi torpaqlar, əbədi yay fəsli. Timsahlar, meymunlar, palmalar, nə bilim, cürbəcür möcüzəli şeylər. Hələ kenquru – möcüzələr möcüzəsi! Balasını qarnındakı torbaya ataraq hara istəsə səkir, onu da özüylə gəzdirir. Kenquru gör bir nə düşünüb tapıb, daha doğrusu, təbiət necə hikmət yaradıb…

O, kenquru görməmişdi. Yalandan necə deyəydi görüb. Çox təəssüf. Amma, meymun və başqa vəhşi heyvanlar görmüşdü, lap yaxından baxmışdı onlara. Əlini uzatsan – çatardı…

Atası həmin gün onu şəhərə aparacağını deyəndə Sultanmurad özünə yer tapa bilmirdi. Səbrsizlik, həyəcan onun içini yeyirdi, lakin – bu barədə heç kimə bir şey deyə bilməzdi. Əgər Hacımurad xəbər tutsaydı, fəryad qoparardı: niyə Sultanmurad gedər, amma o gedə bilməz, deməzsənmi, niyə atası onu aparır özüylə, Hacımuradı isə yox? Bu halda nə deyə bilərsən? Buna görə də sabahkı səyahətin sevincinə və intizarına qardaşı qarşısında bir növ xəcalət hissləri də qarışırdı. Qarşıdakı hadisələri qardaş-bacılarına danışmaq onun ürəyindən yaman keçirdi. Çox istəyirdi ürəyini açsın. Lakin atası, xüsusilə də anası sirri açmamağı ona bərk-bərk tapşırmışdılar. Sən yolda olanda balacalar xəbər tutsalar eybi yoxdur. Belə yaxşıdır. O, böyük çətinliklə özünə güc gəldi, sirri qoruyub saxlaya bildi. İçindəki sirr onu lap ölümcül hala salmışdı. Bir məsələ də var ki, həmin gün o, olmazın dərəcədə nəzakətli, mülayim idi, hamıya nəvaziş və qayğı göstərirdi. Hər işin qulpundan yapışır, hər şeyə vaxt tapırdı. Buzovun otlaq yerini dəyişdi, bağçada kartof kollarının dibini doldurdu, paltar yuyan anasına kömək etdi, palçığa bələnmiş körpə bacısı Almatayın əl-ayağını yuyub təmizlədi, üstəlik xırda-para işlər də gördü. Sözün kəsəsi, həmin gün o elə qoçaq, elə çalışqan olmuşdu ki, hətta anası gülməkdən özünü saxlaya bilməyib qəhqəhə çəkdi, başını buladı.

– Gün hardan doğub? – anası gülməyini gizlədərək ona müraciət etdi. – Kaş həmişə belə olaydı – xoşbəxtliyə bir bax! Göz dəyməsin barı! Bəlkə səni qoymayaq şəhərə getməyə! Əməlli-başlı köməkçi imişsən ki mənə.

Lakin anası elə-belə sözgəlişi deyirdi bunu. Özü isə xəmir yoğurdu, kökələr bişirdi, yola azuqə hazırladı. Yağ əridib butulkaya süzdü.

Axşam ailəliklə toplaşıb samovar çayı içdilər. Qaymaqla, isti kökələrlə, həyətdə, arxın kənarında, alma ağacının altında süfrə açmışdılar. Ata balacaların əhatəsində oturmuşdu – bir yanında Hacımurad, o biri yanında qızcığazları. Anası çay süzür, Sultanmurad isə piyalələri bir-bir süfrəyə qoyur, hərdən samovara kömür atırdı. Ürəkdən canfəşanlıq edirdi. Özü də ürəyində düşünürdü ki, sabah şəhərdə olacaq. Atası ona iki dəfə göz vurdu. Üstəlik də qardaşının gözü qabağında.

– Bura bax, Acike, – atası çayını hortuldadaraq kiçik oğluna müraciət etdi, – öz Qarayalmanına hələ day öyrətməmisənmi?

– Yox, ata, – Hacımurad gileylənməyə başladı. – Yaman xatakar çıxdı. İt kimi dalımca gəzir. Mən onu yemləyirəm, sulayıram, bir dəfə hətta qaçıb məktəbə gəlmişdi. Pəncərənin qabağında dayanaraq mənim fasiləyə çıxmağımı gözlədi, bütün sinfimiz gördü bunu. Di gəl ki, belinə minməyə qoymur, yerə çırpır, hələ adamı gəmirir də…

– Yəni, necə lazımdır day öyrədib onu əhliləşdirmək üçün sənə kömək edən yoxdur? –deyə atası sözarası elə-belə təəssüfləndi.

– Bunu mən edərəm, Acike, – Sultanmurad hazır olduğunu bildirdi. – Mütləq özüm ona day öyrədərəm…

– Ura-a! – Kiçik oğul yerindən qopdu. – Haydı!

– Hələ bir qayıt yerinə! – anası onu yerində oturtdu. – Otur, qarışıqlıq salma. Çayınızı adam kimi için, sonra vaxt taparsınız.

Söhbət Hacımuradın sevimlisi, ikiyaşar sıpadan gedirdi. O ilin yazında qoduğu uşaqlara dayıları Nurqazı bağışlamışdı. Yayda o, əməllicə böyüyüb, bərkimişdi. Uzunqulaq hərifi əhliləşdirib, palana, işə alışdırmaq vaxtı çatmışdı. Axı ev-eşik təsərrüfatında köməkçi bir sıpaya həmişə ehtiyac olur – gah dəyirmana getmək lazım gəlir, gah oduna, gah da xırda-xuruş daşımağa. Nurqazı dayı da qoduğu elə bu məqsədlə hədiyyə etmişdi. Amma elə ilk gündən onu Hacımurad qapazladı. Bu höcət, dağal oğlan qoduğa elə qayğı, qəyyumluq göstərirdi ki, yaxınına düşmək mümkün deyildi. Bir şey olan kimi qışqırırdı – qoduğa əl vurmayın! – Onu özüm yemləyəcəm, özüm sulayacam. Bir dəfə bunun üstündə qardaşlar hətta dalaşdılar da. Anası böyük oğlunu tənbeh etdi, çünki o, balacanın dərsini vermişdi. Sultanmurad o vaxtdan bəri incikliyini üzə vurmurdu. Sıpanın əhliləşdirilməsi ortaya çıxanda isə, boyun qaçırdı: indi ki sənindir, get özün day öyrət, məndən xahiş eləmə, mənə dəxli yoxdur. Əslinə baxsan, Sultanmurad məhz bu işin ustası idi. Uşaqlıqdan alışmışdı, öhdəsindən asanlıqla gəlirdi. Xam heyvanları əhliləşdirməkdən xoşu gəlirdi. Güləş kimi bir şeydir – kimi kim qabaqladı. Bütün qonşuların dayçalarını, cöngələrini, sıpalarını əhliləşdirən Sultanmurad idi. Cavan, xam heyvanları adətən çevik oğlanlardan biri əhliləşdirməlidir. Yaşlıların çəkisi buna imkan vermir. Aul əhli belə-belə xahişlə Sultanmurada ehtiramla ərk edirdi: «Sultanmurad, qadası, vaxtın olsa, bizim cöngəni gör çapırda bilərsənmi». Yaxud «Sultake, dərdin alım, bir gör bizim o boşboğaz sıpanın başına ağıl qoya bilərsənmi. Belinə milçək də qonmağa qoymur, dişləyir, yıxılıb ağnayır. Onun öhdəsindən yalnız sən gələ bilərsən…»

Bəli, Sultanmurad belə şöhrət qazanmışdı, lakin öz doğma qardaşına etiraz edirdi, üstəlik də balaca öz sevimli sıpasının belindən iki dəfə yıxılaraq alnını zədələyəndə, rişxəndlə gülür, onu ələ salırdı. Cırnadırdı Hacımuradı:

– O sıpa sənin dalınca it əvəzinə gəzəcək! Gözlə, o səni hələ çox ağladası olacaq!

Eh, əcəb yaramazlıq imiş. O bunu yalnız atası eyham vuranda başa düşdü. Kiçiklə rəzil halda hesab çürüdərək axmaq vəziyyətində qalmışdı. İndi isə, kiçik qardaşının xəbəri olmayan səfər ərəfəsində vicdan əzabı və peşmançılıq hissləri elə göynətmişdi ki, üzr istəməyə, Hacımurad üçün hər şey etməyə hazır idi.

Çay içəndən sonra atasıyla birlikdə bağçalardan o tərəfdəki çəmənliyə getdilər. Əvvəlcə ətrafdakı daşları yığıb uzağa atdılar. Sonra, Hacımuradın şəstlə Qarayalman adlandırdığı sıpanı noxtaladılar. Atası Qarayalmanın qulaqlarından yapışmışdı, Sultanmurad isə fəndgirliklə noxtanı onun başına keçirtdi.

Ən nəhayət, şalvarının belini bərkitdi – görəcəyi iş çox da asan iş deyildi. Elə bu vaxt sirk tamaşası başlandı, nə başdandı. Deyəsən, Hacımuradın qəyyumluğu ilə keçirdiyi firavan günlərdə Qarayalman pis öyrənibmiş. O, dərhal soncuqlamağa, şıllaq atmağa, özünü o tərəfə-bu tərəfə çırpmağa başladı. Amma bu dəfə deyəsən daş qayaya rast gəlmişdi. Düzdür, Sultanmurad yıxılırdı, lakin cəld sıçrayıb qalxır, qaça-qaça sıpanın belinə qarnı üstə tullanır, ikinci fənddə onu paçaaşırma minirdi.

Sultanmurad bu işi çevikliklə, bir az da şuxluqla görürdü. Ən başlıcası budur ki, eşşəyin belindən necə yıxılmağı gərək biləsən! Müdriklər əbəs yerə deməyiblər: «Eşşəkdən yıxıldın – daş üstə, atdan yıxıldın – torpaq üstə, dəvədən yıxıldın – pambıq üstə…» Əslində guya tərsinə olmalıdır. Məsələnin sirri ondadır ki, yıxılanda gərək əllərin üstə yerə düşməyi bacarasan. Atdan yaxud dəvədən yıxılanda hələ havadaykən vəziyyətini düzəldə biləsən. Təcrübəsiz minici eşşəkdən yıxılanda yerə çuval kimi düşür, fikirləşməyə də macal tapa bilmir…

Sultanmurad bunu öz təcrübəsindən bilirdi. Onun barəsində qorxmağa dəyməzdi. Hay-küy saldılar, əyləndilər, qışqırışdılar o ki var. Atası qarnını tutaraq gözləri yaşaranacan güldü.

Səs-küyə digər oğlanlar da axışıb gəldi. Onlardan birinin yanında tulası da vardı, özü də bu həngamədə iştirak etməyi qərara alaraq, Qarayalmanın dalınca hürə-hürə qaçmağa başladı. O isə qorxusundan daha bərk qaçırdı, Sultanmurad da öz növbəsində, o birilərin acığına əsl «cıdırhəngi»si nümayiş etdirməyə başlamışdı. Qarayalmanı çapırdaraq yerə tullanır, təzədən onun belinə atılır, tullanır-atılırdı.

Süvari-osaviaximçilər müharibədən qabaq burada, kənd sovetliyinin yanındakı çəməndə beləcə məşq edərdilər. Aul igidləri isə bununla işdən sonra məşğul olurdular. At qaça-qaça əyilib zoğları kəsirdilər. Çaparaq sürətlə gedə-gedə yerə tullanır, dərhal da yəhərə sıçrayırdılar. Onları döş nişanlarıyla təltif edirdilər. Zərif zəncirli, qəşəng nişanlar idi, yaxaya vintciklərlə burulub bərkidilirdi. Onda oğlanlar həsəd aparırdılar. Həmişə qaçıb oraya yığışar, osaviaximçilərin cıdırına tamaşa edərdilər. Onlar indi hardadır? At belindəmi, yoxsa səngərlərdəmi? Deyirlər indi süvarilər müharibədə iştirak etmirlər…

Və Sultanmurad pəncərədən eşiyə baxıb düşündü, həm də axı, qışda atlar üşüyürlər, amma tankın vecinə də deyil. Hər necə olsa da, yenə at yaxşıdır!

…Hə, onda o da bir tamaşaydı. Qarayalman tezliklə tabe oldu. Ondan nə tələb olunduğunu qanmışdı: addımlamaq, yortmaq, dairə üzrə yaxud düz getmək…

– Hə, indi minə bilərsən, – Sultanmurad qardaşını çağırdı, – çap getsin, hər şey öz qaydasındadır.

Hacımuradın sifəti iftixar hissindən alışıb yandı. Qarayalmanı dabanlarıyla dəhmərləyərək o yana-bu yana çapırtdı – hamı öz gözüylə gördü onun aqayı² necə məharətli oğlandır, belə halda qürrələnməmək olarmı heç!

O axşam hava aydın idi; xeyli müddət qaranlıqlaşmadı. Yorğun olsalar da, hamı evə şad, məmnun qayıtdı. Özünü anasına göstərmək üçün Hacımurad həyətə Qarayalmanın belində gəldi.

Heç nədən xəbəri olmayan Hacımurad dərhal yuxuladı. Sultanmuradın isə yuxusu tamam qaçmışdı. Düşünürdü ki, sabah şəhərə neçə gedəcək, orda nələr görəcək və onu nələr gözləyir. Atasıyla anasının astadan danışdıqlarını yarıyuxulu halda eşidirdi.

– Mənə qalsa, balacanı da aparardım, – deyə atası pıçıldayırdı, – di gəl ki, bu andıra qalmış arabada yer yoxdur. Qabaqda, lap çəlləyin dibinə söykənərək oturmalı olursan. Mənzil də xeyli uzaq, azacıq mürgüləsə təkərlərin altına yıxıla bilər.

– Sən nə danışırsan! Allah göstərməsin, heç ağlına da gətirmə, bir o qalmışdı, – deyərək etirazını bildirdi. – Fürsət düşər, sonra apararsan. Qoy bir az böyüsün. hələ o birinin də gözün üstündə olsun. Elə bilirsən yekədir, nə yaşı var uşağın…

Sultanmuradı şirin yuxu girləyirdi, valideynlərinin pıçıltıyla danışması da ona şirin gəlirdi, sabah tezdən, lap obaşdan atasıyla səfərə yollanmaq haqda düşünmək daha şirin idi…

Özü də o, yuxulaya-yuxulaya ecazkar uçmaq səadətinin nə demək olduğunu ürək çırpıntısı ilə duydu. Qəribədir, necə uçmağı o hardan bilirdi?! Yerimək, qaçmaq, üzmək insan oğlunun əzəl nəsibidir. O isə uçurdu. Həm də quş kimi yox. Quşlar uçanda qanad çalırlar. Amma o, qollarını gen açaraq yalnız barmaqlarının ucunu tərpədirdi. Səssiz-səmirsiz «gülümsər» səmada özü də bilmədən haradan-haraya sərbəst, rahatca uçurdu… Gah ruhu pərvazlanırdı, gah da o, yuxuda böyüyüb, boy atırdı.

Atası çiyninə toxunanda qəflətən ayıldı, eşitdiyi bu oldu:

– Qalx, Sultanmurad, gedirik.

Özü də yerindən sıçrayıb qalxmazdan əvvəl o, bir anlığa hiss etdi ki, qulağına toxunan cod bığına görə, ona müraciətlə dediyi sözlərə görə atasına qarşı qəlbində nəvaziş və ehtiram dalğası coşdu. O hələ bilmirdi, bilmirdi elə bir vaxt gələcək ki, indi qulağına toxunan ata bığını, ona müraciətlə deyilmiş məhz: «Qalx, Sultanmurad, gedirik» sözlərini intizar və ürək ağrısıyla xatırlayacaq.

Anası çoxdan durmuşdu. Oğluna yuyulmuş təmiz köynək verdi, başına rəislərinkinə bənzər iri yaşıl furajka qoydu – dədəsi keçən il Çüy kanalından gətirmişdi; bir də, yenə dədəsinin kanaldan gətirmiş olduğu təzə çəkmələri verdi.

– Gey görüm, ayağını sıxmır ki? – deyə soruşdu.

– Yox, sıxmır, – Sultanmurad cavab verdi. Əslində isə çəkmələr azacıq dar idilər. Eybi yox, açılar, keçib gedər.

Anasıyla sağollaşıb həyətdən tərpənəndə, araba geniş, daşlı arxı şaqqıltıyla yarıb keçəndə ürəyi riqqətlə döyündü, atların arxasındaydı. Lakin o, yavaş-yavaş, hazırlaşaraq gəlirdi, sindi, büzüşdü, şəhərə yollandığının yuxu deyil, gerçək olduğunu anladı.

Yay gününün şəffaf şirəyə bələnibmiş kimi nurlanan erkən dan yeri sökülürdü. Günəş hələ çox-çox uzaqlarda, qarlı dağların arxasındaydı. Lakin o yavaş-yavaş, hazırlaşaraq gəlirdi ki, birdən dağ arxasından çıxıb parlasın. Gecəni soyumuş yolda isə hələlik rahatlıq və təravət hiss olunurdu. Atasıyla birlikdə auldan arabanı necə sürüb çıxdıqlarını heyf ki, tay-tuşlarından görəni olmadı. Həndəvərdə təkər taqqıltısını eşidərək yuxulu-yuxulu hürən təkcə itlər oldu.

Yol təpəliklərindən keçib düzəngaha, ordan da uzaqdakı bənövşəyi alçaq dağlar silsiləsinə tərəf uzanırdı. Cambul şəhəri orada, o uzaq dağların arxasındaydı. Onların səfəri oraya idi.

Yemlənmiş atlar həmahəng tərzdə təpərlə səkirdilər, sanki qoşqunu, qayış-qantarğanı əsla hiss etmirdilər, adət üzrə fınxıra-fınxıra, yalmanlarını yellədə-yellədə gedirdilər. Dəfələrlə gedib-gəldikləri bu yola onlar yaxşı bələd idilər; sahib cilovdar öz yerindəydi, cilov da əlində, onun yanında oturan oğlan da özlərininkiydi, maneçiliyi dəymirdi…

Yaxşıca sürət götürərək, onlar beləcə getməkdə idilər. Dünyanın bütün arabaları kimi bu nöyüt dilicanı da taqqıldayır, cırıldayırdı. Elə bu dəmdə, hardasa sol tərəfdən, dağlar arasındakı dar dərənin üstündən günəş də hüsnünü göstərməyə başladı. İşıq və hərarət hava dalğasıyla süzülərək rahatca, ehmalca atların tərli belinə yayılırdı. – Çabdar indi bildirçin yumurtası kimi çallaşırdı, Çontoru isə daha çox açıq kəhərə çalırdı; işıq və hərarət atasının yanaqlarındakı tunc rəngli almacıqlara toxunub, gözlərinin qıyımlarındakı sərt qırışları dərinləşdirdi, onun cilov tutan əlləri isə daha iri, daha da damarlı görünürdü; işıq və hərarət yola süzülürdü„ gur sel kimi atların ayaqları altına axırdı; işıq və hərarət onların canına hopur, gözünü nurlandırırdı; işıq və hərarət yer üzündə hər şeyə həyat verirdi.

Həmin o səfər sübhü Sultanmuradın qəlbini fərəhlə, sevinclə, riqqətlə doldurmuşdu.

–Hə, necəsən, oyanmısanmı? – atası zarafat etdi.

– Coxdan, – deyə oğlu cavab verdi.

– Elə isə, tut, – deyib cilovu ona verdi.

Sultanmurad minnətdarlıqla gülümsədi, bunu səbirsizliklə gözləyirdi. Əslində özü də xahiş edə bilərdi, amma lazım bilərək atasının ona etibar etməsi daha yaxşıdır – zarafat deyil mənzil uzaq, sür görüm necə sürürsən. Cilovun başqa ələ keçdiyini atlar hiss etdilər, narazı halda qulaqlarını yapıxdırdılar, qaça-qaça bir-birini dişlədilər, hakimiyyətin zəiflədiyindən əməlli-başlı dava-dalaş salmaq istədilər. Lakin Sultanmurad öz hökmünü bildirdi – cilovu təpərlə dartaraq səsləndi:

– Ay sizi görüm! Payınızı verərəm ha!

Əgər xoşbəxtlik adama yalnız indiki halda nəsib olursa və özü də keçmişli-gələcəkli deyilsə, onda həmin gün, həmin səfərdə Sultanmurad səadətə tamamilə qovuşmuşdu. Onun əhvalını bulandıra biləcək hətta elə bir an da yox idi. Atası il yanaşı oturaraq özünü ləyaqətli kişi qırığı hesab edirdi. Bu ləyaqət hissi onu bütün yol boyu tərk etmirdi. Şaqqıltı-taqqıltılı nöyüd arabası başqasını bəlkə də dəng edərdi, amma onunçün şad səadət sədaları idi. Arabanın arxasınca burumlanan toz, sinəsində təkərlər diyirlənən yol, nallarıyla yeri möhürləyən ahəngdar qaçışlı atlar, tər və qatran qoxulu sahmanlı qayış-qantarğa, lap yuxarıda, başları üzərində uçuşan bəyaz yelkən-buludlar, ətrafdakı gah sarı, gah mavi, gah bənövşəyi rəngli hələ qurumayan otlar, keçidlərdə daşıb yayılan irmaqlar və arxlar, üzəqarşı gəlib keçən atlılar, arabalar, arabir az qala atların burnuna toxunacaq irəli-geri şığıyıb süzən qaranquşlar – bütün bunlar xoşbəxtliklə, gözəlliklə dolub-daşırdı. Amma oğlan bu haqda fikirləşmirdi, zira səadət səninlə olanda onun barəsində düşünmürsən.

Hələ bax bir, ala-sarı, qarabaş çöl quşları da tikanlıqda, kolluqda bütün yol boyu əbəs yerə oxumurlar. Kimin xətrinə cəh-cəh vurduqlarını onlar yaxşı bilirlər. Sultanmuradın onları necə sevdiyi quşlara yaxşı bəllidir. Bu quşların adı – sarayqırdır, çünki onlar ömrü boyu öz civiltiləriylə hansısa -səmənd bir ayqırı tələsdirərək belə oxuyurlar: «Tez, tez, sarayqır! Tez, tez, sarayqır!» Qəribə quşlardır bu sarayqırlar. Lakin, deyəsən onlar hər dildə bir cür oxuyurmuşlar. Bir dəfə aula kinomexanik gəlmişdi, deyib-gülən, zarafatcıl rus balası. Sultanmurad onun yan-yörəsində fırlanır, lent qutularını daşımaqda kömək edirdi, bunun müqabilində isə axşam dinamomaşını birinci fırlatmaq ona nəsib oldu. Dinamo-maşında -elektrik toku əmələ gəlir, o tokdan lampalar yanır, lampaların da işığı ağardılmış divara – ekrana düşür, ekranda isə canlı təsvirlər hərəkət edir.

Həmin o kinomexanik quşun səsini dinşəyib soruşdu:

–Çəpərin o tayında oxuyan nə quşdur elə?

– O, sarayqırdır, – deyə Sultanmurad başa saldı.

– Bəs oxuduğu nədir?

– «Tez, tez, sarayqır!»

– O nə deməkdir?

Bilmirəm. Rusca yəqin ki, belə çıxar: «No-o, no-o, jeltıy jerebets».

Əvvəla, ayqır sarı olmaz, yaxşı, tutalım olsun. Bəs nə üçün elə hey təkrar edir: «Çü, çü, sarayqır?!»

– Guya o quşa elə gəlir ki, sarayqırın belində toya gedir, özü də gedir ha gedir, amma mənzil başına gedib çata bilmir və buna görə də qışqırır: «Çü, çü, sarayqır!»

– Amma mən ayrı cür eşitmişəm. Guya sarayqır bazarda qumar oynayırmış. Az qala üç manat udacaqmış, fəqət uda bilməyib. Elə buna görə də oxuyur: «Чуть, чуть три рубля не выиграл!» Özü də nə qədər ki o üç manatı udmayıb, qışqıra-qışqıra oxuyacaq.

– Bəs o nə vaxt udacaq üç manatı?

– Heç bir vaxt. Toya heç vaxt gedib çata bilmədiyi kimi.

– Qiyamət işdir…

– Doğrudan da görkəmindən elə bir gözəgəlimli quş deyil, amma necə də məşhur imiş.

Sarayqırlar bütün yolboyu ötüşürdülər. Sultanmurad onlara müraciətlə gülümsəyirdi:

– Gedəyin bizimlə, üç manatı orda, bazarda udarıq!

Quşlar isə ötüşməyində idilər: «Çü, çü, sarayqır!» – yaxud da: «Чуть, чуть три рубля не выиграл!» Sultanmurad tələsirdi, tez, lap tez şəhərə çatmaq istəyirdi. Günəş indi dağların başı üzərində idi. Sultanmurad atları dəhmərləyirdi:

– Çü, çü, sarayqır! – Bu, Çabdara aid idi. – Çü, çü, torayqır! – Bunu da Çontoruya deyirdi.

Atası onu bir az sakitləşdirdi:

– Atları çox qovma. Onlar öz işlərini bilirlər. Həm qaçırlar, həm də canlarını qoruyurlar.

– Bəs onların hansı ötədir, ata, Çabdar, yoxsa Çontoru?

– Hər ikisi ötədir. Qaçışda da, gücdə də. Maşın kimi işləyirlər. Təki vaxtında və doyunca yemlə, qoşqusuna fikir ver – heç vaxt dilini gödək eləməzlər. Etibarlı atlardır. Bildir Çüy kanalında, bataqlı, killi bir yerdə işləyirdik. Arabalar təkər topunacan batırdılar bəzən. Bir də onu görürdün birinin arabası batıb, nə irəli – nə geri. İstəyirsən lap «qarovul!» – deyə qışqır. Qaçıb mənim üstümə gəlirdilər – aman günüdür. Üz vurur, xahiş edirdilər. Necə mağmın qoyasan? Öz Çabdarımı və Çontorumu gətirib onların arabasına qoşurdum – di gəl tamaşa elə: dinəndə onlara heyvan deyirik amma düşüncələri var, hiss edirdilər ki, özgə arabasına elə-belə qoşulmayıblar, kömək etmək lazımdır. Atlarımı qamçıyla tərpətməzdim, səsimi eşitdirməyim kifayət idi – onlar elə güc verirdilər ki, yan qayışları qırılmasa, diz çökürdülər, amma dolu arabanı xəndəkdən dartıb çıxardırdılar. Bunları Çüy kanalında hamı tanıyırdı, qibtə edirdilər: bəxtin gətirib, Bekbay, deyirdilər. Bəlkə də elədir, amma atlara qulluq lazımdır, onda bəxt də gətirir.

Çabdar və Çontoru isə rahat yorğayla işgüzarcasına səkir, onlar haqda nə danışıldığını heç veclərinə də almırdılar. Paçaları tərləmiş, qulaqları islanmışdı, eləcə yalmanlarını yellədə-yellədə, yol çibinlərindən başlarını silkələyə-silkələyə qaçmaqda idilər.

– Ata, bəs bunların hansı yaşlıdır? – deyə Sultanmurad soruşdu. – Çabdar yoxsa Çontoru?

– Çontoru üç yaş böyükdür. Gözümdən qaçmır: Çontoru yavaş-yavaş qocalır, hərdən tövşüyür. Amma Çabdarın saz vaxtıdır. Təpərli, qaçarlı atdır. Onun belində cıdıra da çıxsan, çoxlarını arxada qoyar. Keçmişdə bu cür atlar haqda deyərmişlər: əsl igid atıdır.

Sultanmurad buna çox sevindi, çünki Çabdar onun xoşuna daha çox gəlirdi. Qənirsiz kəhər idi – xırdaca xallı çal at. Özü də bu güclü, yaraşıqlı axta kəhər həlim idi, harın deyildi.

– Mənim isə Çabdar daha çox xoşuma gəlir, – deyə o, atasına bildirdi. – Çontoru xəfgir atdır. Yaman tərs-tərs baxandır.

– Kəfgir at deyil, əksinə, ağıllıdır, atası gülümsündü. O, boş-bekar usandırılmağı xoşlamır. – Və bir az susub əlavə etdi: – Hər ikisi yaxşıdır.

Oğlu da onunla razılaşdı.

– Hər ikisi yaxşıdır, – deyə təkrar edərək atları dəhmərlədi.

Bir az keçəndən sonra atası dedi:

– Hə-hə, toxta görək, saxla arabanı. – Özü də rahatca fit çalaraq gözlədi. – Atlar rahatlanmaq istəyirlər, amma dilləri yoxdur, deyə bilmirlər. Bunu hiss etmək lazımdır.

Doğrudan da axta atın ikisi də şırıltılı, köpüklü şırnaqlarla yolu islatmağa başladılar, onların ayaqları altındakı pudra kimi narın toz qatı isə nəmi canına Hopduraraq şişib kömbələdi.

Sonra onlar yenə tərpəndilər. İrəliyə doğru yol uzandıqca uzanırdı, arxada qalan dağlar get-gedə daha da aralanırdı.

Çox keçmədi, qabaqda şəhər həndəvərinin bağları göründü. Buraya çatanda atası cilovu yenidən özü tutası oldu. Və düz etdi. İndi Sultanmuradın gözünə nə cilov görünürdü, nə də atlar. Şəhərə çatmışdılar. Şəhərin səs-küyü, rəngləri, qoxuları qulaq batırırdı. Elə bil oğlanı coşqun selə atmışdılar və sel də onu fırlada-fırlada, dalğalarda ata-ata aparırdı.

Bax elə onda, həmən o xoşbəxt gün dünyada heç kəsə nəsib olmayan səadət gülmüşdü üzünə, onun bəxti gətirmişdi: Atçabarda, Cambulun iri mal bazarında səyyar zoopark köç salmışdı. Sən hələ təsadüfə bir bax: birinci dəfə şəhərə gələsən – orada da işin avandlığından heyvanxana ola, üstəlik də fırlanan yelləncəklər, əyriş-üyrüş güzgülər attraksionu…

2

Gülüş otağına o üç dəfə getdi. Doyunca gülür, sakitləşir, təzədən oraya qayıdırdı, həmin o möcüzəli əyriş-üyrüş güzgülərin yanına. Ölsən də, qalsan da ömrün boyu belə şeyi düşünüb tapa bilməzsən.

Muğayat olsunlar deyə atası arabanı tanış bir çayxanaçıya tapşırdıqdan sonra oğlunu aparıb bazar boyu gəzdirirdi. Əvvəl-əvvəl atasının burdakı özbək dostları ilə salamlaşdılar. «Əssalam əleyküm! Mənim böyük oğlumdur», – deyə Bekbay onu tanışlarına təqdim edirdi. Özbəklər Yerlərindən azacıq qalxır, əlini döşünə qoyaraq Sultanmuradı salamlayırdılar. «Nəzakətli xalqdır!» – atası məmnun halda dillənirdi.

Sonra satış malları sıralarına baxdılar, mağazalara baş çəkdilər, ən başlıcası isə heyvanxananı gəzib dolaşdılar. Adam yığnağını yara-yara bütün qəfəslərə və ağıllara baxırdılar. Fil, ayılar, meymunlar – nə başınızı ağrıdım, daha, nələr, nələr…

Sultanmuradın ən çox yadında qalan fil oldu – otu yandırılmış təpə kimi bozumtul-kül rəngli, tez-tez bir ayağından o biri ayağına mətərislənən, xortumunu yellədən nəhəng fil. Adamlar dayanıb gözlərini filə zilləyərək, olmazın şeylər danışırdılar. Deməzsənmi, fil siçandan qorxur. Deməzsənmi, onu cırnatmaq olmaz, yoxsa allah göstərməsin, zəncirdən qopar, şəhəri elə dağıdar ki, daşı daş üstə qalmaz. Amma, orası da var ki, Sultanmuradın daha çox bəyəndiyi qoca özbəyin hekayəti oldu: sən demə fil yer üzünün ən ağıllı heyvanı imiş. Meşə işlərində o öz xortumuyla ən ağır tirləri qaldırıb daşıyır, hələ bu harasıdır, əgər fil görsə ki, yaxınlıqda yaşlılardan heç kəs yoxdur və tək qalmış uşağı ilan çalmaq istəyir, yaxud qeyri təhlükə baş verə bilər, onda dərhal xortumunu işə salır, körpəni yerdən götürüb xilas edir.

Bu cür hekayətlər atasının da xoşuna gəlirdi. O, yerində dayanaraq heyrətlə başını bulayır, dilini nırçıldadır, hər dəfə də oğluna müraciətlə deyirdi: «Eşitdinmi? Dünyada gör necə möcüzələr var imiş!»

Bir də gülüş otağı, əlbəttə, yadında qalmışdı. Get, orda özün-özünə lap uğunanacan gül…

Sultanmurad özündən bir neçə parta arxada oturan Mırzagülə altdan-altdan göz ağartdı. «Sənin yərindir o gülüş otağı! – icməylə fikirləşdi. – Dərhal ayrı cür danışardın, ay gözəl! O əyriş-üyrüş güzgülərdə əksini görən kimi daha özünü heç dartmazdın». Oğlan elə bu dəm öz fikrindən xəcalət çəkdi. Nə yapışıb yazığın yaxasından, axı qız ona nə pislik eləyib? Özünə görə o da bir qızdır, intəhası sinifdəkilərin hamısından gözəldir. Buna görə təqsiri nədir? Bəzən hələ «jaman»³ da alır.

Bir dəfə dərs vaxtı müəllim onun cib güzgüsünü əlindən almışdı. Güzgülənməyə tez başlamısan demişdi. Onda Mırzagül qıpqırmızı pörtmüşdü, az qalmışdı ağlasın. Sultanmurad o gün nədənsə qızın əvəzinə pərt olmuşdu. Dünya dağılmayıb ki, güzgüdür də, bəlkə təsadüfən düşüb qızın əlinə…

Sultanmurad qıza tərəf bir də baxdı, ona yazığı gəldi. Göm-göy göyərmişdi. Mırzagül, soyuqdan büzüşüb yumağa dönmüşdü, nəmli gözləri islanmış daşlar kimi işıldayırdı, bəlkə də ağlayırdı qız. Axı onun atası da, qardaşı da cəbhədəydilər… O isə qız barədə gör necə də pis fikirləşir. Eh, axmaqsan, Sultanmurad!

Sinifdəkilərin çoxu soyuqdəymədən öskürürdü. Bəlkə o da ökürsün hə? Özü də yalandan öskürməyə, silkələnməyə, əzilib-büzülməyə başladı. Nə olsun, hamı öskürür, o niyə öskürməsin, kimdən əskikdir ki? İnkamal müəllimə mənalı-mənalı ona göz ağartdı.

3

Heyvanxananı və gülüş otağını seyr etdikdən sonra onlar ara bazarına getdilər. Elə buradaca bəzi hədiyyələr aldılar. Hacımurada oyuncaq tapança – təptəzə, qəşəng, metal parıltılı, ilk baxışdan əsl naqandı ki, naqan. Qızlara isə rezin sapdan asılmış balaca yumşaq toplar aldılar. Rezin sapı dartanda top aşağı-yuxarı atılıb düşürdü. Anasına baş yaylığı, sonra da şirni-şirniyyat və başqa şeylər…

Bazarı başdan-başa gəzib dolaşdılar, hər şeyə baxdılar, oğlan təkcə fırlanan yelləncəyə minmədi, sözün düzü, bunu atası da təklif etmədi. Bu, dedi, uşaqlar üçündür, sənsə yekə igidsən, iki il keçər, səni evləndirərik. Zarafat edirdi kişi. Fırlanan yelləncəklərin yanında bir az dayandılar, tamaşa etdilər. Sonra atası tələsdirdi: – Stansiyaya, neft bazasına özümüzü çatdırmalıyıq, – dedi; çəlləkləri doldurandan sonra gəldiyimiz yolla geri qayıtmalıyıq. Vaxt daralmışdı. Gün şəhərin o tərəfinə əyiləndə onlar neft bazasına çatdılar. Buradan şəhərətrafı ilə getdilər, yolüstü çayxanada toqqanın altını plovla bərkidəndən sonra geriyə üz tutdular.

Axşam alaqaranlığında şəhərətrafı bağları arxada qoyaraq gündüz şəhərə gəldikləri həmin yola çıxdılar. Otların rayihəsini canına hopduran axşam havası ilıq və təravətli idi. Yolkənarı arxlarda qurbağalar quruldaşırdı. Atlar rahat yerişlə gedirdilər, dolu çəlləklərlə çox da iti getmək olmazdı. Sultanmuradı bala-bala mürgü basırdı. Yorulmuşdu. Necə də yorulmayaydı, bu gün – günlərin baş günüydü. Heyf ki, arabada uzanıb yatmaq üçün yer yox idi. Yaman yatmaq istəyirdi. Sultanmurad atasının çiyninə söykənərək, dünyadan xəbərsiz kimi yuxuya getdi. Təkərlər çala-çuxura düşəndə hərdən ayılırdı və dərhal da dərin yuxuya qapılırdı. Özü də hər dəfə yuxulamazdan əvvəl məqam tapıb fikirləşə bilirdi ki, nə yaxşı dünyada atalar varmış. Sığındığı ata çiyni onunçün rahat və etibarlıydı. Atların ayaq tappıltısı, arabanın cırıltısı, taqqıltısı isə öz işindəydi.

Azmı getdilər, çoxmu getdilər, Sultanmuradın yadında deyildi, lakin araba dayandı birdən. Təkərlərin səsi kəsildi. Ətrafa sükut çökdü. Atası onu qucağına alıb hara isə apardı.

– Buz baltasıdır, maşallah, aparmaq olmur. Necə də ağ oğlan oldu, – deyə atası onu bağrına basaraq deyinirdi.

Sonra onu quru ot tığının içinə qoyub, üstünü öz sırıqlığıyla örtərək dedi:

– Sən yat, mən də atları açıb otarım.

Sultanmurad heç gözünü də açmadı, elə şirin yatmışdı ki, yalnız yenidən onu fikirləşdi: nə yaxşı, nə yaxşı dünyada atalar varmış…

Atası çəkmələrinin bağını açaraq ayağından çıxardanda o yenə yuxudan oyandı. Bütün günü bu çəkmələr onun ayaqlarını gör necə də sıxırlarmış. Çəkmələrin sıxdığı atamın gözündən yayınmayıb, necə ağlına gəlib görəsən?

O təzədən yuxuladı, özü də bədəni elə asudələşmişdi ki, elə bil maneəsiz bir axına düşərək üzə-üzə gedirdi. Ona elə gəlirdi ki, geniş düzəngahdakı rəngarəng otların üstüylə külək dalğaları uğuldayıb keçir. O, həmin otların arasıyla qaçır, uğultuya qapılaraq batıb-çıxır, özü də üzən o uca yaşıl otluğa yuxarıdan səssiz-səssiz ulduzlar səpələnirdi. Gah burda, gah orda yerə səssizcə yanar ulduz şığıyıb düşürdü. Lakin o qaçıb oraya çatana kimi ulduz sönürdü. Bunun yuxu olduğunu bilirdi. Hərdən ayılanda çidarlanmış atların yaşıl otu dibindən necə biçdiklərini, ağızlarından çıxarılan yüyən gəmlərini cingildədə-cingildədə tayanın ətrafında necə fırlandıqlarını eşidirdi. O bilirdi ki, atası yanındaca yatır, bilirdi ki, çöldə geçələyirlər, əgər gözlərini açsa – doğrudan da göydən yağan ulduzları görə bilər…

Amma yuxu çox şirin olduğundan o, gözlərini açmaq istəmirdi. Gecə yarıdan keçəndən sonra hava ayazıdı. Tədricən yanaşaraq atasının böyrünə sığındı, atası da yuxulu-yuxulu onu özünə sıxdı. Onlar yol üstə, tərtəmiz çöldə, açıq havada yatmışdılar. Bu, sənə isti otaq, nazbalış deyil…

Sonralar ulduzlu yuxunu o, tez-tez xatırlayırdı…

İki addım qonşuluqdakı bildirçinin zərif «qur-qur»u dan sökülənəcən kəsilmədi… Yəqin bütün yer üzünün bildirçinləri xoşbəxtdirlər.

4

– Sultanmurad, sənə nə olub? – deyə İnkamal müəllimə onların partasına yanaşdı və yalnız indi-indi şagirdi onu göz önündə hiss etdi…

– Heç, elə bir şey olmayıb. – Elə bil özünü doğruldurmuş kimi, Sultanmurad ayağa qalxdı.

Sinif otağı əvvəlki kimi soyuq və sakit idi. Uşaqların gülüşü və alışdığı öskürək səsləri eşidildi.

– Sən gah yalandan-gerçəkdən öskürürsən, gah da verilən sualı qulaqardına vurursan, – deyə İnkamal müəllimə soyuqdan çiyinlərini yığaraq bildirdi. – Yaxşısı budur get saman gətir, sobanı alışdır.

Sultanmurad hazır vəziyyətdə eşiyə cumdu. Bəs nə bilmişdin, dərsin ortasında belə şeylər həmişə olmur. Fasilələrdə növbətçilər saman gətirib sobanı qızdırırlar, amma dərs vaxtı bu, nadir hadisədir.

O, eyvana atıldı. Üzünə qar sovruğu dəydi. Eh, bura sənə Seylon deyil. Həyətdən qaçaraq saman mərəyinə tərəf qaçarkən, yaralı cəbhəçi, kolxoz sədri Tınalıyevin atdan necə düşdüyünü gördü. Özü cavan adamdır, di gəl əyriböyür olub. Deyirlər bir neçə qabırğası yoxdur. Sən demə paraşütlə tullanırmış, desantçı imiş. Davadan əvvəl aqronom imiş deyilənə görə. Amma Sultanmuradın belə şeylərdən xəbəri yox idi. Müharibədən əvvəl nə olubsa – ayrı aləmdir, heç inanmaq da mümkün deyil ki, davadan əvvəl yaşayış olub ya yox…

Sultanmurad bir qucaq saman götürüb sinfə qayıtdı, qapını ayaqlarıyla itələyib açdı. Uşaqlar xısınlaşıb dirçəldilər.

– Sakit, fikriniz dağılmasın! – İnkamal müəllimə tələb etdi. – Sultanmurad. Sən də öz işinlə məşğul ol.– Sobada, yanmış saman külünün lap ortasında körpə nəfəsinə bənzər bir közərti qalmışdı. Bir saman çəngəsiylə elə onu üfürüb alışdırası oldu. Sonra bir çəngə də, yenə bir çəngə, saman alovunu uda-uda soba guruldadı. Təki saman atmağı çatdıra biləsən. Sinif azacıq canlanıb şənləndi.

Ürəyindən keçdi, üzünü uşaqlara çevirsin, ağzını əyib kimi isə güldürsün, kimilərini də, ələlxüsus arxa partada oturan Anatayı hər ehtimala qarşı yumruğu ilə hədələsin. Deməzsənmi, o, sinifdə hamıdan böyükdür, on beş yaş yarımın içindədir, arabir hələ Mırzagülə də söz atır. Bu saat ona filan şeyi nə göstərərdi. Acığına, al, ha, al! Amma bunu etmək olmazdı. Müəllimə çox ciddiydi. Həm də onun xətrinə dəymək kişilikdən deyildi. Axır vaxtlar cəbhədəki yeganə oğlundan məktub almırdı. O, topçuların komandiridir. Müəllimə onunla yaman fəxr edir. Əri isə hələ müharibədən əvvəl yox olub, başına nəsə pis iş gəlib. Elə ona görə də müəllimə aula köçüb gəlib, dərs deməklə məşğul olub. Oğlu Cambul pedaqoji məktəbində oxuyurmuş, oradan cəbhəyə gedib. İnkamal müəllimə pəncərədən atlı poçtalyonu görər-görməz, şagirdlərdən birini o dəm məktub üçün göndərər, dərsə-filana baxmaz. Əgər məktub olarsa, geri dönəndə şagirdin ayaqları elə bil yerə dəyməz, quş kimi uçar. Hələ öz aralarında müəyyən bir növbə də düzəltmişdilər – müəlliməyə məktub gətirmək üçün gələn dəfə kim qaçıb getməlidir.

Müəllimənin oğlundan məktub gələn günlər əməlli bayrama çevrilirdi! İnkamal müəllimə məktubu dərhal gözdən keçirərdi və gözünü kağız parçasından ayıranda elə bil sinifdə ayrı müəllim görünərdi. Ağ saçlarını, gümüşü birçəyini səliqəylə gizlədən müəllimənin sevincini görüb sakit dayanmaq mümkün olmadığı kimi, onun gözlərini yaşlı görəndə ürəyin də sıxılmaya bilməzdi.

– Uşaqlar, hamınıza çoxlu-çoxlu salamlar. Sizin aqay sağ-salamatdır. Vuruşur, –deyərək titrək səsini gizlətməyə çalışırdı və bütün sinif şagirdləri onunla birlikdə sevincini büruzə verməyə bilmirdi. Hamı gülümsəyir, ona doğru can atır, sevincini bölməyə çalışırdı. Lakin bir dəqiqə sonra müəllimə xatırladırdı: – İndi isə, uşaqlar, gəlin dərsimizi davam etdirək.

Bu zaman təlimin ən yaxşı, ən gözəl anları başlayırdı: onun sözlərinin gücü sanki çoxalırdı, fikrindən fikir doğurdu, danışdıqlarının, aydınlaşdırdığının, sübut etdiyinin hamısı şagirdlərin ruhuna hopur, beyninə həkk olunurdu. Bu, onun yüksəlişi olurdu, şagirdlər isə sinifdə heyranlıqla oturub dinləyirdilər…

Müəlliməni axır günlər nə isə narahat edirdi, nə isə intizarda qoymuşdu… Yəqin elə ona görədir ki, kolxoz sədri dərs hissə müdirinin müşayiəti ilə sinif otağının qapısında görünəndə, İnkamal müəllimə asta-asta yazı taxtasına tərəf çəkildi. Və hər necə olsa da, özündə güc taparaq dedi:

– Ayağa durun, uşaqlar. Sultanmurad, sən də keç öz yerinə.

Sultanmurad sobanın qapıcığını bağlayıb, cəld öz partasına tərəf cumdu.

Gələnlər salam verdilər.

– Əleykümə salam! – deyə sinif birağızdan dilləndi.

Araya həyəcanlı, şübhəli sükut çökdü. Hətta öskürən də olmadı.

– Bəlkə bir hadisə baş verib? – İnkamal müəllimə soruşdu. Onun səsini qəhər boğdu.

– Elə bir bəd iş yoxdur, İnkamal müəllimə, – Tınalıyev onu dərhal sakitləşdirdi. – Mən ayrı işlə əlaqədar gəlmişəm. Uşaqlarla balaca söhbət etmək istəyirəm. Dərsə girdiyimə görə isə bağışlayın – mənə icazə veriblər, – o, başının işarəsi ilə qocaman dərs hissə müdirini göstərdi.

– Bəli, çox vacib söhbətdir, – dərs hissə müdiri təsdiqlədi. – Əyləşin, uşaqlar.

Sinif elliklə oturdu.

Cəbhədən qayıdandan sonra, payızdan bəri kolxoza təzə-təzə başçılıq etməsinə baxmayaraq, sədri hamı tanıyırdı, elə o özü də burdakıların hamısına bələd idi. İndi isə buraya tanışlığa gəlməmişdi. Bir də, nə ehtiyac var idi? Yeddinci sinfin şagirdləri aulda göz qabağında olan yeniyetmələr idi. Bu yeddinci siniflilərin hər biri ilə evdə də söhbət etmək olardı, idarədə də, yolda da, aulun harasında gəldi, orda da. Lakin şagirdlərlə xüsusi söhbət üçün sədr məktəbə gəlsin – bu, hələ görünməmiş iş idi. Heç söhbət yeridir, bu zaman nə söhbət ola bilərdi? Yay olsaydı, ayrı məsələ, hamı bir nəfər kimi kolxozda işləyir, bəs indi nə söhbət?

– Sizinlə işimin adı belədir, – Tınalıyev sözə başladı, şagirdlərin gərgin sifətlərinə diqqətlə nəzər salaraq, var gücünü toplayır, şax durmağa çalışırdı ki, əyriböyürlüyü nəzərə çarpmasın.–Məktəbiniz soyuqdur, samandan başqa heç nəylə sizə kömək edə bilmirəm. Məlumdur ki, samanın da alışmağıyla sönməyi bir olur. Keçən illərdə məktəbi təzəklə isidirdik. Onu əvvəlcə dağlardan taylarla endirir, sonra arabalara yükləyib daşıyırdılar. Bildir isə bu işlə məşğul olmağa macal da çatmayıb, adam da tapılmayıb. Hamı cəbhədədir. Bağlı anbarda ikicə ton kömürümüz var, Cambulda alverçilərdən almışam. Bu kömür dəmirçixana üçündür. Dəmirçixana üçün bir az dəmir-dümür əldə etmişəm, onu da qanı qiymətinə alverçilər satıb bizə. Vaxt gələr, onlarla haqq-hesab çürüdərik. Hələlik isə vəziyyət olduqca ağırdır. Cəbhədə də vəziyyət ağırdır. Bildir bacara bilməmişik, iki yüz hektar sahəyə payızlıq buğda səpilməyib. Heç kəs günahkar deyil. Müharibə! Belə də olur. Lakin, əgər bizim kolxozda olduğu kimi, bütün kolxozlarda yarımçıq əkib, yarımçıq səpib, yarımçıq yığsalar, onda düşməni yenə basa bilmərik. Bəli, bu dəhşətli qüvvənin öhdəsindən gəlmək üçün çörəyimiz də olmalıdır, mərmimiz də. Uşaqlar, mən sizin yanınıza elə o məqsədlə gəlmişəm, bəziləriniz məktəbi müvəqqəti yarımçıq qoyası olacaq. Vaxt gözləmir, qoşqunu yaz əkininə hazırlamaq lazımdır, bizim qoşqu heyvanları isə elə kökə düşüblər ki, baxanda adamın ürəyi ağrıyır – ayaq üstə güclə dayanırlar. Sökülüb-dağılmış qoşqu ləvazimatını hazırlamaq, kotanları, toxumsəpənləri təmir etmək lazımdır, onlar isə qar altında qalıb çürüyür… Bütün bunları niyə deyirəm? Ona görə ki, payızlıq səpinimizin boş qalan sahəsinin əvəzini yazlıq səpinlə çıxmalıyıq. Nəyin bahasına olursa olsun, danışıqsız, cəbhədə olduğu kimi. Bu isə o deməkdir ki, plandan əlavə öz qüvvəmizlə iki yüz hektar sahəni şumlamalı və səpməliyik. İ-ki y-ü-üz! Başa düşürsünüzmü? Bəs işçi qüvvəsini hardan alaq, kimə arxalanaq? Qərara gəldik ki, nəyimiz var-var, üstəlik yaz əkin-səpin kampaniyası hazırlığına əlavə olaraq, ikigavahınlı kotançılar briqadası da təşkil edək. Çox düşünüb-daşındıq. Qadınları göndərə bilmərik. Sahə uzaqda, Aksay çölündədir. Adam yoxdur. Axır bu qərara gəldik ki, kömək üçün sizə, şagirdlərə müraciət edək…

Sitildəyə-sitildəyə həmişə geydiyi boz əsgər şineli əynində, qulaqlı boz papağı başında, qayğılı sərt sifətli, özü isə hələ cavan olan əyriböyür, tayqabırğa, vərdiş etdiyi yol çantası da sırtında, tündməcaz, qaradinməz sədr Tınalıyev belə deyirdi…

Belə deyirdi məktəb yazı lövhəsinin yanında dayanan sədr Tınalıyev və bu lövhədən bir coğrafiya xəritəsi asılmışdı və insanlar ağıl edərək bu xəritədə bütün torpaqları, hələ Seylon, Yava, Sumatra, Avstraliya kimi möcüzəli isti ölkələri də yerləşdirmişdilər və yaşayanda gedib oralarda yaşayasan, kef edəsən, dünya vecinə gəlməyə…

Bax belə deyirdi sədr Tınalıyev…

Bayırda isə çovğun güclənmişdi, əsib sovururdu, pəncərə deşiklərində vıyıldayırdı. Soyuqdan təntiyən, başını küləkdən gizlətməyə çalışan sədr atının şalbanın yanında ayaqlarını yerə necə döydüyünü Sultanmurad pəncərənin qabağından aydınca görürdü. Külək isə atın yalmanını yoluşdurur, sallaq uzun quyruğunu yana atırdı. At yaman üşüyürdü…

Hə, bura sənə Seylon deyil!..

– Dərslərinizdən sizi kef üçün ayırmıram, – Tınalıyev aydınlaşdırdı. – Bu, məcburiyyətdən doğan bir tədbirdir. Özünüz başa düşməlisiniz. Dava yatandan sonra, bəlkə də bir az tez, sağ qalsam, bu oğlanları özüm məktəbə gətirəcəm, xahiş edəcəm ki, təhsillərini davam etdirsinlər. Amma hələlik bizimki belə gətirib…

Sonra dərs hissə müdiri danışdı. Sonra Tınalıyev təzədən sözə başladı. Sinifdə canlanma başlayanda – uşaqlar əllərini qaldıranda ki: mən işləməyə getmək istəyirəm, – Tınalıyev dərhal məsələni aydınlaşdırdı.

– Əgər hər kəs belə fikirləşirsə ki, mən hamını işə apararam, o, səhv edir. Kim pis oxuyursa, deməli, pis də işləyər. İkincisi də, yaxşı şagird itirdiyi vaxtın əvəzini, sonra çıxa bilər. Hə, Sultanmurad, sən sinifdaşların arasında deyəsən hamıdan böyüksən…

Uşaqlar səsləndilər.

– Sinfimizdə hamıdan böyük Anataydır. Bu günlərdə on altı yaşı tamam olur.

– Mən yaşdan danışmıram. Boyu nəzərdə tuturam. Bura bax, Sultanmurad, – o yenə oğlana müraciət etdi. – Sən bildir bağça-bostan yeri əkmisən, elə deyilmi?

– Elədir, – deyərək Sultanmurad ayağa durdu. – Aral vadisində yer əkmişəm.

– Özü də dördatlı, ikigavahınlı kotanla?

– Bəli, dördatlı, ikigavahınlı kotanla əkmişik, amma onda mən yalnız kömək edirdim. Sartbayın kotanı idi, indi o, əsgərlikdədir. Bağça-bostan işi yubanırdı. Ağsaqqal Çəkiş üz vurdu, mən də kömək etdim.

– Mən bunu bilirdim. Elə ona görə də səndən başladım, –deyə sədr fikrini bəyan etdi.

Hamı dönüb Sultanmurada baxdı. Gözü Mırzagülün baxışını aldı. Qız ona o biriləri kimi deyil, ayrı cür baxırdı və özü də qəflətən qıpqırmızı qızardı, elə bil onun haqqında danışırdılar. Sultanmurad bundan pərt oldu, hələ ürəyi də guppuldadı.

– Bağça-bostan yeri mən də əkmişəm! – deyə Anatay yerindən qışqırdı.

– Mən də, – Erkinbəy onun səsinə səs verdi.

Bunun ardınca başqa səslər də ucaldı.

Lakin Tınalıyev xahiş edərək onları sakitləşdirdi.

– Uşaqlar, gəlin işimizi qayda ilə görək. Məsələ çox ciddidir. Əvvəlcə oxumaqdan başlayaq. Dərslərin necədi? – o yenə də Sultanmurada üz tutdu.

– O qədər də yox, – deyə Sultanmurad mızıldandı.

– Necə yəni, o qədər də yox?

– Belə də, o qədər də pis deyil.

– Amma o qədər yaxşı da deyil, – səhərdən bəri sakitcə dayanmış İnkamal müəllimə söhbətə qarışdı. – Ona həmişə deyirəm: sən daha yaşı oxuya bilərsən, bundan yüz dəfə artıq olarsan. Çox zəkalı oğlandır. Di gəl ki bəladır – başı havalıdır.

– Hə-ə, – sədr fikirli halda səsləndi. Mən isə güvənirdim… Nə isə. Atan cəbhədədir. Belə çıxır ki, onunçün çörək qazanmalısan. Bəs sən necə, Anatay?

– Elə mən də onun kimi, – deyə cavab verdi, qaşqabağını tökərək ayağa durdu.

– Belə çıxır ki, biri o birindən qalmaz, – Tınalıyev gülümsündü, azacıq susaraq dedi: – Təzədən məktəbə qayıdandan sonra təhsilin qədrini bilərsiniz. Öz başım çəkib, yaxşı bilirəm. Bir şey olan kimi, bəli, rədd olsun oxumaq, gedib işləyərəm. Məgər təkcə işləmək üçünmü yaşayır insan? Necə bilirsən, Anatay?

Anatay istədi nə isə aydınlaşdırıb desin, amma etiraf etdi:

– Bilmirəm.

– Hər şeyi mən də bilmirəm, – Tınalıyev söhbəti davam etdirdi, – müharibə araya düşməsəydi gedib oxuyardım, hələ imkan olardı oxumağa.

Sinifdə açıq-aşkar gülüşmə başlandı. Məzəli işdir – yekə kişidir, o boyda kolxoz sədridir, hələ meylindən oxumaq da keçir. Onların isə canları boğazlarına gəlib, məktəbdən lap beziblər.

– Burda gülməli nə var ki?– Tınalıyev özü də gülümsədi.– Doğru sözümdür, uşaqlar, of, elə oxuyardım. Bunu siz sonralar, başınız əhlət daşına dəyəndən sonra anlayarsınız.

Elə bu vaxt sinifdə kim isə fürsətdən istifadə edib, sədrin sözünü kəsdi:

– Başkarma-aqay, doğrudurmu, deyirlər siz təyyarədən tullanmısınız?

Tınalıyev başını tərpətdi.

Oğlan əl çəkmirdi:

– Bax, buna varam! Bəs qorxmurdunuz? Mən bir dəfə tütün damının üstündən ot yığınına tullandım – qorxudan dizlərim əsdi.

– Elədir, tullanmışam. Amma paraşütlə tullanmışam, – Tınalıyev izah etdi. – Bu, adamın başı üzərində bir gümbəzdir, dəyə kimi enir aşağıya…

– Bilirik, bilirik, – sinif bir ağızdan küyüldədi.

– Belədir ki, biz desant idik. Paraşütlə tullanmaq – bizim işimiz idi.

– Bəs desant nədir? – yenə kiminsə səsi qopdu.

– Desantımı soruşursunuz? Desant – xüsusi, vacib tapşırığı yerinə yetirmək üçün müəyyən bir yerə atılan, yaxud göndərilən döyüşkən dəstədir. Aydındırmı, başa düşdünüzmü?

Sinif susmuşdu.

|– Desantda bir neçə adam da ola bilər, bir neçə min də. Tınalıyev başa saldı. – Ən ümdəsi budur ki, desant düşmən arxasına keçir, özü də müstəqil fəaliyyət göstərir. Əgər hər şey aydın deyilsə, gələn dəfə də danışaram. İndi isə, gəlin, işlə məşğul olaq. Anatay, sən otur, niyə ayaq üstə durmusan? Sənin atan da cəbhədə vuruşur.

– Mənim d!

– Mənim atam da!

– Mənimki də!

– Mənimki də!

Tınalıyev əlini qaldırdı:

– Bilirəm, hamısını bilirəm, uşaqlar. Elə düşünməyin ki, mən səhərdən axşamacan yalnız kolxozla məşğulam. Orduda olanların da, hospitaldakıların da hamısına bələdəm. Sizin hamınızı tanıyıram. Elə ona görə də yanınıza gəlmişəm. Belədir, Anatay, atan üçün çörək qazanmağa sən də gedəcəksən, bir illiyinə, bəlkə də çox, məktəbdən ayrılası olacaqsan.

– Mən də istəyirəm! Mən də! Mən də! – deyə bir neçəsi yerindən qışqırdı. Belə hallarda hərə özünü bir qəhrəman hesab edir. Hazırda isə bir bəhanə vardı– təki məktəbə gəlməsin. Get, çöldə atla işlə. Özgə nə lazımdır?

– Yox, toxtayın! – sədr onları sakitləşdirdi. – Bu cür olmaz. Kim əvvəllər kotan macı tutubsa, yalnız onlar gedəcəklər.

Bura bax, Erkinbəy, bağça-bostan yeri sən də əkmisənmi? Atan Moskva yaxınlığında həlak olub, bilirəm. Çox atalar, qardaşlar qurban gedib. Erkinbəy, səndən də xahiş edirəm. Bizə kömək əli uzat. Məktəbdə dərs öyrənmək əvəzinə, gedib yer şumlamalısan. Ayrı əlacımız yoxdur. Anana hər şeyi özüm aydınlaşdıraram…

Sonra sədr Tınalıyev iki oğlanın adını da çəkdi – Erkəş və Qubatqul. Özü də dedi ki, adları çəkilənlərin hamısı sabah tezdən atxananın həyətində olsunlar.

Evdə, axşamdan xeyli keçmiş, yatmağa hazırlaşanda Sultanmurad sədrin məktəbə gəlişini anasına danışdı. Anası yorğun-yorğun alnının tərini silərək sakitcə dinlədi – bütün günü kolxozda, fermada əlləş, axşam da uşaqların qayğısı… Səfeh Hacımurad da dəxli olmadan sevinib hay saldı:

– Ay can, ay can! Məktəbə getdi yoxdur! Kotançı ol, at sür! Mən də istəyirəm!

Anası ciddiyyətlə soruşdu:

– Dərslərini öyrənmisənmi?

– Hə, öyrənmişəm, – deyə Hacımurad cavab verdi.

– Onda get yat, səsin də çıxmasın! Bildin?

Böyük oğluna isə o heç nə demədi.

Yalnız qızları yatağa uzandırıb rahatlayandan sonra, üfürüb söndürmək istədiyi lampanın yanında qəhərləndi, özü də Sultanmuradı yatmış bilib, başını əllərinə söykəyərək xeyli ağladı. Arıq çiyinlərini ata-ata için-için ağladı, yaman ağladı. Sultanmuradın ürəyi sıxıldı, yataqdan durmaq, anasına nəvaziş göstərmək, bir-iki xoş kəlməylə onun könlünü almaq istədi. Fəqət onu narahat etməyə iqtidarı çatmadı, qoy ürəyini təkcə boşaltsın. Axı indi o, müharibədə, gözdən uzaq – könüldən iraq atası haqda da, uşaqlar haqda da düşünürdü, ev-eşik, cürbəcür şeylər keçirdi fikrindən.

Qadın qadındır. Gözlərinin suyu ovuclarının içində olur bu qadınların. Tınalıyev sinifdən çıxanda İnkamal müəllimə yaman kövrəldi, hətta şaşqınlaşdı da. Zəng vurulmuşdu, o isə masanın arxasında oturub qalmışdı, tərpənmək istəmirdi. Şagirdlər oturmuşdular, heç kəs eşiyə qaçmadı, müəllimənin yerindən qalxıb qapıya yönəlməyini gözləyirdilər. İnkamal müəllimə elə qapıda ağladı. Özünü saxlamağa çalışdı, amma bacarmadı! Gözləri yaşlı getdi. Sinifdə yaddan çıxıb qalan xəritəni Mırzagül müəllimlər otağına apardı və o da gözləri nəmli qayıtdı. Bəli, qadın qadınlığında qalır. Hamıya yazıqları gəlir, ona görə ağlayır qadınlar. Dünya batmayıb ki, heç dəxli var, bir il çəkər, iki il çəkər, müharibə qurtarar – sonra yenə məktəbə getmək olar…

Sultanmurad eşikdə püskürən qar çovğununu dinşəyə-dinşəyə bu fikirlərlə yuxulayırdı.

Ertəsi günün səhəri qar yenə də ara vermədən ələnirdi. Çovğun buz bağlamış qar üzərində burumlanırdı. Sıx topa buludlar göyü ağırlaşdırmışdı. Sultanmurad atxananın həyətinə çatanacan əməllicə üşüyüb dondu.

Tınalıyevin planlaşdırdığı iş Sultanmuradın düşündüyündən qat-qat çətindi. Əvvəlcə köhnə tövlənin yanındakı ağıla getdilər. Burada qar basmış atxanada atlar başlarını sallayaraq kirlənir, yarıboş axurlarda qabaqdan qalma quru ot qırıntılarını burunları ilə eşirdilər. Məlum məsələdir, atlar yayda saz olur, qışda arıqlayırlar, amma bunlar – bir dəri, bir sümük idilər. Onları işlədib-işlədib, qış qapını kəsəndə – ümumi atxanada qoyub gediblər. Yemləyən, qulluq edən olmayıb. Ot-ələfin qəhədi çıxıb. Az-çox nə qalıbsa, onu da yaz əkininə saxlayıblar.

Oğlanlar çaşbaş halda dayanıb qaldılar.

– Hə, nə gözünüzü döyürsünüz! – qoca Çəkiş, donquldandı. Elə bilirdiniz ki, sizdən ötrü burda Manas tulparlarını burazla bağlayıb saxlayacaqdılar, hə? Ucdantutma seçin – yanılmazsınız. İyirmi gündən sonra bu atların hər biri cavan cöngə kimi dingildəyəcək. Heç şübhəniz olmasın! Yeddiyaşar atlardır– təki yemini ver, qulluq elə! Qalanıyla işin olmasın, özləri bilir!

– Seçin, götürün, uşaqlar, nə lazımdırsa edərik, – sədr dilləndi. – Başlayın. Hərəyə dörd at. Hansıları bəyənirsinizsə…

Elə bu vaxt gözlənilməz hadisə baş verdi. Ümumi atxanadakı o sahibsiz arıq alaşaların arasında atasının atları–Çabdar və Çontoru da veyllənirdi. Sultanmuradın gözü əvvəlcə Çabdarı aldı, onu çal rəngindən tanımışdı, sonra da Çontorunu gördü. Başlar iri, yalmanlar pırtdaşıq, qılçaları nazilib caydaqlaşmışdı, itələsən yıxılardılar. Sultanmurad həm sevindi, həm də qorxdu. Atası ilə şəhərə getdikləri o dəm yadına düşdü. Atasının əlində necə də qənirsiz görünürdü o atlar. Gör indi nə kökə düşüblər… Onda saz və güclü-qüvvətli olan Çabdarla Çontoru əcəb inamla, təpərlə qaçırdılar. İndi isə…

– Budur onlar, baxın, budur atamın atları! – deyə, Sultanmurad sədrə və briqadirə tərəf dönərək qışqırdı. – Budur, Çabdarla Çontorudur. Budur onlar!

– Elədir! Doğrudur! Bekbayın atlarıdır onlar! – qoca Çekiş onun sözünə qüvvət verdi.

–İndi ki belədir, onları öz öhdənə götür! Götür atanın atlarını, – sədr sərəncamda bulundu.

Sultanmurad atasının atlarını ayırdı və əlavə bir cüt də seçdi – Ağquyruqla Qonuru. Dördlük düzəldi. İkigavahınlı kotan üçün qoşqu atları olmalıydı bu dördlük. O biri oğlanlar da bəyəndikləri atları seçib ayırdılar.

1943-cü ilin qışında onları doğma məktəbdən nəyin naminə ayırmışdılarsa, elə o gündən, o andan başladı…

İş başdan aşmışdı, qayğılar ağla gələ biləcəyindən qat-qat çox idi. Atxanada hər işi vaxtlı-vaxtında çatdırmaq lazım idi, üstəlik də, əkinə çıxaracaqları kotanların təmir olunmasında qoca Barpıya və onun topal gürzvuranına kömək etmək üçün gündə bir dəfə dəmirçixanaya qaçmalı olurdular. Əvvəllər metal qırıntısı kimi atılmış kotan əmələsini, dəmir-dümürü indi təzədən söküb yığmaq, vintlərini açmaq, pasdan, palçıqdan təmizləmək lazım gəlirdi. Hətta köhnəlib korşalmış gavahınlar da təzədən işə yarayırdı. Dəmirçilər onların üstündə tər tökür, uclarını döyüb itiləyir, odda, suda bərkidib ovxarlayırdılar. Hər gavahın kara gəlmirdi, əgər hansını tamam-kamal döymək mümkün olurdusa, onda Barpının kefi durulurdu. Belə hallarda o, gürzvuranını məcbur edirdi dəmirçixananın damına qalxsın və ordan atxanadakı uşaqları səsləyib çağırsın.

– Ehey, ay kotançılar! – topal gürzvuran damın üstən çağırardı. – Tez yüyürün bura, usta sizi öz yanına çağırır!

Oğlanlar qaçıb gələrdilər. Onda qoca Barpı sanballı, qaragöyümtraq, təzədən döyülmüş gavahını göstərdi.

– Al, tut, – deyə ehtiyat gavahın almaq üçün növbəsi çatana təqdim edərdi. – Al, al, əllərinlə tut. Bax, ləzzət al. Apar öz kotanına tutuşdur. Gözəyarı ölç, kəsdir, gör yerində yaxşı oturacaqmı. Hə! Gözəlliyə bir bax! Elə bil bəylə gəlin qovuşub! Şumda isə Daşkənd güzgüsündən də yaxşı parıldayacaq. Hələ bu gavahınların aynasında öz ağız-burnunuza da tamaşa edəcəksiniz. Bəlkə, güzgü əvəzinə gözaltınıza hədiyyə edəsiniz Hə? Ömürlük hədiyyə ola bilər! İndi isə apar qoy yerinə, öz tərəcənə. Belədir, belə. Gələn dəfəki o birinizindir. Hamıya çatar. Sonra çölə apararsan. Heç kəsi gavahınsız qoymaram. Hərənizə üç cut hazırlayacağam. Təkcə özümə təzə dişlər döyüb düzəldə bilmirəm, qalan hər-iş əlimdən gəlir. Gavahın sarıdan nigaran olmayın. Bax, ay uşaqlar, çöldə bizi hələ çox xatırlayacaqsınız. Axı, kotanın canı – gavahındır! Qalan hər nə varsa, gavahın üstə qurulub. Gavahın kəsəri – şırım dəyəri! Gavahın kütləşdisə – kotançının qanı getdi. Belə-belə möcüzələr…

Yaxşı kişiydi qoca Barpı. Ömrünü dəmirçixanada keçirirdi. Yeri gələndə qürrələnirdi, amma işinin ustası idi.

Sərraclıq emalatxanasına da tez-tez baş çəkmək lazım gəlirdi. Briqadir Çəkiş məcbur edirdi. Qoşqu ləvazimatını, deyirdi, səliqə-sahmana salmağa kömək edin. Qoşqusuz, qayış-qantarğasız, deyirdi, işiniz aşmaz. Kotanın da olar, atların da, amma qoşqusuz – avara qalarsan. O da düz deyirdi. Buna görə də hərə bacardığı qədər can qoyur, sərraclara kömək edirdi ki, bəri başdan öz atlarına uyğun qoşqu düzəltsin.

Lakin ən başlıca, ən vacib məsələ işlək atlara qulluq etməkdən ibarət idi. Bütün günü səhərdən axşamacan, bəzən lap qaranlıq qarışanacan tövlə işləriylə məşğul olurdular. Atların ot payını – gecə yemini verəndən sonra, elə gecə vaxtı evə qayıdırdılar. Tələsmək, tələsmək lazımdı!

Vaxt əsla gözləmirdi. Yanvarın axırlarıydı. Deməli, qulluq edib atları dirçəltmək üçün otuz, uzağı, otuz beş gün ancaq qalırdı. Əkin başlayanacan işlək heyvanların gücünü-qüvvətini bərpa etmək – indi kotançıların yalnız özlərindən asılıydı. At yatsa da, o, belə yaranıb, axurunda gecəli-gündüzlü yemi gərək gözünün qabağında olsun…

Tınalıyevin hesabıyla fevralın axırında, torpaq yaxasını qardan qurtaran kimi, kotanlar dərhal təbii Aksay mərzinə çıxarılmalıydı. Nə vaxtsa, hələ keçmiş zamanlarda insanlar Aksayda əkin-biçinlə məşğul olmuşlar. Sonralar Aksay çölləri nədənsə baxımsız qalıb. Bəlkə ona görədir ki, Aksay – uzaq-uzaq, adamsız boş çöldür. Üstəlik, orda sahələr dəmyəlikdir, təpə-yamaclardan ibarətdir… Briqadir Çəkişin nəql etdiyinə görə, atası guya deyirmiş ki, Aksayda rəncbərlik edən ya dilənçi kökünə düşüb dərbədər olar, ya da yığdığı məhsulu daşımaq üçün bütün xalqı köməyə çağırarmış. Əvvəl-əvvəl, gərək toxumu vaxtında səpəsən. İkincisi də – yağmurdan asılıdır Aksayın məhsulu. Qoca Çəkiş belə danışardı.

«Əkinçi daim riskə gedir, fəqət həmişə də ümid edir»– Tınalıyev belə deyirdi. Tınalıyev elə ona güvənirdi, kotançıların gücünü də ona hazırlayırdı – ümid edirdi ki, bəlkə xoşbəxtlikdən yağmur olacaq, Aksay bol məhsul verəcək…

Günlər ötürdü. Həftənin axırında atlar az-çox dirçəlmiş, ətə-cana gəlmişdilər, İşlər qaydasına düşmək üzrə idi. Gündüzlər günün hərarəti hiss olunurdu. Qış, deyəsən, əl-ayağını yığışdırmaq fikrindəydi. Buna görə də gündüzlər atları günəqarşıya, eşik axurlarının yanına çıxardırdılar. Günəqarşıda atlar daha yaxşı yeyirlər və daha tez özlərinə gəlirlər. Dördlüyün beşi də – Aksay desantının iyirmi atı çəpər boyu, axurun yanında bir sırada düzülmüşdülər. Sədrin səhər yoxlanışına oğlanlar hazır vəziyyətdə dayanmışdılar, – hərəsi öz dördlüyünün yanında. Onların adını Tınalıyev qoymuşdu «Aksay desantı». Elə hər şey burdan başladı – briqadirlər də, furqonçular da, mehtərlər də onları ayrı cür adlandırmazdılar: desant, desantçılar, Aksay atları, Aksay üçün ot, Aksay kotanları. Atxananın yanından keçən adamlar oraya baş çəkib öyrənirdilər, görən, desantın işləri necə gedir. İndi bütün aul əhli Aksay desantından danışırdı. Özü də hamı bilirdi ki, desanta komandir, Tınalıyev tərəfindən, Bekbay oğlu Sultanmurad təyin olunub. Bu təyinat, əlbəttə, Anatayla toqquşmasız keçmədi. O, dərhal mübahisəyə girişdi:

– Sultanmurad niyə komandir olsun? Bəlkə, biz onu istəmirik!

Bu sözlər Sultanmuradı yandırıb-yaxdı. Dözə bilmədi:

– Mən komandir olmaqdan ötrü sino getmirəm. Könlündən keçir, özün ol komandir!

Oğlanlardan Erkinbəylə Qubatqul da mübahisəyə qoşuldular:

– Bura bax, Anatay, paxıllıq edirsən ha!

– Sənə nə, heyfin gəlir? İndi ki buyurublar – deməli komandir Sultanmuraddır!

Amma Erkəş Anataya qahmar çıxdı:

– Elə isə, Anatayın nəyi əskikdir? O, güclü oğlandır! Nə olsun ki, boyca Sultanmuraddan bir azca alçaqdır. Məktəbdə biz sinifbaşçını seçirdik, eləmi, gəlin komandiri də özümüz seçək… Yoxsa, harda aş – Sultanmurad orda baş!

Tınalıyev sakitcə qulaq asırdı, sonra gülümsündü, başını yırğaladı və birdən ciddiləşdi, sərt görkəm aldı,

– A-ha, səslər kəsilsin! – deyə əmr etdi. – Yaxın gəlin. Sıralanın. Bax belə, cərgəylə düzlənin. İndi ki, desantsınız, desant olun. Hələlik isə, mənə qulaq asın. Yadınızda saxlayın, komandir seçilmir. Komandir yuxarı vəzifəli rəis tərəfindən təyin olunur.

– Bəs o rəisin özünü kim təyin edir? – Erkəş sədrin sözünü kəsdi.

– Onu da ondan böyük rəis!

Araya sükut çökdü.

– Belədir, uşaqlar, – sədr sözünə davam etdi. – Müharibə gedir, biz də müharibədəki kimi yaşamalıyıq. Qulağınızda qalsın, mən sizə görə başımla cavabdehəm. İkinizin atanız həlak olub, üçünüzünküysə cəbhədədir. Mən sizə görə ölülər və dirilər qarşısında cavabdehəm. Lakin mən bu məsuliyyəti öz üzərimə götürürəm, ona görə ki, sizə inanıram. Siz isə kotanlarınızı götürüb uzaq Aksaya getməlisiniz. Xüsusi tapşırıq almış paraşütçülər desantı kimi neçə gün, neçə gecə çölün düzündə tək qalacaqsınız. Əgər siz hər xırda şeydən ötrü höcətləşərək qışqırıb-bağırırsınızsa, bəs onda necə işləyib yaşayacaqsınız?

Bax, belə deyirdi sədr Tınalıyev atxana həyətində, oğlanların cərgəsi qarşısında. Keçmiş paraşütçü, oğlanların qənşərində həmin boz əsgər şinelində dayanmışdı: başında qulaqlı boz əsgər papağı, qayğılı sərt sifətli, özü hələ cavan, əyriböyür, tayqabırğa sırtında da vərdiş etdiyi yol çantası…

Bekbay oğlu Sultanmuradı komandir təyin etdiyi Aksay desantının cərgəsi qabağında sədr Tınalıyev bax belə deyirdi.

–Hər şey üçün cavabdeh sənsən, – deyirdi o. – Adamlara da, işlək atlara da, kotanlara da, qoşquya da cavabdehsən. Aksay şumu üçün də sən cavab verəcəksən! Cavab vermək isə – tapşırığı yerinə yetirmək deməkdir. Öhdəsindən gəlməzsən – başqasını komandir təyin edərəm. Amma hələlik heç kəsin heç bir etirazını qəbul etmirəm.

Bax belə deyirdi sədr Tınalıyev həmin gün atxananın həyətində, Aksay desantının kiçicik cərgəsi qarşısında.

Kotançılar sədaqətlə, heyranlıqla onun üzünə baxırdılar, hər əmrini yerinə yetirməyə hazır idilər. Sədr qənşərdə çal saçlı, zabitəli, dəbilqəli Manasın özü kimi dayanıb durmuşdu, oğlanlar isə onun qarşısında sıralanmış sadiq batırlara bənzəyirdilər. Əlləri qalxanlı, kəmərləri xəncərli. Manasın güvəndiyi o şanlı igidlər, ərənlər kimlər olublar görəsən?

Adlı-sanlı birinci qəhrəman Sultanmurad idi. Hamıdan böyük olmasa da, on altıncı yaşına qədəm qoymuşdu. Zəkasına və qoçaqlığına görə onu – Bekbay oğlu Sultanmuradı komandir təyin etmişdilər. Bütün ataların ən yaxşısı olan onun atası isə onda uzaq səfərdəydi, böyük davaya getmişdi. Öz döyüş atı Çabdarı da o, oğlu Sultanmurada etibar edib getmişdi. Sultanmuradın hələ balaca qardaşı da vardı – Hacımurad. Hərdən zəhlə tökməsinə baxmayaraq, o öz qardaşcığını çox istəyirdi. O bir də gözəl Mırzagül-biykeçi xəlvət sevirdi. Mırzagül-biykeçin təbəssümü hamının gülüşündən gözəl idi. Özü də Türküstan çinarı kimi qamətli, bənizi qar kimi bəyaz, gözləri isə – qaranlıq gecədə şölələnən dağ tonqalları…

İkinci qəhrəman şanlı-şöhrətli Anatay-batır idi. Dəstənin ən böyüyü, on altı yaşını haqlamışdı. Heç nədə heç kəsdən əskik deyildi, azacıq boyu gödəkdi. Gücünə söz ola bilməzdi. Atının da batıra yaraşan adı vardı, Oktoru – yəni, kəhər ox! Anatayın atası da uzaq səfərdəydi, böyük davada. Və Anatay da pünhan sevirdi həmin aybəniz gözəl Mırzagülü. Özü də həmin gözəlin öpüş həsrətiylə alışıb-yanırdı…

Üçüncü qəhrəman mehriban oğlan Erkinbəy-batır idi. Ailənin ən böyük uşağı. Yaxşı və sadiq dost. Hərdən acı-acı köks ötürər, gizlincə ağlayardı. Həmin uzaq səfərdə Moskvanı qoruyanda onun atası qəhrəmancasına həlak olmuşdu. Erkinbəyin atının da batıra yaraşan adı vardı – Akbaypak-gülük, yəni səkil köhlən!

Dördüncü batır isə, Erkəş-batır idi. O da dost və yoldaş. On beş yaşında. Öz fikrini deməyi xoşlardı, mübahisəyə girişəndi. Amma işdə etibarlı adamdı. Onun atası da uzaq səfərdəydi, böyük davada. Erkəşin atının da batıra yaraşan adı vardı – Altın-tuyak, yəni qızıl nal!

Bu batırların arasında beşincisi də vardı – Qubatqul-batır! O da on beş yaşında, o da ailənin ilki. Həmin uzaq səfərdə, həmin böyük davada Qubatqulun atası Belorusiya meşələrində qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Qubatqul işdə yorulmaz oğlandı. Hər bir batır kimi o da öz döyüş atı – Jibekjalı, yəni ipəkquyruq köhlənini çox sevirdi.

Tınalıyevin qarşısında bax belə batırlar dayanmışdılar. O saplaq boyunlu, çəlimsiz çiyinli batırların başları üstündən o yanda isə – uzun axur boyu bağlı kotan dördlükləri dayanmışdılar: beş dördlük, yəni iyirmi araba atı və bu qaçağan atları ikigavahınlı kotana qoşaraq, uzaq Aksaya getməli idilər…

Aksaya, Aksaya, qar əriyən kimi yer şumlamağa! Aksaya, Aksaya: yer buğlanan kimi kotan sürməyə!

Qar isə hər tərəfdə yatıb qalmışdı, möhkəm yapıxmışdı yerə. Öz növbəsində günlər də yaxınlaşmaqda idi.

5

Bəli, həmin günlər yaxınlaşırdı…

Aksaya gedəsi kotan atlarını hərə bir cür adlandırırdı – kimi desantınkılar deyirdi, kimi aksayçılarınkı, – qərəz, bir şey aydındı ki, iki həftə keçəndən sonra dördlüklər tövlədəki o biri atlardan əməlli-başlı fərqlənirdilər. Doyunca yemlənmiş, suvarılmış, qaşınıb tumarlanmış Aksay atları desant axuru boyunca qatarlanaraq, güclənən dolğun əzələləri, şən baxışları və həssascasına şəklənən qulaqlarıyla göz oxşayırdılar. Onların yatmış harınlığı ayıldı və özü-özlüyündə əsl mənada təzədən atlaşdılar. Unudulmuş xoy-xasiyyət üzə çıxdı. Atlar öz təzə sahiblərinə əməllicə isinişib alışmışdılar. Onlar tanış hənirtiyə, addım səsinə tərəf dönərək, astadan, sanki pıçıltıyla, mehrlə kişnəyir, zərif yumşaq dodaqlarını inamla irəli uzadırdılar. Daha oğlanlar da alışmışdılar, az qala atların lap qarnının altına girərək ərklə səslənirdilər: «Hə, ayağını qaldır görək, bir az geri çəkil! Dayan, macal ver, ay çərləmiş! Gör necə də, girişir, yaranır şeytanın biri şeytan! Al ha, sən tək deyilsən, a gülməşəkər!»

İlk günlər açıq havada suvadağa gedəndə atların gözləri alacalanırdı, qılçaları dolaşırdı, sonralar isə oynayıb səkməyə başladılar, ələlxüsus da çaydan qayıdanda. Hərə öz döyüş köhləninin belində atları suvarmağa elliklə aparırdılar. Sultanmurad Çabdarı minərdi, Anatay – Oktoru, Erkinbəy– Akbaypakı, Erkəş – Altıntuyakı, Qubatqul da Jibekjalı. Kiçicik ilxını hər tərəfdən əhatə edərək çaya tərəf qovub aparırdılar.

Qış vaxtı əsas məsələ budur ki, suvadaq münasib yerdə seçilsin, oraya gedən yol sürüşkən olmasın. İllah da bu qədər at birdən su içmək istəyir. Ona görə də çayın sahil buzlarını əvvəlcədən qırıb yer hazırlamaq, yol boyu təhlükəli yerlərə küləş tökmək lazımdır. Sərt şaxtalı günlərdə isə çapıqlar açılmalıdır. Sultanmurad bu işdə də ciddi növbətçilik müəyyən etmişdi: suvat hazırlığı ilə kim hansı gün məşğul olmalıdır. Atlar təmiz, soyuq axar suyu kotançıların nəzarəti altında itələşmədən rahatca içirdilər. Su buz layının altından çıxır, daşlıq dayazlıqda buraya axır, eləcə də daşların arasından yenə buzun altına süzülürdü. Özü də buz qatına dəyərək loqquldayırdı.

Atlar suyun səsini dinşəyirmiş kimi, içməyə ara verir, günün ilıq şüalarında qızınırdılar. Atlar doyunca içdikdən sonra tələsmədən yola çıxır, tövləyə tərəf tərpənəndə oynamağa başlayır, burun pərlərini şişirdərək fınxırır, quyruqlarını yellədərək, irəli-geri səkir, şıllaq atır, şahə qalxırdılar. Oğlanlar da yan-yörədə çapır, döyüş köhlənlərini oynadır, qışqırışırdılar.

Aradan bir müddət də keçdi və camaat desant atlarına tamaşa etməyə gəldi. Tövlədəki atlar elə bil dünyaya təzədən gəlmişdilər. Qocalar girəvəni əldən verməyərək, bu xüsusda fikirlərini söyləyirdilər: deyirdilər at qədər həssas məxluq yoxdur. Ona çəçələ barmağının ucu boyda mərhəmət göstər, o, yüz qat artıqlamasilə əvəzini qaytarar. Özü də müxtəlif rəvayətlər danışırdılar: necə atlar var imiş qədimdə!

Tərif məsələsində yalnız sədr Tınalıyev xəsislik edirdi. O, ən əvvəl desantçıların özlərini, sonra da atlarını nəzərdən keçirirdi. Hər şeyə göz qoyurdu, kotanların vəziyyətini, qoşquların səliqə-sahmanını yoxlayırdı, irad tuturdu ki, filankəsin şalvarının dizi niyə yamanmayıb – əgər anasının vaxtı çatmırsa, özü iynə-sap götürüb tikə bilməzmi? Bəs çul necə, çullar nə vaxt hazır olacaq? Tövləni özünüzlə Aksaya aparmayacaqsınız ki, gecələr çöldə soyuq olur. Tələsdirir, vaxtın daraldığını xatırladırdı ki, Aksayda görüləcəyi gec olan işi indidən yoluna qoymaq lazımdır. Kotan atlarına, birinci növbədə aksayçılara quru yonca vaxtında daşınıb gətirilməsəydi, sədri od götürürdü, dava-qalmaqal qopurdu və o belə hallarda dişinin dibindən çıxanı deyirdi briqadir Çəkişə.

Bu işə öz heyrətini bildirməyən bir də anaları idi. Gah biri, gah o biri gəlib deyinirdi ki, bu cəzadır verirlər, hələ bir desant da uydurublar özlərindən, indiyəcən belə şey olmayıb, ərləri müharibədə olduğu bəs deyil, indi də uşaqlarını saldat ediblər, ev-eşikdə qollarından tutan yox, dərdlərini deməyə həyan tapılmır, səhərdən gecəyarıya kimi tövlədə əlləşirlər… Əslinə baxsan, onlar çox şeyi lap haqqına deyirdilər.

Komandir olduğuna görə Sultanmurada daha çox söz gəlirdi. Hamıya görə cavab verəsi o olurdu. Və dünyada ən çətin şey analar qarşısında cavabdeh olmaqdır. Onun anası bu işə daha əhəmiyyət vermirdi, yorulmuşdu: «Təki atası davadan sağ-salamat qayıtsın, özü bilər. Mənimki mənə bəsdir. Bir gün ayağımı uzadıb o tərəflik olaram, oğul, başına döyərsən, amma gec olar…» Anasına yazığı gəlirdi, halına ürəkdən acıyırdı. Ancaq nə edə bilərdi Sultanmurad; tutalım, lap onun yerinə özgəsi olaydı. Hər desantçının öhdəsində dörd at var idi, üstəlik də iş başdan aşmışdı. Yemlə, sula, təmizlə, qaşovla, yem hazırla və təzədən yemlə, sula, qaşovla, peyin daşı və bu işləri hər dəfə təzədən gör… Hələ atların dəmrovunu, çiyinlərindəki, cidovlarındakı irinləmiş köhnə yağırlarını yuyub təmizləmək, sağaltmaq bilsəniz necə bir əzabdır. Sahə baytar feldşeri hər cür məhlul, yağ-mağ qoyub gedib, müalicəni isə özləri edirdilər. Özü də hər gün. Yoxsa heyvanı sağalda bilməzsən. Yemləyə-yemləyə öhdəsindən gələrsən, di gəl, yaranın üstünə xamut keçir, görüm necə keçirirsən. Bəs nə bilmişdiniz. Bircə salamat at yox idi, hamısının çiyni-döşü yağırlı, ayaqları zədəli. Onu müalicə etmək istədiyini at başa düşmür, hünərin var, tut saxla.

Atlar kökəlib harınlaşanda, bir yerdə durmaqdan bezəndə onları çıxarıb açılışdırmaq lazım gəldi, gündə hərəsini saat yarım yortma sürəydin gərək, yoxsa, briqadir Çəkişin dediyinə görə, «kotana qoşulandan sonra suyu canından çıxacaq, boş gövdəsi qalacaq». Bax elə o zaman olduqca xoşagəlməz bir hadisə baş verdi.

Bir gün desantçıların beşi də öz «döyüş» köhlənlərini çapırtmağa çıxarmışdılar. Sultanmurad Çabdarı, Anatay Oktoru, Erkinbəy Akbaypakı, Erkəş Altın-tuyakı, Qubatqul da Jibekjalı minmişdilər. Əvvəlcə necə lazımdır, yortma sürdülər. Atxananın ətrafında dolandılar, sonra küçəyə çıxdılar, ordan keçib aulun həndəvərində qarlı çöldə yortdular. Günəşli, şəffaf bir gün idi, havadan bahar işığı gəlirdi. Ucalıqdakı dağlar elə bəmbəyaz, elə sakit, elə aydın idilər ki, ağ yamaca bir çibin belə qonsaydı, görünərdi, vızıltısı da eşidilərdi. Qışın nəfəsi kəsilirdi, günəş öz səxavətini artırırdı get-gedə.

Atlar məmnuniyyətlə qaçırdılar. Onlar da açılışmaq, oynaqlaşmaq üçün darıxmışdılar. Yüyənləri boşaltdılar, atlar götürüldü. Ürəklərindən dördnala çapmaq keçirdi. Qabaqda Sultanmurad gedirdi: Anatay isə arxadan onun amanını qırırdı:

– Haydı, sürəti artır, niyə yavaş sürürsən!

Lakin Sultanmurad bir komandir kimi çox da sürəti artırmağa icazə vermirdi. Atı açılışdırmaq – cıdıra çıxmaq deyil. Bu, bir növ işdir, atları məşq etdirməkdir ki, sonra qoşquya girəndə darta bilsinlər. Bütün desant beləcə getməkdə idi. Çöldə atların başını döndərib geri qayıtmaq istəyirdilər ki, təpədən qopan səslər eşitdilər. Uşaqlar məktəbdən qayıdırdılar. Desantçıları görüb, qışqırışır, əllərini yellədirdilər. Desantçılar da cavab olaraq qışqırır, əl eləyirdilər. Öz sinifdaşlarıydı, yeddincilərdi, dərsdən çıxmış başqa siniflər də vardı. Dəstə ilə, səs-küylə gedirdilər. Özü də o dəstənin içində Mırzagülü Sultanmuradın gözü aldı, dərhal tanıdı qızı. O qədər uşağın içindən necə ayırd elədi, özü də bilmirdi, amma düz tanımışdı. Kiçik başşalı arasında nurlanan sifətindən, qamətindən, yerişindən tanımışdı qızı. Deyəsən, qız da onu tanımışdı uzaqdan. Nəsə qışqıra-qışqıra, çantasını yelləyə-yelləyə, o biri uşaqlarla birlikdə təpədən o da qaçırdı. Gərək ki, hələ qışqırıb dedi: «Sultanmura-a-ad!» Özü də necə qaçsa yaxşıdır, qollarını yana açaraq, quş kimi ona tərəf uçurdu, yaddaşına şimşək kimi həkk oldu, o dəm anladı ki, bütün bu günlər ərzində onu düşünüb, onun həsrətini çəkib… Və qəribə bir sevinc dalğası onu ağuşuna alaraq apardı; apardı, sonra da burulğana salaraq fırlatdı…

Nə təhər oldusa, atlıların hamısı birdən dördnala çaparaq təpəyə, sinifdaşlarının qaçdığı tərəfə üz tutdular. Çölü yel kimi keçərək yamaca cumdular. Onlar təpənin yanından döşlə keçər, o heyran baxışlar önündə atlarını dəstəylə oynadar, sonra da tövləyə qayıda bilərdilər. Sultanmuradın fikrincə belə də olmalıydı. Elə bu ara Anatay irəli çıxdı. Onun Oktoru cəld, oynaq at idi.

– Dayan, belə hara, çapma dördnala! – Sultanmurad xəbərdarlıq verdi, lakin Anatay heç dönüb baxmadı da.

Sultanmuradı qəribə fikir yandırıb-yaxdı: «Özünü qıza göstərmək istəyir!» Qəzəbləndi, hövsələdən çıxdı, beyni qızdı və Çabdarın başını buraxdı, qıy vurdu, nərə çəkdi, atın yalmanına yataraq Anatayı haqlamağa başladı. Anatay isə sürəti get-gedə artırırdı. Və dəliqanlılar ötüşə girişdilər, görək qıza birinci kim çatacaq, öz çılğınlığını, üstünlüyünü kim göstərəcək. Aləm idi onların at çapması! Hər halda Çabdar daha güclüydü, atası əbəs yerə demirdi ki, lazım gəlsə o ən qaçağan cıdır atı da ola bilər. Anatayı tufan kimi haqlayan Sultanmuradın sevinci aşıb-daşdı. Sinifdaşlarının birdən-birə dayandığını gördü, onların arasında qızı da gördü. Bu yarışa da onun xətrinə girişmişdi. Özü də üstün gəlirdi. O, Anatayı ötüb keçərkən atı döşün yuxarı səmtinə yönəltdi ki, qıza daha yaxın olsun, həm də Çabdarı yuxarıdan sürməkdə onun bəxti gətirmişdi, yoxsa kim bilir, başına nə aqibət gələ bilərdi. Çünki Anatayla böyür-böyürə çaparaq, azacıq uduşla irəli çıxaçıxdan bircə an sonra, həmin məqamda rəqibinə nəsə oldu. Hamı bir ağızdan qışqırdı. Sultanmurad atın başını çəkərək geriyə baxdı – Anatay gözünə dəymədi. Yel kimi uçan atı birtəhər yavaşıdaraq ağzını geri döndərəndə gördü ki, Oktor yıxılıb, qarın içində geniş şırım aça-aça yamac aşağı yuvarlanıb. Anatayın özü isə kənara düşüb qalıb. Uşaqlar, qar içindən ağır-ağır, güclə qalxan Anataya tərəf qaçırdılar.

Sultanmuradın canına qorxu doldu. Yaxına sıçrayaraq Anatayın əlini qanlı görəndə qorxusu daha da artdı. Mırzagüllə bir anlığa baxışları toqquşdu. Rəngi qaçmış və şaşqın olsa da, o yenə hamıdan gözəl idi… Anatay özünə gələn kimi, aşağıya, qar yığını içində çapalayan atının yanına qaçdı. Yüyən atın ayaqlarına dolaşmışdı. Bu vaxt o biri desantçılar da arxadan özlərini yetirdilər. Hamı birlikdə kömək edərək atı ayağa qaldırdılar. Qulağına dəyən səslərdən Sultanmurad yalnız onu dərk etdi ki, hər şey yaxşı qurtarıb.

Batırların özünü qıza göstərmək cəhdi belə bir pərtliyə çevrildi. Mırzagülün gözünə baxmağa xəcalət çəkirdilər. Sakitcə çıxıb getməyə tələsirdilər, tövləyə qayıtmaq vaxtı çatmışdı. Yalnız aula yaxınlaşanda Erkəş gördü ki, Anatayın mindiyi Oktor axsayır.

– Dayan! – deyə səslədi. – Əyə, görmürsənmi, altında at axsayır.

– Axsayır? – Anatay çaşbaş halda soruşdu.

– Hə da! Özü də necə axsayır!

– Hələ bir az sür get görək, – Sultanmurad bildirdi. – Sən sür, biz də baxaq.

Oktor, doğrudan da axsayırdı. Damarı artıq şişməyə başlamışdı. Pis hadisəydi. Bilmirdilər nə etsinlər. Zəhmət çək, atı kotana hazırla, hazırla, axırda gəl özün öz başına oyun aç. Qarlı yamacda da heç cıdıra çıxarlar, axı hər addımda at sürüşüb, təpəsi üstə yuvarlana bilər. Elə də oldu. Yaxşı ki, hələ özləri güdaza getmədilər.

– Günah səndədir! – deyə pörtmüş, qəzəblənmiş Anatay birdən dilləndi. – Ötüşməyə sən özün başladın!

– Bəs mən sənə qışqırıb demədimmi: «Dayan, hara belə çapırsan?»

– Onda ötüb keçməyəydin!

– Bəs sən niyə dördnala çapıb gedirdin?

Qışqırdılar, höcətləşdilər. Az qala əlbəyaxa olacaqdılar. Lakin ağılları başlarına gəldi. Tövləyə axsaq atla qayıtdılar. Qaşqabaqlı, dinməz-söyləməz qayıtdılar. Atları sakitcə yerbəyer etdilər, axsaq Oktoru da bağladılar axura, amma bundan sonra nə edəcəklərini özləri də bilmirdilər. Çaşbaş idilər, sirri gizlədirdilər. Cavab verəsi olacaqlarını yaxşı dərk edirdilər. Uşaqlar Anataya deyirdilər: get, atabaxanlara məlumat ver, hər şeyi olduğu kimi danış, de ki, Oktor axsayır, nə etməli, necə etməli? O isə ipə-sapa yatmırdı:

– Mən niyə getməliyəm? Günahkar mən deyiləm. Bizim komandirimiz var. Qoy gedib özü məlumat versin.

Təzədən höcətləşdilər. Yenə az qala vuruşacaqdılar. Sultanmuradı hər şeydən çox hiddətləndirən oydu ki, Anatay özünü əsla günahkar saymırdı.

– Arvadsan sən! – Sultanmurad lağa qoydu. – Söz pəhləvanısan! Bərkə düşəndə – girməyə kol axtarırsan! Elə bilirsən qorxuram. İndi ki bu iş olub– özüm gedib hər şeyi danışaram.

– Get da. Sən ki, komandirsən, – Anatay toxtamaq bilmirdi.

Sultanmurad özünə ürək-dirək verərək, hər şeyi olduğu kimi atabaxana danışmalı oldu. O isə təlaş içində qaçıb gəldi, şikəst olmuş atı yoxlamağa başladı. Qalmaqal qopmuşdu. Deməyə nə var – zarafatmıdır, əkinə başlahabaşlada qoşqu heyvanı zay olub əldən çıxsın. Elə bu dəmdə briqadir Çəkiş başlarının üstün aldı. Kimdənsə xəbər tutub öyrənmişdi, kim isə çatdırmışdı ona. Atabaxan elə indi-indi Oktorun ayağını yoxlayırdı, şişin səbəbini müəyyən etməyə çalışırdı görsün – damarımı sərpib, yoxsa sümükmü çatlayıb. Tappıltı bax elə bu məqamda eşidildi; hamı birdən dönüb baxanda kimi görsələr yaxşıdı – briqadir Çəkiş at belində. O, sakitcə atdan düşdü. Xoruzlanaraq qəzəblə onlara yanaşdı:

– Nə olub, nə yığışmısınız buraya?

– Heç, ağsaqqal, fikirləşirik, görək damar sərpib yoxsa sümük çatlayıb?

– Nə fikirləşmək! – Çəkiş hikkəsindən qızararaq partladı necə partladı. – Bu saat bunların hamısını tribunala verəcəm! Yerlərindəcə güllələyəcəm!

Çəkiş əlindəki şallağı bulayaraq kotançıların üstünə cumdu. Oğlanların hərəsi bir tərəfə qaçdı. Çəkiş onların arxasınca götürüldü. Heç kəsi yaxalaya bilmədi və təngnəfəs olmuş qocanın rəngi gömgöy göyərdi, özü də qızışaraq qamçıyla hədələdi, qışqırdı:

– Kotan atlarını gör bir kimlərə etibar etmişik? Bunlar ki, xalq duşmənləriymiş! Hamısını bir nəfər kimi güllələmək gərək! Nə qədər zəhmət çəkdik, nə qədər yem işlətdik, hamısı hədər getdi. İndi nəynən əkəcəyik o boyda yeri?

Atxananı başına götürən briqadir qışqıra-qışqıra, söyə-söyə gedərək Sultanmuradla toqquşdu. O birilər qaçıb dağılışanda Sultanmurad öz yerində qalmışdı. Rəngi avazıyan, qorxuya düşən oğlan gözlərini briqadirə zilləyərək yerindəcə dayanmışdı, cavabdehlikdən yayınıb qaçmağa cəsarət etməmişdi.

– Hə-ə, bu sənsən! Hələ baxırsan da mənim üzümə! – Və qoca Çəkiş özünü saxlaya bilməyib, komandirin kürəyinə çiyni qarışıq bir qamçı çəkdi. İkinci dəfə vurmaq istəyəndə fikrindən vaz keçdi, xırıldadı, ayağını dəhşətlə yerə döydü: – Qaç, köpək oğlu! Qaç, deyirəm sənə! Qaç! Şallaqlayıb öldürəcəm, qaç!

Sultanmurad səndələdi, üzünü əlləriylə qeyri-iradi qoruyaraq, hürkmüş gözlərini briqadirdən çəkməyərək yerində dayandı. O, kürəyində açılacaq yandırıcı şallaq zolağı gözləyirdi. Özü də var gücünü toplamışdı ki, qaçmasın, dözsün, sinə gərsin…

– Yaxşı, yaxşı! – oğlanın inadkarlığına heyrət edən Çəkiş birdən-birə dilləndi. – Qalan payını atan müharibədən qayıdanda alarsan. Bu işin üstündə elə onun öz yanında səni şallaqlayacağam!

Sultanmurad susurdu. Çəkiş isə hələ də özünə gələ bilmirdi. İrəli gedir, geri gəlir, əllərini yellədirdi:

“Sən, qaç deyirsən – bu isə mıxlanıb durub yerində! Sən hələ bir ağlını başına vur, görüm, hara qaçım dalınca! Siz hara, mən hara – çatamı bilərəm dalınızdan! Xala xətrin qalmasın deyə qaçaydın heç olmasa, onda ürəyim bir az sakitləşərdi! İndi səni necə döyüm– əynin tünəkə, qabırğaların sananır, bədənin qamçıya gələn deyil. Döyüləsi yerin də yoxdur! Yaxşı, R olan oldu! Keç bu qocanın günahından. Atan qayıdanda kötəkləyərsiniz məni ixtiyar çağımda, olacağa çarə yoxdur. İndi isə gəl göstər görüm nə həngamə açmısınız…

Qərəz, belə bir həngamə baş vermişdi həmin gün. Sultanmurad payını almışdı. Öz cəzasıydı, çəkirdi. O halda briqadir şallaqsız keçinə bilməzdi. Bu qədər zəhmət, əzab-əziyyət puç olmuşdu– kimin nəyinə gərəkdir şikəst at? Ətlik olub getmişdi. Amma işlək heyvanı kəsməyə kimin əlindən var gələrdi? Çəkişin və digər başı çıxanların dediyinə görə zədə qorxulu deyildi. Anatayın Oktorunu bir qocanın həyətinə aparası oldular. O, atları müalicə edə bilirdi. Oraya yonca, yulaf daşıdılar, növbətçilik düzəltdilər. Bəxtləri gətirmişdi, beş gündən sonra Oktoru tövləyə gətirdilər, işlər düzəlmək üzrəydi.

Ümumiyyətlə, o həftə – bəduğur həftə oldu. Evdə də anası xəstələnmişdi. Əvvəl özünü yaxşı hiss etmirdi, sozalırdı, sonra yüksək qızdırmayla yorğan-döşəyə düşdü. Sultanmurad evdə qalası oldu, anasına, balacalara qulluq etmək lazım idi. Evlərinin necə kasıblaşdığı, necə miskinləşdiyi yalnız onda gözünə çarpdı. Atası davaya gedəndə on baş qoyunları var idi, indi biri də qalmayıb: ikisini qovurmalıq üçün kəsib yemiş, qalanlarını da istiqraz haqqı, nə bilim, hərbi və digər vergiləri ödəmək üçün satmışdılar. Yaxşı ki, qapıda heç olmasa bir inək vardı, yelinləmişdi, yaxın günlərdə doğmalıydı, bir də Hacımuradın Qarayalman eşşəyi veyllənirdi həyətdə. Olub-qalan mal-qara elə buydu. İndi ona da yem tapılmırdı. Damda bir neçə bağlama quru qarğıdalı şaxı qalmışdı. Baxıb hesabladı ki, bu yem inək doğandan sonra müəyyən müddət ancaq kifayət edər; hələ o da nagümandır, əgər qış uzansa– kim bilir, nələr ola bilər. Eşşək özünə yem axtarıb tapmalıdır. Həndəvərdə tikan-mikan tapıb başını dolandırırdı. Yanacaq məsələsi daha betərdi – təzək tükənmək üzrəydi, kuray çırpısı da bir neçə günlük qalmışdı. Bəs sonra? Aktöş köpəyin də qarnı qarnından keçirdi, quru qaraltıydı. Sultanmurad qüssələndi. Özü özündən utandı. Atxanada Aksay desantının hazırlığı işinə gecəli-gündüzlü başı elə qarışmışdı ki, öz təsərrüfatlarının bu acınacaqlı hala düşdüyündən xəbəri yox idi. Məgər beləydimi atası evdə olanda? Vaxtında elə ot biçib tədarük hazırlayırdı ki, qışa da bəs edirdi, yaza da. Yanacaq ehtiyatını da artıqlamasıyla görürdü. Deməyə lüzum yox, atasının vaxtında güzəranları tamam ayrı cürdü – sarsılmaz, tədbirli, gözəl yaşayış. Həm də təkcə öz evlərində deyil, hər yerdə, hər yanda, bəlkə lap bütün dünyada, Məsəl üçün indi həyətləri ayrı cür görünürdü. Xəzan vaxtı yarpağı tökülmüş ağac kimi burada nə isə çatışmırdı. Baxmayaraq ki, aul da öz yerindəydi, küçələr də, evlər də, amma atasının vaxtındakı kimi deyildilər. Hətta ötüb keçən at arabalarının təkərləri də atasının vaxtında olduğu kimi taqqıldamırdı – axı, atası da eyni yolla eyni cür araba sürürdü…

Cambula gedib-gələnlər danışırdılar ki, şəhəri bahalıq, qıtlıq, aclıq basıb, adam görən kimi evə qayıtmaq istəyir. Deməli, şəhər də o zaman atasıyla gedib gördüyü şəhər deyil daha.

Nədən belədir görəsən? Belə çıxır ki, atası burda yoxdur – hər şey pisləşib… Bəs indi haralardadır atası, sağ-salamatdırmı? Ay yarım bundan əvvəl gəlib axırıncı məktubu. Anası təskinlik verir, deyir ki, yolda yubanır məktubları. Doğrudan da məktub gecikə bilər, üstəlik də cəbhədən gəlir. İndi cəbhədəkilərin gözünə məktubmu görünür? Elə əsas məsələ də budur: bir var Çüy kanalından gələn məktub yubana, bir də var – cəbhə məktubu. Bunu hamısı düşünür, anası da, onlar da.

Srağagün səhərə yaxın it qəflətən həşirlə hürdü, sonra səsini kəsdi, sevinclə zingildədi və pəncərəni tıqqıldatdılar. Anası səksəndi, xəstə yatmağına baxmayaraq, yerindən sıçrayıb qalxdı. O da pəncərəyə cumdu. Kim isə dayanmışdı evin yanında. Birinci anası tanıdı.

– Nurqazı dayınızdır gələn, – dedi oğluna, – çıx qarşıla. – Özü də titrətmədən dişləri şaqqıldaya-şaqqıldaya qayıdıb yatağa girdi.

Anasının doğma qardaşı Nurqazı dayı ömrü boyu dağlarda yaşamış, qonşu sovxozda çobanlıq etmişdi. Yaşı ötməsinə baxmayaraq, bu yaxınlarda onu da əsgərliyə çağırmışdılar, Cambuldan isə başqa çobanlarla birlikdə geri qaytarmışdılar. Sürülərə baxmağa adam yox idi. Qoyun-quzunu allah ümidinə qoymaq olmazdı. Yaxşı ki, heç olmasa Nurqazı dayı var idi, hərdən baş çəkirdi onlara. Elə bu dəfə də, bacısının naxoşladığını eşidib, dağlardan enib gəlib, sürüləri hələ yataqlardadır. Atüstü baş çəkməyə gəlib, görsün nə var-nə yox, sonra da obaşdan qayıdıb getsin iş başına.