Kitabı oxu: «Seçilmiş Əsərləri»

Name: Seçilmiş Əsərləri
Author: Çingiz Hüseynov
ISBN: 978-9952-8451-1-2

Şrift:

HEKAYƏLƏR

ÇƏTİN YOXUŞ

Günəş xeyli qalxmışdı, atçılarla birgə uzun yolunu tamamlamağa can atırdı. Günəşi bilmirəm, atçıların yolu ağır idi: dağa qalxırdılar. Cığırlar dağın döşünü zolaq-zolaq cızmışdı.

Azad keçənilki yürüşü xatırladı; institutun alpinist dəstəsi Uşba dağına qalxmışdı. Azad nəinki yaxşı alpinist idi, – söz yox ki, həqiqi geoloq alpinist olmalıdır, – hətta maşın sürməyi də bacarırdı. Amma at minmək də demə elm imiş!..

– Ədə, döndər atı! – qabaqdakı atçının gur səsi Azadın düşüncələrini qırdı. – Ədə, hara sürürsən?

Azad cığırı dolaşıq salmışdı.

– Çək yüyəni, bu tərəfə çək!.. Ədə, cilovu əldən buraxma!

Azad əl-qolunu, bütün bədənini hərəkətə gətirdi, “hə-hə” dedi, Kürən atı nəhayət döndərdi və dağın belində, nisbətən enli cığırda durmuş atlıya sarı sürdü.

– Vur Kürəni! Vur! Xasiyyətinə bələdəm ey, vur!.. Canında qorxu olmasa yeriməz!

Azad qara çubuğu havada yellədi. Kürən at yerişini azca sürətləndirdi. Atlılar sicim kimi dağın belinə dolanan cığıra baxa-baxa yollarına davam elədilər. Qabaqda Ədalət, dalda Azad.

– Yazığın gəlir, yoxsa vura bilmirsən?

– Dilsiz heyvandır.

– Üzdən yazıqdır.

– Görünür, yorulub.

– Ata nə yorğu? Dözümlüdür, vur, canı çıxsın işləsin!

Ədalət düzənliyə baxıb, qamçını var gücü ilə atın sağrısına yapışdırdı: şarapp!

Azadın Kürən atı qamçının şappıltısından ürküb dördnala götürüldü. Azad ayağını üzəngiyə basıb azca yəhərdən qalxdı. Qulağında külək vıyıldadı. Cilov ovçunu yandırdı.

Meşə aşağıda qaldı, düzənliyi də keçdilər. Dağ döşü əlvan çiçəklərin rənginə boyanmışdı. Bala quş ağzıtək açıq göy peyğəmbərçiçəyi, ağ mollabaşı, sarımtıl-qırmızı ulduzbaşlı ətirşah… Meh əsdikcə hündür ceyranotu həzin-həzin xışıldayırdı.

Uzaq yol gəlmiş Kürənin qarnı qalxıb-enirdi. Nəfəsi təngimişdi. Tərdən işım-işım işıldayırdı. Yalı boynuna yapışmışdı.

– Gördün ki! Əsl hikmət qamçıdadır! Vurmasan sürünəcək, tənbəlləşəcək.

– Bu, at fəlsəfəsidir.

– Hər nə ad verirsən ver, amma mən deyəndir.

Azad daha kəsərli söz axtardı:

– Çürük fəlsəfədir!

– Kitab kəlmələrini qoy dar şalvarının dərin cibinə. Mən sənə həyatdan deyirəm.

– Puç ideya xətrinə həyatdan qalxan kimi istifadə eləyənlər az deyil.

– Ağzın hələ isti yerdədir. Ocaq sönəndə qismət olar görüşərik, oxuduğun mahnıları dinləyərik.

– Ocağım sönməyəcək.

– Mən də sənin kimi düşünürdüm.

– Bəlkə ocağınız olmayıb?

– Sən iməkləyəndə biz düşmənin belini sındırırdıq, bala!

Ədalət atın başını elə çəkdi ki, at az qala şahə qalxdı.

Azad dinmədi. Mübahisəni uzatmaq istəmirdi. Ədalət Azadın susduğunu görüb azca yumşaldı:

– Tələsək, axşama az qalır. Dəstə acından qırıldı.

Ədalətin dediyi dəstə Qutor dağında faydalı qazıntılar axtaran kəşfiyyatçı geoloqlar dəstəsi idi.

Azadın bəxti gətirmişdi. Ekspedisiyanın rəhbəri Azadın kağızlarına, tələbəlik sənəd-arayışlarına baxmadan onu dəstəyə laborant götürmüşdü. Bəlkə döşündə birinci dərəcəli alpinist nişanı görmüşdü? Yaxud sorğu-suala vaxtı yox idi? Xahişə qulaq asdı, adını soruşdu və – götürdü. Dedi, maaşın bu qədər, işin bu, filan günü çıxırıq. Vəssalam.

İşgüzar adama oxşayırdı. Saçı ağarmışdı, lakin üzdən nisbətən cavan görünürdü. Azad sonralar eşitdi ki, ailəsi yoxdur. Ömrünü-gününü ekspedisiyalarda keçirib. Dincəlmək vaxtı çatmamışdı. Azərbaycanı qarış-qarış gəzmiş, Sibir tərəflərdə, Kamçatkada da olmuşdu. Oralarda hətta adına mədən də var, xüsusi geoloji xəritələrdə “Yuaq” adı ilə məşhurdur, yəni Yusif Əliyeviç Həsənov.

Azad geoloqlarla da, Ədalətlə də qatarda tanış oldu. Ədalət Azaddan on-on beş il böyük idi, ona görə də Azadla danışanda zarafata, nəsihətə daha çox əl atırdı. Azad cavab qaytarmasa da, söz altında qalmırdı, yeri gəldikcə Ədalətin dediklərinə öz münasibətini bildirirdi. Necə də bildirməsin axı? Söhbət ulduzlardan da gedir, çörəkdən də. Həqiqi və yalançı rəhbərlərdən və xalqdan. Çindən və müharibədən. Uzaq-yaxın keçmişdən və gələcəkdən. Söhbət uzun çəkmirdi. Axşam qazıntı işlərindən yorğun qayıdıb çay içəndə atışırdılar, sonra çadırlara çəkilib çöl yorğan-döşəklərinə girirdilər. Bəzən Yusif müəllim “bəsdir, yatın” deyir və danışıq yarıda kəsilirdi. Lakin sonra yenə davam edir, söhbət söhbəti gətirirdi. Azadın yanında məgər “əkşi, nə xalqbazlıqdır?”, yaxud “bu söz-söhbətlərlə camaatın fikrini indiki çətinliklərdən yayındırmaq istəyirlər” demək olar? Ədalətin “nə olsun ki?” kəlmələri quru saman olub mübahisə ocağını alovlandırırdı. Azad coşur, təzə dəlillərə əl atır, təzə faktlar gətirirdi. Dəstə rəisi baş geoloqla laborantın söhbətinə demək olar ki, qarışmırdı. “Nə xeyri? Qazıntı işlərinin gedişini düşünməliyik. Lazım olan metalı tapınca nə qədər süxur yığıb yoxlamalı, seçib ayırmalıyıq!” Vicdanla işləyən Yusif müəllim çox nadir hallarda məqsədinə çatmırdı. İndi də axtardıqları metalı tapacaqlarına əmin idi, başqa cür ola bilməzdi. “Söz-söhbətlərdən nə çıxar? Çalışmaq, axtarmaq və tapmaq lazımdır! Kimin haqlı olub-olmadığını bildin-bilmədin, nə xeyri? Çörək lazım, metal lazım, təmiz əl, ləkəsiz qəlb lazım…”

Azad gözünü Kürən atın sünbülü yalından çəkib, Ədalətin dağ günəşindən yanmış qırmızı boynuna, rəngi solmuş sətin pencəyinə dikdi. “Boynunun ardını tük basıb, dəlləyə getməyə vaxt tapmadı. Bazara, mağazalara qaçdılar, xurcunları yeməklə doldurdular”.

“Bəs bu baş geoloq yoldaş niyə isti evini buraxıb özünü dağa-daşa salır? Məsələ yalnız qazancdadırmı? İdealı nədir? Həyatda nə axtarır? Metalmı? İnammı?.. Müharibədə olub. Bir-iki ordeni var. Candan-qandan keçib, indi “nə xalqbazlıqdır?” deyir, cavanlıqda isə xalq yolunda həyatını verməyə hazır olub. Sağ qalıbsa, xoşbəxt təsadüfdür, ölə də bilərdi. Bəlkə mənim bu adam haqqında hökmüm yanlışdır? Birtərəflidir? Tələm-tələsik hökm verməkdə ustayıq!..”

Hündür dağı aşıb ondan da uca sıra dağlar gördülər. Çiyin-çiyinə durmuş nəhəng pəhləvanları xatırladan dağlar sanki dərindən nəfəs alırdı; qar qoxulu meh atlıların qızarmış üzlərini yaladı, kürəklərə yapışmış nəm köynəklərə dəydi, bədənləri soyutdu.

Aşağıdan, göz işlədikcə uzanan, dibi görünməyən aşağıdan qulaqbatırıcı gurultu qopurdu; bu, qalın meşəliklərdə gizlənmiş dağ çayının səsiydi.

Getdikləri dolama cığır dəvə belli qoşa dağı ikiyə bölən dərin dərəyə enirdi

Ədalətin atı enişi asanlıqla düşüb, yoxuşu da birnəfəsə qalxdı. Kürən atın ayağı daşlara dəydikcə sürüşür, çınqılı əzir, torpaqda batırdı. At böyük əzabla dərəyə endi, yoxuşa çıxıb bir-iki addımdan sonra dayandı.

– Ədə, qoyma dayansın! Vur o… – Ədalətin qəzəb dolu sözlərini dağ çayının gurultusu boğdu.

Azadın qara çubuğu-kar eləmədi, at durduğu yerdən tərpənmədi. Ürəyi az qala köpüklənən ağzından çıxacaqdı. Elə döyünürdü ki, guppultusunu dağ çayının nərəsi belə əridə bilmirdi.

Azad sağ ayağını üzəngidən çıxartdı, bir əli yəhərdə, o biri əli cilovda, atın belindən qorxa-qorxa yerə sürüşdü. At az qaldı dərəyə aşsın. Azad yəhərdən yapışdı, sonra qabağa keçib cilovu darta-darta cığırla yuxarı qalxmağa başladı.

Kürən at boynunu uzadıb Azadın arxasınca yeridi.

– Özünü yorma, min!.. At fəlsəfəsi necədir? Xoşuna gəlir? Vuraydın, dərədən çıxaydı, səni də belində aparaydı!

Yoxuş olduqca çətin idi. Azad elə bil atı çiyninə almışdı. At minməyə öyrəşməyən ayaqlar sözünə baxmır, sürüşürdü. Azad sanki kiminsə acığına yorğunluğu qovur, atın yükünü yüngülləşdirdiyindən həzz alırdı. At dərədən çıxanda Azad dərin nəfəs aldı, qolu ilə alnının tərini sildi. Ədalətə baxıb gülümsündü.

– Yox, bu olmadı! – Ədalət atından düşüb Azada yaxınlaşdı. – Kürənin tempiynən getsək, dağda gecələməli olacayıq, dəstə də axşam ac yatacaq!

– Bəs necə olsun? Atı məhv edək?

– Qorxma, ölməz! Atın canı bərk olar!.. Keç mənim atıma min.

– Fərqi nədir?

– İzahat verməyə nə vaxtım var, nə də həvəsim! Ata cavabdeh mənəm, nə deyirəm onu elə.

Azad çiyinlərini çəkdi:

– Kürən sözünə baxacaqsa, mən razı.

– Onu elə yumşaldım ki!..

Ədalət Azada kömək edib öz atına mindirdi. Kürənə yanaşıb cilovundan tutdu, qamçı ilə ata möhkəm ilişdirdi. Yaş dəridə qamçının izi qaldı – tünd, enli, uzun zolaq. Bir də vurdu. At vahimə dolu gözlərini Ədalətə dikib hürkə-hürkə başını var qüvvəsi ilə geri çəkir, fınxırır, atlının əlindən qurtarmaq istəyirdi. Ədalət cilovdan bərk tutmuşdu, qamçını qəzəblə Kürənə endirirdi. Qamçının əks-sədası dağlarda eşidilirdi.

Azad atdan necə atıldığını bilmədi; Ədalət əlini bir də qaldıranda Azad qamçıdan yapışıb aşağı dartdı:

– Dayan! Bu nə vəhşilikdir!..

– Burax qamçını!

Azad Kürənin cilovunu Ədalətin əlindən dartıb aldı, qamçını onun üstünə atıb:

– Çəkil, – dedi.

Azadın coşmasındanmı, Kürənə möhkəm ilişdirib qəzəb tikanını ürəyindən çəkib çıxartdığındanmı, nədənsə, Ədalət birdən-birə soyudu, sakitləşdi: atına yaxınlaşıb yoldan qırağa çəkdi, Azada dönüb amiranə:

– Onda keç qabağa! – dedi.

Azad Ədalətin yanından ötüb keçəndə Kürənin diksindiyini hiss elədi.

Azad qabağa düşdü. Ədalət atını tez-tez qamçılayır, dincəlməyə macal vermirdi, Kürən də qamçı zərbələrini eşidib, addımlarını yeyinləşdirirdi. Hərdən Ədalət yaxınlaşıb qamçısını Kürənə endirirdi, yorğun at qorxusundan yerindən götürülüb qaçırdı. Azad dinmir, Ədaləti düşünürdü: “Qəlbində gör nə qədər kin var! Kürəni necə vururdu!.. Bəs necə olsun? Axı tələsməliyik!.. Eh, analitik, analitik!..”

Ay yavaş-yavaş saralmağa başlayanda atlılar qoşa çadır yerləşən dağa çatdılar. Dolu xurcunlar, yəhərlər atların belindən götürüldü. Ocaq qalandı, çaydan qaynadı, çay dəmləndi. Süfrəyə qənd, pendir, çörək gəldi.

Geoloqlar iştahla yeyirdilər.

Azad əlini çörəyə uzatmadı – bərk yorulmuşdu, iştahı qaçmışdı. Təpəyə baxdı. Kürən at təpədə hərəkətsiz durub iri gözlərini yerə dikmişdi. Qaralan göyün fonunda atın silueti aydın görünürdü. Göy, təpə və at nəhəng şəkli xatırladırdı.

Kürən at sanki dərin fikrə getmişdi. Gəlib-keçdiyi eniş-yoxuşlarımı düşünürdü?

ƏRİYƏN HEYKƏL

Hər gün səhər tezdən oyanıb sinə dolusu təmiz hava udanda fikirləşirəm ki, bu bağı götürməkdə çox ağıllı iş görmüşəm. Bağı ilk dəfə payızda görəndə, düzü, tərəddüd etdim. Xali bir yer idi. Sarı, yumşaq qum yabanı tikanlıq altında itib-batmışdı.

Meynələrin kösöyə bənzər qapqara, qupquru qolları göyə qalxmışdı, uclarında iki-üç solğun, büzüşmüş yarpaq göyərirdi; torpaqdan qida almayan yarpaqları gün yandırıb-qurudur, külək qoparırdı.

İyirmi-otuz il qabaq bu bağlarda nələr yoxmuş: ağ şanı, dərbəndi, pişraz, qara şanı…

Payıma iki, qonşumun payına isə üç əncir ağacı düşmüşdü. Daha nardan, gilasdan, hətta tutdan danışmıram, heç birisi yox idi.

Sahəmdə quyu vardı. Kor quyu idi. Qonşumla köməkləşib adam çağırdıq, elə ilk günlərdə o qədər də dərin olmayan quyunun gözünü təmizlətdik. Suyu az idi – gündə on-iyirmi vedrə.

Payız və qış aylarının şənbə və bazar günlərində bağa gələndə qonşumu əlləşən görərdim. Mən sahəmi hələ təmizləyib qurtarmamışdım, onun bağının qumu isə tikanlardan tərtəmiz təmizlənmişdi. O da, mən də özümüzə birotaqlı, sement səkili ev tikdirdik. Quyumuza yaxın iri çarhovuz düzəltdik. Çəpər də çəkdik ki, külək qumumuzu aparmasın.

Yazın əvvəllərində bağa köçdük.

Səhər hantellərimi götürüb ayaqyalın sement səkiyə çıxıram, məşq edirəm: əllər yuxarı, əllər qabağa, sağa-sola; qıçlarımı bükmədən əyilirəm, hantellər yerə toxunur. Ağ ciyərlər genişlənir, qan təzələnir, bədən cavanlaşır. Qum səhərə yaxın düşmüş şehdən nəmdir: ayaq basdıqca ləpir yeri qalır, yaş, nazik qum qabığı sökülür, sapsarı quru qum üzə çıxır – quyuya yaxınlaşıram.

İlk günlər qonşum da obaşdan oyanıb mənim hərəkətlərimi izləyir, necə məşq elədiyimə diqqətlə baxırdı. Quyudan suyu çəkəndə nəzərlərini bədənimdə hiss edirdim. Baxır və hey papiros çəkirdi. Düzü, ac qarına papiros çəkməyi xoşlamıram. Ye, sonra çək, ləzzət versin. Nə isə… Qonşum baxır, mən də qollarıma güc verib əzələlərimi oynada-oynada vedrəni quyudan çəkirdim, suyunu vedrəmə töküb, əlüzyuyanımızı soyuq su ilə doldururdum. Qolsuz köynəyimi çıxardıb qurşağacan yuyuna-yuyuna gözaltı qonşuma baxıb, onun hətta bir qədər yaxın gəldiyini görürdüm. Buna təəccüb də eləmirdim: müxtəlif bədənlərə baxıb öyrənmək qonşumun peşəsidir. Elə bağı alan günün səhəri arvadım mənə demişdi ki, qonşumuz şəhərimizdə tanınmış heykəldüzəldəndir, yəni heykəltəraşdır, nə bilim medalları, diplomları var.

Qonşum səkisində özünə balaca bir iş yeri ayırmışdı, iri stolun üstünə şokolad yağına oxşar plastilin yığmışdı, nə isə düzəldirdi. Əvvəl üç qalın plastilin sütunları ucaldı, sonra sütunları fəhlə fiqurları əvəz etdi: üç fəhlə, çiyinlərində də ağır boru. Addımlarını inamla ataraq gedirdilər. Borudan möhkəm yapışmışdılar. Çiyin, boyun və bədən əzələlərini plastilin hələ özündə gizlətmiş, fəhlələrin üzləri də hələ çəkilməmişdi.

Dəsmalla bədənimi qızaranacan silib qurudanda ləzzət alıram, soyuq quyu suyundan donmuş kürəyim, qollarım və sinəm isinir.

Şəhərdə bu yaxınlarda təzə evə köçmüşəm, iki gözlü ayrıca mənzildir, pis tikməyiblər, amma di gəl ki, çox alçaqdır: əllərimi hantellə qaldırmaq istəyirəm, az qala tavana toxunuram, qorxuram ev uçar, içəri keçəndə də başımı əyirəm ki, qapıya dəyməsin. Balkonu da var, bapbalaca, nə samovara od sala bilirsən, nə də manqal qoyursan. Sözüm manqalda yox, samovardadır. Köməkçim Ziya deyir, usta, elektrik samovarı al. Deyirəm, avam olma, ağzının ləzzətini bil! Odur ey, mən qurulananacan samovar qaynayır, ətrafı xoş ətir bürüyür. Qonşum deyir, səhər iştahı olmur. Deyirəm, hantellərimi verim, iştahın gəlsin. Gülür.

– Ay Əlislam, gecikirsən ha!..

Arvadımın səsidir.

Elektrik qatarının fitini eşidib, azca sonra özünü görürəm – şəhərə tələsir. Mən də çay içib qalxıram, qatarım on beş dəqiqədən sonra gələcək. Arvad pencəyimin cibinə qəzetə bükülü pendir-çörək qoyur. Mən qonşumun bağından keçib kəsmə yolla “Gilaslı” stansiyasına doğru addımlayıram.

Neçə gündür plastilin fəhlələri eyni vəziyyətdə görüb işə gedirdim: üzlər hələ də naməlum, əzələlər görünməz idi. Bir axşam qonşum mənə dedi ki, evi xoşuna gəlmir, öz layihəsi üzrə yaxşı bir ev tikdirmək fikrindədir. Demə, başı layihəyə qarışmışdı. Xahişi də oldu. Dedi:

– Usta, qorxuram işlədiyim heykəl əl-ayağa dolaşa, yerə düşə əzilə. İstəyirəm stolla bərabər sizə tərəf aparam, qoy hələlik səkinizdə qalsın.

Köməkləşib stolu evimizə sarı çəkdik. Plastilin fəhlələr sanki stola yapışmışdılar, möhkəm durmuşdular. Mən dal-dalı gedirdim, fəhlələrin hələ çəkilməmiş kor üzləri məndəydi. Mənə canlı görünürdülər. Qəribədir: elə bil mən yoldaşlarımla birgə borudan yapışıb onu buruğa sarı aparırdım. Plastilin fəhlələrə baxdıqca, borunun ağırlığını çiynimdə və qollarımda hiss edirdim. Bəlkə bu, quyunun dibinə salınan sonuncu borudur? Fəhlələri biz aparmırıq, onlar özləri yeriyirlər, bu boru mütləq neft yatağına çatacaq, neft gətirəcək. Mənim briqadamın boruları isə hey yerin qəlbinə sancılır, xeyli getmişik, lakin nəzərdə tutulan dərinliyə hələ çatmamışıq.

Daş qurtardıqca, yük maşınları daş gətirirdi.

Səki xeyli genişləndi, köhnə, mənim evimlə ekiz yaranmış evin yerində hündür, möhkəm, iri pəncərəli üçotaqlı ev yüksəlməyə başladı. Qonşumun gözəl zövqü vardı: ev mənə təzə bəyi xatırladırdı – ucaboy, ağ bənizli, incə, lakin sağlam bədənli. Bizim ətrafımızdakı evlərin damları nədənsə yastıdır, qonşumun evinin damı üçbucaq şəklindədir, üstü də qırmızı kirəmitli; həm damdı, həm də ikinci mərtəbə. İmkan tapıb mən də evimin yastı damını şiş bucaqlı, qırmızı kirəmitli damla əvəz edəcəyəm.

Stol və heykəl qonşumun genişlənmiş səkisində öz yerini tutdu.

Bir gün gördüm ki, qonşum çarhovuzunu söküb. Bu cür nəhəng, gözəl evin yanında köhnə çarhovuz, köməkçim Ziya demişkən, olduqca primitiv görünürdü, yəni çox balaca idi, təzə evə yaraşmırdı, bağın səliqəsini pozurdu. Səliqə deyəndə, çarhovuzda mən elə bir eyib görmürdüm, lakin belə binanın qabağında gərək yaraşıqlı, iri, dərin, dəryaçanı xatırladan çarhovuz tikiləydi. Məncə, qonşum bu cür düşünürdü. İnanmıram ki, köhnə çarhovuzu pisləyəydi, axı balaca da olsa, qonşuma az xeyri dəyməmişdi, onun suyu ilə cavan meynələr, firqəndə olanda, gilas və qaysı tingləri bolluca suvarılmışdı.

Səhərlər məşq edəndə gah tikilən çarhovuza baxırdım, gah da heykələ. Plastilin fəhlələr lal-dinməz durub ağır borunu çiyinlərində saxlayırdılar – nə borunu yerə sala bilir, nə də buruğa çatırdılar.

İki günə çarhovuz hazır oldu. Bir axşam mədəndən evə qayıdanda çarhovuzu su ilə dolu gördüm – sudaşıyan maşınlar doldurmuşdu.

Qonşum məni çarhovuzuna baxmağa çağırdı. Yamanca dərin və geniş idi, istəyirsən tullan, istəyirsən üz.

– Mübarəkdir!

– Su istəsən, qurbandır.

– Firqəndəni qurtarmışam, payın çox olsun!

– Sabahdan təzə işə başlayıram. Usta, bu bağı ki görürsən, gərək ona can-başla qulluq edəsən. Bağınkı da quyudur. Quyusuz bağ bağ deyil.

– Düz buyurursan, qonşu.

– Sən də, usta, asudə nəfəs alarsan, özün görürsən ki, sənin quyun ikimizə bəs eləmir.

Qonşum ağıllı söz dedi: quyusuz bağ bağ deyil.

Bağıma keçəndə gözüm səkidəki stola sataşdı: plastilin fəhlələr ağ əski ilə örtülmüşdü. Nədənsə üşüdüm. Ağ əski görəndə qanım qaralır. Nə isə… Qonşum heykəli toz-torpaqdan qorumaq üçün örtmüşdü, plastilin zay ola bilərdi.

Quyu da qazıldı.

Qonşumun qorxusu əriyib yox oldu: qorxurdu şor su çıxa, xoşbəxtlikdən şirin su çıxdı. Quyu motorla işləyirdi. Su çarhovuza, oradan da borularla meyvəliklərə, bolluca su istəyən ağaclara tərəf axırdı.

Səhər qonşumun bağından keçirdim ki, kəsmə yolla vaxtında elektrik qatarına çatım, böyürdən zırpı bir it üstümə atıldı. Tez qırağa çəkildim. İt, zəncir onu boğsa da, dik qalxıb qəzəblə mənə hürürdü. Qulağı kəsik qoyun iti idi.

Yoluma davam etdim.

Axşam qayıdanda it yenə mənə boğuq səslə o ki var hürdü. “Bircə itimiz çatışmırdı, – düşündüm. – Səsdən qulağımız batacaq”.

Bakı bağlarının çoxu hündür daş hasarla əhatə olunub. Belə hasarları görəndə ürəyim sıxılır. Uzaqları görməsəm, darıxıram. Düzü, üfüqlərə doyunca baxmaq üçün mən bu bağı götürdüm. Səhər tezdən durub günəşin üfüqdən boylanmasına baxanda, uzaqlarda, lap uzaqlarda bizim mədənin sıx buruqlarını, evimin dal tərəfinə keçib səhər gümüşü, axşam isə göyün rəngindən azca fərqlənən tünd mavi dənizi görəndə elə fərəhlənirəm ki!..

Qonşum bağını hündür hasarla dövrəyə alırdı.

Biz qonşumuzun sağında oluruq. Hasarı sol tərəfdən başlayıb o yanı qurtarmışdı, bizə sarı yaxınlaşırdı. Beş cərgə daş gedib, üst üç cərgəsini şahmatsayağı tikirdi; dördkünc pəncərəciklər qala boşluqlarını xatırladırdı. Dünən axşam sonuncu dəfə evə kəsmə yolla qayıtdım: qonşumun hasarı hazır olandan sonra yolum azı on dəqiqə uzanacaq, çünki daha onun bağından keçib kəsmə yola çıxa bilməyəcəyəm, stansiyaya şose ilə getməli olacağam.

Səhər evdən çıxanda gördüm ki, qonşum bağın sağ tərəfində işləyir, ustalar da hasarı hörürlər.

Stol görünmürdü. Yalnız örtük ağarırdı.

Bizim qazıdığımız quyu layihədə göstərilən dərinliyə çatdı, lakin neft çıxmadı. Deyəsən, bir qədər də qazacağıq. Özümü yorğun hiss edirdim. Neftin çıxmamağındandı.

Axşam hasar tikilib qurtardı. Qonşum tərəfə baxanda yalnız kirəmitli üçbucaq dam və iri pəncərələrin üst hissəsi görünürdü.

Qonşum bizi qonaq çağırdı. Bağlarına girəndə itin zənciri cingildədi, boğuq səsi bağın sakit axşamını diksindirdi. Qonşum iti güclə susdurdu.

Yaxşı plov bişirmişdilər. Yedik, içdik.

Bizi yola salanda qonşum ayaq saxladı, əlini çiynimə qoydu:

– Deməyin ki, hasar çəkmişəm. Bağımız ayrı olsa da, ürəyimiz birdir. Usta, yadında saxla ki, sizə hasar-zad yoxdur.

Ürəkdən deyirdi. İnanırdım.

– Hələ bağda o qədər görüləsi iş var ki… qurtaran deyil!

Qonşum danışırdı, mən isə səkidəki stola baxırdım, Örtük yox idi. Son üç-dörd gündə keçən istilər plastilini əridib axıtmışdı: fəhlələrin çiyinlərindəki boru əzilib-əyilmiş, möhkəm qollar taqətdən düşmüş, dizlər bükülmüş, fəhlələr vüqarlı görkəmlərini itirmişdilər.

Daha heç yerə tələsmirdilər.

Çiynim ağrıdı. Qonşum, deyəsən, bunu duydu, əlini çiynimdən götürdü.

Gün batmışdı, lakin bizim buruqların şiş ucları hələ də günəşi görürdü.

İstiydi. Və elə sakitlik idi ki, dənizin necə nəfəs aldığını eşidirdim. Amma heyif ki, dəniz çox yaxın deyil. Bu yorucu, darıxdırıcı istidə çimmək pis olmazdı.

TELEFON ZƏNGİ

Lift onların mərtəbəsində dayanır. Sükut. Az sonra qapı zəngi çalınır. Sevda, qucağında uşaq, qapını açır. Boz sırıqlı geymiş gözətçi qadın:

– Sizi telefona çağırırlar, – deyir.

Ev təzə tikildiyindən, mənzillərdə hələ telefon yoxdur. Birinci mərtəbədə bütün blok üçün ancaq bircə telefon çəkiblər, gözətçi qadın həm gedib-gələnlərin köməyinə çatır, həm liftə baxır, həm də telefona cavab verir.

Liftin qapısı açıqdır, qaranlıq mərtəbəyə sarı işıq düşür.

– Bu dəqiqə!

Sevda biryaşlı oğlunun çiyninə şal salıb çıxır. Əvvəl mənzilin, sonra isə liftin qapısı örtülür. Mərtəbə qaranlıqlaşır…

– Kimdir danışan? Zərifə? Hansı Zərifə?.. – Təəccüb. Sükut. – A, Zərifə!.. Nə əcəb səndən? – Uşaq dartınır, şalı çiynindən atmaq istəyir. İstidir. – Dayan, Gündüz!.. Oğluma deyirəm… Yaxşı, gözləyirəm, gəl… Bu gün günü evdə olacağam, nə vaxt istəsən gələ bilərsən.

İstidir. Lift yenə onların mərtəbəsində dayanır. Mərtəbəyə işıq düşür. Liftin qapısını örtmədən evin qapısını açır. Əvvəl liftin, sonra isə mənzilin qapısı örtülür. Mərtəbə yenə qaranlıqlaşır – lampası xarab olub, dəyişmək lazımdır.

“Nə əcəb Zərifədən?! Görəsən mənə nə işi düşüb?” Sevda fikrə gedir. Şalını paltarasılana atır. Oğlunun əllərindən tutub otaqda gəzdirir.

“Sonuncu dəfə… deyəsən toyumuzdan sonra görməmişəm. Nə işi ola bilər?”

Geri çəkilib oğlunun əllərini buraxdı.

– Gəl, qorxma! Gəl, gəl…

Uşaq büdrədi. Sevda onu qucağına aldı:

– Mənim Gündüzüm!

Otaqda gəzinməyə başladı.

…Bir həyətdə olurdular. Zərifə Sevdadan beş-altı yaş böyük idi. Zərifəgil ikinci mərtəbədə, Sevdagil yarımzirzəmidə yaşayırdılar. Pəncərələri daş pilləkənə baxırdı. Qalxıb-enənlərin ancaq çəkmələrini görürdülər.

Atalarını müharibənin ilk günlərində əsgər apardılar. Eyni hissədə, eyni cəbhədə vuruşurdular. Məktubları da demək olar ki, bir gündə gəlirdi.

Çətin illər idi: çörək üçün alaqaranlıqdan durub uzun növbələrdə dayanırdılar, qənd çatışmırdı, yağ yox idi. Çox vaxt çayı quru çörək tikəsi ilə içirdilər.

Yeddi yaşında olan Sevda evin bütün işini görürdü. Anası tikiş fabrikində işləyirdi, səhər tezdən gedib axşam qayıdırdı. Hərdən evə yarım kiloluq bankada çəhrayı povidlo gətirirdi, ləzzətlə yeyirdilər. İndi evdə povidlonu xoşlayan yoxdur. Xüsusən Sevdanın qızı yeddi yaşlı Aygün.

“Doğrudanmı mən qızım boydaydım? Qəribədir. Bəs o qədər işin öhdəsindən necə gəlirdim?.. Zərifənin mənə nə işi düşüb?”

Atalarının qara xəbərini də bir vaxtda aldılar. Sevda məktəbə təzə ayaq basırdı, ölüm kağızını sonralar oxuya bildi: “Vətən uğrunda… Qəhrəmancasına…”

Zərifə yeddinci sinfə gedirdi. Qız elə bil üzünü südlə yuyurdu, qaşlarını kömürlə çəkirdi. Od parçası idi. Tez-tez gülərdi. Elə şən, elə ürəkdən gülərdi ki, ona qoşulub gülməmək mümkün deyildi. Gündən-günə qəşəngləşirdi. Bədəni dar paltarına sığışmırdı, Elə bil müharibə deyil, toy-bayram idi. Balaca Sevda ürəyində Zərifəyə acıqlanırdı.

“Amma onu nahaq qınayırdım, axı o zaman Zərifənin on dörd yaşı vardı, qanı qaynayırdı…”

İki nəfər tez-tez yuxarı mərtəbəyə qalxıb-enərdi. Uzunboğaz çəkmə və təzə qalındaban ayaqqabı.

“Biri bizim məhəlləmizdə yaşayırdı. Əvvəllər Zərifə ələ bir məktəbdə, eyni sinifdə oxuyurdu. Sonralar qızları oğlanlardan ayıranda başqa məktəblərdə oxumalı oldular.

Uzun, arıq oğlan idi. Zil qara, qıvrım saçı vardı. Elə bil boyunun uzunluğundan utanırdı, başını aşağı əyirdi. Adı Süleyman idi. Oğlanı görəndə nədənsə dodağım qaçırdı. Az qalırdı deyim ki, “mən hər şeyi bilirəm”.

Pencəyinin dirsəyi dağılmış, şalvarı yamaq-yamaq idi. Sonralar yaşıl kitel geyirdi; atası bir neçə günlüyə Bakıya gəlib oğlunun necə boy atdığını görmüş, öz kitel-qalifesini oğluna bağışlamışdı”.

Süleymanın atasının Sevdanın anasına dedikləri indi də Sevdanın qulağındadır: “Hissəmiz mühasirəyə alınmışdı. Güclə həlqəni qırdıq, başqa hissəyə qoşulduq. Neçə mindən neçə yüzü qaldı”. Sevdanın atası o minlərdən idi.

Qalındaban ayaqqabı sahibi balacaboy, yaşlı bir kişi idi. Zərgər dükanında işləyirdi. Zərgər gəlib-getdi, sonra gecələri də onlarda qaldı. Zərifənin anası işdən çıxdı, güzəranları yaxşılaşdı. Dedilər zərgər Zərifənin təzə atasıdır. “Atanın köhnəsi-təzəsi olarmış…”

– Gündüz, gəl, gəl! Bax, belə! Qədəmlərinə qurban, gəl!

Gündüz qorxa-qorxa, tövşüyə-tövşüyə, ayı balası kimi valay vurur, koppuş ayaqlarını atıb, anasının ətəyindən yapışmağa çalışırdı. Nəhayət, anasına çatdı və özündən razı qalıb güldü.

– İndi atan gələcək, indi bacın gələcək! Otur, oyna, mən də yemək hazırlayım…

Sevda hündür uşaq stolunu söküb arabacıq düzəltdi, Gündüzü oturdub mətbəxə keçdi, soyuducudan çıxardığı toyuğu təmizləməyə başladı,

“Toyuğu görəndə də Zərifə yadıma düşür. Bir dəfə Zərifə məni yuxarı çağırdı. Atalığı, anası evdə yox idi. Çağırdı, ac olub-olmadığımı soruşmadan, – müharibə illərində doymaq sözü unudulmuşdu, – qazandan toyuq budu çıxarıb mənə uzatdı. Hələ də dadı damağımdadır. Yox, Zərifə anasına oxşamırdı. Anası hey şikayətlənirdi “filan şey çatışmır, bahalıqdır, acından qırılacağıq”. Gedirdik pul borc almağa, deyirdi “qəpiyəcən pulları xərcləmişəm”. Zərgərin balaca bir otağı vardı, kirayəyə verirdilər. Elə gün olmurdu ki, pilləkənimizdən yuxarı müxtəlif yeşiklər daşınmasın. Hərdən zərli güzgülər, xalçalar da daşıyırdılar. Həyətimizdə bəziləri müharibədən əvvəl aldıqları bahalı şeyləri satırdılar, dolanmaq çətin idi. Alıcı az idi. Zərgər isə alırdı. Bir növ ehtiyac içində yaşayanların köməyinə çatırdı. Kim kimə idi?! Soruşan da yox idi ki, axı bunlarda bu qədər pul hardandır? Anam deyirdi: “Eybi yoxdur, qoy müharibə qurtarsın, əsgər gedənlərimiz qayıtsın, zərgər kimiləri camaata haqq-hesab verəcək.”

Zərifə Süleymanla tez-tez görüşürdü. Axşamlar ağ neft alıb evə gələndə, həyətimizə bitişik dalanda onları görürdüm. Dar, qaranlıq dalanda Zərifə Süleymana qısılırdı, sanki bütün dünyadan gizlənib oğlanın qolları arasında rahatlıq tapmaq, yalnız onun ürək döyüntülərini eşitmək istəyirdi. Pıçıltılarını biri birindən seçmək mümkün deyildi. Pıçıltılar elə bil eyni dodaqdan qopurdu. Nədənsə, mənim uşaq qəlbimdə də xoş duyğular oyanırdı. Aclığı unudurdum. Mənim aləmimdə dünya Süleymanla Zərifənin idi. Yer kürəsi yalnız onlar üçün fırlanır, onlar üçün qaranlıq axşamı şəhərimizə gətirirdi. Dalan da elə bil məhz onların görüşməyi üçün yaranmışdı.

Nə isə… Çox vaxt mən yuxuya gedirdim, Zərifənin nə vaxt qayıtdığını bilmirdim. Bəlkə mərtəbələrinə elə qalxırdı ki, nə pilləkən oyansın, nə də mən?

Gündüzlər isə Zərifə Süleymanı görəndə tamam dəyişərdi. Elə bil dünən bütün axşamı Süleymanla dalanda pıçıldaşan o deyildi. Qızlarla məktəbdən qayıdanda oğlana rast gəlib üzünü yana çevirərdi. Qızlar hərdən dayanıb Süleymanla söhbət edərdilər, Zərifə isə özünü dartıb lovğa görkəm alardı, oğlana baxmadan onun yanından düz keçib gedərdi. Süleyman özünü itirib dinməzdi. Gözlərində qəzəb odu parıldayıb tez də sönərdi. Bəlkə qızın məqsədi camaatın fikrini yayındırmaq idi? Bəlkə də demək istəyirdi ki, Süleyman ona yaraşmır? Hansı Zərifəyə inanaydıq? Axşamkınamı, gündüzkünəmi?

Qız qaça-qaça mərtəbələrinə qalxardı. Qaçanda pilləkən əsər, otağımızın pəncərəsi cingildəyərdi. Zərifəni addımlarından tanıyırdım. Anam bu addımlardan əsəbiləşər, pəncərədən qışqırardı: “Ay qız, ev uçdu!”

Süleymanla görüşdən sonra anası qızını danlardı: “Nə görmüsən o uzundrazda? Avaranın birisidir!.. Sənin tayın deyil, rədd elə!”

Avaralığını düz demirdi. Məhəlləmizdə hamı Süleymanı tanıyırdı, hamı bilirdi ki, Süleyman ağıllı oğlandır, küçədəki dələduzlara qoşulmur, dərsini oxuyur. O ki qaldı tay olub-olmadığına… Zərifə hara, Süleyman hara!

Zərifə gündən-günə dəyişirdi, gözəlləşirdi. Dar, nimdaş paltarları atıb, boy-buxununa uyğun qəşəng, təzə, bahalı paltarlar geyirdi.

Anası da elə bil cavanlaşmışdı. Anamla yaşıd idi, amma anam ondan qoca görünürdü. Nə etsin? Güzəranımız ağır idi. Düzdür, müharibə qurtarmaq üzrəydi, lakin vəziyyətimiz əvvəlki kimiydi.

Vaxt gəldi, axşamlar daha Zərifə ilə Süleymanı dalanda görmədim. Müharibə illərinin qaranlığı çəkilmişdi, dalanda işıq yanırdı. Qız istəmirdi ki, onu Süleymanla görsünlər. Niyə?.. Oğlan hələ də kiteldə gəzirdi, elə bil gecələri də kiteldə yatırdı. Atasından bir xəbər çıxmadı. Sanki dünyada heç elə bir adam olmamışdı…”

Sevda iri qazana su töküb toyuğu bişməyə qoydu.

Bircə telefon zəngi gör nə qədər xatirə oyatdı!.. Bəlkə Zərifə elə belə görüşmək istəyir? İllər onu yaman dəyişib!.. Xatirələr, deyəsən, məndən əl çəkməyəcək…

“Çörək talonları götürülən günü anam çoxlu çörək aldı, doyunca yedim… Zərifə orta məktəbi o il qurtardı. Süleymanı respublikamızın başqa gəncləri ilə Moskvaya oxumağa göndərdilər. Zərifə Bakıda qalıb xarici dillər institutuna daxil oldu..

Daha mənimlə yaxınlıq eləmirdi: on iki-on üç yaşlı qızla nə işi? Tay-tuşları ilə oturub-dururdu. Tez-tez ikinci mərtəbədə gözəl-göyçək oğlanların, qızların gülüşləri, zarafatları eşidilirdi. Piano çalırdılar, patefon valları fırladırdılar. Vals, fokstrot, tanqo, “Günəşli dərənin serenadaları…” Balkonlarında gur işıq yanırdı. Həyətə də işıq düşürdü, pilləkənə də, bizim otağımıza da.

Zərifə dəyişmişdi, tanınmaz olmuşdu. Xəz palto, rəngarəng yun jaketlər, bahalı paltarlar, dikdaban ayaqqabılar… Qəşəng, xoşagələn yerişi var idi. Asta düşüb, asta qalxmağına baxmayaraq, pilləkən yenə də tir-tir əsərdi. Bəlkə əsməyə adət etmişdi?

Zərgər, pullar dəyişilən zaman rəhmətə getdi. Dedilər çox həyəcan keçirib, ürəyi tab gətirməyib.

Zərgərin sağlığında onun qohumlarından biri Zərifəni istəmişdi. Atalığı öləndən sonra qız razılıq verdi. Əri enlikürək bir kişi idi. Çəkmələri üç mənim çəkməm boyda olardı. O, aşağı düşəndə qorxurdum pilləkən uça, pəncərəmiz sına. Qonşular deyirdilər pullu kişidir. İş yerini heç kim bilmirdi. Zərifə elə tez və sözsüz razılıq vermişdi ki, hətta anası təəccüb qalmışdı.

Zərifə köçüb getdi. İkinci mərtəbəyə gediş-gəliş azaldı. Pilləkənimiz dincəldi.

Lakin bu sakitlik uzun sürmədi. Üç ildən sonra Zərifə ərindən ayrıldı. Bütün günü yuxarı mərtəbəyə şey daşıdılar. Nə məhəbbət apardı, nə də nifrət gətirdi! Axşamlar yenə yuxarı mərtəbədəki gur işıq həyəti bürüdü, musiqi dalğaları evlərə doldu. Zərifənin addımlarını unutmuş pillələr tir-tir əsməyə başladı…”

Gündüz arabacıqdan çıxıb şappıltı ilə yerə sərildi, şivən qopardı. Sevda tez otağa qaçıb, gözü yaşlı oğlunu sakitləşdirdi.

– Hanı balamın atası? Hanı bacısı? Ata, gəl, gəl! Aygün, gəl!

Uşaq qucağında, mətbəxə qayıtdı, qazı azaltdı, suyun köpüyünü yığdı. Ağ, girdə divar saatına baxdı – dördə işləyirdi. Dörddə əri işdən çıxacaq, beşin yarısında Aygünün bağçasında olacaq, beşdə evə gələcəklər. Lakin xörək hələ hazır deyil. Günah kimdədir? Heç kimdə, xatirələrdə!..

Liftin qapısı açılıb-örtüldü. Sevda hərəkətsiz dayanıb qulaq asdı. Qapının zəngindən diksindi: “Zərifə!”

Zərifə içəri keçib, Sevdanı öpdü, yun koftası rəngində olan qızılgül dəstəsini qapı ağzından stulun üstünə qoydu, Gündüzü qucağına alıb tez sumkasından şokolad çıxartdı. Sevda şokoladı Zərifədən aldı:

– Hələ balacadır, yeyə bilməz, – dedi və uzaq keçmişi xatırladı: Sevdanın səkkiz yaşı olardı. Zərifə bir gün onu çağırdı, anasından gizlin, kamoddan iri qalın amerikan şokoladı çıxardıb yarısını Sevdaya verdi, yarısını özü yedi. Axşam anası evə qayıdıb qızını o ki var söydü, əlinə keçdiyi xəkəndazla Zərifəni vurmaq istəyəndə qız cəld həyətə cumdu. Davanın nə ilə qurtardığı Sevdanın yadında deyil…

– Nə əcəb səndən, Zərifə? Sən ki, şəhərdən köçmüşdün?

– Bir ay var gəlmişəm. Anam təcili teleqram vurdu. Xəstədir, Sevda. Sağalmaz dərddir… İki uşağın olduğunu bilmirdim. Nə yaxşı adı var – Gündüz! Bəs qızın hanı?

– Bağçadadır, indi gələrlər.

– Xoşbəxtsən, Sevda! Evin, ərin, uşaqlar…

– Sənə nə olub ki?

– Mən?.. Görünür, xoşbəxtlik başqaları üçün yaranıb, məndən qaçır… Ərimdən ayrıldım, Sevda.

– Yenə?

– Anamdan teleqram almasaydım da, qayıdacaqdım. Dünyanın qurtaran yeridir. Nə olsun ki, ayda filan qədər qazanır?!

“Sən əliboş qayıtmazsan, Zərifə!”

– Özün bilirsən ki, mən puldan korluq çəkməmişəm.

“Bilirəm. Atalığından, birinci və ikinci ərindən sənə az var-dövlət qalmayıb!”

– Bəs anan nə deyir, Zərifə?

– Nə deyəcək! Yazıq bu gün-sabahlıqdır… Elə məni bu kökə salan o oldu! Dedi, gələndə çamadan-çamadan pul gətirir… Nə olsun? Filan qədər varım idi, filan qədər də qazandım. Yüz il yaşasam bəsimdir. Əlimdə sənətim də var, amma… bəxtim yoxdur, Sevda, bəxtim!..

“Toyumuzda gördüyüm vaxtdan bəri Zərifə heç dəyişməyib. Daha da qəşəngləşib”.

Zərifə qalın hörüklərini tac kimi başına yığmışdı.

“Vücudu ehtirasla, eşq həvəsi ilə doludur. Gözləri yanır… Buna mən də vurulardım. Amma, nə edəsən ki, nə başqasını xoşbəxt eləyir, nə özü xoşbəxt olur… Görəsən, Süleyman haradadır? Bəlkə onunla xoşbəxtlik tapardı…”

– Sevda, heç mənə qulaq asmırsan! Fikrin hardadır?

– Bağışla, Zərifə, nə isə fikrim dağınıqdır… Xahiş eləyirəm, gedək mətbəxə, sən danış, mən də qulaq asa-asa işimi görüm.

– İnstitutu qurtardınmı?

– Soruşma, Zərifə, hələ də beşinci kursdayam.

– Oxumağın çox çəkdi.

– Uşaqlar qoyur ki… Amma bu il necə olur-olsun qurtaracağam. Ərim məni ötdü, keçən il dissertasiya müdafiə elədi.

– Bilirəm. Dünən televizorda ərini gördüm.

“Belə de! Görüb gəlmisən!”

– Mənə elə niyə baxırsan, Sevda? Yoxsa qısqanırsan? – Şaqqıltılı gülüşü pəncərədə cingildədi.

“Zərifə belə güləndə acığım gəlir. Süleyman yadıma düşür”.

– Qorxma! Ərin mənə lazım deyil!

Sevda, bir əlində bıçaq, o biri əlində kartof, Zərifəni tikanlı baxışla süzdü.

– Zarafat eləyirəm, Sevda!.. Yaxşı, de görüm ümumiyyətlə neynirsən, nə ilə məşğulsan? Kimnən oturub-durubsan?

– Diploma hazırlaşıram… Gülümsünürsən? Bu günə baxma, anam nasaz olmasaydı, məni indi evdə tapa bilməzdin. Laboratoriyada diplomu hazırlayıram. Anam xörəyimizi də hazırlayır, uşaqlara da baxır.

– Bəs siz kimlərlə oturub-durursunuz?

– Yoldaşımın dostları ilə. Evli olanı da var, subayı da.

– Ax, Sevda, mən isə özümü yaman tək hiss eləyirəm. Açığı, sevmək istəyirəm, bacım! Təmiz, ləkəsiz, dərin məhəbbət arzulayıram! Cavanam, gözələm, amma kimsəm yoxdur, arxam, canım-ciyərim yoxdur…

Sevdanın ona yazığı gəldi.

– Axı, mənim əlimdən nə gələr, Zərifə?

– Sən mənə kömək eləyə bilərsən.

– Necə?

Zərifə hava çatmırmış kimi dərindən nəfəs aldı, söz axtararaq qaşlarını çatdı, əllərini yumruqlayıb qabarıq sinəsinə apardı, sonra diqqətlə, yalvarıcı nəzərlərlə Sevdaya baxdı.

– Necəsini deyərəm. Ancaq xahişimi rədd eləmə, Sevda!

– Axı xahişini demədin.

Zərifə otaqda gəzindi.

– Ərinlə yanaşı bir cavan alim oturmuşdu. Hey sintetik sözünü işlədirdi. Adı da Süleyman…

“Belə de! Gör nəyi düşünürsən! Birini kasıbdır deyə rədd eləmisən, o birilərinin puluna tamah salmısan, indi də təmiz, ləkəsiz məhəbbət sahibi olmaq istəyirsən?”, “Sintetik sözünü işlədirdi?”

– Öz Süleymanın necə, heç yadına düşürmü?

– Süleymanım? – Zərifə çaşdı. – Necə bəyəm?

– Heç, elə-belə soruşdum.

Zərifə susdu.

“Fikrə gedərsən!.. Necə də onun ləkəsiz olduğunu duymusan! Bəs o Süleymanı niyə duymadın? Bəli, Süleyman subaydır! Bu da o biri Süleyman kimi ucaboyludur, ağıllıdır, nəzakətlidir. Amma mən səni onunla heç vaxt tanış etməyəcəyəm, heç vaxt!”

– Yenə nə fikirləşirsən, Sevda?

– Sən deyən oğlan evlidir. Gözəl ailəsi var.

– Heyif!.. Mən onu sevərdim…

“Qəribədir, elə bil ona inanıram. Yox, yox!..”

– Heyif… Mən demirəm ki, mütləq onunla tanış elə, qoy bir başqası olsun! Amma, Sevda, sizin dostlarınızdan, tanışlarınızdan olsun.

– Sevgi də tanışlıqla?

– Mənə gülmə, Sevda!.. Mən bilirəm ki, sizə gəlib-gedənlər, sizinlə tanış olanlar saf ürəkli adamlardır.

– Çox sağ ol!

– Düzünü deyirəm… Məni yaxşı bir adamla tanış eləsən, sənə ömrüm boyu minnətdar ollam.

Sevda tavanın qapağını götürüb, yağ içində fışıltı ilə qızaran kartofu bıçaqla qarışdırdı. Qırmızı dilimlər üzə çıxdı. Sevda nə desin? Xahişi rədd eləsin? Tavanı örtdü. Bıçağı stolun üstünə qoydu. Dinmədi.

– Amma ərinə bir söz demə.

Sevda divardakı saata baxdı. Eyni vaxtda qapının zəngi çalındı. Bir, iki, üç.

Sevda yüyürdü. Zərifənin gətirdiyi güllər paltarasılanın yanındakı stulun üstündə yaddan çıxıb qalmışdı. Sellofanla örtülmüş zərif qızılgüllər solmuşdu.

Sevda gülləri götürdü, qapını açdı.

– Salam! Yoxsa məni güllə qarşılayırsan? Bu, pis olmazdı. Amma, deyəsən, güllər… – Fərhad istədi desin “solub”. Sözünü yarımçıq kəsib Zərifəni və Gündüzü koridorda gördü, ciddiləşdi. Sevda qızını soyundurdu. Fərhad kepkasını çıxarıb asdı.

– Xoş gəlmisiniz.

Gündüz bacısını görüb Zərifənin qucağından düşmək istədi. Zərifə yaxına gəlib uşağı yerə qoydu, dikəlib əlini Sevdanın ərinə uzatdı, gülümsündü.

Sevda üzünü turşutdu: qızın çəkmə bağları düyün düşmüşdü.

Əri Zərifəyə baxmadan ona sarı uzanmış əli astaca sıxdı və üzünü Sevdaya tutub:

– Zərifə xanım heç dəyişmir, – dedi.

Fərhad bunu hörmət xatirinəmi dedi, yoxsa həqiqəti söylədi, amma Sevda nədənsə qaşlarını çatdı, elə bil soyuq dəmir parçasını ürəyinin üstünə qoydular. Sevdaya elə gəldi ki, ərini və onun yoldaşlarını, “tez-tez sintetik sözünü işlədən” Süleymanı nə isə xoşagəlməz hadisələr gözləyir… Yox, Sevda bu təhlükənin qabağını alacaq!

Çəkmə bağının düyününü açdı.

Əri Gündüzü qucağına alıb otağa keçdi.

Zərifə Sevdanın qolundan tutub:

– Mən gedirəm. Görürəm ərin yorğundur, naharınızı eləyin, – deyə pıçıldadı.

Sevda dalan pıçıltılarını xatırladı, “qal qonağımız ol” demək istədi. Deyə bilmədi.

Sevda tələsik qapını açdı.

– Hə, yadımdan çıxmışdı deyəm. Sevda, mərtəbəniz niyə qaranlıqdır?

Sevda Zərifəgilin gur işıqlı balkonlarını yadına saldı.

– Lampamız xarab olub.

– Dəyişmək lazımdır.

Zərifəni yola salıb Sevda qapını bərk-bərk bağladı, bir müddət dayanıb fikrə getdi.

“Düz deyirsən, Zərifə”.

…Ertəsi günü, axşamüstü yenə eyni vaxtda lift Sevdagilin mərtəbəsində dayandı. Gözətçi qadın zəngi basdı:

– Sizi telefona çağırırlar!..

NƏ QALACAQ?

Solipsistə nə var ki?.. Deyir varam – dünya da var, yoxam – dünya da yoxdur.

Məndən sonra nə qalacaq?

Dəniz qalacaq.

Xoş pıçıltısını, qoç nərəsini, qəzəbli fəryadını eşitdiyim dəniz; göylə həmrəng – gah bozumtul, gah mavi, gah alabəzək, gah süd parıltılı, dupduru və bulanlıq, hamar və çopur, gah yorulub dincələn, gah yatıb aramla nəfəs alan, geniş qəlbini duyduğum dəniz!

Qayalar qalacaq.

Üstündə oturduğum, birindən o birisinə hoppandığım, ətrafında xırda balıqlar üzən, təpələri və yanları mamırlı, alınları açıq, küləyi veclərinə almayan, yağışdan qorxmayan, fırtınalara sinə gərib güclü dalğaları parçalayan, irili-xırdalı, yastı, şiş uclu qayalar.

Məndən sonra qalanları sadalasam, gərək qumlu sahili də yazam, dəniz qırağında ucalan şam ağaclarını da, dəniz qoxulu, meşə ətirli, ciyər dərmanı havanı da, qaqqıldaşan, çığıran, bağıran qağayıları da, nə bilim nəyi və nəyi yazam, həyatın şirin nemətləri siyahısında azam, yazam ki, məndən sonra bunlar da qalacaq.

Qalacaqmı?!

Bəlkə…

Bəlkə:

toz altında şəhər;

zəhərli dənizdə ağ çiçəklərə oxşar, qarnı yuxarı üzən ölü balıqlar;

qayalarda, yanıb külə dönmüş insan və qağayıların əksləri;

bəşər dəfnində şamlar kimi yandırılmış iri şam ağacları!

Məndən sonra nə qalacaq?

Solipsistə nə var ki?!.

ZƏR

N. B.-yə

Üzürdüm – qabağıma taxtadan yonulmuş zər çıxdı. Şeş üstə.

Əlimi atıb zəri tutdum: Baltika hara, zər hara? Elə bildim doğma Bakıdayam.

Dostumun üstüaçıq geniş balkonunda oturmuşam, armudu stəkanda çay içirəm, nərd oynayırıq.

Dostum qoşa şeş atdı.

Zərin birisi nərdtaxtada qaldı, o birisi dənizə düşdü.

Və mən suya düşən o zəri tutdum: onda da şeş, məndə də…

Nə həvəslə uduzardım sənə! İstər adicə oyun, istər mars…

ABŞERON – FİN KÖRFƏZİ

Abşeron.

Avqust…

Sinəni ver günə – ürəyin kabab kimi bişsin.

Uzan qum üstə, cızdaq kimi qovrul.

Nə bir bulud.

Nə bir meh.

Nə bir kölgə.

Fin körfəzi.

Avqust…

Səhərdən səhərədək yağış.

Gecədən gecəyə bulud qovur buludu.

Sinəmdə isinə bilməyən ürək.

Əynimdə yun köynək.

Dənizdə soyuqdan titrəyir balıq.

Allah! Keç alverçiliyə, xeyrini göstər!

Bu göydən buludu meyvə tək dər, yığ gen şalvarının gen ciblərinə.

O göydən gün şüalarını sap kimi barmaqlarına dola.

Göy yollarını döndər, canım sənə desin, Bakı-Buzovna elektrik xəttinə, belədən belə, elədən elə, daşı ki, daşıyasan!

Ay səni tanrı qədər yaşayasan!..

QAĞAYI

Uçuşun xoşdur mənə, qağayı!..

Qaya məskənin, dəniz meydanın, göy üzü dünyan.

Kefin istəyən qədər səmalarda uç – qanadın yorulmaz, dənizə qonub uzun dimdiyini suya sal, balıq ovla, könlün doyunca daşlarda dincəl, sahilə bax, meşəyə bax, göyə bax – gözün yorulmaz.

Səsin xoşdur mənə, qağayı!..

Səsində qürur, azadlıq ruhu, ilham coşqunluğu. Dilini bilmirəm, amma səsində gah sevinc nidaları, gah qəzəbli çığırtı duyuram. Səsin tufandan xəbər verir, suyun dərinliyindən, balığın çoxluğundan, küləkdən, yağışlı-yağışsız buluddan deyir.

Yoxsa özünü hamıdan xoşbəxt sanırsan?

İnsandan da?

SƏNSİZ

Sənsiz məni nə isidir?

Göydə yanan günəşmi?

Günəş də.

Ürəyimdə yanan eşqimmi?

Eşqim də.

Dəniz mənzərəsimi?

İri budaqlı, günəbaxan başlı, tünd qırmızı təzə açılmış çiçəklərmi?

Ayaqları yandıran sarı qummu?

Səni görmək ümidi.

Səni öpüb bağrıma basmaq istəyim.

Sənin gözlərinə doyunca baxmaq arzum.

Bunsuz məni nə isidər?

Nə günəş, nə eşqim, nə dəniz, nə qum, nə də iri budaqlı, günəbaxan başlı, tünd qırmızı təzə açılmış, mənə baxan çiçəklər!

BALACA BALIQ

Balaca balıq bir qurtum hava udub…

Qarnında – işıltılı hava kürəciyi…

Nə yeyə bilir, nə üzə bilir – hava qarnını yuxarı çəkir…

Balaca balığı tutdum.

Qarnını astaca deşdim.

İstədim hava kürəciyindən azad edəm, istədim azad yesin, azad üzsün, azad dolansın… hava da çıxdı, canı da…

Dilemma!..

ANAMA

İyirmi ildir yoxsan…

İyirmi ildir varsan…

Duyğularımda.

Qanımda.

Baxışımda.

Çünki gözlərimi səndən almışam, ürəyimi şirə ilə sən doldurmusan.

İyirmi ildir yerin altı pəncərəsiz, havasız qaranlıq evin, ağır daş – açılmaz qapın.

İyirmi ildir şəhərbəşəhər, ölkəbəölkə dünyanı gəzirsən: doğma Bakı, doğma Moskva, Orta Asiya, Qara dəniz, Baltika, Belçika, Praqa, Berlin, Paris, London… Meydanlar, küçələr, evlər… Təyyarələr, qatarlar, gəmilər… Gəzirsən, uçursan, üzürsən… Baxırsan… Mənim yerişimlə, mənim gözlərimlə.

İyirmi ildir yoxsan?

İyirmi ildir varsan!

SƏRHƏD

Sahil boyu qumu tapdalayaraq gedirdim…

Solum – meşə və ağaclara qısılmış evlər, sağım dəniz və suyun altında gizlənib qaralan, sudan boylanıb bozaran qayalar…

Birdən lap ayaqlarımın altından suya qaqqıldaya-qaqqıldaya iri ördək atıldı. Qaqqıltısında həm qorxu, həm çağırış, həm həyəcan vardı, qaçmırdı, uçmurdu, üzmürdü, sahildən gözlərini çəkmir, boğazına güc verib hey çağırır, bağırır, səsində fəryad gah yalvarır, gah da şivən qoparıb qəzəblənirdi.

Birdən arxadan civilti səsləri eşitdim; boylanıb, ağcaqayın ağacından yuvarlana-yuvarlana yerə düşən və ayaqları yerə dəyən kimi hansı bir qüvvənin təsiri iləsə mənə tərəf, sahilə doğru, dənizə sarı tələsən ördək balalarını gördüm.

Balalardan biri kolluqda ilişib çıxa bilmirdi, əyilib ördək balasını ovcuma aldım: elə bil bir çəngə tük idi – yüngül, incə, yumşaq, istiydi; ürəyi bərk döyünürdü; ovçumdan dartınıb çıxmağa can atırdı, yaman tələsirdi; çünki o biri balalar artıq sudaydı, çünki o biri balalar artıq üzürdü.

Ördək balasını suya buraxdım…

Sahil – sərhəd. Dar yuvadan dərya dünyasına…

APOFEOZ

…Gecədir.

Dəniz uğuldayır. Uğultuda vahimə.

Projektorun işığı hərdən dəniz səthində üzür– sərhədçinin gözü itidir, baxışı gurdur.

Qaranlıq otağımın tavanı və divarları bir anlığa alışıb-yanır, sönür, zülmət daha da qatılaşır, vahimə daha da artır.

…Geniş, üstüörtülü, dəniz boyda meydan.

Zülmət.

Adamlar. Səslərini çıxarmayan, nəfəslərini dərən adamlar.

Təntənəli musiqi.

Projektor qaranlıqdan narahat üzləri qoparıb göstərir.

Daş, mərmər, tunc heykəllər. Başları əyilmiş kədərli heykəllər.

Qulağıma kim isə pıçıldayır: “Apofeoz!”

Məni görməsinlər deyə, divara yapışıb nəfəsimi uduram.

Yenə pıçıltı: “İndi başlanacaq!”

Və birdən musiqi susur.

Tam sükutda meydanın ortasından, heykəllər baxdığı yerdən mərmər tabut qalxır.

Projektorun xəncər zolağı tabuta sancılıb.

Tabut hey qalxır, qalxır.

Yenə musiqi. Daha təntənəli, daha həyəcanlı, daha gurultulu.

Tabut dayandı. Elə bil göydən asılıb.

Tabutun ağır qapısı yavaş-yavaş açılır.

Və hamı onun şəkillərdən tanıdığı üzünü görür.

Məni soyuq tər basdı. Nəfəsim çatmır. Boğuluram.

…Gecə, dəniz, uğultu.

Sərhədçilərin iti, gur projektor gözü. Yaxşı ki, yuxudur!..

DƏNİZ VƏ MƏN

Qəzəbini də gördük, dəniz!..

Ağzı köpüklü dalğalarını sahilə çırpırsan. Yoxsa tək qalmaq, dərin düşüncələrə dalmaq istəyirsən?

– Bəs necə?!

Yoxdurmu dərdin?!

Bəsdir günlərini ömür ağacından alma tək dərdin!

– Nəfəsin nə ağırdır, dəniz!

İtələyirsən, yıxırsan, boğursan məni!

Olmaya qovursan məni?

On adam boylu ağaclar yıxılmamaq üçün, sınmamaq üçün bir-birinə arxalanır. Mən kimə arxalanım, dəniz?

– Bəsdir günəş bədənini oxşadı!

Avara-avara sahilimi gəzdiyin bəsdir!

Külüngünü al, qayalardır qarşında, onları parçala, ömrün mənasını axtar!

Çəkil yolumdan, çəkil!..

Uu- u!

Uu… u!

– Bəs mən kimə arxalanım, dəniz!

– Uu-uu-u…

XAL

Almalar yerə tökülür.

Tapp…

Tupp…

Dəyməmiş tökülür.

Cavan ağacın ətrafına səpələnmiş sarı almalar səhər günəşinin çəpəki şüaları altında, axşam isə ay işığında qızıl parçalarına oxşayır.

Hər almanın yanağında qara xal.

Mahnılarda təriflənən xaldan yox, ürəyə düşən, ciyəri deşən xaldan…

Almaya bal alması deyirlər.

Bağban sağlam ağacdan mənə dəymiş alma uzadır. Əlimdə iri girdə kəhraba. Elə bil bir ovuc balı işıldayan pərdə ilə örtmüşlər. Azca sıxsan, bal dağılar. Almanın qabığı elə nazikdir ki, qırmızı-qəhvəyi tumu görünür…

Bu ağac isə…

Almalar dəyməmiş yerə tökülür.

Torpaq xəcalət çəkir, ağrını unudub sinəsini yumruqlayan almaları otlar arasında gizlətməyə çalışır.

Bağban yerdəki üzü saf, içi çürük almalara baxıb fikrə gedir.

– Ağaca qurd düşüb…

Dərmanlayın.

Gecdir… Tamam çürüyüb… Kökündən baltalamaq gərək!

Ürəyə düşən xal, ciyəri deşən xal!.. Səni necə silim?

“YAVA” XANIM

Səhər çox erkən, otağımda çiçək axtaran arıların iynə ucu kimi nazik və iti vızıltısı yuxumu pozur. Durub pəncərəni taybatay açıram, kiçik pəncərə gözündən otağa dolmuş arılar qonşu bağa uçur…

Mikayıl əsgi ilə, tələsmədən, döşüqırmızı, irigözlü “Yava” motosiklinin par-par parıldayan spidometrini bir daha silir, təmizləyir.

– Sabahın xeyir, Mikayıl!

Mikayıl, onu hər səhər tezdən oyanıb yola salan, bağlarına təzə köçmüş cavan qadını görüb azca qızarır. Ürəyi şiddətlə döyünməyə başlayır. Həyəcan boğazını qurudur.

Qadın aynabənddən çıxıb həyətə düşür. Gözlərində qaynayıb-daşan sevinc. Duruşu oynaq, səsi şən.

– Yenə gözəl-göyçək “Yava” xanımını əzizləyirsən?

Mikayıl utana-utana gülümsəyir.

Cavan qadın altdan yuxarı fərəhlə ucaboy, enlikürək gəncə baxır. Günəşin şüaları qadının ağappaq dişlərinin ziyası ilə, qapqara gözlərinin şəfəqi ilə toqquşub oynaşır.

– Dayan, yaxanı düymələyim.

Qadının nazik, cəld qolları Mikayılın qabarıq sinəsini güclə sığışdıran və az qala sökülüb-parçalanan qırmızı yun köynəyinin açılmış üst düyməsinə sarı uzanır. Mikayıl qulağının dibinəcən qızarıb, lal-dinməz yerə mıxlanır. Qanı birdən-birə istiləşib ürəyini odlayır…

Mikayıl motosiklə minib darvazadan asfalt yola çıxır. Təkərlər sürətlə fırlanıb maşını uçurmağa qanad istəyir. Motosiklin qulaqbatırıcı fəryadı get-gedə azalıb yox olur.

…Qonşu aynabənddən bağa işıq düşür, Mikayıl maraqla ondan gözlərini çəkməyən cavan qadını dinləyir. Səhərəcən dinləməyə hazırdır. Lakin daha gecdir, yatmaq vaxtıdır. Cavan qadın balaca əli ilə Mikayılın iri fəhlə əlinə toxunub qalxır, Mikayıl da durur.

– Gecən xeyrə qalsın, Mikayıl!..

İşığı söndürüb ulduzlu göyə baxıram. Mikayılı, “Yava” xanımı, cavan qadını düşünüb kədərlənirəm. Çoxdandır “sabahın xeyir!” sözlərini eşitmirəm. Çoxdandır mənə “gecən xeyrə qalsın!” demirlər. Mikayıl eşidən kimi, Mikayıla deyilən kimi.

GÜLLƏ

– Sən bu dünyada nə gördün? Bu dünyaya niyə gəldin? Kimi sevindirdin? Nə yaratdın?

Hər anın qorxu, hər sözün yalan, hər addımın xəyanət olub.

Yolun əyriydi, düzəlmədi. Məqsədin pul idi, dəyişmədi. Qulağın kar idi, qohum-qardaşın nəsihətlərini eşitmədi, kar qaldı.

Qaranlıq, yuxusuz gecələr. Küçədə ayaq səsləri eşidəndə diksinirdin, qapın döyüləndə ürəyin üzülürdü.

“Dalımca gəliblər! Aparacaqlar!”

İçki məclisləri, qumar məclisləri, adları yadda qalmayan qadınlar. Moskva, Bakı, Odessa, Riqa, Tbilisi şəhərləri. Naməlum şəxslər, cürbəcür gözlər: həyasız, acı, iti, xırda, yağlı. Baxışlar murdar, vəhşi, qanlı. Sənin baxışın kimi. Və qızıl pullar, yüzlüklər – sənin əlinlə satılan, yeyilən, itən varımız, sənin əməlinlə dollarlara, franklara dəyişilən sərvətimiz.

Və nəhayət sənin əlində insan qanına bulaşmış bıçaq.

Sabah səni güllələyəcəklər.

Qara və mənasız ömrün altından ədalətli bir xətt çəkiləcək.

Dünyada çox adam güllələnib: müqəddəs amal uğrunda, inqilab uğrunda, işıq uğrunda… Bacarsaydım, o güllələrin qabağına deşilməz qalxan tutardım. Sənə atılan güllə isə həm də mənim gülləmdir.

İnsan kimi dünyaya gəldin. İt kimi dünyanı tərk edəcəksən.

Nə qəbrin bilinəcək, – onu torpaq qəzəbindən itirəcək, nə də adın qalacaq – lənətlər onu əridəcək.

Ad var fəxrlə yad olunur, sənin adın bu adlardan deyil.

Ad var ağır yük olub, övladların boynundan asılır, çiynini əzir, qəlbi incidir, sənin adın kimi.

Sən bütün ata-baba qol-budağını ləkələdin. O ləkəni yumaq üçün nə qədər zəhmət lazım, nə qədər tər lazım!

Səni yaradan köklər…

Baban kişi olub, quyu qazıb, su çıxarıb, üzüm bağı salıb.

Atan kişi olub, gəmidə dənizə çıxıb, balıq tutub, sonra əlinə tüfəng alıb, düşmənin yolunu kəsməyə gedib, doğma yerlər uğrunda canını verib.

Sən də kişi ola bilərdin. Köklər sənin xəbis, murdar qəlbindədir.

Ana xəstədir. Bəlkə bu gün-sabahlıqdır. Fərsiz övlad dərdi ananın ömründən günlər, aylar, illər qopara-qopara can mülkünü söküb dağıtdı. Ana nə oğlunu, nə də oğul dərdini ürəyindən ata bilir.

Oğlunun qazamata düşdüyünü eşitsə də, caniliyindən xəbərsizdir.

Anaya deyirlər: oğlun sağ-salamatdır.

Yalan deyirlər, ana, oğlun dünən güllələnib.

Anaya deyirlər: oğlunla görüşdük, yemək apardıq.

Nə gedən var, nə də görən, hamısı quru yalandır, ana.

Ana dinmir. İnandı-inanmadı, əvvəl-axır həqiqəti biləcək. Biləcək ki, oğlu, cani oğlu güllələnib.

Mən yazdım ki, tez biləsən, ana. İstəmirəm bunu bilməmiş gedəsən. İstəyirəm bunu bilib ömrünün son çağında ürəyindən cani övlad məhəbbətini qoparasan, “sağ səni doğmayaydım!” deyəsən.

Bu sözlər sənin gülləndir.

Hökm gülləsindən, qələm gülləsindən daha iti, daha öldürücü, daha qəzəbli – ana gülləsi.

ANA

Hündür daş hasarlar arası sakit, ensiz kənd küçəsi ilə gedirəm.

İstidir.

Kölgəyə həsrət bağ küçələri…

Dənizə sarı gedirəm…

– Məxfirət!..

Diksinib geri dönürəm. Anamın adını çağırdılar. Çoxdandır bu qədim və nadir adı eşitmirdim. Göy qapıdan qarasaç, ayaqyalın qız çıxır, səs gələn tərəfə qaçır. “Məxfirət…” Biz də bir vaxt belə hasarlı bağda olurduq…

İstidir…

Qara tut ağacına dırmaşıb, oradan dənizi görürəm. Dəniz gömgöy, ləpəsiz. Tutu dərəndə tutun qan şirəsi ovcuma dolur, qırmızı damcılar açıq sinəmi xal-xal eləyir. Şirin, dadlı tut…

Anam başını qaldırıb mənə baxır. İri tut dənələrini anam üçün qulplu qaba yığıram.

İstidir…

Dənizin dalğalı dibi görünür. Anam iri xalçanı dəniz qırağında yaş quma sərib sabunlayır, yuyur, yuduqca günün altında zərif ipək naxışlar işıldayır. Su ilıqdır, adam dənizdən çıxmaq istəmir. Anam: “Bəsdir, çıx!” qışqırır. “Hələ bir az da!” deyib suya baş vururam. Əlim quma çatır, bir ovuc qum götürüb qalxıram. Qum qaradır, elə bil palçıqdır – qum suda təmizdir, dənizdən ayrılan qum gözəlliyini itirir.

Dənizə hələ xeyli var. Dəniz quruyur, sahildən çəkilir, uzaqlaşır…

Müharibə başlanan ildən bağ unuduldu. Daha bağa köçmədik.

Atam müharibədə ölən il anam dövlətə qan verməyə başladı.

Atam tankın içində, tankla bərabər yanmışdı…

Anam qanını verib evə çox üzgün gələrdi, döşəyi palaz üstə sərib, hərəkətsiz uzanardı. Mən dərsliyimi kənara qoyub, anama baxardım: onun nazik göz qapaqları titrər, arıq, zəif sinəsi astaca qalxıb-enərdi.

Sənin indi altmış yaşın olardı. Amma mən səni qoca təsəvvür edə bilmirəm. Sən mənim yadımda cavan qalmısan. Cavan və gözəl. Hamıdan gözəl.

QARANQUŞ

Həyətimiz nə mehriban, nə şən idi!..

Dost əli dost ələ uzanar, qardaş baxışı qəlb isidər, ürək sevindirərdi.

Geniş, uzun eyvanımıza neçə qonşunun qapısı açılardı!..

Qonşu qonşuya səs verib sevincinə şərik olar, dərdini bölüb qəmini yüngülləşdirərdi.

Böyük bir ailənin övladları kimi, biz həyəti dünya bilib qaçmaqdan yorulmur, eyvanı ucsuz-bucaqsız xiyaban bilib, gəzməkdən doymurduq. Həyətdən eyvana cumur, eyvandan həyətə yüyürürdük.

Eyvanımızda və həyətimizdə qaranquşlar yuva salmışdı. Açıq pəncərələrdən xəyal sürəti ilə həyətdən eyvana və eyvandan həyətə bizim dalımızca uçar, meh kimi başımız üstündən əsib keçər, ox uclu qanadları ilə, daraq dişlərini sındıran sıx saçlarımıza az qala toxunardılar…

Bəs sizə nə oldu, ay həyət, ay eyvan?

Hanı sizin qaranquşlarınız? Bəlkə ünvanı dolaşıq salmışam?

Yox, küçə də həmən küçədir, ev də, həyət də köhnə yerindədir, həyətin üstünü üzük kimi dövrəyə alan eyvan da. Yaz da yazdır. Keçən ildə olduğu kimi, keçən əsrlərdəki kimi.

Qaranquşlar çoxdandır həyətimizdən uçub, eyvanımızdan köçüb. Heç yuvaları da qalmayıb.

Çünki… çünki eyvan arakəsmələrlə bölük-bölük bölünüb. Hər qapının öz kiçik eyvanı, hər kiçik eyvanın həyətə açılan öz kiçik qapısı.

Dilim-dilim doğranan eyvan yamaq-yamaq olub, həyətin üstünü alıb, qapıların çoxluğundan ağırlaşıb, az qala uçub həyəti udacaq.

Həyət də darlaşıb, kiçilib, balacalaşıb. Necə uçasan? Necə qanad çalasan?

Əvvəl birisi eyvandan bir parça kəsdi. İstəmədi qonşusu şöhrətlənməyini, varlanmağını görsün. Görsün ki, kabab tikəsi yağlıdır, ətirli buğda çörəyi al-əlvandır. Elə bildi qonşularda paxıllıq oyanar, şanını gözə gətirərlər.

Qəlbdən yerə düşən qara toxum cücərdi, boylandı, qolunu qonşuya sarı uzatdı.

İkincisi də eyvandan öz payını kəsdi, özünə ayrıca su kəməri çəkdi. Şırhaşırla axan bolluca suyuna baxıb sevindi və sevincini bölmək istəmədi, elə bildi bölünsə, azalar. Dərdini də bildirmək istəmədi, gizlətdi, elə bildi ki, qonşu dərdindən xəbər tutub papağını göyə atacaq, zurna-nağara çaldırıb toy-bayram edəcək.

Daha o birisi gördü ki, evi yol üstədir, döşəməsi sürtülür, hər gəlib keçən guya ki, şübhə ilə boynunu uzadıb qulaqlarını şəkləyir, fikirləşdi ki, axı niyə eyvan payı tapdalansın, təmiz havasını başqaları udsun?!

Qara toxum dərin kök salıb, möhkəm budaqlı qara çiçəyini dik tutdu…

Qara çiçək nə gözəldir! Baxanın gözlərini qaraldıb kor edir, iyləyənin başına hava gətirir, əl vuranın əlini qurudur!

Ağsinəli qaranquşun qanadları da qaradır, amma nədənsə qaranquşlar gözəl-göyçək qara çiçəkdən uzaq uçur.

Qaranquşun uçuşunu isə izləmək çətindir – düyünlüdür, dolaşıqdır…

Həyətimiz nə mehriban, nə şən idi!..

ARFA

Sənin neçə yaşın var, arfa?..

Gör neçə müharibədən çıxmısan, neçə aclıq görmüsən, neçə faciələrin şahidi olmusan…

Amma vüqarını itirməmisən, qızıl su ilə çəkilmiş naxışların silinməyib, yazılarına zəmanənin əli dəyməyib, şəkillərini pozmayıb…

Yaşın çoxdur, tarixin uzundur, amma cavan qalmısan, arfa.

Səni qucaqlayanların qolları çoxdan çürüyüb, sənin kəl damarlarında, burum-burum burulmuş simlərində gəzən incə barmaqlar toza-torpağa dönüb, amma sən qocalmayıb cavan qalmısan, arfa.

Təkcə tellərin üç dəfə dəyişilib. Sankt-Peterburq zəmanəsində çürüyüb, Petroqradın inqilab çağında qırılıb, Leninqradın müharibə illərində kəsəyənlərin qurbanı olub…

Sənə cansız demək olarmı?

Boy-buxunun yaraşıqlı, ayağın möhkəm, səsin sehrli, dolğun, dərin.

Elə bil Homer zəmanəsindən xəbər verirsən, telli sazın, simli tarın ulu nənəsi telli arfa, simli arfa…

Otağa girib səni gördüm, harda olduğumu unutdum, elə bildim qeyri-adi aləmdəyəm. Otağın əsl bəzəyi, əsl çıraqbanı sən idin.

Bəs arfada kim çalır? Arfanı kim dindirir?

Ev yiyəsi – sünbül saçlı cavan qadın arfada çala bilmir.

Deyir, atamın nənəsi çalırdı. Atam istəyirdi mən də çalam. Müharibə başlananda kiçik qız idim. Təzə-təzə simlərə öyrənirdim. Arfa müəlliməmi qəlpə öldürdü. Atam müharibədə həlak oldu. Dul anam dul bacısının evinə köçdü. Bütün şeylərimizi satdıq, arfa qaldı, axı, arfa canlıdır, dili şirin, nəfəsi istidir, ata-babamdan yadigardır…

Bəs arfada kim çalacaq, soruşuram?

İstəyirəm, deyir, qızıl telli qızım olsun, arfanın dilini öyrənsin, arfanı dilləndirsin…

…Arfanı hələ neçə qızıl tellilər nəsli dindirəcək.

Arfa hələ neçə nəslə uzun keçmişdən danışacaq.

Arfa, sən bizi də yola salacaqsan..

AÇARSIZ QAPILAR

Keçmişin qapısını döydüm, döydüm, “Ey, kim var orda?!”, o qədər döydüm ki, əlim ağrıdı.

Amma açan olmadı.

Sonra gələcəyin qapısına yaxınlaşdım, döydüm, döydüm: “Ey, kim var orda!” Öz yumruqlarımı özüm eşitdim, səsimə səs verən olmadı.

İki qapı arasında qalmışam: nə o qapını açdılar, nə də bu qapını.

* * *

Neçə ildir qəlbimdə səni görmək arzusu yaşayırdı. Bu arzu səbəbli-səbəbsiz gah güclənir, gah da zəifləyirdi.

Sonuncu dəfə səni görəndən iyirmi il keçir. O zaman mənim on yeddi, sənin isə otuz yeddi yaşın vardı. Nə mən səninlə açıq söhbət edə bilir, nə də sən məni, mən istədiyim kimi, dinləmək istəyirdin. Bunu mən indi anlayıram. O vaxt bu haqda heç düşünmürdüm…

Neçə ildir səni görmək mənə qismət olmurdu. Sən bir yerdə lövbər sala bilmirdin. Çünki işin. belə idi. Rəsmi desək, sən cinayətlərin düyününü cərrah əli ilə açanlardan, cinayətkarları tapıb aşkara çıxardanlara kömək edənlərdən idin.

Səninlə bəzən yuxuda görüşürdüm, yuxuda danışırdım. Məni tanıya bilmirdin. Çünki iyirmi ildə dəyişmişəm. Amma mən səni o dəqiqə tanıyırdım, Çünki öz yuxum idi. Və bir də mən səni iyirmi il əvvəl gördüyüm kimi təsəvvür edirdim.

“Sənsənmi?” – soruşardın.

“Mənəm, Bəbir dayı!” deyərdim.

“Yox, heç inana bilmirəm ki, bu sənsən!”

Gözlərin sevincdən kiçilib yaşarardı.

Mən də səninlə yanaşı durub sərbəst danışdığıma sevinirdim.

“Neçə ildir səni axtarıram, Bəbir dayı!.. Sənə o qədər deyiləsi sözüm var ki!..”

“Dayan, əvvəl mən soruşum! Haradasan? Nə ilə məşğulsan? İşin, ailən, evin?..”

Sənin suallarının bəxti gətirir, mənimkilər isə cavabsız qalırdı.

Bir saniyədə, deyirlər, bir dastanlıq yuxu görmək olar, mən isə yuxu görüşlərindən həsrət odunu söndürə bilmirdim – nə sənə suallarımı çatdıra bilir, nə cavabını eşidirdim.

Yuxu hara, canlı söhbət hara?

Tanışlarına rast gələndə səni soruşardım. Deyərdilər filan şəhərdəsən, yaxud filan obadasan. Fikirləşirdim ki, görüşməyə hələ vaxt var, səni hökmən tapacağam. Daha demirdim ki, dünya ölüm-itim dünyasıdır…

Bir daha səni görə bilməyəcəyəm. Heç bir zaman. Heç bir vaxt. O dünyaya inansaydım, dərdim o qədər də göynəməzdi.

Suallarımı kimə deyim?

Onların açarı səndəydi. Çünki qıfıllar sənin həyatına aid idi.

Deyirdilər, kefcilsən. Qazandığını dostla, tanışla bölürsən. Məclissiz günün olmur. Nə bər-bəzəyin, nə nar-dövlətin. Şüarın – şənlik, məqsədin – şadlıq.

Bəs niyə mənim yadımda qəmli qalmısan?

Bəs niyə mən səni kefcil kimi təsəvvür edə bilmirəm?

Şən anların yadımdadır. Amma daxilən qəm-qüssəliydin. Narahat idin. Tarixin gedişindən, həyat hadisələrindən şikayətli idin.

Nə idi sənə xoş gəlməyən? Səni qəzəbləndirən? Səni coşduran? Rahatlığını qovan? Ən yaxın dostların sənə deyərdilər: sus! Özünü xataya salarsan! İzin-tozun qalmaz! Yurdlu-yuvalı itib-batarsan!..

Deyirdilər gəzəyənsən. hər şəhərdə yarın, hər diyarda barın. Öz ocağını öz əli ilə söndürənlərdənsən. Nə bir evin, nə bir daxman, nə bir koman. Harada gecələdin, orda evin. Harda isindin, orda ocağın. Bir oğlunun adı – Hamlet, o birinin adı Otello. Bir qızının adı Esmeralda, o biri qızının adı Cülyetta… Məşhur ədiblərin məşhur qəhrəmanları… Bir-birini görməyən övladlar.

Nə idi səni şəhərdən şəhərə, obadan obaya qovan? Neçə yolun damarını qırıb niyə mənzilinə yetişə bilmirdin?

Soruşmaq istəyirdim: “Ömrün boyu sən nə isə axtarırdın, Bəbir dayı. Axtardığın nə idi? Axtardığını tapa bildinmi?.. Niyə rahatlıqdan qaçır, lövbərsiz gəmidə üzürdün? Nə bir körpüyə yan alır, nə bir körfəzə sığınırdın. Axtardığını tapdınmı, Bəbir/dayı? Qəbrin hardadır, soruşdum.

Biri dedi: filan şəhərdə. O birisi dedi: filan kənddə…

Açarsız qapılar…

MAHNI

Mən idarədə ləngidim – üzvü olduğum ev bölgüsü komisyonunun növbəti yığıncağı çağırılmışdı: bu günlərdə idarəmizdə ev paylanacaqdı. Arvadım, telefonla axşama, tələbəlik çağında olduğu kimi, mənə metronun qabağında görüş təyin etdi və işdən çıxıb, piyada, özü dediyi kimi, yayın xoş havasını uda-uda, üzüaşağı Mərkəzi Univermağa, oğlumuz üçün qış paltosu almağa yollandıq. Oğlum keçən bir ilin içərisində paltosunu tamam-kamal dağıtmış, üstəlik yaz və yay aylarında düz dörd barmaq böyümüşdü.

Sözün qısası, evə çatanda günəş çoxdan batmışdı, göydə tək-tük ulduz işıldayırdı. Kürkə bürünmüş, ağır-ağır yeriyən liftçi qadın bizi səslədi:

– Harda qalmısınız, ay bəxtəvərlər?

Arvadım:

– Nə olub ki? – soruşdu.

Fikirləşdim: bəlkə oğlumuzdan bir xəbər var: oğlumun məktəb dostu onu iki günüyə öz general babasının bağına dəvət etmişdi.

– Gözəl-göyçək oğlanlar gözlərini yolunuza dikib sizi xeyli gözlədilər, gəlib çıxmadınız.

Təklikdən təngə gəlmiş liftçi qadın mənə baxmadan, arvadıma xoş xəbər verirmiş kimi, sevinə-sevinə:

– Biri-birindən gözəl, biri-birindən qəşəng. Biri ucaboy, o birisi sən boyda. Biri meşin yarımpaltoda, o birisi çiyni poqonlu kiteldə. – Qarı bic-bic gülümsünüb, sınayıcı baxışını gözümün düz içinə zillədi, üzümdə istənilən dəyişiklik görməyib: – İkisi də səni soruşdu, gözəlim! – dedi.

Mən nə hayda, qapıçı nə hayda!.. Mən üzümə sərin su çiləyib rahatlanmaq, təzə dəmlənmiş tünd çay içmək arzusunda idim, söhbətə həsrətli qapıçının fikri isə qəlbimdə neçə ildən bəri dərin yuxuya getmiş qısqanclığı oyatmaqdı.

Sözün müxtəsəri, bizi gözləyib gedənlər yaxın tanışlarımız idi: meşin yarımpaltolu hər il yayda dincəldiyimiz bağ yiyəsinin oğlu, hərbi geyimli isə arvadımın məktəb yoldaşı. Təsadüfə bax ki, ikisinin də adı İvan idi. Bağ tanışımızı Vanya, köhnə yoldaşımızı isə İvan çağırırdıq. Elə hazırlaşmışdıq çayımızı içək, qapının zəngi çalındı. Gələn Vanya idi. Qızılı ipək saçları işıldayırdı, elə bil başında lampa yandırmışdılar. Mən yemək otağımızın açıq qapısından süfrəni göstərdim.

– Xoşbəxtsən, Vanya, – dedim, – qayınanan səni sevəcək.

– Arvadı sevsə kifayətdir, – deyə arvadım qayınanasız ərinə, yəni mənə mənalı-mənalı baxdı. Sözlərini mən, təbii ki, öz xeyrimə yozdum.

Onilliyi təzəcə qurtarıb zavodda işləyən cavan dostumuz xeyli həyəcanlı görünürdü. O, təbiətən zarafatcıl və səmimi oğlan idi. Qapımızdan girəndə həmişə sözü-sözə calayırdı. İndi isə dillənmirdi. Meşin gödəkcəsini asıb oturandan sonra, çox müşkül bir məsələ barədə xahiş edirmiş kimi, yalvarışlı səslə soruşdu:

– Sabah axşam bizə qonaq gələrsinizmi?

– Niyə gəlmirik? – deyib mən Vanyanın təzə kostyumuna, ağ ipək köynəyinə və nadir hallarda boynuna taxdığı qalstukuna baxdım. – Yoxsa qayınana söhbəti lap yerinə düşüb?

Vanya öz aləmində idi. Mənim sözlərimi, deyəsən, heç eşitmədi, daxildə hansı güclü bir fikrin isə odunda yanıb alovlanan gözlərini gah mənim, gah da arvadımın üzündə gəzdirib, eyni sualı başqa cür təkrar etdi:

– Sabah axşam məni əsgərliyə ötürməyə gələrsinizmi?

– Necə? – arvadım ona baxdı. – Səni əsgərliyə? Ola bilməz!

– Niyə olmur? Maşallah, dağ boydadır, cərgədə birinci duracaq!

Vanya susurdu.

Arvadım narahat idi.

– Bəs zavod?.. Anan nə deyir?.. Axı, sənin əsgərlik vaxtın nə tez yetişdi?.. Bəs deyirdin instituta girəcəyəm?

Vanya onun suallarını eşitmirdi.

Bir azdan sonra ayağa qalxdı.

– Deməli, gələcəksiniz.

– Mütləq, mütləq, Vanya.

– Onda icazənizlə… hələ bir-iki yerə də dəyməliyəm.

Arvadım hey ona baxır, hələ də inana bilmirdi ki, ata-ananın təkcə, istəkli oğlu əsgər gedəcək. Bəlkə əsgərlik məsələsinə ana gözü ilə baxırdı, ona görə inanmaq istəmirdi? Üç il nədir ki, bir də görəcəksən gəlib keçdi… Vanyanın gözləri yol çəkirdi. Deyəsən, mən səhv etməmişdim: o, nədənsə narahatdı, həyəcanlı idi.

Əlimi onun biləyinə atdım.

– Vanya, düzünü de, niyə birtəhərsən?

O, üzümə baxdı, gülümsündü.

– Nə təhərəm ki?

– Fikirlisən.

Bu dəfə yerə baxdı.

– Ola bilər, – dedi.

– Bəlkə əsgərliyə getmək istəmirsən?

– Əksinə, istəyirəm. Necə deyərlər, Vətənə borcumu verməliyəm.

– Elə isə de görək niyə fikirlisən? Sirr deyil ki?

– Mənim sizdən sirrim ola bilməz. Elə bir şey yoxdur, yeznəm bir az qanımı qaraldıb. Bayaq atamla savaşdı.

– Yeznə?

– Hə də… Mənim üstümdə savaşdılar, – Vanya əlini qapıya atdı. – Atamı da, məni də, üstəlik anamı də təhqir elədi…

Demə o, elə işarəyə bənd imiş; əlini qapıdan çəkib, birdən-birə həyəcanla danışmağa başladı:

– On ildən çoxdur siz gəlib Moskvada bu mənzildə olursunuz, on ildə mən azı on min dəfə bu mənzilə, sizin yanınıza gəlmişəm. Camal qardaş, Maya bacı! Siz məni səkkiz yaşımdan tanıyırsınız, mənim atam-anama da öz ata-analarınız kimi bələdsiniz, deyin görüm, bizdə, lap cüzi də olsa, ikiüzlülük görmüsünüzmü?

– İkiüzlülük?! – Arvadım yenə təəccüblənməli oldu. – Səndə ikiüzlülük?!

– Atamda, anamda, bir də məndə. Görmüsünüzmü?

– Allah eləməsin, Vanya! İkiüzlülük dəhşətli şeydir. Səni də, sənin ata-ananı da biz, hər şeydən əvvəl, elə ona görə sevmişik ki, siz çox səmimi adamlarsınız. Əsl rus təbiətli, açıq ürəkli…

Vanyanın alnına tər gəlmişdi. Saçları ilə bərabər indi sifəti də işıldayırdı.

– Amma, yeznəmin fikrincə, bizim ailədə səmimiyyət deyilən şey yoxdur.

– Çox qəribədir, – deyə Maya onun meşin gödəkcəsinin düyməsini açdı. – Otur, danış, Vanya!

– Yox, getməliyəm, Maya bacı. Sabah özünüz gəlib hər şeyi görərsiniz.

– Nəyi görərik?

– Səmimiliyi və qeyri-səmimiliyi.

– Dumanlı danışırsan, Vanya. Ola bilməzmi ki, deyəsən, görək yeznə sizə niyə o cür ağır ittiham verib?

– Çətindir. Yox, danışa bilmərəm. Gərək özünüz gəlib hər şeyi öz gözünüzlə görəsiniz.

O, xudahafizləşib getmək istəyirdi ki, qapının zəngi çalındı. Gələn İvan idi.

İvan qapı ağzında Vanyanı görüb gülümsündü:

– Bir gündə iki dəfə görüşmək xeyirdimi?

– Xeyirdir, keç içəri, – deyib İvanın əlini sıxdım.

– Sən də qayıt, beş dəqiqə otur, çayını iç, sonra gedərsən, – deyə arvadım Vanyanı otağa dəvət etdi.

Vanya könülsüz qayıtdı, söhbət təzələndi.

Vanya İvana oxşayırdı: ikisi də sarısaç, sarıqaş, ikisi də aydınbaxışlı, göygöz; amma boyca fərqlənirdilər.

İvanın kitelinin qızılı düymələri ayna kimi parıldayırdı – yaxına gəl, əksini gör.

İvanın çiyinlərindəki xırda ulduzlara baxıb Vanyaya göz vurdum:

– Çalış bunlardan qazan.

– Hərbi məktəbə girir?

İvan onilliyi vaxtı ilə qızıl medalla qurtarıb hərbi akademiyaya qəbul olunmuşdu, indi isə hərbi aspiranturada oxuyurdu.

– Yox, əsgər aparırlar.

– Belə de… – İvan Vanyaya komandir gözü ilə baxdı. – Əsgərlik də elə bir növ akademiyadır.

Vanya sanki iynə üstə oturmuşdu: getmək istədiyini utana-utana təzədən bildirəndə, biz onun sözünü dilinin ucundan qaytardıq:

– Bir fincan çay içib gedərsən.

İvan:

– Sizi evdə tapmaq olarmış! – dedi.

– Gəldiyini, daha doğrusu, ikinizin də gəlib bizi gözlədiyinizi bilirik, – dedim.

– Yoxsa sən də bizi evinizə dəvət etmək istəyirsən?

– Nə bildin? – deyə İvan təəccüblə arvadıma baxdı.

– Görünür, akademiyanızda məntiq elmini öyrənmirsiniz.

– Bu məsələyə məntiqin nə dəxli?..

– Bu gün ikinci dəfədir bizə gəlirsən. Elə isə, deməli bizi görməyin vacibdir. Bu bir. Sonra: bu günlərdə təzə evə köçmüsən, yaxın dostlarını, yəni bizi də evinə çağırmalısan, bu da iki. Üçüncüsü də ki, bizi dəvət etmək istədiyini sözgəlişi dedim, özümə də qəribə gəlir ki, düz çıxdı… Vanya da bizi bağlarına qonaq çağırır, əsgərliyə yola salacağıq.

– Sənin kimi arvadı olan kişinin nə dərdi!

– Bunu ərimdən soruş, gör səninlə şərikdimi?

– Yox, bir desin ki, şərik deyil! Bir oyun tutarsan ki, dəymişi qalıb, kalı tökülər.

– Fikrin öz arvadına gedirsə, o başqa məsələ.

– Arvad deyil, bəladır!

– Bəxtindən küs! – Arvad sarıdan İvan doğrudan da gileyli idi.

– Yaxşı, bəs xanımın bizi nə vaxta çağırır?

– Xanımım yox, mən özüm çağırıram.

– Bəs xanımın?

– Xanımı oğlumla kurorta göndərmişəm.

– Özünə də kurort düzəldirsən?

– Bəs nə bilmisən! Sabah axşam yox, o biri gün sizi gözləyəcəyəm.

Vanya ilə vidalaşanda nədənsə onun qırxılıb töküləcək ipək saçına baxdım. Tüksüz başı işıldayacaqmı?

Metro xəritəsinin yaşıl rənglə çəkilmiş xəttinin sonuncu dayanacağında vaqonun sezam qapıları taybatay açıldı. Biz camaata qarışıb mərmər pilləkənlə yuxarı qalxdıq. Nəhəng şəhərin üç rəqəmli avtobusuna mindik.

Qabaqda haçalanan yolun tən ortasında şəhərdə yeni üsulla tikilən iyirmi səkkiz mərtəbəli təzə evin skeleti ucalırdı. Sola burulub uca binanı sağda qoyduq. Avtobusun üst pəncərəsindən bir anlığa evin başında təyyarələr üçün yandırılmış qırmızı işığı gördük.

Şəhərin təzə rayonu ilə xeyli yol getdik, üstü kanal olan körpünün altından keçdik, əvvəl trolleybusla, sonra isə tramvayla yarışa girişib, onu da, bunu da geridə buraxdıq və nəhayət, şəhər sərhəddindən uzaqlaşdıq. Amma hələ bir müddət şəhərsayağı tikilmiş çoxmərtəbəli evlər görür, şəhər küçələrinə bənzər yollardan keçirdik.

Daş imarətlər taxta evlərlə, daşlı-tozlu şəhər həyətlər, bağ-bağatlı, hasarlı-çəpərli sahələrlə əvəz olundu.

Başım üzərindəki pəncərəni, dal cərgədə oturmuş qızların xahişi ilə, örtdüm – şəhərin, nəfəsi daraldan bürkülü havasından fərqlənən kənd havası dalğa-dalğa avtobusa dolub, yay geyimli qızların sinələrini və çılpaq qollarını yalayıb üşüdürdü.

Avtobusdan düşdük. Qaranlıq idi. Şam ağacları ətrafa sərinlik yayırdı. Tam sakitlikdə uzaqlaşan avtobusun qıjıltısı eşidildi və tezliklə o da kəsildikdə qulaqlarım cingildədi.

Par-par parıldayan ulduzlu göy elə bil nəfəsini içinə çəkib diqqətlə bizə tamaşa edirdi.

Haradasa it hürdü. Sonra yenə sakitlik çökdü.

Ayaqlarımızın altında çör-çöp şıqqıldayırdı. Cığır uzandıqca uzanırdı.

Birdən mahnı eşitdik. Qarşıda işıqları görünən kənddə, deyəsən, Vanyagildə oxuyurdular.

Mən diqqətimi topladım, qarışıq səslər içində Vanyanın atasının aparıcı səsini dərhal seçdim. Misra-misra, bənd-bənd uzanan mahnı dalğaları qaranlıq gecədə gah kəndin geniş köksündə yayılır, gah zilə çıxıb şam ağaclarından daha yüksəklərə ucalır, elə bil buludlara hopurdu.

Belə qaranlıq, ulduzlu gecədə on səkkiz yaşlı, ay parçasına oxşar, kasıb qızın bığıburma, mülkədar balası zabit tərəfindən oğurlanıb at belində qaçırılmasından, meşələrdən, dərə-təpələrdən, çaylardan keçməsindən və gənc bir həyatın faciə ilə nəticələnən sərgüzəştlərindən danışan bu mahnını hələ ötən yay eşitmişdim, xoşuma gəlirdi.

Biz evə çatanda ilk sağlıqlar artıq deyilmiş, məclis vahidliyini itirmişdi.

Qaranlıqdan gur işığa düşdük: qonaq otağından asılmış iri çilçıraq ətrafa günəş kimi gözqamaşdırıcı işıq yayırdı.

“Cərimə! Cərimə!” – deyən qışqırtılar eşitdik. Qədəh əvəzinə kimsə mənə araqla dolu stəkan verdi.

– Qoy içib bizə çatsın!

Bu, Vanyanın qeyri-rəsmi yeznəsinin səsi di. O, başımın üstünü almışdı. Hiss etdim ki, əl çəkən deyil. Səs-küydə, qarışıqlıqda Vanyaya “yaxşı yol” arzulayıb və duzlu xiyara pənah gətirib stəkanı boşaltdım. Yeznə arvadımdan ehtiyat etdiyindən, daha doğrusu, qorxduğundan, ona cəriməli içki təklif eləmədi. Hələ keçən yay yeznə Vanyanın, ərindən boşanan bacısının yanına gəlib-gedəndə və evli olduğuna baxmayaraq, hətta gecələyəndə, bizim Maya buna laqeyd qalmamışdı. “İki stulda oturandan ər olmaz, ay yeznə, ya o yanlıq, ya da bu yanlıq!” – demişdi. O vaxtdan biz hamımız bu uzun kişiyə “yeznə” adını yapışdırmışdıq.

Kefcil yeznə qarmonçuya yanaşdı.

– Qafqaz rəqsi! – deyib qollarını yana atdı və hələ qarmon səslənməmiş məni yerimdən dartıb otağın dar meydançasına çəkdi.

– Buyur, məharətini göstər! – dedi və məni gözləmədən stoldan iri bir bıçaq götürüb kəmərimə sancdı.

– Bu da sənin xəncərin! Assa! Assa!

Mən oynamadım. Bacarmadığıma görə yox, sadəcə, həvəsim olmadığına görə.

Yeznə hələ də əl çalır, “Assa! Assa!” – deyə qışqırırdı.

Kim isə onun qollarından tutub arxaya çəkdi. Papiros tüstüsü ilə dolu otaqda mən Vanyanın atasının səsini eşitdim.

– Yeznə! Nəzərə al ki, təzəcə barışmışıq ha! Qonağımızın xətrinə dəyərsən, bir də savaşarıq. Nə oturana yer verirsən, nə durana. Otur, bir az da bizə qulaq as!

Ac qarına içdiyim araq dərhal başıma vurmuşdu, qarşımda hər şeyi dumanlı görürdüm.

Birdən sakitlik çökdü. Bayaq meşədə duyduğum dərin sükutu xatırladan bu səssizlikdə yenə mahnı eşitdim. Qarmonçu müharibədən əvvəl şöhrət qazanmış “Katyuşa”nı asta-asta çalmağa başladı. Katya hələ çay qırağına çıxmamış yeznə bir daha əlini qaldırdı:

– Dayan! – dedi və üzünü mənim ətrafımdakı cavanlara tutdu: – Bəs sizin nəslinizin mahnısı hanı? Ey, Vanya, hanı səni yola salan qız haqqında mahnı?

Vanya qızarıb gülümsündü, yanında oturan qızlara baxdı. Qızların əllərində balaca bir kitabça gəzdi.

Sünbül saçlar bir-birinə qarışıb üzləri gizlətdi. Gözlər kitabçanın vərəqlərində idi. Birisi başını qaldırıb təzə mahnı sifariş elədi. Qarmonçu, görünür, mahnını bilmirdi. Qız melodiyanı pəsdən qarmonçuya çatdırdı.

Qızlar kitaba baxa-baxa oxumağa başladılar. Lakin nədənsə mahnı yarısına çatmamış söndü. Köhnə mahnıya, “Katyuşa”ya qayıdanda hamı canlandı.

İllər keçmiş, Katyuşa neçə əsgər yola salsa da, neçə müharibədən, od-alovlardan çıxsa da, cavan qalmışdı; elə bil ilk dəfə idi ki, çay qırağına gəlir, mahnıya: “Günəşin ardınca uç! Məndən yarıma salam söylə!” – deyirdi.

“Doğma yurdu qoru, əzizim, Katyuşa da məhəbbətini ürəyində bəsləyib qoruyar…” Vanyanın ağbirçək anası özünü saxlaya bilməyib ağladı. Atanın səsi qırıldı, qəhər boğazını tutub sözünü deməyə qoymadı. Çünki melodiya ilə bərabər sözlər də yanıqlı idi. Bəlkə Katyuşanın sevgilisi qayıtmamış, doğma yurdu qoruyarkən həlak olmuşdu?..

Hər məclisin öz bəzəyi var. Məclis var, zinəti xoş söz-söhbətdir, gözəl danışıqlar, şairanə sağlıqlardır, məclis var, yaraşığı rəngarəng, dadlı, incə ustalıqla hazırlanan yeməklərdir. Necə deyərlər, tacı araq olan məclislər də az deyil.

Olduğum məclisin bəzəyi nə içki idi, nə yemək. Süfrədə hər cür yemək bol olsa da, bu məclisin yaraşığı, tacı mahnı idi. Qəlbi təmizləyən, ürəyi genişləndirən, canı isidən mahnı. Elə mahnı ki, oxuduqca oxumaq istəyirsən, dinlədikcə dincəlirsən. Elə mahnı ki, hər kəlməsi insanlıqdan deyir, hər sözü alicənablığa, ədalətə çağırır. Səhralar kimi geniş, dağlar kimi vüqarlı, dəryalar kimi dərin mənalı mahnı…

Oxunan mahnıların çoxunu bilməsəm də, sözləri yadımda qalmasa da, hiss eləyirdim ki, məni narahat edən, düşüncələrimi ağırlaşdıran hər şey yox olur, xırda, həyati qayğılar üstümdən götürülür, azadəlik duyğusu ilə qanadlanıram.

…Vanyanın atası oxuyurdu. Təkcə özü oxuyurdu. Qalanlar səslərini çıxarmadan maraqla dinləyirdilər. Hətta qarmon da qarmonçunun əlində susub mahnıya qulaq asırdı. Mənə elə gəlirdi ki, Vanyanın atası mahnı oxumur, öz həyatının qalın kitabından bir səhifə açıb deyir: “Baxın, mənim indiki halımı, ağaran başımı, yorğun yerişimi, üzümdəki dərin qırışları, büzüşük, damar-damar əllərimi görüb elə bilməyin ki, həmişə belə olmuşam. Mahnıda haqqında oxuduğum, hüsnü adamı dəli edən o qızın yalvarışlarını eşidən, onun “əzizim, məni özünlə apar, uzaq, doğma yurdunda sənə yar-yoldaş ollam!” sözlərini dinləyən oğlan mən idim. Müharibənin axını məni aparıb sərhədin o tayındakı uzaq ellərə salmışdı. Mən indi gördüyünüz oğlum kimi boy-buxunlu, qolu dəmirdən möhkəm, baxışı ildırım kəsərli, ölümlə mübarizədə bişmiş, odda bərkimiş, cəngavərləşmiş bir gənc idim. Mənə vurğun o gözəl qızın xahişini, mahnıda eşitdiyiniz sözlərlə rədd etdim: “Əzizim alagöz qız, səni aparardım mən, amma doğma diyarda yar-yoldaşım var mənim”. Qız məndən ayrılmaq istəmirdi. “Əzizim, getmə, dayan, məni özünlə apar, uzaq, doğma yurdunda sənin bacın ollam mən”. Qıza yazığım gəlirdi: “Əzizim alagöz qız, səni aparardım mən, amma doğma diyarda bacılarım var mənim”. Qız yenə yalvardı: “Əzizim, dinlə məni, özünlə apar məni, uzaq, doğma yurdunda sənə yad bir qız ollam”. Könlüm quş olub çoxdan vətənimə uçmuşdu, mən də sizi görməyə, qoyub getdiyim yarımı sinəmə basıb, Vanyanın ipək saçına oxşar saçını oxşayıb öpməyə tələsirdim. Qıza dedim: “Əzizim alagöz qız, səni aparardım mən, amma doğma diyarda yad qızı istəmərəm”. İvanın atası susdu. Bir müddət heç kim dinmədi, Ata ayağa qalxıb dedi:

– Oğlum!..

Bu adi sözü ata elə odlu, elə yanıqlı dedi ki, söz qızmar dəmir parçasına dönüb hərarəti ilə üzləri yandırdı, qəlbləri dindirdi.

Mən gah Vanyaya, gah da ata-anasına göz qoyurdum. Bəziləri öz həyatlarının keçmişi ilə maraqlanmırlar, hərdən gələcəyə nəzər salsalar da, yalnız indi yaşadıqları anları, yaxud, uzaqbaşı sabahı fikirləşirlər. Eləsi də var ki, keçdiyi yolu düşünür, yaşı tamam olandamı, xəstələnib yorğan-döşəyə düşəndəmi, xülasə, hər dəfə müəyyən sərhədə çatıb geriyə dönür, yaxın-uzaq keçmişi öyrənir ki, buraxdığı səhvlərə bir daha yol verməsin, əyri addımları düzəltsin, dilinə gətirdiyi acı sözləri udub, elə eləsin ki, nə qəlbi incisin, nə də qohum-qardaş, dost-tanış küssün. Xoşladığım adamları mən bu cərgədən sayıram.

İvanın atasını dinlədikcə onun da məhz belə adam olduğunu fikrimdə bir daha təsdiqləyib, yuxusuz gecənin ağırlığını çiynimdən atıb yüngülləşdim. Məncə, ata bu “oğlum!” sözünün ardında həm özünün keçdiyi yolu, həm də oğlunun gələcəyini görüb, elə bil ona xəbərdarlıq edirdi…

O, müharibədən payızda qayıtmışdı. O biri ilin yayında Vanya dünyaya gəldi. Qaldıqları köhnə taxta evin damı çürüyüb əyilmişdi. Güzəranları bir qədər yaxşılaşandan sonra çadıra köçüb evi sökdülər, saf şalbanları seçib, kolxozun köməyi ilə indi yaşadıqları evi qurdular. Ata Vanyanın ilk uşaqlıq illərini, ümumiyyətlə müharibədən sonrakı beş-altı ili daha aydın təsəvvür edir. Zəif, cılız uşaqlar necə boy atıb!..

Vanya atanın həyəcanını duysa da, başqa aləmdə idi. Təzə həyat arzusundaydı. Görəsən hərbi qulluğu necə keçəcək? Çətinliklərə dözə biləcəkmi! İndiki həyatın adi axını İvanı son aylar darıxdırmağa başlamışdı. Bəlkə əsgər getdiyini bilirdi, ona görə? Səhər tezdən dur, avtobusun tünlük vaxtında zavoda get, yeddi saat çilingərlik elə, axşam evə qayıdıb televizora bax… Dünən də belə, bu gün də, sabah da… Yox, sabah ayrı cür olacaq!

O, qarşıdakı həyatın yalnız romantikasını görürdü: yeni dostlar, hərbi geyim, poqonlar, ulduzlu pilotka, təmiz və işıqlı dərs otaqları, axşamlar isə sıraya düzülmüş təmiz çarpayılar. Sənə tapşırılan, sənin ixtiyarında olan tüfəng, yaxud avtomat. Yox, hökmən avtomat. Tüfəng zəmanəsi çoxdan keçib…

Arzuladığı elmi-fantastik romanlar oxuyacaq. Təyyarə sürməyi öyrənəcək, təyyarəçi olacaq, bu, uşaqlıqdan onun ən böyük istəyidir. Təyyarəsini kəndlərinə sarı sürəcək, kəndlərinin üstündə, – bunu əvvəlcədən xəbər verəcək, – təyyarəçilik məharətini göstərəcək, başı aşağı, üzü yuxarı uçacaq, hava dəryasında doyunca üzəcək.

Ana, danışan ərini eşitmir, hey göz yaşı axıdırdı. Ananın göz yaşı tükənməzdir. Axı, Vanyası hələ indiyədək evlərindən ayrılmayıb. Bu üç ildə kim bilir nələr olacaq, kim ölüb, kim qalacaq! Bəlkə qayıdanda anasını görmədi, axı ananın ürəyi xəstədir.

– …Burada oturan kişilərin demək olar ki, hamısı çiyinlərində poqonların ağırlığını hiss eləyib. Mənim nəslimin taleyi faciəli olub, cavanlığımızı müharibələr əlimizdən alıb.

– Canım, bəsdir müharibədən dediniz! İyirmi ildir qurtarıb, hey yadımıza salıb qanımızı qaraldırıq! Müharibə oldu da, qurtardı da, tarixə düşdü də.

Bunu yeznə dedi. Mən Vanyanın bu uzun kişi haqqında dünən danışdığını xatırladım. Dedim:

– Mane olma, yeznə, qoy kişi sözünü tamamlasın.

– …Sən xoş və dinc bir zamanda əsgər gedirsən.

– Əcəb dinc zamandır! – deyə yeznə güldü: – Orda vuruşma, burda fitnəkarlıq!

– Ay yeznə!..

– …İstəyirəm bizim, yəni ailəmizin şərəfini uca tutasan, ləkələməyəsən, ömrünün üç ilini Vətənə bağışlayıb keşiyimizdə durasan, oğlum!

– Afərin belə ataya! – yeznə yenə söz atdı. – Elə burada saxla. Süni vətənpərvərlik zamanı çoxdan keçib, kişi. Hələ gec deyil, icazə ver günü sabah gedim hərbi komissarlığa, kənd Sovetinin yoxlamasını təqdim eləyim, deyim kişinin yaşı altmışdan ötüb, arvad da altmışı haqlayıb, qocalıblar, övlad naminə oğulları var, qoyun qalsın, işləyib maaşını alsın!.. Allah xatirinə, deyin görüm necə təklifdir, a kişilər?

Ata qədəhi stolun üstünə qoydu.

– Yeznə, bəsdir!

– Bəs deyil! – Yeznə dəmlənmişdi. – Niyə bəs olsun? Əsgərlikdə Vanyanın başına bir iş gəlsə, siz qocaları kim saxlayacaq? Mən? Təzə qohum? Xeyr! Mən bəyəm ona görə qohum olmuşam ki, qazandığımı sizə yedirdim?!

– Yeznə!.. Yeznə, uşaq yol üstədir, bəsdir dünəndən bəri bayquş tək ötdüyün!

Yeznə qəhqəhə çəkib, qədəhini araqla doldurdu.

– İçək bunu bütün vətənpərvər ataların sağlığına! Övladlarını Vətən uğrunda ölümə göndərən ataların sağlığına!

– Yeznə, mən oğlumu müharibəyə yox, hərbi xidmətə yola salıram.

– İçək bunu ürəyində bir cür, zahirdə başqa cür olan, ikiüzlü ataların sağlığına!

Yeznə birdəncə stolun arxasından yox oldu. Vanya, o cavanca, zərifcə oğlan, uzun, ağır kişini hop götürüb dəhlizə atmışdı.

Kənd çoxdan yatmışdı. Səsimizi çıxarmadan, kimsəsiz kənd yolu ilə addımlayırdıq. Nə meh əsir, nə də ağaclar səslənirdi. Evlər də gözlərini yumub, qaranlığın yeddi qatında itib-batmışdı. Təkcə ulduzlu göy oyaq idi. Amma bizdən çox uzaq olan ulduzlar nə qaranlığı qovur, n də bizi isindirirdi.

Evlərdən uzaqlaşıb şose yoluna çıxdıq, çaya tərəf getdik. Cərgələnib şose yolunu kəsmişdik.

Çayın üzünü boz duman örtmüşdü. Geniş, hündür körpüyə çıxıb aşağıya baxdıq. Su dumanda görünmürdü, amma yuxulamış çayın necə aramla nəfəs aldığını aydın eşidirdim. Çayın o tayındakı meşə qapqara idi.

Maşın səsi eşidib geri döndük. Bir cüt sarımtıl işıq sürətlə bizə yaxınlaşdı. “Çayka” körpünü titrədib keçdi, dumanı yarıb bir anda yoxa çıxdı.

Ata sakitcə:

– Darıxmayın, indi maşın gələr, – dedi.

– Darıxmıram, – dedim, – belə havada da adam darıxarmı?

Ata bir tərəfimdə dayanmışdı, Vanya da o biri tərəfimdə. Qulaqlarımda, eşitdiyim mahnılar səslənirdi.

Şəhərə çatıb metroya minəndə səhər açılmışdı. “Mayakovski” dayanacağında şəhərə çıxdım. İş vaxtına hələ xeyli var idi. Şairin döyüşə, yürüşə, mübarizəyə çağıran əzəmətli heykəlinə bir müddət baxdım.

Geniş küçə ilə getdim. Ardı-arası kəsilməyən, dördkünc beton parçaları ilə yüklənmiş neçətonlu maşınlar, adamla dolu trolleybuslar məni ötüb keçir, küçəni benzin qoxusu və uğultu ilə doldururdu.

Qaqarin adına gənclər klubunu keçdim… Qəribədir: fövqəladə, misilsiz, bəşəri hadisələr insan üçün nədənsə çox tez adiləşir.

Uzaqda Moskvanın uca evlərindən ikisi yüksəlirdi. Kim nə deyir desin, bu tarixi evlər bizə baha otursa da, şəhərin yaraşığıdır, şəhəri ucaldır, ona xüsusi bəzək verirdi. Göy səma fonunda, günün altında ulduzlu qızıl şiş qüllələr göz qamaşdırırdı.

İdarədə oturmuşdum. Küçədən məni səslədilər. Tez çıxdım. Gələn İvan idi.

Təəccüblə:

– Nə olub? – soruşdum.

İvan hələ indiyədək bir dəfə də olsun işlədiyim idarəyə gəlməmişdi.

– Yaxşı ki, səni tapdım. Evinizə zəng eləmişdim, heç kim cavab vermədi.

– Dəvətini bir daha yadımıza salmaq istəyirsən, yoxsa?

– Axşamkı görüşümüz baş tutmayacaq.

– Arvadın təcili qayıdıb?

– Təki səbəb elə bu olaydı!

– Yoxsa xəstələnmisən? Sifətin yorğundur.

– Bütün gecəni yatmamışam.

Gülümsündüm:

– Sən də əsgər yola salırdın?

İvan üzümə ciddi baxdı. Məzəmmətlə:

– Bir saatdan sonra uçuram, gəldim xəbərdar edəm.

– Axı nə olub? – səbirsiz soruşdum.

İvan tutuldu. Gördüm deməyə çəkinir, təkid etmədim. Bilirdim ki, qulluğu belədir, tez-tez hara isə uçur.

O xahiş etdi:

– Taksiyəcən ötür məni.

Bir neçə addım atmışdıq ki, İvan dayandı. Mən də ayaq saxladım.

– Dünən axşamdan bu xəbər ürəyimi deşir!.. Birdən birə dörd dostumu itirmişəm. Təcrübə zamanı təyyarə qəzaya uğrayıb. Səbəbini aydınlaşdırmaq üçün uçmalıyam.

Yerimdəcə quruyub qalmışdım. Bilmirdim nə deyim.

– Dördü də cavan, təzə evli. Oğullu-qızlı… Faciəli ölüm… Bilmirəm, arvadlarının üzlərinə necə baxacağam!.. Keçən dəfə beşimiz də həmən o təyyarədə uçmuşduq.

Mən nədənsə Vanya haqqında fikirləşirdim. Dünənki gecə, dumanlı çay, ananın göz yaşları, oxuduğumuz mahnılar, atanın nəsihətləri, yeznənin tikanlı sözləri, indiki dəhşətli xəbər. Nə uzun gündür… Bunlar hamısı yorğun, yuxusuz beynimdə qarışıb sanki mənim tabeliyimdən çıxmış, elə bil müstəqil həyat sürən başımı şişdirmişdi.

Heç özüm də bilmirəm niyə, amma mən Vanyanı bu dörd nəfərdən ayıra bilmirdim. Dörd və bir. Bir və dörd…

İvan taksiyə minib getmişdi. Mən isə küçə ilə gəlib-keçənlərə diqqətlə baxır, sanki bu axında kimi isə axtarırdım.

Vanya yaşında bir gənc boynundan tranzistor asıb mahnıya qulaq asa-asa gedirdi. Guruldayan küçədə mahnının təntənə-kədər qarışıq, döyüşkən bir dalğasını tutdum.

Dalğa böyüdü, gurlaşdı, gücləndi, bütün səslərə qalib gəlib nəhəng şəhər üzərində axdı, axdı…

KARTOF BAYRAMI

Göydə nə bir bulud, nə bir ləkə. Günəşli gündü. Payız çoxdan girmişdi, amma havadan yay ətri gəlirdi.

Uzaq meşədə hələ tünd yaşıl rəng hökm sürürdü; meşə xəzan çağını yaxın buraxmır, qışı heç ağlına gətirmirdi.

Təkcə gölün qırağında tənha duran və meh əsdikcə büzüşüb astaca titrəyən ağcaqayın payızdan xəbər verirdi. Sünbül saçlarını tələsmədən darayan pərişan rus qızını xatırladan ağcaqayın, nazik saçaqlarını sallayıb suya baxır, amma yorğun görkəmini, düşüncəli çöhrəsini görə bilmirdi, çünki payızın sərt əli gölün ayna üzünə sarı yarpaqlar yapışdırmışdı.

Bizi – bacımı, arvadımı, məni və oğlumu kartof yığımına çağırmışdılar. Kolxoz sahələrində kartof yığılıb qurtarmışdı, indi hərə öz sahəsində çalışırdı. Qohum, tanış, yoldaş, dost, hamı kəndə axışmışdı, şəhərdən dolu gələn avtobuslar boşalmaq bilmirdi.

Biz özümüzlə kəndə pay gətirmişdik: iri-iri qarpızlar, Abşeron qarpızları. Bunları bizə, Moskvaya, Bakıdan göndərmişdilər, biz də buraya gətirmişdik.

Şose yolu ilə evin arasında olan sahədə kolxozun montyoru Vasili Petroviçin ailəsinə kartof əkməyə gah icazə verilir, gah da verilmirdi. Keçən il idarə heyəti “yer kolxozundur”, – deyə qadağan etmişdi, torpaq da istifadəsiz qalıb qüdrətini göstərə bilməmişdi: nə kolxoz qazanmış, nə də montyorun ailəsi xeyir görmüşdü. Qadağanın səbəbini Vasili Petroviç məndən şoruşanda bilmirdim nə deyim, çünki bu hərəkətdə nə ağlabatan fikir, nə də iqtisadimi, ictimaimi, adi həyatimi, heç bir dəyərli, xeyirli məna yox idi. Nə isə…

Vasili Petroviçin günün altında yanıb qonurlaşmış sifətinə əməkçiyə xas olan, işlədikcə tükənməyən fərəh yayılmışdı, göyün rəngini əks edən gözlərindən sevinc yağırdı.

Hərəmizə bir parça yer ayrılmışdı.

Belin gödək, şirmayıtək parıldayan ağ dəstəyindən yapışıb, enli, iti dəmir tiyəsini ləkin qırağına, yumşaq qəhvəyi torpağın lap dərininə salıb, təpəciyi arxası üstə çevirir, ləkdən-ləkə mərz boyu irəliləyirdim və hər dəfə torpağın altından boylanan, nazik sap rişələrlə bir-birinə bağlı, irili-xırdalı, yumru-uzunsov kartofları görəndə daha da həvəslənirdim, elə bil torpaqla maraqlı bir oyuna girişmişdim, onun sadəlövhlüklə gizlətdiyi barı asanlıqla tapıb üzə çıxarırdım. Görünür, torpağın yaddaşı zəifdi: axı mən özüm kartof yumrularını bu ilin yazında onun qucağında gizlətmişdim, rişələnməsini, böyüyüb çoxalmasını, məhz sinəsini təpə-təpə qabartmış torpağın özünə tapşırmışdım. Amma tapşırsam da, təpəcikləri dağıdıb altında kartof görəcəyimi əvvəlcədən bilsəm də, marağım azalmır, sevincim tükənmirdi. Hərdən belin iti dili kartofa toxunub onu bıçaq kimi kəsirdi, iki yerə parçalanmış kartof ağappaq, tərtəmiz çöhrəsini göstərib işıq saçan şirəsi ilə qara torpaqda parıldayırdı. Bir cərgə gedib geri qayıdır, beli kənara qoyub məhsulu vedrəyə yığırdım. Kartofun ora-burasına yapışmış nəm torpağı qoparıb əlimin altında onun möhkəmliyini hiss edəndə elə bilirdim kartof canlıdır, nəfəs alır, ürəyi döyünür, dil açıb “səni il boyu doyduracağam… Tez ol, qardaşlarıma kömək əlini uzat”, deyirdi. Hərdən elə əcaib kartof dənələrinə rast gəlirdim ki, təbiətin zarafatına heyran qalırdım: kartof – yekə bir burun, kartof – cücə, kartof – dəvə. Oğlum da sözümə qüvvət verib uzaqdan məni səslədi, gülə-gülə əlində mənə nə isə göstərdi, sonra yanıma gəlib bir-birinə bitişik üç kartof göstərdi:

– İrisi sənsən, ata kartof, lap xırdası mənəm – bala kartof, bu da ana kartof!

Deməli, təbiətin zarafatından bizə də pay düşdü. Dolu vedrəni Vasili Petroviçin arvadı Anna Mixaylovnanın yanına aparıb yerə boşaldırdım. Kartof quruduqca o, özü dediyi kimi, “sortlaşdırır”, irilərini kisələrə yığırdı. Kisələr dolduqca şişib böyüyür, dik qalxır, mehriban qardaşlar kimi çiyin-çiyinə durur, bir-birini yıxılmağa qoymurdu. Cod parçanın üzü yumruq-yumruq idi.

Vasili Petroviç kisələri təktəkərli əl arabasına yığıb ağır-ağır cığırla irəliləyir, taybatay açılmış darvazadan həyətə girib, bir azdan qayıdırdı.

Oğlum gah mənə sarı yüyürür, gah anasına kömək edir, gah da ev yiyələrinin on səkkiz yaşlı qızı Larisanın ətrafında fırlanırdı. Hərdən onu Anna Mixaylovnanın yanında görürdüm, əyilib onunla nə barədəsə danışır, ya da deyilənə qulaq asırdı. Vasili Petroviçlə əl arabasının bir qolundan tutub yanaşı addımladığını da görmək olurdu.

Sahənin şose yoluna yaxın tərəfində Vasili Petroviçin böyük qızı, zavodda birgə işlədikləri arıq oğlanla kartof yığırdı. Qızın adı Vasilisa idi. Atası deyirdi ki, bu gözəl adı ilkinə verməkdə məqsədi beləydi: həm öz adına yaxındır, həm də istəmirdi ki, bu qədim ad tamam unudulsun.

Sakitlik idi. Sükutu yoldan keçən avtobusların uğultusu pozurdu. Arada Vasili Petroviçin səsini eşitdim:

– Ay qız, Vasilisa, az pıçıldaşın, vaxt gedir!

Vasilisa cingiltili səslə güldü.

– Sən bizdən iş tələb elə! – deyib, dümağ ətli qollarını havada yellətdi.

Bolluca tər axıtdım. Köynəyim bədənimə yapışdı.

Tər gəldi də, qurudu da. Yorğunluq zirvəsini keçdim, daha yorğunluq nə olduğunu bilmədim. Beli torpağa təpdikcə qızışırdım, kartofu doldurub daşıdıqca həvəslənirdim. Bədənimdə bir yüngüllük hiss edirdim, az qalırdı uçam. Amma yamanca acmışdım. Qara çörəyi nə yeyərdim!.. İsti, qara çörəkdən bir parça qoparıb ovcuna al, üstünə iri dənəli duz səp, iki-üç dişləməyə ötür içəri! Duzdan əvvəl çörəyin üstünə bir azca şit yağ sürtsən daha yaxşı olar. O biri əlində göy, ya da bir baş soğan, o da olmasa, bax bu təzə kartofun bişmişindən… Sonra, canım sənə desin, quyudan bir vedrə su çəkib mis dolçanı doldur, dodaqlarını yapışdır soyuq dəmirə, qurt-qurt, iç ki içəsən! İçdinmi, dərindən nəfəs al, gör nə ləzzətdir! Nə deyirsiniz deyin, amma sudamı, köz üstəmi, tavadamı, qabıqlı-qabıqsız, bişmiş yaxud dilim-dilim qızardılmış kartofdan olmaz!

Bilmirəm işimizi nə vaxt qurtardıq, Vasili Petroviçin xahişi ilə quyudan suyu necə çəkib gətirdim, necə yuyunduq. Bir də onu gördüm ki, stol ətrafında yığışmışıq, stolun ortasında iri qazan buğlanır, kartof qazandan boylanıb yumru, ağ, sarı, çəhrayı yanaqlarını bizə göstərir.

Kartof bayramı başlandı.

Neçə cür kartof yeməkləri olarmış!.. Bacım Tahirə ilə mən kartof soyduq, arvadım onu sürtgəcdən keçirtdi. Təzə kartofun tünd nişasta qoxusu gözlərimi göynədirdi. Sonra kartof xəşilinə azca dağ su töküb un səpdilər, qarışdırdılar, iri qaşıqla qızmar tavaya kömbə-kömbə salıb zeytun yağında qızartdılar, yastı kartof kökələri nimçədə bir-birinin üstünə yığıldı. Qazın o biri gözündə Vasilisa ilə Larisa kartofu dilim-dilim doğrayıb xüsusi üsulla qızardırdılar.

Suda bişmiş, yastı-yastı və dilim-dilim qızardılmış kartofun yanında başqa yeməklər də düzülmüşdü, qulplu saxsı dolçada süd, dərin saxsı qabda xama, dəmir boşqabda – duza təzə qoyulmuş xiyar və pomidor, ağ çörək, qara çörək, şit yağ, yuyulandan sonra üstündə su damcıları qalmış göy soğan, uzun nimçədə – günəbaxan yağında siyənək balığı, girdə-girdə kəsilmiş baş soğan, soyutma dana əti… Rusiyada çoxdan yaşasam da, ömrümdə birinci dəfə “kartof bayramı” görürdüm. Tahirə bacım da, arvadım Maya da, oğlum da mənim kimi təzəhəvəs idilər.

Yeməyimizin şirin çağında təzə qonaqlar gəldilər. Anna Mixaylovnanın bacısı qızı salam verib içəri keçdi, incə zövqlə tikilmiş əcnəbi plaşını tələsmədən çıxarıb çarpayının üstünə saldı, ağappaq üzünü bizə tutub gülümsündü və yaşıdı Vasilisanın yanında oturdu. Qızın dalısınca Anna Mixaylovnanın bacısı Albina Mixaylovna, salamsız-kəlamsız, otağa daxil oldu. Qaşqabağını sallayıb, bizə baxmadan, düz yuxarı başa keçdi. Bu ucaboy, girdəsifət, qızıl eynəkli arvadı hələ keçən yaydan tanıyırdıq.

– Ay ana, bəs salamın hanı? Yoxsa qonaqları tanımırsan?

Arvad eynəyinin aydın şüşələrindən qızına tərs-tərs baxdı.

– Tanış elərlər, tanıyaram.

– Mayagildirlər də. Bu özü, bu əri, bu oğlu, bu da ki, ərinin bacısı, odur, Mayanın solunda oturub.

– Mayagil? Hansı Maya?

Vasilisa bir yandan, Larisa o biri tərəfdən soruşdu:

– Yaddaşın zəifləyib? Keçən il tez-tez gördüyün, çay-çörəyini yediyin Mayadır da!

– A, o Maya?.. – Albina Mixaylovna baxışını arvadıma zillədi və xoş xəbər deyirmiş kimi: – Bıy, lap qocalmısan ki, nə olub sənə? Sir-sifətin sapsarıdır. Xəstə-zad deyilsən ki?

Dalbadal deyilən bu ağır sözlər otaqda səsləndikcə elə bilirdim məni təhqir edirlər. Mayanın da sevincdən yanan sifəti bəd sözün ağırlığından qaraldı. Qəflətən deyilmiş bu sözlər Mayanı çaşdırmış, sarsıtmışdı. Bunsuz da Maya illərin tez gəlib keçdiyindən şikayətlənir, hər dəfə anadan olan günü yaxınlaşdıqca cavanlığın, ümumiyyətlə həyatın bir addım da geri çəkildiyini təəssüflə deyirdi. Bütün qadınlarda olduğu kimi, Maya da görkəminə, səhhətinə, geyiminə aid kənardan deyilən sözləri ürəyinə tez salır, şirin sözdən xoşhallanır, gül kimi açılırdı. İndi isə Maya bu bəd fikrə təslim olmamaq üçün, ağlına gələn ilk etirazını bildirməyə çalışdı. Lakin cavabı uşaq cavabına oxşadı:

– Yox, xəstə deyiləm, özümü sağlam hiss edirəm. Görünür, məni tanımamısınız.

Maya güclə gülümsündü, deyəsən, “bəli, tanımadım, üzr istəyirəm” sözlərini gözlədi. Bu sözlər deyilsəydi, qanqaralıq tamam getməsə də, azalar, yavaş-yavaş unudulardı. Lakin, görünür, Albina Mixaylovnanın niyyəti başqaydı; öz sözlərindən həzz alırmış kimi, tutduğu yoldan dönmədi:

– Mənmi? Yox, niyə tanımıram? Kor deyiləm ki! Lap yaxşı tanıyıram! Görürəm ki, bu bir ildə yaman dəyişmisən, heç özünə oxşamırsan! – dedi və bununla da Maya ilə söhbəti qurtarmış hesab edib, başqa mətləbə keçdi, heç kimə konkret müraciət etmədən ümumi şəkildə gileyləndi: – Bizi gözləyə bilməzdiniz? Nə xəbərdi? Acından ölərdiniz?

Anna Mixaylovna köksünü ötürdü.

– Elə indicə başlamışıq, – dedi və qabları bacısına tərəf çəkdi. – Ye, çox dadlı, könlün istəyən yeməklərdir. – Albinanın xasiyyətinə, görünür, bələd idi, qızışdırıb ağzını açdırmaq istəmirdi.

Albina Mixaylovna yeməkləri gözdən keçirib əlini bişmiş ətə uzatdı, bir tikə götürüb çox könülsüz yeməyə başladı.

Biz hamımız əlimizi süfrədən çəkib baxırdıq. Bizim susmağımız Albina Mixaylovnaya xoş gəlmədi. Başını dik tutub Vasili Petroviçə baxdı:

– Demədin ki, gəlib televizorunuzu düzəldəcəyəm? Niyə gəlmədin, ay yalançı? Yoxsa vəzifəni böyüdüblər, ministr olmusan?

– Vaxt var ki! Həm kolxoz işi, həm təsərrüfat, ailə… – Vasili Petroviç günahkarcasına dilləndi. – Bu həftə hökmən vaxt tapıb gələrəm.

Atanın üzr istəməsi kiçik qızı Larisaya toxundu.

– Televizorunuz xarab olub, əlinizi cibinizə salın, adam çağırın, gəlib düzəltsin. Atamın vaxtı yoxdur.

– Anna, sənə dedim bir uşağın var, bəsdir, daha doğma. Yox, dedin, doğacağam. Budur, doğmusan, dili də bir qarış!

Larisa qızardı:

– Siz müftəxorların çörəyini yemirəm! – deyib qalxdı, otaqdan çıxdı. Larisanın sözü mənə ləzzət verdi. Ataya da xoş gəldi, Vasilisaya da. Mayaya baxıb gördüm ki, rəngi-ruhu yavaş-yavaş özünə gəlir. Təkcə Anna Mixaylovna narahatlıqla ora-bura göz yetirdi, qorxa qorxa bacısına baxdı. Albina Mixaylovna bunu duydu:

– Gördünmü, Anna! Bizi təhqir elədi, ağzından vurmadınız. Nə sən, nə də sənin ərin!

Vasili Petroviç getməyə bəhanə tapmış kimi ayağa durub yorğun-yorğun qapıya sarı getdi.

İrina güldü.

– Vasya, şahid yanında vurmaq istəyirsənsə, gələ bilərəm!

Anası Albina Mixaylovna kimi İrina xalasını və xalasının ərini adları ilə çağırırdı. Həm də çağıranda üz-gözünü elə turşudurdu ki, elə bil ovcunda qurbağa tuturdu.

Vasili Petroviç:

– Şahid lazım deyil, – dedi və otaqdan çıxdı. Atasının qızını vurmasına inanmırdıq, bilirdik ki, Larisa atasının istəklisidir. Təkcə oğlumda şübhə vardı, odur ki, qalxıb Vasili Petroviçin dalınca çıxdı.

Bir müddət səssiz yedik. Sonra qab-qacaq mətbəxə daşındı. Süfrəyə qarpız gəldi. Oğlumla Larisa qayıtdılar. Tahirə bacım qarpızı kəsdi, birinci dilimini Albina Mixaylovnaya uzadıb dedi:

– Sizin xoşsifət, şirindil bacınızın qapısı həmişə qonaqların üzünə açıq olur, süfrəsindən qonaqpərvərlik, mehribanlıq ətri gəlir. Belə bacısı olan adam xoşbəxtdir.

Albina Mixaylovna qarpızı alıb boşqabına qoydu, Tahirəyə baxmadan:

– Biz doğma bacı deyilik, – dedi.

Albina Mixaylovnanın hər bir gözlənilməz sözünə hazır olan Tahirə bacım bu dəfə eşitdiyinə inanmadı, təəccübdən donub qaldı.

– Bir ananın qızı deyilsiniz?

– Atamız da bir deyil!

– Bəs axı ikiniz də Mixaylovnasınız?

– Mən bura söhbətə yox, dincəlməyə gəlmişəm.

– Fikir verməyin, bacımın hərdən tutması olur. Atamız da birdir, anamız da.

Yadımdadır, keçən yay da belə bir söhbət olmuşdu, onda da, indiki kimi, Anna Mixaylovna söhbəti kəsib, bu barədə artıq-əskik söz deməmişdi.

Vasilisa Tahirə bacımın çaşdığını görüb mənalı-mənalı güldü.

– Xalam doğmalığımızı heç cür boynuna almaq istəmir, görünür, şan-şöhrətini qoruyur, axı, biz hara, o hara! Biz kimik, o kimdir! Biz kəndçi-kütçü, dərimiz cod, onların bədənləri isə ağ, incə, yumşaq, görkəmləri mədəni, yaraşıqlı! Fərqimiz çoxdur. hətta kartof yeyəndə də qohumluğumuz hiss olunmur. Onlar görün necə incə-incə yeyirlər. Xalam qızına baxsanız görərsiniz ki, dediyim sözlərdə zərrəcə uydurma yoxdur. – Vasilisa mənə baxdı. – Elə deyilmi? – Sanki “ikimizdən kimi bəyənirsən?” – soruşdu.

– Bunu yanındakı oğlandan xəbər al, – dedim.

– Mən şəxsən sənin fikrini öyrənmək istəyirəm. İstəyirəm biləm ki, kişilər arasında onumu, mənimi bəyənən daha çox olar?

– Kişilərin zövqü müxtəlifdir. Kişi var sənin kimiləri xoşlayır, istəyir xanımı cəld olsun, qollu-qanadlı, möhkəm duruşlu, odlu sözlü olsun, kişi də var nərmə-nazik, bəstəboy qadın həsrətindədir.

– Yox, görürəm, arvadından icazə almadan qəti cavabdan qaçacaqsan.

Maya Vasilisanın zarafatının haradan başlayıb hara gəlib çıxacağını fikrindən keçirdi, bildi ki, Vasilisa acıdil xalasını da, xalası qızını da sancmağa, atasının, bacısının, anasının, hətta Mayanın özünün acığını çıxmağa çalışır, odur ki:

– Mənim icazəm lazım deyil, – dedi. – Qoy öz münasibətini bildirsin.

– Mən münasibətimi evlənəndə, səni seçəndə bildirmişəm.

Maya minnətdarlıqla mənə baxdı, ürəyində “çox sağ ol” dedi.

Albina Mixaylovna qarpızdan bir az yedi, əsnəyib qalxdı, qızına baxdı.

– Dur, boş-boş söhbət eləməkdənsə, yatıb dincəlmək daha faydalı olar!

– Düz buyurursan, hər ötən kişiyə xoş gəlməkdənsə, tək qalmaq yaxşıdır.

Vasilisa:

– Bəyənənlər çox olanda, yaxşısını seçmək asandır, – dedi. – Bəyənənlər olmayanda, tək qalmaqdan başqa çarə yoxdur.

Ana-bala dincəlmək üçün o biri otağa keçdilər. Nə “çox sağ ol”larını eşitdik, nə də bizə sarı baxdılar.

İşgüzar bacım ev yiyəsinin xətrini çox istədiyindən, Anna Mixaylovna ilə birlikdə mətbəxə daşıdığı qabları yumağa başladı. Albina Mixaylovna mətbəxdən keçəndə ayaq saxladı, İrina anasını gözləməyib qatlama çarpayı və yorğan-döşəklə aynabəndə çıxdı. Albina Tahirəni tək görüb dedi:

– Anyanı tərifləyirsən, amma gör sənə nə iş tapşırıb! Yemək verir, sonra məcbur eləyir ki, işləyəsən!

– Məcbur niyə? Mən işsiz dura bilmirəm. İşləməsəm məni piy basar.

– İşlə, işlə, iş bilir kimdən yapışmaq lazımdır.

Albina Mixaylovna ağır addımlarla, fısıldaya-fısıldaya aynabəndə keçdi.

Tahirə qabları yuyub silir, sildikcə stolun üstəki təmiz müşəmbəyə düzürdü. Məəttəl qalmışdı: “Belə də adam olar? Bacılığını danmaq bir yana qalsın, gəlib yeyir, içir, harda istəyir uzanıb dincəlir, hörmətdən, mehribanlıqdan savayı heç nə görmür, üstəlik mən özgənin, yadın yanında bacısının dalısınca danışır, məni də pis vəziyyətdə qoyur. Adamda üzə bir bax! Belə bacılardan danış ey!..”

Gəzməyə çıxdıq. Bir müddət cığırla getdik, sonra araba yoluna düşdük, gül-çiçəkli kənd qəbiristanının yanından keçib, tələsmədən, aydın üfüqlərə baxa-baxa, meşəyə sarı addımladıq.

Mən çox vilayətlərdə, obalarda olmuşam, xarici gəzmişəm, amma Rusiyanın, özü də məhz Moskva ətrafının şam ağaclarından heç yerdə görməmişəm. Gün çıxanda elə bilirsən şam ağacı cavan oğlandır, yuxudan oyanıb, yuyunub, üzünü günəşə tutub, gözləri yarıyumulu, ilıq şüaları udur, əl-qoluna, qol-budağına güc gəldikcə çiyinlərini daha da geniş açır, uca başını dik tutub, gəlib keçən nəsillərin ardınca baxır, üzübəri gələn nəsilləri görür. Günəş batanda elə bilirsən şam ağacı bütün günü başı ilə atıb-tutduğu girdə günəşə “getmə!” – deyir. İkindi çağında şam ağacı müdrik qocalar kimi düşüncəlidir, axşam toranında qəmlidir. Yüz illik ömür sürmək, əsrin sirlərini heç kimə deməmək, küləklə uğuldamaq, buludla tutulmaq, yağışla ağlamaq, sinəni gərib, təzə-təzə boy atan körpə ağacları çovğunlu qışdan, quruducu şaxtadan, qol-budaq sındıran tufanlardan qorumaq asandırmı? Di gəl düşüncəli, qəmli olma!

Vaxt olub, zülmət gecədə meşədən keçmişəm, nəhənglərin dəhşətli toqquşmasını xatırladan şam ağaclarının uğultusundan ürəyim qorxu ilə dolub, özümü onların yanında kiçik, aciz, gücsüz hiss eləsəm də, get-gedə uğultuya alışıb, vahiməni qovub, şam ağaclarından ürək-dirək alıb toxtamışam, gecədən qorxusuz keçib, qızaran danı onlarla birgə qarşılamışam.

Meşədən hələ də yay ətri gəlirdi. hava çox isti idi. Oğlum bizdən xeyli irəlidə gedir, gah iri gövdəli ağacların dalında gözdən itir, gah da görünürdü.

Anna Mixaylovna qızlarla nə isə danışırdı – tələsmədən, kəlmələri seçə-seçə, mehribancasına. Danışdıqca, elə bil aydın səsdənmi, təmiz fikirlərdənmi, xoş sözlərdənmi, cavanlaşır, üzündəki qırışlar silinirdi. O, inəkdən, sağımdan, süddən, torpaqdan, yemdən danışırdı. Mən qulaq asdıqca yüngülləşir, şəhərliliyimdən çıxıb təbiətin saf havasında əriyir, meşə mənzərəsindən, mavi asimandan ləzzət alırdım. Ağacların, biçilmiş otların, çürümüş yarpaqların, çiçəklərin ətri, torpağın qoxusu məndə yaşamaq həvəsini artırırdı. Arvadımın da könlü açılırdı, acı sözdən sönən baxışı təbiətin təsirindən, mənim düşüncələrimə yaxın duyğularından, yaxşı adamın adi, meşə kimi təbii, yol kimi düz, hava kimi təmiz söz-söhbətindən əvvəlki işıqla yanmağa başlayırdı.

Anna Mixaylovna elə bil bacısının acı sözlərini fikirlərimizdən qovmağa, yaxşı gündə bizdə yaxşı təəssürat oyatmağa çalışırdı.

İndiyədək bizim kimi dinməz yeriyən Larisa birdən ayaq saxlayıb anasından soruşdu:

– O nə doğma-ögeylik sözü idi xalam deyirdi?

Tahirə bacım dilləndi:

– Hə, mən də bunu bilmək istəyirdim.

– Hər axmaq sözə fikir verən tez qocalar! Xalan dedi, qurtardı!

– Bax, deməsən, bu saat evə qayıdacağam, yuxusuna haram qatıb özündən soruşacağam!

– Qolumdan niyə tutmusan? Yeri!

– Deməsən, bir addım da atmağa qoymayacağam!

– Burax məni, ay qız, başına hava gəlib nədir?

– Deməlisən, vəssalam!

– Yaxşı, yeri!

Larisa yenə anasının qoluna girib:

– Hə, danış! – dedi və büzüşə-büzüşə ona qısılıb səbirsizliklə gözləməyə başladı.

– Danış deyirsən, danışım, – Anna Mixaylovna sakitcə cavab verdi. – De görüm, atanla, mənimlə bərabər, bax bu dostlarımızla bir yerdə sən də gəlib kartof çıxartdın?

– Çıxartdım, nə olsun ki? Bunun xalam deyənə nə dəxli var?

– Sən mənim suallarıma cavab ver. Şərtləşdik?

– Yaxşı, qoy sən deyən olsun.

– Deməli, çıxartdın. İndi de görüm, kartof bişəndə iyindən xoşun gəldi?

– Gəldi.

– İştahla yedin?

– Yedim, lap gözümə təpdim.

– İndi de görüm, xalanla xalan qızı işlədilər, ya yox?

– Ay ana, axı, bu söhbətin…

– Sualıma cavab ver. İşlədilər, ya yox?

– Yox.

– İştahla yedilər, ya yox?

– Deyəsən yox.

– Bizim kartof bayramımızdan ləzzət aldılar, ya yox ?

– Yox. Üstəlik bizi sancdılar da.

– Biznən gəzməyə çıxmadılar ki?

– Görürsən də.

– İndi, səncə, neynirlər?

– Xor-xor yatırlar, neynəyəcəklər ki?

– Bax, bu cavabın düz olmadı, qızım!

– Niyə?

– Çünki xalan da, xalan qızı da bu saat heç çimir də eləmirlər.

– Hardan bilirsən?

– …

Gəldiyimiz yolla evə qayıtdıq. Bağa açılan qapını itələyib açdıq. Albina Mixaylovnagilin qaldığı otağın pəncərəsi qabağından keçəndə səs eşitdik.

İrina divanda oturub əl-qolunu ata-ata anasına nə isə deyirdi. Anası da çarpayıda uzanıb qızına acıqlı-acıqlı baxır, hərdən bir-iki kəlmə ilə onu daha da hirsləndirirdi. Həqiqətən yatmamışdılar… Birdən Maya özünü saxlaya bilmədi, gülüş seli səddi söküb, gurlayıb axdı. O andaca Albina Mixaylovna ilə qızı pəncərədən bizə baxdılar. Elə qəzəblə baxdılar ki, mən dözməyib üzümü yana tutdum, geriyə çəkilib gözlərindən yayınmağa çalışdım.

– Qoymazsınız yataq?! Utanmazlar! Bizi pusursunuz?!

Larisa ilə Maya ürəklərindən tikan çıxarırlarmış kimi gülürdülər. Tahirə Albina Mixaylovna ilə İrinanın təhqirli sözlərini dinləsə də, vecinə almır, mən isə Anna Mixaylovnaya baxıb onun nə deyəcəyini gözləyirdim. Axı bacısının dediyi acı sözlər ona da aid idi.

– Qoymazsınız yataq?

– Nə olub, nə çığırırsınız?

– Çağırarıq da, söyərik də!

– Nə olub axı?

– Nə olacaq?! Bizi oyatdınız.

Tahirə:

– Siz ki yatmamışdınız, – dedi.

Larisa əlavə etdi:

– Adam kimi yata da bilmirsiniz!

Məncə, Larisanın dediyi bu sözlərdə ögey-doğmalıq sualının cavabı gizlənmişdi. O, yəni Larisa, bir daha bu söhbətə qayıtmadı.

Biz yemək otağına keçdik.

Kartof bayramı hələ bitməmişdi. Və bir də: yaxşı yatmaq üçün tər axıtmaq lazım, iştahla yemək gərək, şirin dil, təmiz qəlb, mehriban baxış lazım. Elə baxış ki, asimanında nə bir bulud, nə bir ləkə…

Kartof bayramı davam edirdi.

YADLAR

Maşinistin xırıltılı səsi sərnişinlərə xəbər verdi:

– “Turist” stansiyası.

Düşən düşdü, minən mindi, elektrik qatarı yoluna davam elədi. Vaqonun geniş pəncərəsindən şam, ağcaqayın meşəciklərinə baxırdım.

“Turist” Moskva yaxınlığında adicə kənddir, amma mənim üçün onun kədərli-sevincli tarixçəsi var. Qonşum David İsayeviçin dilindən düşməyən, onun arvadı Bella İosifovnanın bəzən şirin-şirin, bəzən acı-acı dediyi “Turist stansiyası” sözləri beynimin və qəlbimin hansı hüceyrəsindəsə heç bilmirəm nə cür yerləşən və şahidi olduğum bir dastanı işıqlandırdı.

Müharibə başlananda qonşum Bekkerlər on il olardı evlənmişdilər. Pis də dolanmırdılar: Bella İosifovna dərziliyini eləyir, David İsayeviç həm nəşriyyat mətbəəsində, həm də evdə atasından qalma dəzgahda cilidçi kimi işləyirdi. Bircə dərdləri var ilisə, o da uşaq dərdi idi. Bekkerlər ildən-ilə ümidlə yaşayırdılar. Bir istədilər ispan hadisələrindən sonra ispan uşağı böyütsünlər, nə isə mətləb uzandı, baş tutmadı. Sonra vəziyyət qarışdı, davalar başlandı.

Qəribədir: David İsayeviç dörd il düşmənlə üz-üzə gəldi, bombaların partlayışını qulağı dibində eşitdi, yuxusuz gecələrdə palçıqlı-bataqlı yollarla geri çəkildi, hücumlarda iştirak elədi, amma bircə dəfə nə xəstələndi, nə yaralandı, evinə sağ-salamat döşü nişanlı qayıtdı.

Bella İosifovnanın da işi az olmadı – tikiş fabrikinə girdi, cəbhə üçün əsgər paltarı tikdi…

Bir axşam gələcəkdən söhbət açdılar. Təklik hissi güc gəlmişdi. Müharibə dostların hərəsini bir yana atmışdı: əsgər gedənlərin çoxu qayıtmamış, arxaya köçürülənlər orda-burda ilişib kök salmışdı… Yaş qırxa çatdığından, gələcək də konkret libas geymiş, yaxınlaşmışdı. O axşam hava da tutqun idi, işıq kəsilmişdi, axşamlar bəzən zavodlara enerji çatmırdı. Lampa işığında yarımqaranlıq otaq da kimsəsiz görünürdü. Gündüz metroda cavan bir ataya rast gəlmişdilər. Qucağında iki-üç yaşlı oğlan uşağı vardı. Diqqətlə ətrafa boylanıb baxırdı. Sonra girdə, maraq dolu gözlərini onlara zillədi, gah arvada, gah kişiyə baxdı. Davidin ağlına qəribə bir fikir gəldi: “Oğlan qırx ildən sonra onun yaşına gəlib çatacaq. Qırx il sonra… eləyir səksən neçənci il! Bu ili nə özü görəcək, nə də arvadı. Bəs onları düşünən, yada salan olacaqmı? Deyəcəkmi, bir vaxt belə bir adam, belə bir fəhlə bu dünyaya gəlmişdi? Yox, deyən olmayacaq!”

Daha bəsdir, dedilər, bircə gün belə dözmək mümkün deyil!

Səhərisi öyrəndilər ki, həmin bu “Turist”də uşaq evi var. Bunu onlara şəhər idarəsində üzü cavan, saçı ağarmış arıq bir qadın dedi. Amma uzun sorğu-sualdan sonra. Əvvəlcə gələnləri diqqətlə süzdü. David İsayeviç kiteldə idi. Çiyinlərindəki poqon yerləri tünd yaşıl idi. Hərbi medalları, “sağdan sola hesablan!” əmrinə müntəzir duran əsgərlər kimi, bir-birinə qısılıb sıraya düzülmüşdü.

Qadın ev şəraitləri ilə maraqlandı. “Bəs qonşular? Uşaq böyüyəndə ona deməzlərmi?” – soruşdu.

Bella duruxdu, ərinə baxıb, “qonşularımızla pis dolanmırıq” dedi.

Qadın məsləhət verdi: “Həyatınızı kökündən dəyişərsiniz. Bəlkə başqa evə köçəsiniz? Fikirləşin.” Ağlabatan fikir idi. Maaşlarını soruşdu, adlarını, ünvanlarını yazdı, nəyi isə yadına salırmış kimi dərin fikrə getdi, sonra, sanki qəti qərara gəlib, “Turist”in adını çəkdi. Qəsdənmi uzağı dedi, yoxsa ən yaxını elə bu idi, demək çətindir. Hər halda ilk addım atılmış, ilk uğurlu söz deyilmişdi.

Savyolov vağzalına gəldilər, qatara mindilər. O zaman burada elektrik xətti hələ çəkilməmişdi; parovozda düz iki saat yol gəldilər. Stansiyada uşaq evini soruşdular.

Yayın son günləri idi. Bir saata yaxın yol gedib, axtardıqları evi tapdılar. Birbaş direktorun yanına gəldilər. Yekəpər, ucaboy bir qadın idi. Yaşı qırx da ola bilərdi, əlli də. Çünki şişman idi.

Əvvəl direktor onları acıqlı qarşıladı. Bəlkə də bu, onun adi görkəmi idi. David, həmişə olduğu kimi, Bellanı irəli çəkib, ilk sözü ona vermək istədi. Amma rədd cavabı eşidəcəyindən qorxub özü dilləndi. Söhbəti uzatmadan sadəcə xahişlərini bildirdi. Direktorun eyni azca açıldı. Sonra məlum oldu ki, direktor söhbətin müqəddiməsiz başlanmasından razı qalıb, bəzən bu xahişlə gələnlər yalvarıb-yaltaqlanır, əzilib-büzülür, utanıb-sıxılırlar və bundan da direktorun qətiyyən xoşu gəlmir. Amma eyni açılsa da, direktor, demək olar ki, xahişlərini rədd elədi. Dedi ki, “uşaqlar burada özlərini çox yaxşı hiss edirlər”, “əsl ev şəraitində böyüyürlər”, “dünyada ən mürəkkəb, ən çətin iş varsa, o da uşaq böyütməkdir” və sairə bu kimi ümumi sözlər.

– Bunu bacara biləcəksinizmi?

– İndi demək çətindir.

– Gördünüz?!

David etiraz elədi:

– Hələ görməyə bir şey yoxdur.

– Həvəsdir, sönə bilər.

– Sizdən xəbərdarlıq etmək, bizdən eşitmək.

– Rəsmi göstəriş olmadan…

– Bu da rəsmi göstəriş! – David kitelinin düyməsini açıb əlini döş cibinə saldı, pasportun içindən şəhər idarəsindən aldığı kağızı çıxartdı, direktora uzatdı.

Direktor diqqətlə kağızı oxudu, “Bekker” sözünü ucadan deyib fikrə getdi.

David familiyası ucadan deyiləndə nədənsə özünü narahat hiss edir, səsin ahəngində başqasının sezə bilmədiyi qeyri-adi məna duyur. Bu hiss, görünür, Daviddə həssaslıqdan doğurdu. Hər halda familiyanın ucadan deyilməsi Davidin xoşuna gəlmədi. Üstəlik direktor “David İsayeviç” də dedi. Elə bil birinci dəfədir eşidirdi. Ya da çoxdan tanıyır, unutduğundan, harada və nə zaman eşitdiyini yadına salmaq istəyirdi. David köks ötürüb “buna da dözərik” fikirləşdi.

– Məsləhət görməzdim sizə.

– Məsləhət almaq dövrünü biz artıq yaşamışıq.

– Hər halda…

– … bilirik ki, xəbərdarlıq etmək borcunuzdur!

Söz direktoru tutdu:

– Bəli, borcumuzdur, – dedi.

David, sorğu-sualı birdəfəlik kənara atmağı qət edib, birbaşa mətləbə keçdi:

– Biz ata-anadan yetim iki-üç yaşlı oğlan uşağı aparmaq istərdik.

– Elə indi? Bu mümkün deyil!

– İndi niyə? Qoy bizə öyrəşsin, siz də bizi tanıyın, qışa yaxın apararıq.

Direktor bir də kağıza baxdı, siyirmədən siyahı çıxardıb gözdən keçirdi, birdən:

– Bəlkə oğlan yox, qız? – deyə soruşdu. – Oğlan köçəri quş kimidir, qız isə böyüyəndə ata-ananın yanında qalır.

Bella direktorun razı olduğunu görüb sevindi:

– Biz oğlan uşağı istəyirdik, amma neynək, qoy siz deyən olsun.

Qorxdu ki, direktor fikrini dəyişər.

Davidin, arvadına və direktora acığı tutdu:

– Biz oğlan istəyirik!

Bella:

– Axı, direktorun sözlərində həqiqət var, – dedi. Mənalı-mənalı ərinə baxdı. Sanki “höcət eləmə!” dedi.

David sözündən dönmək fikrində deyildi:

– Həqiqət oldu-olmadı!

– Axı qız…

– Görürəm, siz özünüz hələ qəti qərara gəlməmisiniz.

David arvadına baxdı: “Gördün? Deyirsən “höcət eləmə!” Bizi yoxlayır ey!”

– Qərarımız qətidən də qətidir! – dedi.

Direktor qalxıb “gözləyin” dedi və otaqdan çıxdı.

Çox gözləməli oldular. Bella pıçıltı ilə: “Yaşa, David İsayeviç! – dedi. – Qadınların dilini yaxşı bilirsən!”

“Sən də qəribəsən: axı, danışdıq, razılaşdıq…”

“Nə bilim…” – Bella kədərli-kədərli dilləndi.– Qız ya oğlan, özümüzkü olsaydı…”

“Yenə başladın?”

“Daha demərəm…”

Direktor ağ xalat gətirdi. Geydilər.

Uşaqlar təzəcə durmuşdular, çay içirdilər. Nəlbəki-stəkanlara dəyən qaşıqlar cingildəyir, çağa çığırtıları tərbiyəçilərin səslərinə qarışırdı. Səs-küydən qulaqları tutuldu. David də, Bella da otağa girən kimi nədənsə eyni tərəfə baxdılar – xidmətçi qadının qucağında alagözlü, sarışın bir oğlan uşağı oturmuşdu. Budağa qonmuş sərçəyə oxşayırdı. Dipdiri gilə gözlərini Davidə zilləyib, yumru barmağını ona sarı tuşladı, bədənini hərəkətə gətirib xidmətçinin qucağında atılıb-büküldü, gələnlər tərəfə atıldı. Xidmətçi qadın yaxın gəldi. Oğlan əvvəl Davidin qucağına gəlmək istədi, amma fikrini dəyişib xidmətçi qadına qısıldı, sonra Bellaya baxıb ona sarı əyildi. Bella uşağı qucağına aldı.

– Bax, belə!.. Tale üzümüzə güldü.

Direktor ucadan:

– Yura İvanovdur, – dedi.

– Nə olar? Qoy Yura olsun.

Direktor daha nə isə demək istədi, amma susdu.

Bir həftədən sonra yenə gəldilər, bütün günü Yura ilə oynadılar, hətta geyindirib meşəyə gəzməyə apardılar. “A-na” deyəndə əli ilə Bellanı göstərirdi. Hey çalışdılar “a-ta” sözünü desin, bir şey çıxmadı. Uşaq Daviddən qorxurdu. Günün axırına tamam əldən düşdülər. Uşaq ora-bura dartınır, qaçır, yıxılır, atılıb-düşürdü. Bir an belə onu gözdən qoymaq olmazdı.

Daha bir həftədən sonra gələndə bildirdilər ki, bu günlərdə aparacaqlar. Hər dəfə uşaq “ata-anasına” təzədən öyrəşməyə başlayırdı, bir həftədən sonra onları tanıya bilmirdi.

Tələsmirdilər. Çünki evlərini dəyişirdilər. Təzə həyatı təzə evdə başlamaq istəyirdilər və bu təzə evə, söz-söhbət olmasın deyə, uşaqla köçmək istəyirdilər. Bir adam da bilməsin ki, uşaq onların deyil.

Çox axtardılar, nəhayət tapdılar. Düzdür, köhnə evləri “Dmitrovka” adlandırdıqları Puşkin küçəsində, metrodan beş addımlıqda, Böyük teatrın, Sverdlov meydanının yaxınlığında yerləşirdi, indi isə Usaçovka tərəfdə, “Kauçuk” zavodunun yanındakı qırmızı kərpicli evdə yaşamalı idilər. Mərkəzə köçənlər üstəlik pul da istədilər. Çünki mənzilləri ayrıca idi, Bekkerlərin isə həmxanaları vardı. Bella müharibə illərində belə satmadığı, nadir hallarda geydiyi şubasını satmalı oldu.

Təzə evə köçən günü “Turist”ə gedib, Yura ilə qayıtdılar. Yuriyə təzə metrik alındı. “Atası” bölməsində “David İsayeviç” yazıldı, “anası” bölməsində “Bella İosifovna”.

Hər sözün başında Yuranın adı deyilir, hər cümlələrini onun adı ilə bitirirdilər. Bahalıq idi. Qənd-yağ almaq, ağ çörək tapmaq çətindi. Bütün var-yoxlarını Yura üçün xərcləyirdilər. Pula qənaət etmədən, yeməyin yaxşısı Yuranın idi. Uşaq gündən-günə təzə sözlər öyrənirdi. Çöp kimi nazik, zəif ayaqları ətə-qana dolurdu.

Bella elə bil cavanlaşmışdı. Baxışından kölgələr, alnından qırışlar silinmişdi. Qollarına qüvvət gəlmişdi.

Yura yıxılanda ağlamırdı. Amma başı hey stol ucuna, qapı dəstəsinə dəyirdi. Onda səsi aləmi götürürdü. Başı gah orda, gah burda yumrulanıb şişir, qəpik boyda göy ləkələr alnından çəkilmirdi. Həyət qonşuları deyirdilər ki, “başı möhkəm olacaq”. Bella əlavə edirdi: “Doğrudan da dahi olacaq!” Davidin dili dinc durmurdu: “Ya dahi olacaq, ya da ağıldan kəm” – deyirdi. Bella belə hallarda ərinə acıqlı-acıqlı baxırdı: “Bunu deməkdənsə xarrat çağırtdır, qoy stolun uclarını kəssin!”

Yurinin öz dili var idi. David bir gün əlində iri top gətirdi. Topu Yuraya göstərib yerə vurdu. Top yerə dəyib göyə atıldı, düşüb qalxdı. Yura topu göstərib “dya-pa” dedi. Topun adı “dyapa” oldu. Kərpic evlərinin yanında o zaman, indi uçurulub dağıdılmış, ikimərtəbəli taxta evlər – baraklar uzanırdı. Evlərdə qaz yox idi. Hər gün at arabasında ağ neft gətirilirdi. Yura atı görüb barmağını uzadır, “bığ-bığ” deyirdi. Atın adı “bığ-bığ” oldu.

Yayda Moskva kənarında bağ tutub, şəhərdən köçürdülər. Kənd yerində Yuranın cansız bədəni bərkiyirdi.

Yura ər-arvada hamını unutdurmuşdu. Hətta Davidin ərdə olan və tez-tez onlara gələn qardaşı qızı Jenya əmisini və əmi arvadını Yuriyə qısqanırdı. Jenya Bekkerlərin sevimlisi idi. İndi aylarla da yada düşmürdü. Köhnə dostlar da unudulmuşdu. Bekkerlər nə bir yerə gedir, nə də qonaq görmək istəyirdilər: Yuranın yemək, gəzmək və yatmaq rejimi evin müqəddəs qanunu idi. Vaxt dəqiqəbədəqiqə bölünmüşdü və heç bir qüvvə bu topdağıtmaz rejimi poza bilməzdi.

Bella Yuraya elə öyrəşmişdi ki, desəydilər doğma deyil, inanmazdı. Qonşular bəzən deyəndə ki, “Yuranın gözləri elə bil sizinkidir”, inanardı, ürəyi dağa dönərdi.

Dərziliklə məşğul olan Bella qorxurdu ki, iynə Yuranın əl-ayağına batar. Odur ki, cəmisi üç iynə saxlamış, qalanlarını gizlətmişdi ki, işdə olanların sayını bilsin. Hər dəfə tikişi qurtarıb iynələri yoxlayırdı. Ən dəhşətli yuxusu iynə ilə bağlı idi – iynə gah Yuranın bədəninə sancılır və oradaca qalırdı, gah da… Bella hövlnak qalxıb bunun yuxu olduğunu görəndə asudə nəfəs alır, qalxıb Yuranın yanına gəlir, yorğanını düzəldir, saçını azca tərli alnından yana çəkirdi.

Xərcləri artmışdı. David axşamlar işdən sonra cilidçiliyini eləyirdi. Bella tikiş fabrikindən çıxsa da, axşamlar, uşaq yatandan sonra, fərdi sifarişlə pal-paltar tikirdi. Yatmaq vaxtı gələndə qollarında, dizlərində güc qalmırdı.

Bella xəstələndi. Bir-iki gün Jenya gəlib-getdi, sonra David həkim çağırıb işə getməmək üçün icazə vərəqəsi aldı. Yenə ortalığa bağça söhbəti çıxdı. Gördülər ki, olmur, uşaq bağçaya getməlidir. Fabrikdən kömək elədilər, uşağı bağçaya düzəltdilər.

David Yuranı tramvaya mindirib bağçaya aparır, oradan mətbəəyə gedirdi. Davidlə gedəndə Yura ağlamır, həvəslə uşaqlara qoşulurdu. Bella sağalıb aparanda isə ağlayır, anasından ayrılmaq istəmirdi.

Yura bağçadan təzə söhbətlər, təzə sözlər gətirdi.

Küçə ilə gedirdilər. Gördülər ki, bir arvad öz uşağını döyür. Yura dayanıb: “Balacaları vurmaq olmaz!” dedi. Arvad dönüb heyrətlə Yuraya baxdı: “Bunun bir boyuna bax, yekə-yekə danışmağına tamaşa elə!” – deyib Bellanı kinayə ilə süzdü. Amma daha uşağı döymədi, hirsli-hirsli qabağına qatıb apardı.

Bağçadan evə gətiriləndə yolda məzəli əhvalatlar danışırdı. həmişə də heyrətlə:

– Bilirsənmi Saşa Orlov nə dedi?

– Nə dedi?

– Dedi, südümü içmişəm, bir stəkan da verin!

– Nə olar ki? Sən də istə.

Bir dəfə isə David heyrətlənməli oldu.

Yura:

– Bilirsənmi, – dedi, – Yola Feygel yəhudidir, Alik Xabubullin isə tatar! Uşaqlar dedilər!

– Nə olsun ki?! Biri rusdur, biri tatardır, biri də erməni. Həyətimizdə bir oğlan var ey, səninlə oynayır, adı nədir?

– Sandro.

– Bax o gürcüdür.

– Bəs mən kiməm?

– Sən?.. – David duruxub bir anlığa fikrə getdi.

– Atan-anan kimdirsə, sən də ondansan.

Yura daha bir söz demədi. Tramvaya çatmışdılar.

Amma söz Yuranın ağlına batdı. Gələn dəfə Davidi bağçaya çağırdılar, dedilər ki, Yura bir oğlanı döyüb. David tərbiyəçiyə bir söz demədi, yolda Yuranı danladı, hətta döymək istədi, amma əlini saxladı – hələ bir kərə də nə özü, nə də Bella uşağı döyməmişdilər. Biləndə isə Yura Yola Feygelə sataşan oğlanı döyüb, daha danlamadı, ürəyində oğluna “əhsən!” dedi.

Həyətdə uşaqlarla oynayanda görürdülər ki, Yurada başçılıq hissi güclüdür. İstədiyini eləyirdi, Bəlkə ərköyün böyüməsinin nəticəsi idi? Qonşular tez-tez şikayətə gəlirdilər: şuluqluq edir, uşağımızı yelləncəkdən qovur, filan meydançaya qoymur, hər yerdə birinci olmaq istəyir…

Bir dəfə Jenyanın yanında şikayətləndilər. Jenya:

– Qudurdursunuz uşağı, – dedi, – cilovunu yığın! Quruca danlamaqdan nə çıxar?

Bella:

– Vura bilmirəm, – dedi. – Qəlbini incitmək, istəmirəm.

– Özünkü olsaydı vurardın?

– Yura mənə doğmadan da doğmadır.

– Yaddan doğma olmaz.

Bu sözlər iynə olub Bellanın ürəyinə sancıldı.

– Elə demə, Jenya. Namərd tapılmasa, uşağı öyrətməsələr, bizə şübhəsi olmaz.

– Kim bilir ki, desin?

– Xainə nə gəlib!

– Qorxma, deməzlər… Elə bilirsən vurmasan, döyməsən, sizi daha da çox istəyəcək?

– Bilsə-eşitsə, fikirləşər ki, yad idi, ona görə döyürdük, qəlbi sınar.

– Əzizləyin, qoy başınızda otursun! Bunun zərərini həm siz dadacaqsınız, həm də ətrafdakılar.

Bir dəfə eşitdilər ki, Usaçovka bazarının yanındakı hamamın qabağında uşaqlar dalaşır, Yura da oradadır. Demə, uşaqlar yekəpər, qarabığlı çəkməçiyə sataşmış, Yura da sataşanlardan ikisini tutub döymüşdü. Uşaqlar sözləşib Yuranı təkləmiş, o ki var vurmuşdular. Nə isə, Yura dinc durmurdu. Həmin gün Bella Yuraya bərk acıqlandı, heç özü də bilmədi nə təhər ona əl qaldırdı, üzündən vurdu. Və elə bildi ki, indicə Yura küsüb gedəcək. Amma Yura silləyə əhəmiyyət vermədi. Hətta bir neçə dəqiqədən sonra heç nə olmamış kimi, yenə gülüb-oynamağa başladı. Bella isə uzun müddət özünə gələ bilmədi. Fikirləşdi: “Oğlan uşağı dəcəl olar. Yaşa dolduqca ağıllanar, sakitləşər”.

Elə də oldu. Yura ildən-ilə ağıllanırdı, ciddiləşirdi.

Bellanın canından ögey-doğmalıq hissi də yavaş-yavaş yoxa çıxırdı. “Hərə öz işindədir, bizimlə kimin düşmənçiliyi var?..” – bu fikir gücləndikcə Bella sakitləşirdi.

Köhnə tanışlarla əlaqə kəsilmiş, hətta Jenya il yarımdı şəhərdən köçmüşdü, əri ilə Orta Asiyada olurdu. Hərdən “qardaşı Yuraya” nar göndərirdi.

Məktəbdə Yura pis oxumurdu. Yaxşı da demək olmaz: bəzən “beş” alır, hərdən “dörd” gətirir, çox zaman isə “üç”lə kifayətlənirdi. Müəllimlər deyirdilər: “İstedadlı uşaqdır, amma tən-bəllik edir, diqqətini toplaya bilmir”. Çox kitab oxumuşdu. Hətta beşinci sinifdə bir dəfə ədəbiyyat müəlliminin səhvini düzəltmişdi: müəllimə dedi ki, iki Tolstoy olub – Lev Nikolayeviç və Aleksey Nikolayeviç. Yura əlini qaldırıb dedi:

– Klavdiya Timofeyevna, biri də var – Aleksey Konstantinoviç. Mən onun “Knyaz Serebryanı” romanını oxumuşam.

Bella İosifovna təqaüdə çıxmışdı. Ərinə nisbətən qoca görünürdü. Oğlu ilə gedəndə, deyərdin nəvəsidir. Amma Yura ata-anasının qoca olduğunu ağlına belə gətirmirdi: övlad üçün ata-ana həmişə cavandır.

Sakit, mehriban yaşayırdılar. Səmaları buludsuz idi, gölləri dupduru.

Bəla, həmişə olduğu kimi, lapdan gəldi.

Yura məktəbdən gəlib çörəyini yemiş, həyətə oynamağa çıxmışdı. David işdə idi. Bella paltar yuyurdu.

Həyətdəki futbol meydançasında iki ev yarışırdı. Yuri də durub tamaşa edirdi. Qonşu məhəllənin uşaqları, papiros damaqlarında, Yuriyə yaxınlaşdılar, onu itələyib irəli keçdilər. Yuri ilə həmyaşıd idilər. Onları yaxşı tanıyırdı. Yuri onu itələyənlərə bir söz demədi, amma iti dirsəyini axırıncısının böyrünə vurdu, qəzəbli-qəzəbli dəstəni süzdü.

Oyun qurtardı. Yuranın evi qalib gəldi. Camaat dağılışmağa başladı. Yuri də evlərinə sarı yönəldi.

Qonşu məhəllənin uşaqları onu arxadan çağırdılar:

– Heç bizi saymırsan, nə olub?

Yuri dönüb uşaqlara baxdı, dinmədi. Hiss elədi ki, sataşırlar.

– Gəl papirosumuzdan bir qullab vur!

Yuri bu dəfə heç dönmədi.

– Qudurasan səni, Abram!

Yuri həyəcandan ağappaq ağardı. Cəld geri dönüb uşaqların üstünə atılmaq istədi, amma kim isə çiynindən tutdu. Süpürgəçi qadın idi. Üzünü uşaqlara tutub:

– Elə niyə deyirsiniz? O da sizin kimi rusdur, yetimxanadan oğulluğa götürüblər!

Uşaqlar deyilən sözlərə etiraz etmədən, quruyub mat-mat Yuriyə baxdılar. Süpürgəçi qadının inamla deyilən sözləri Yurini qılınc kimi kəsdi.

– Necə-necə? Yetimxanadan?!

Yurini yalnız müdafiə etmək fikrində olan süpürgəçi qadın böyük günah işlətdiyini duyub qorxa-qorxa inildədi, əlini ağzına yapışdırdı.

Yuri, qapı ağzında dinməz durub ona yazıq-yazıq baxan qonşuları dəli kimi süzdü. Qonşular başlarını aşağı saldılar. Sanki süpürgəçi qadının sözlərini təsdiq etdilər. “Deməli, düzdür! Düzdür!” Yuri bunu qəti yəqin etdi, evə cumdu, başı alovlu, pillələri iki-bir, üç-bir dırmaşmağa başladı, qapılarını açıb təngnəfəs otağa keçdi, masa siyirməsini açıb velosiped üçün yığdığı pulu götürüb çıxdı, qapını çırpıb, eyni sürətlə küçəyə atıldı.

Hamamxanada paltar yuyan Bella qapı örtüləndə diksinən kimi oldu, sabunlu əllərini qaldırıb “kimdir?” soruşdu, hay verən olmadı, fikirləşdi ki, “görünür, yanılmışam”, əllərini yenə sabunlu suya saldı.

Yuri xeyli yüyürdü, tramvaya çatanda dayandı, nəfəsini dərdi. Beyni qaynayırdı. “Deməli, hamı bilirdi ki, ögeyəm! Məndən gizlədiblər!” Ürəyində acı qəzəb oyandı. Böyük, sönməz, odlu bir qəzəb. Atalığına da, analığına da. Bütün dünyaya qarşı qəzəb.

Tramvaya mindi. Tramvaydan düşüb Qorki parkı metrosuna girdi. Kursk vağzalında metrodan çıxdı. Kassaya yaxınlaşdı:

– Sevastopola bir bilet.

– Hansından?

– Ucuzundan.

– Yarım saatdan sonra qatar yola düşür. Yalnız yumşaq vaqona var.

– Verin.

Qiymətini eşidəndə ürəyi düşdü: illərlə yığılan pulu verməli idi. Bileti aldı. Perrona çıxdı. Vaqonunu tapıb mindi, yerinə keçib oturdu.

Kupedə ucaboy, kök, hərbi geyimli bir kişi vardı. O, kitelinin yaxasını açıb yaylıqla tərini silirdi. İki xətli poqonunda üç ulduz var idi. Yuri dərhal müəyyən etdi: “Birinci dərəcəli kapitan!” Sonra, iki nəfər də gəldi. Görünür, ər-arvad idilər. Oğlanın yüksüz olması kapitanı şübhələndirdi. Amma geyimindən, davranışından qət etdi ki, tərbiyəli ev uşağıdır.

Qatar tərpənəndə Yurini ağlamaq tutdu. Yumşalan kimi oldu. Tərəddüd elədi. Atalığına, analığına yazığı gəldi, amma dərhal kin, acı bir duyğu qəlbini incitdi: “Hamı bilirdi!.. Mən kiməm? Əsl atam-anam kimlərdir? Bəlkə adımı da dəyişiblər? Hamı, hamı bilirdi!..”

Bələdçi biletləri yığanda biletini uzatdı. Kapitan: “Aha, biletsiz deyil!” düşündü. Bələdçi yorğan-döşək pulunu istəyəndə Yuri qızardı. Dedi ki, yorğan-döşək istəmir. Bələdçi “yorğan-döşəksiz olmaz” dedi. Yuri xırda pulunu çıxarıb saymağa başladı. Kapitan hiss etdi ki olan-qalan pulu elə budur. Yenə şübhələndi: “Pulu yoxdursa, niyə yumşaq vaqonda gedir? Yola salanı var idisə, niyə yorğan-döşək pulu verməyib? Heç əl çantası da yoxdur!.. Çox qəribədir!..”

Kapitan:

– Bunun da yorğan-döşək pulunu məndən çıxın, – dedi və bələdçiyə pul uzatdı.

– Çox sağ olun, pulum çatır! – Yuri xırda pulu bələdçiyə verdi. Cibində bir şahı da qalmadı.

Kupedəkilər yeməyə hazırlaşanda kapitan da kolbasa, bişmiş cücə, çıxartdı, Yuriyə “yaxına gəl!” dedi. Yuri “mən toxam” deyib kupedən çıxdı. Qayıdanda kupedəkilər artıq yeyib qurtarmışdılar.

– Deməli, qaçdın!

Kapitanın bu sözündən Yuri çaşdı, amma “yeməyimizi bəyənmədin!” eşidəndə sakitləşdi.

– Adını da demirsən ki, bilək,

Yuri öz adını gizlədib başqa bir ad demək istədi, dili gəlmədi.

– Mən də Andrey Andreyeviçəm… Sevastopoldansan?

– Moskvadan.

– Bəs ilin bu vaxtında… yoxsa məktəbdə oxumursan?

– Yunqa olmaq istəyirəm.

Fikirləşdi: “Evdən qaçıb”, amma bildirmədi – sərt söz, kobud sual oğlanı yalan deməyə məcbur edər, daha yanlış hərəkətlərə gətirib çıxarar.

– Nə olar, yunqalıq da pis sənət deyil.

Kupedəki arvad söhbətə qarışdı:

– Məktəbi qurtarıb həkimlik sənətini seçmək daha yaxşı olardı.

– Məndən həkim çıxmaz.

– Niyə?

– Qan görəndə ürəyim bulanır.

Qəribədir: ata-anası da Yurinin gəmiçi olmaq istədiyini eşidəndə demişdilər ki, ən yaxşı sənət həkimlikdir.

– Yunqalıq elə bilirsən asandır?

– Mən yaxşı üzürəm. Qollarım da güclüdür. Hətta… hətta düyün bağlamağı bacarıram.

Andrey Andreyeviç bir müddət susdu, sonra:

– Daha gecdir, – dedi. – Gəl kupedən çıxaq, qonşularımız uzansın, sonra biz də yatarıq.

Kupedən çıxan kimi Andrey Andreyeviçin ilk sualı:

– Bəs ata-anan nə deyir? – oldu.

– Heç kimim yoxdur. Yetiməm.

– Bəs kiminlə olursan?

– Tanışların evində olurdum.

Andrey Andreyeviç daha bir söz demədi.

Səhər, həmişəki kimi, tez oyandı. Kupedəkilər hələ yatırdı. Pəncərədən çölə xeyli baxdı. Teleqraf dirəkləri geriyə qaçır, uzaqdakı ağaclar isə qatarla irəliyə cumurdu.

Qapını astaca açıb çıxdı. Əl-üzünü yudu. Ta kupedəkilər duranacan koridorda dayandı.

Səhər yeməyindən yenə boyun qaçırmaq istədi. Bu dəfə Andrey Andreyeviç qolundan tutub oturtdu, amiranə “ye” dedi. Hamı diqqətlə Yuriyə baxırdı. Yuri hiss etdi ki, kim olduğunu bilirlər.

Kapitan Yuriyə:

– Şahmat gətir, oynayaq, – dedi.

– Şahmatı bacarmıram. Dama oynamaq bilirəm.

– Qoy dama olsun.

Oynadılar. Hesabları “bir-bir” oldu.

– Deməli, yunqa olmaq… O ölkədən bu ölkəyə, o limandan, bu limana… İstanbul, Afrika, Marsel… Eləmi? – gülümsündü.

Yuri başı ilə “hə” dedi.

– Mən də vaxtı ilə yunqalıqdan başlamışam. Çox ağırdır!.. Amma mənim ayrı çarəm yox idi, məktəb üzü görməmişdim. Balıqçı atam dənizdə batandan sonra anam məni atamın matros dostunun yanına apardı, dedi, qoy yanında yunqa işləsin… Çox ağırdır! Ora dırmaş, bura qaç, oranı yu, buranı sil, parıldayanacan sürt. Yuxu kəsir, yorğunluq üzür, əllər qabar-qabar! Dənizçilik gözəl sənətdir, amma oxuyub şturman olasan, mühəndis olasan!.. Neçənci sinifdəsən?

– Yeddidəyəm.

– Deməli, Naximov məktəbində oxuya bilərsən. Sonra, həvəsin olsa, dənizçilik məktəbinə girərsən, ya gəmi qurarsan, ya da gəmi sürərsən. Elə deyilmi? – Yuri “elədir” – dedi.

– Deyirsən, elədir, amma tələsmisən! Məktəbdən sənədin varmı? – Yuri başını aşağı saldı. – Yoxdur!

– Metrikin varmı?.. Onu da evdə qoymusan! Sevastopolda qalmağa yerin də yoxdur!.. Düzdürmü? Düzdür!.. Amma bəxtin bu dəfə də gətirib! Çünki mənə rast gəlmisən!

Bu ümidlə də Yuri sakitləşdi.

Andrey Andreyeviçi arvadı qarşıladı. Yuri adicə “bu da Yuradır” kimi təqdim olundu. Arvadı heç soruşmadı “Hansı Yuri? Nəyimizdir? Kimimizdir?” Çünki bu iyirmi ildə ərinin belə hərəkətlərinə öyrəşmişdi. Həmişə bir hoqqa çıxarırdı. Səfərdən gah görürsən “yaxın dostunun” oğlu ilə qayıdır, deyir “yeməyini ver, acdır, cibinə də beş-on manat qoy, bizim məktəbdə oxuyacaq…” İndiki oğlan da, kim bilir, hansı “qohumunun” uşağıdır. Andrey Andreyeviç elə bil arvadının fikrini tamamladı:

– Yuri mənim köhnə tanışımın oğludur, üç-dörd gün bizdə qalacaq, sonrasına baxarıq.

Doğrudan da bəxti gətirmişdi. Andrey Andreyeviç onu Naximov məktəbinə apardı, biliyini yoxlatdırdı. Onun xahişi ilə Yurini məktəbə yazdılar, anket doldurdular. Adını dedi. Atasının adını soruşanda tərəddüd etdi, bilmədi nə desin, sonra ürəyində nəyi isə qət edib “Andreyeviç” yazdırdı. Familiyasını soruşdular. Yuri təzə familiya uydurmaq istədi, bacarmadı. Uşaqlar məktəbdə ona “Bek” deyirdilər; “Bekker”in kiçildilmiş variantı; elə də yazdırdı: Yuri Bek. Yataqxanada yer aldı. Pal-paltar, ayaqqabı verdilər. Kursant həyatı başlandı.

Moskvada isə…

Dastanlarımızda deyilən kimi, Yuri Sevastopolda dolanmaqda, kursant kimi yaşamaqda olsun, sizə kimdən deyim, Bekkerlərdən.

Axşam düşdü, David işdən gəldi, Yuri isə gəzməkdən qayıtmadı. Bellanın bu on-on iki ildə bircə günü də rahat keçməmişdi. Təkcə Yura yatanda asudə nəfəs alırdı. Yuri az yedi – narahatlıq, gəzməkdən gec qayıtdı – həyəcan, məktəbdən pis qiymət gətirdi – qanqaralıq… Uşaqlar, tramvay, maşın… Yurinin hər addımı Bellanın ürəyindən keçirdi. O, Yurinin həyatı ilə yaşayırdı.

Adət etdikləri adi həyəcan şiddətləndi. David həyəti gəzdi, uşaqlardan Yurini soruşdu. Güman gələn uşaqların evlərinə zəng vurdular. Qonşu həyətləri, yaxın küçələri gəzdilər… Davidi üstəlik Bellanın özü narahat etməyə başladı – arvad az qalmışdı dəli olsun. Uşaqlardan birisi Yurinin futboldan sonra kiminləsə sözləşdiyini dedi. Qonşular yığışdı. Təsəlli verdilər. Bella deyilənləri eşitmirdi, Davidə tez-tez “bir çarə tap!” deyirdi. David də məəttəl-məəttəl ətrafa boylanır, nə deyəcəyini bilmirdi. Yaxın milis idarəsinə xəbər verdilər. Təcili yardıma zəng elədilər, xəstəxanalarla danışdılar, yenə milis idarəsinə gəldilər. Nə bilən var idi, nə də görən-eşidən. Nəhayət, gecəyə yaxın, qonşular dağılışandan sonra, süpürgəçi qadın onlara yaxınlaşdı:

– Vurun, öldürün, günah məndədir! – dedi.

Və bütün olanı danışdı. Kəsilə-kəsilə, yana-yana. Neçə ildən bəri qorxa-qorxa saxladıqları sirr demə sirr deyilmiş! Bella taqətdən düşüb divara söykəndi, boynunu büküb əlini alnına apardı. Sifəti qapqara qaralmışdı.

Bekkerlər hər yerə xəbər verdilər. Yura quyuya atılan daş oldu, samanlıqda itən iynəyə döndü.

Səhərisi də həmçinin, o biri gün də…

Bella nə işdən yapışırdısa, yarımçıq qoyub, saatlarla fikrə dalırdı. Əlində iynə, çörək tikəsi, birdən görürsən fikir onu aparırdı. Bilmək də olmurdu, huşu özündədir, ya yox. Pəncərə məhəccərinə qoyulmuş balışa dirsəklənib, saatlarla küçəyə boylanırdı. Ta qaş qaralanacan baxırdı. Çağırmasaydın, heç pəncərədən ayrılmazdı. Evdən çölə addım atmaq istəmirdi. Deyirdi çıxaram, birdən gələr, bizi evdə tapmayıb küsər… Stol yeşiyini açıb yoxlayanda pulu görmədilər. David əvvəlcədən yəqin etmişdi ki, Yuri Moskvada deyil. İndi lap yəqin elədi.

Bella birdən-birə qocalmışdı. Baxışında həvəs sönmüşdü. Davidin işi-peşəsi Bellaya ürək-dirək vermək olmuşdu. Deyirdi, gec-tez qayıdacaq, çünki biz onun üçün həqiqətən ata-ana olmuşuq.

Jenya da hey yazırdı: “Yenə mən deyən oldu! Ögeydən doğma olmaz!…” “Siz onun yolunda canınızı çürütdünüz, o isə bircə anda yaxşılığınızı yerə vurdu!…”

Jenya qışda Davidin xahişi ilə beş-on günlüyə Moskvaya gəldi. Bellanı evdə tək qoymaq olmazdı. Həkimlərin məsləhəti də bu idi.

Yaz qabağı Bella xəstələndi. Əsəb gərginliyinin nəticəsi idi. Tez-tez ölümdən danışırdı və Davidə tapşırırdı: “Ölsəm, onu ev dəftərindən sildirmə”. Bir dəfə də dedi notarius çağır, vəsiyyətnamə yazdıraq, olan-qalan şeylərimizi Yuriyə vəsiyyət eləyək. O qədər dedi ki, David notarius çağırmalı oldu. Vəsiyyətnamə yazdılar. Bella xahiş elədi: “Jenya bunu bilməsin!” David səbəbini soruşmadan “yaxşı” dedi. Jenya bilsə deyərdi: “Ah sizi, başsız idealistlər!.. Həyat sizə dərs olmadı!..”

Oğul dərdi Bellanı öldürdü.

Bella ilə bərabər Davidin canı da basdırıldı. Tabut qapağı mıxlananda David elə bildi ki, mıxı beyninə vururlar. Mıxvuranın qara, tutqun sifəti gözləri önündən çəkilmirdi. Bir mıx bura, bir mıx ora… Tələsə-tələsə! Bu da bir növ sənətdir, peşədir.

İnsana lazım. Əvvəl-axır mıxlar vurulmalıdır. Tabut yerin yeddi qatına endiriləndə qapaq açılmasın deyə. Sonra David tappıltı səsi eşitdi, torpaq tappatap tabuta dəyirdi… David tək qaldı. – Oğul vəfasız çıxdı. Bella da ki, belə, şam kimi əriyib yox oldu.

Günlər gözəlliyini itirdi. Maraqsız, mənasız oldu. Səhər durub geyinir, son vaxtlar alışdığı qəhvəsini içir, mətbəəyə gedirdi. Bellanın sağlığında təqaüdə çıxmaq istəyirdi, indi isə işdən ikiəlli yapışmışdı. Mətbəədə Davidin fikrini yayındırmaq üçün ona əlavə iş tapşırmışdılar. Elə David özü də bir bəhanə axtarırdı ki, mətbəədə qalsın. Heç kim bircə söz, yaxud baxışla dərdini yadına salmaq istəmirdi.

Həftədə-ayda David evlər idarəsinə dəyir, Yurinin ev dəftərindən silinməməsini xahiş edirdi. Ev idarəsində onun qəribəliyinə yavaşca gülürdülər.

Jenyagilin Moskvadakı taxta evlərini sökmüşdülər. İndi Jenya Orta Asiyadan köçüb, əri ilə Uzaq Şərqdə olurdu. Bir oğlu vardı. Səkkiz ya doqquz yaşında. Hələ Bella sağ ikən yayda Moskvaya gəlmişdilər. Davidgilə düşdülər. Uşaq Bellanı nədənsə əsəbiləşdirirdi. Sözə baxmırdı, dəcəl idi, ha çalışdılar uşağa isnişsinlər, olmadı.

Jenyadan hərdən məktub gəlirdi. Qardaşı qızı yazırdı ki, “korluq çəksən, bildir, pul göndərək”. Şikayətlənirdi: “Dünyanın qurtaracağındayıq; havalar sərt keçir, çovğun-boran ara vermir, insan üzünə həsrətik…” Bir ilə qayıtmalıydılar.

Yayda Davidə həmkarlar ittifaqından putyovka verdilər. Gedəndə açarları evlər idarəsinə verdi. Qapıya kağız yapışdırdı: “Yuri, açar evlər idarəsindədir”.

Yapışdırılan kağızı divardan qoparmaq özünə qismət oldu.

Sentyabrda Jenyadan teleqram aldı. Sonra özləri gəldilər. Hələ məktublarında Jenya təklif edirdi ki, bir yerdə qalsınlar. David qocalır, ona baxan lazımdır, Jenya da yad deyil, heç kimi yoxdur. Jenyanın təklifi ağlabatan olsa da, Davidin ürəyindən deyildi. İndi də bu barədə söhbət olanda David ya durub gedir, ya da özünü eşitməməzliyə qoyurdu. Bütün söz-söhbətləri ilə bildirirdi ki, gözüm üstə yeriniz var, amma qonaqsınız… Ancaq evin ixtiyarını Jenyaya vermişdi.

May ayında Jenyagil təzə mənzilə köçdülər. Moskvanın Cənub-Şərq adlanan təzə rayonuna. Bir-birindən uzaq olsalar da metronun eyni xəttində yaşayırdılar…

Naximov məktəbini qurtarıb dənizçi-mühəndislər yetişdirən hərbi məktəbə imtahan vermək üçün Leninqrad səfərinə hazırlaşan Yuri Andrey Andreyeviçgilə vidalaşmağa gəldi.

Görən Yurini tanımazdı. Boyu uzanmış, səsi dəyişmiş, kürəyi enliləşmişdi.

– Mən bu günü çoxdan arzulayırdım, Yuri. İlk tanışlıqdan. Əminəm ki, dostluğumuz davam edəcək. Və köhnə dost kimi mən sənə nə isə demək istəyirəm. Şərtimi də indidən eşit: istərsən cavab verərsən, istəməzsən verməzsən!

Andrey Andreyeviç ayağa qalxdı. Yuri də durmaq istədi, amma Andrey Andreyeviç çiyinlərindən basdı:

– Sən otur… Otur və qulaq as! – Ciddi görkəm alıb arxası pəncərəyə dayandı. – Məncə, sən nəyi isə məndən gizlətmisən, Yuri. Sənin haqqında bildiyim az deyil: başın pis işləmir, tərbiyəlisən, ciddi, sözü düz oğlansan. – Andrey Andreyeviç susdu. Yura fikirli-fikirli pəncərəyə baxırdı. Dinmirdi.

– Tələsmə, düşün. Bu çox vacibdir. Sirr saxlamaq qəbahət deyil. Hamıya sirr demək olmaz. Lakin mən hiss edirəm ki, gizlətdiyin sirr sənə əzab verir. Bax bu pisdir!..

Sükut uzun sürdü. Nəhayət Yuri dilləndi:

– Siz haqlısınız, Andrey Andreyeviç. Mən ömrümdə bir dəfə alçaq hərəkətə yol vermişəm. Mənə yaxın olan adamların qəlbini incitmişəm. Səhvimi düzəldəcəyəm, Andrey Andreyeviç. Əgər məni bağışlasalar… Bilmirəm… Sizə minnətdaram, Andrey Andreyeviç.

Yuri gündüz qatarına mindi. Səhər Moskvaya çatdı. Tələsirdi. Ömründə tələsmədiyi kimi. Tez metroya mindi. Qorki parkında düşmək istədi. Həmişəki kimi. Amma gördü ki, xətt uzanıb. Elə bildi Frunze akademiyasının yanındakı dayanacaqdır. Eskalatorla qalxdı. Gördü ki, evlərinə lap yaxındır.

Həmən gəzdikləri bağ, dəmir hasar. Küçələri tanınmaz olmuşdu: tramvay xətti götürülmüşdü, trolleybus gedirdi. Doğma Usaçovka küçələri. Budur, evləri…

Həyətə girdi və ilk gördüyü adam süpürgəçi qadın oldu.

Vaxtı ilə ucaboy olan arvad indi çox kiçik görünürdü. Həyətləri də balaca idi. Heç təsəvvür etməzdi ki, meydançaları belə darısqaldır. Yuri arvada yanaşdı, lap yaxın gəldi. Süpürgəçi təəccüblə tanımadığı enlikürək, ucaboy oğlanı süzdü. Əlində tutduğu və çiçəkləri suladığı rezin borudan su asfalta axdı.

Yuri gülümsündü və yüyürə-yüyürə evlərinə girdi.

Arvad dərhal oğlanı tanıdı. Qışqırıb saxlamaq, xəbərdarlıq etmək istədi. Amma dinmədi. İlk zərbəni dili vurmuşdu. İndi də ağzını açsa, bad xəbər verəcəkdi.

Yuri pillələri iki-bir, üç-bir qalxdı. Qapıya çatıb nəfəsini dərdi. Qulaq asdı. Əlini zəngin düyməsinə aparıb saxladı. Zəng basmağa ürək eləmədi. Birdən qapı özü açıldı. Qapıda David İsayeviç göründü.

– Salam, ata!

Yura elə bu sözü demişdi ki, David İsayeviç divara söykənib gözlərini ağrıdan sıxdı. Yuri atasını yıxılmağa qoymadı. Qucağına alıb, içəri apardı. Heç bilməzdi ki, atası belə yüngüldür.

Boylanıb ətrafa göz gəzdirdi. Anasını çağırmaq istədi. Hiss etdi ki, evdə heç kim yoxdur.

Atası əlini cibinə salıb qutu çıxartdı, dərman atdı.

– Səfərin çox uzandı, oğul. Yolda anamızı itirdik…

Ata-oğul pəncərə qabağında durmuşdular.

Küçədə gediş-gəliş yavaş-yavaş çoxalırdı.

Hamı metroya tələsirdi.

ADALAR

Anam Məxfirət Məlikməmməd qızının unudulmaz xatirəsinə

I

İlk səs – çığırtı… Hamıya məlum həqiqətdir – doğulanın çığırtısı: mənim də, sənin də. Deyir, ay camaat, ay dünya, gəlmişəm, səsimdən məni tanıyın. Daha nələr gizlənir? Yaz, yoz, poz, yenə yaz – uydurma məharəti: nə bilən var, nə deyən-danışan.

İlk göz yaşları nə mənim yadımdadır, nə də sənin. Amma deyirlər ki, yumulu gözlərdən axıb çığırtını yuyan bu göz yaşları çay suyu kimi şirindir, sonralar dəniz suyu kimi acılaşır.

İlk gülüş… Bu da yadımızda deyil. Amma deyirlər ki, çox da deyirlər?! Qara buludlardan gözlənilmədən boylanan günəş kimi, göz yaşlarından doğulan gülüş həmin ilk gülüşlərdəndir: hələ dodaqlar əzik-üzük, gözlərdə isə gülüş qığılcımları… Təlxəyə, oyunbaza, məzəli sözə – hansı gülüş ilkindir?

Nə vaxtdan yadımdayam?

Düşün, fikrə get, ümidlən ki, bəlkə yuxuda gördün,– yox, yadıma gəlmir: qədimdən-qədim tarixim, qeyri-adi dövrüm, əfsanəvi zəmanə, bəlkə də heç olmayıb… Yaddaşımda xırda, işıltılı adalar, ətraf isə boşluq, qaranlıq, hansı ada əvvəlkidir, ən yaxındır.

Beş? Hə, deyəsən, beş yaşındayam.

Əmioğlum Ənvərlə qaçırıq. Elə qaçırıq ki, dayananda üzümüz istidən yanır, qaynar tər dodağımızı göynədir, sanki ürəyimiz elə bu dəqiqə ağzımızdan çıxıb şappıltı ilə yerə dəyəcək, qənbər kimi. Otağımızdan qızıl qülləsi görünən Aleksandr Nevski baş kilsəsinin şiş uclu, oxvarı dəmir milləri arasından çıxıb üzüyuxarı qaçırıq… İndi nə əmioğlum sağdır, nə həmin hasar durur, nə də baş kilsə var: dəniz uddu, qaynar alov əritdi, zəmanə yıxdı.

Qaçırıq… Və ilk dəfədir ki, mən təkcə özüm enli qozbel küçədəyəm. Boylanmadan, – indicə tutacaqlar! – qaçırıq. Əmioğlumla kilsə bağında əynində ağ paltar, başında qırmızı lent olan göygöz bir qız tutub saxlamışıq mən bir yanağından öpürəm, əmioğlum o biri yanağından, qız isə hərəkətsiz durub çığırır, haray qoparır: “Maaaa!..” Bığlı kişi hasarın o tərəfində qaldı, millər qoymadı ki, bizi tutsun. Hasar arxadadır. Hey qaçırıq. Evə! Həyətimizə!.. İri, göy, yumru-yumru qənbərlər yadımdadır… Əmioğlum məni ötdü, tini burulub gözdən itdi. Tez ol, tez!.. Uca, dəmir qapılar, daş pillələr, aynabənd… “Nə olub, nə xəbərdir? Bir dayan!..” Sonra isə – yaddaş uçurumu.

Bəlkə başqadır ilk yadda qalmağım?

Həmin baş kilsənin həyəti. Çəmənlik, gömgöy tər ot mən boydadır, məndən də uca. Atam kənddən gəlib, quzu gətirib, quzunu tozlu şəhərin çəmənlik adasında otarıram. Quzu tələsmədən, – bir özüdür, bir çəməndir, bir də mən, – otu xırda-xırda qoparıb yeyir, ağ dərili, yumru gözlü, alnı təpəl quzu… Nə kəsildiyi yadımdadır, nə dadı – uçurum!..

Yox, deyəsən ilk-əvvəl bu yadımdadır: qonşumuz oğlunu əzizləyir, sinəsində oturdub söyüş söyməyi öyrədir. “Ay sənin dilinə qurban!” – deyir. – Söy kimi istəyirsən!.. Məni?! Söy, dilinə qurban! Lap mənim özümü də söy!..” İsti gündür, məni və oğlunu gəzməyə aparır, şəklimizi çəkdirmək istəyir. Dar otaqda, qaranlıqda şəklimizi çəkirlər: oğlunun damağında uzun papiros, lap əməllisindən, mənim əlimdə isə kibrit, guya yandırıram, o da çəkir; papiros da yalan, kibrit də, təkcə şəkil həqiqətdir. Bir də ata, çünki sağdır, oğul isə – qayıtmaz dünyasında…

Bəlkə də bu deyil, budur: patefon çalınır. Çalanlar elə bil yeşiyin içində oturub çalırlar, üzə çıxsalar inanaram, çünki təəccüb nə olduğunu bilmirəm – xoruz belində bostan əkən cırtdandan az eşitməmişəm. Məni kətil üstündə taburetdə oturdublar, ayaqlarım nəinki yerə, heç taburetin iki ayağını birləşdirən tirə çatmır. Milis otağındayam, üçüncü şöbə… Milis idarəsi və patefon!.. Mənəm bir də kişilər – ucaboy, enlikürək böyüklər… Atam tez-tez deyirdi, mən onun sözlərini anlamırdım: “Mən fəhlə-kəndli milisiyəm!” Patefon ləzginka çalırdı, kişilər də burada – milis rəisinin darısqal, kiçik otağında atılıb-düşür, yeyin-yeyin oynayırdılar. Aşırma qayışlar cırıldayır, qalife şalvarlar daha da qabarmış, par-par parıldayan çəkmələr ətrafa işıq saçır. Atam oynamağı xoşlayır, oynamaqdan doymur, patefon da hey çalır, yorulmaq bilmirdi. Atam hərdən ayağının burnunda oynayır, qolları havanı qılınc kimi kəsib-doğrayır… Həmin bu ləzginkanı bəzən eşidirəm, çox nadir hallarda; o vaxtdan sanki əsrlər keçib, bəlkə yadımda qalan heç olmayıb, xəyaldır?.. Ləzginka və oynayan kişilər!.. Əksəriyyəti, atam kimi, kənddən gəlib, könüllü, “fəhlə-kəndli” milis libasını geyib, elədiklərinə qəlbən inanır və inandığını eləyirlər… Dodaqlarda, sifətlərdə, gözlərdə sevinc, gülüş… Xoş çığırtılar, şən səslər… Gözüm kişilərdədir!.. Onların arxasında dünyanı işıqlı görürəm və heç kimdən, heç nədən qorxum yoxdur. Oynayan kişilər!.. Tənəffüs idimi, bayram idimi?.. Təkcə bu danışdığım yadımdadır – kişilərin rəqsi… Kişilər… Onların yaşı nə idi ki? İyirmi, uzaq başı otuz… Mənim indiki yaşımdan çox-çox az… Məndən çox-çox cavan idilər o zamankı oynayan kişilər… Amma yadımda nəhəng qalıblar, ucaboy enlikürək kişilər.

Bəlkə bu da deyil ilk yadımda qalan?

Bəs ilk nə idi?

Birini danışdım, o birisindən dedim, amma duyuram: nə odur, nə budur, nə də üçüncüsü… İlk yadımda qalanı qovmağa çalışdım – olmadı ki, olmadı! Amma danışsam, heç kim inanmaz, deyərlər: “Ola bilməz! Uydurmadır!..” Həqiqətən: bu “ilkim” qeyri-təbii bir haldır, doğumdan əvvəl yadda qalmaq kimi bir şeydir – desəm, gülərlər.

Amma danışacağam. Qoy inanan inansın, inanmayan çiyinlərini çəkib gülümsəsin, heç üstünü vurmasın. Axı xırda cizgilərə qədər yadımdadır!.. Anam məni gündüz asma nənnidə yatızdırdı, özü isə irigövdəli, qara tut ağacının kölgəsində yerə sərilmiş xalçanın üstündə uzandı. Birdən yuxudan oyanıb məni nənnidə görmədi, tez qalxdı. “Vaxsey!..” Mən nənnidən yerə düşüb qum yeyirdim. Qumun dadı indi də yadımdadır: duzsuz, dadsız, yeyilmir ki, yeyilmir – xırçıldayır, dənə-dənə yığılıb ağızda qalır, dişlər arasında… Yox, hələ dişlərin çıxmasına xeyli var, bütöv bir tarixi əsr keçməliyəm – sürünə-sürünə, yıxıla-yıxıla, dilim söz tuta-tuta…

Yadımda qalan adalar…

İlk, birinci, əvvəlki…

İndiyə qədərki – başlanğıc idi, əsas mətləb isə irəlidədir.

II

Yadımda qalan ilk sevincim…

Düşün, düşün!..

Bəlkə budur:

Mən Pirşağı bağındayam.

Evin dal tərəfində divara yapışmış qum təpəsi; bu qumu Abşeronda tez-tez əsən şimal küləyi gətirib, divar dibinə yığa-yığa təpə düzəldib.

Biz damdan təpəyə hoppanıb təmiz quma yıxılırıq, quma batırıq.

Birdən elə bil kim isə dedi: “Anam gəlir!”

Əslində heç kim bir söz demədi, ürəyimə damdı.

Anam istirahət evindən gəlirdi.

Onun ilk və sonuncu istirahəti.

Qum təpəsindən ayağımı güclə çəkə-çəkə tilsimdən qurtaranlar kimi tələsə-tələsə çıxdım və ayaqyalın, ilıq toza bata-bata yumşaq, sakit kənd küçəsi ilə yüyürdüm.

Küçənin lay-lay tozundan ayaqlarıma dizəcən ağımtıl pərdə çökdü, elə bil toz bataqlığıdır, küçəni toza bürüyə-bürüyə hey yüyürürəm, elə qaçıram ki, ox da atsan çatmaz, – axı üzünü çoxdan – bir aydan bəri görmədiyim anamı qarşılamağa tələsirəm.

Uzaqdan yalnız anamın sifətini görürəm.

Üzünə gülüş yayılıb, axı o da sevinir – ayrı cür ola bilərmi?..

Budur – anam!

Qaça-qaça qucağına hoppanıram, məni tutur, bağrına basır, qucağında aparır, – sağlam, güclü, ən əziz… Yeganə. Əvəzolunmaz. Mənim…

Bəlkə…

Yox, deyəsən, ilk sevincim yalnız budur…

Amma yox, biri də yadıma düşdü: odumu ilk sevincim, bumu?..

Xalam – mənim cəld, qoçaq, dilli-dilavər xalam məni arabaçıya tapşırdı.

Kənddən şəhərə gəlirəm. Mən və arabaçı.

Araba hey gedir, axşam düşür, biz isə hələ də yoldayıq, mənzilə çata bilmirik.

Əvvəl qumlu-tozlu yolla gedirik, sonra daş yola çıxırıq, bizi dalbadal elektrik qatarları ötür… Arxadan gəldiyini eşidirik, qulağımıza dalğa-dalğa dolan uzun fit verib ox kimi keçir, ətrafa istilik yaya-yaya… Biz isə hey yol gedirik. Yaxında-uzaqda vışkalar görünür, ətrafa neft iyi yayılıb – mənim uşaqlığımın, mənim bütün həyatımın qanına keçmiş, canına hopmuş neftin iyi, nöyüt qoxusu: bu qoxuda – yollarım, doğma şəhərim, dəniz və məni keçmişimə, doğma yurduma bağlayan min-min tellər.

– Budur, təpə, buradan qəmbər yolu başlanır. Buradan, bu hündürlükdən şəhər görünür, çıraqlar içində, ev-ev, mülk-mülk. Az qalıb, çatmışıq…

Artıq şəhərdəyik.

Arabaçı arabanı birbaş küçəmizə sürür.

“Evinizi taparsan?” – soruşur. Üzü qapqaradır, tüklü-saqqallı. Qapqara gözlərini mənə, “şəhər uşağı”na dikib, deyəsən gülümsünür.

Bu nə sözdür? Necə yəni taparsan?! Odur – evimiz də, küçəmiz də, həyətimiz də.

Mən arabadan düşürəm və vidalaşmadan uzaqlaşıram. “Bəs çox sağ olun hanı?!” – soruşur. Mən isə artıq həyətimizin dəmir qapılarından keçib evimizə tələsirəm. Bağı da çoxdan unutmuşam, yolu da, arabaçını da… Evimizə! Çoxdan bəri qoyub getdiyim evimizə!..

Qapılar!..

Bir anlığa dayandım, ikinci mərtəbəmizə baxdım – otaqlarımızın hamısında işıq yanırdı. Balkonumuz da işıq içindəydi. Tərtəmiz silinmiş şüşəsi par-par parıldayır, qaynar elektrik lampaları ətrafa gur-gur, bol-bol işıq saçırdı. Bu işıqda o qədər istilik, doğmalıq, sevinc var idi ki!.. Bircə söz: evimiz!

Hamı sağ idi – atam da, anam da… Gənc, sağlam, güclü… Xoşbəxtlər, bəxtəvərlər… Yaxınlaşan, evin kandarında duran müharibədən xəbərsiz… İşığı söndürən müharibədən… Bəlkə də duyurlar, bilirlər, bəlkə mənə indi elə gəlir ki, bilmirdilər… Amma başqa faciədən həqiqətən xəbərsiz idilər, bilmirdilər ki, yaşamalarına çox az vaxt buraxılıb.

Bu işıq isə hey yanır və yanır, ilk sevinc işığım.

Kim bilir, nə qədər yanacaq, axı mənim, yalnız və yalnız mənim işığımdır, ilk və əbədi… Bu sözün mənasını indiyə qədər dərk etmirdim, indi-indi yavaş-yavaş dərk etməyə başlamışam… və yanıldığıma zərrəcə şübhəm yoxdur.

III

Yadımda qalan ilk kədərim…

Heç yada salmağa ehtiyac yoxdur.

Çığırtı!

Qonşu qızın çığırtısı!

Eyvanımızın o ucunda yaşayan nə anadangəlmə iki ayağından topal, mənim yaşıdım, indi isə boyca məni ötüb keçən beş oğul anası qonşu qızın qışqırtısı!..

Bakının qızmar avqust günü idi. Qapılar, pəncərələr – həm eyvana açılan, həm də küçəyə – taybatay, açıq. Ümidimiz buludsuz, rəhmsiz göyədir: ay səma, ay təbiət, – deyə yalvarırıq, – bəlkə azca da olsa yeləbənzər, küləkvarı nəfəslə bu durğun, alov dolu havanı tərpədəsən?..

Qız elə qışqırırdı ki!.. Telefon təkcə onlardadır və yalnız qonşularımız qızın çığırtısına səbəb olan bu faciəni ilk-əvvəl eşidə bilərdilər. Və qız eşitdi! Və eşidib inanmadı, amma çığırdı, eşitdiyi söz qışqırtıya qarışdı, qışqırtı içində təkrar olundu.

Və bu təkcə sözdən mən qurudum, ayaqlarım yerə mıxlandı.

Ağardım, ürəyim soyudu, sanki nazik bir sapdan asıldı.

Qonşum eşitdiyinə qışqırdı. Bu xəbər dünyada hamıdan çox, hamıdan əvvəl yalnız və yalnız mənə aiddir, mən çığırmalıyam, mən bağırmalıyam.

“Öldü?!”

Anam öldü.

Mənə elə gəlir ki, mən hələ indi-indi yaşayıram, hələ həyatımın əsas illəri irəlidədir, hələ ömür uzanacaq… Anam isə mənim indikimdən də az yaşadı, çox-çox az.

IV

Məndə baş qaldıran ilk qorxaqlıq…

Mən onu – bu qorxaqlığı, heç vaxt unutmuram. İstəsəm də unuda bilmirəm…

Xalamın gözləri qızarmışdı, səsi kallaşmış, elə bil dərin quyudan gəlirdi.

Məni çağırıb dedi:

– Get xəstəxanaya! Anan səni görmək istəyir!

Mən bilirdim, eşitmişdim ki, dünən anamı palatadan çıxarıblar, çarpayısını xəstəxanada dəhlizin bir küncünə sürüyüblər ki, o biri xəstələr ölən adamı görməsinlər…

Xalamın sözlərində mən: “Anan ölür, get ananla vidalaş!” eşitdim.

Və getmədim.

Getmədim!

Qorxdum!

Ölən adamı görməyə qorxdum.

Pəncəsi iti, əli sümüklü görürdüm mən onu, bu ölümü. Yapışsa – buraxmaz.

Bu ölüm indi anamın ətrafında fırlanır, anamın yanındadır – həm ruhdur, həm ətli-sümüklü canlı.

Getməyəcəyəm.

Durdum və yerimdən tərpənmədim.

Daş kimi susdum, qaya kimi lal oldum.

Birdən o (Kim “o”? Ölümmü? Anammı?.. Həm “o”, həm də “o”. Çünki “onlar” mənim qorxumda birləşmiş) yaxamdan yapışdı?! Birdən mənə: “Sən də gedək!” dedi?!

İstəmirəm!

Getməyəcəyəm!

Bəli, qorxuram!!!

Küt, heyvani qorxu!

Daş dövrü…

V

İlk qayğım…

Birillik ömür sürdü, mənim bu ilk qayğım…

Küçəmizin yoxuşu anama əziyyət verməyə başladı, işdən sonra təkbaşına qalxa bilmirdi.

Bir də – qaranlıq.

Küçələr axşamdan zülmət içində batır – işıq gözəgörünməz olub, gizlənib, çünki müharibədir.

Qaranlıq küçə təhlükəsiz deyil, vahimə də basa bilər – çünki müharibədir… Ən əsas isə – ürək, ürəyin gündən-günə şiddətlənən xəstəliyi. Anamla yanaşı gedəndə ürəyinin döyüntüsünü eşidirəm; mənə elə gəlir ki, anamın ürəyini hətta görürəm: yekəlib, sinəyə sığmır və təmiz havaya möhtacdır, havası çatışmır, qanı bədəndə qovub dolandırmağa gücü qalmayıb, az qala ürək dayanacaq ya partlayacaq… Köks də darlıq edir, ürəyi sıxır, ürək bu köksə sığışmır ki, sığışmır!..

Anam, mama işlədiyi doğum evindən çıxanda mən onu qapıda qarşılayıram. Qolumdan yapışıb, mənə arxalanıb, yavaş-yavaş gedirik. Əvvəl daşından belə yod iyi gələn doğum evi binasını və kiçik bağçasını əhatə edən dəmir hasarın böyründən keçirik, tinə çatıb darısqal Basin küçəsində tramvaya minirik və bu üç nömrəli tramvay bizi gətirib səs-küylü, tozlu-torpaqlı Bazar küçəsində düşürür.

Və bütün çətinliklər tramvaydan sonradır: küçəmizin yoxuşu.

Ağır-ağır, asta-asta üzüyuxarı qalxırıq. Kor pəncərəli, birmərtəbəli evlərin arası ilə. Küçə dardır. Divara toxuna-toxuna, divardan tuta-tuta bir tin keçdik. Qədim ikimərtəbəli evin qapısında anam ayaq saxlayır. Zülmət gecədə onun göyərən, rəngini itirən dodaqlarını sanki görürəm. Nə isə demək istəyir, nəfəsi çatmır ki, sözləri itələsin, çölə çıxartsın. Əlacsız qalıb başını aşağı salır, əlini evin ovulmuş, küləkdən-zamandan çopurlaşmış divarına yapışdırır, mən də yanında durmuşam, azca geri çəkilmişəm ki, havası bol olsun, mənim yaxınlığım onu darıxdırmasın, ürəyini sıxmasın… Ürəyinin döyüntüsünü də aydın eşidirəm… Az qala ağzından çıxıb düşəcək… Amma daha çatmışıq, evimizə çatmağa bircə tin var. Anam başını aşağı salır, hiss edirəm ki, özünü danlayır, ürəyini ürəkləndirir, ürəyinə ürək-dirək verir, ona keçmişi xatırladır: “Axı, sən belə deyildin, ay ürək!” deyir. – Axı bir zamanlar sən bu yoxuşu birnəfəsə qalxardın, indi nə olub sənə, ay ürək? Məni niyə belə incidirsən, axı mənim günahım nədir, ay ürək!” Danlayır, amma fikri artıq bu yoxuşda deyil, – pilləkəndədir, ikinci mərtəbəmizə qalxan pillələrdə!.. Eybi yoxdur, – anama deyirəm, – onu da keçərik, heç darıxma, təki evimizə çataq!..

Yenə yavaş-yavaş, asta-asta gedirik. Mən qəsdən bir addım geridə dururam, qəsdən addımlarımı yavaşıdıram ki, o da tələsməsin, elə bilsin ki, mən də yorulmuşam, elə bilsin ki, tələsən yalnız özüdür, ayaq saxlayıb bir az da dincələ bilər, nə xəbərdir, niyə tələsir?..

İkinci və sonuncu küçəni keçirik, budur – küçəmiz!.. Divarı dairəvi, daşları çəhrayı, rəngi qaranlıqda belə görünən evimiz, uca, dəmir alaqapımız, – Bakıda nə çox dəmir var: qapılar, hasarlar, pəncərə dəmirləri!.. Bu qapıdan pillələrə qədərki yol, yəni həyətin içi, o qədər də rahat-hamar deyil, qorxuludur, adam yıxan çökəkləri, təhlükəli döngə-uçurumları var, odur ki, tələsmək lazım deyil, ayaqlarını ehtiyatla at… Amma mən bu qısa yolun bütün sirlərinə bələdəm, gözüyumulu keçərəm, bilirəm ki, harada addımım uzun, harada isə qısa olmalıdır – bax burası çökəkdir, burada isə zirzəmiyə gedən pilləkən var, ağzına daş qoyublar ki, yıxılan olmasın; bura su süzülüb, çünki kranı bərk bağlamayıblar, ax, bizim bu kranımız! Addayıb keçmək lazımdır: burada isə azca sağa dönmək, çünki təpəcik var, sonra isə sola və iki addım sayıb əlini uzat – əlin pilləkənin məhəccərinə toxunacaq… Amma pilləkənə hələ xeyli həyətdəki yeraltı su yolunun dəmir qapağı azca dikdir, onu elə keçmək lazımdır ki, ayaq ilişməsin…

Budur, nəhayət, pilləkən məhəccəri. Anam bu tirdən yapışır və yenə dayanır, tez-tez nəfəs alır, sanki qüvvə toplayır. Otuz daş pillə! Son hücum!.. Düz otuz! Nə az, nə çox… Daşların ortası çuxur-çuxurdur, bizim addımlarımız, bizdən əvvəlkilərin addımları ilbəil, günbəgün bu daşları yalaya-yalaya, sürtə-sürtə ovub…

Evdə anam özünə tez gələrdi, axı evdir!.. Xoşladığı üstü meşin “kuşetkaya” oturub, gözlərini azca yumar, dincələrdi; ayaqlarından ağırlıq çəkilər, bütün bədəni ürəyə xidmət edərdi ki, ürək toxtasın, köksü vurub dağıtmasın… Qabırğalar incə, dərisi də kağız kimi nazik, açıq şabalıdı rəngdə, azca əsmər, mənimki kimi.

Ürək neyləsin – ürəyə saf hava lazımdır, şirə lazımdır…

Məgər təkcə bunlarmı?..

VI

İlk acığım.

İndi də – kütləşsə də, azca soyusa da – keçməyib mənim ilk acığım, bəlkə indi heç acıq deyil, yalnız düşüncədir? İnsan zəifliyi barədə acığabənzər duyğudur? Hissdir?..

Hərdən anamın dayısı Abdul kişi ilə rastlaşıram. Qocalıq onu qupquru qurudub. Tez-tez öskürür, öskürəyi də qupquru. Yazığım gəlir: elə qocalıb ki, canını güclə gəzdirir. Hal-əhval tuturuq – necə olsa, yenə də qohumdur, anamın yeganə dayısı, səksən yaşlı kişi…

Şəhərə çox nadir vaxtlarda gəlir, bağda olur, atadanqalma mülkdə… Meynəliklər, əncir ağacları, qum və bağın ortasında – nəhəng qara tut ağacı; ağacın ömrü əsri keçib, amma yenə də sağlamdır; bu yerlərin ən qocaman ağacı… Tutu da şirin, dadlı. İndi də dadı damağımdadır: iri dənələr, içi şirə dolu… Daha çox anamın dayısı oğlunu görürəm, – Akifi. İşi-peşəsi məlum deyil, gah tör-töküntü sifətində, gah da ki, təzəbəy kimi, keyfi kök, damağı çağ. Görürəm və atası yadıma düşür, qəlbimdə acığabənzər nə isə tərpənir. Qohumlar kimi salamlaşırıq, ondan-bundan hal-əhval və xudahafiz! Gələn dəfəyə qədər, gələn görüşə qədər!..

O ili müharibə axır ki, qələbə ilə nəticələndi… Cibimiz boş, anama isə dincəlmək hava-su kimi lazımdır! Yayı şəhərdə qalmaq olmaz – istidən bişib yanar, xəstə ürəklə səfərə çıxmaq da çətindir, haraya gedəsən? Nə cür?.. Ürəyə üzüm lazımdır, tut lazımdır – ağ ya qara!

Doğmaca dayısına ağız açdı. Pis dolanmırlar, gəliri yaxşıdır – şəhərin mərkəzində baqqal dükanında işləyir, keçən il müharibənin qızğın çağında bağdakı evini – gözəl, ikimərtəbəli, uca binadır – təmir elətdirdi.

Ağız açdı.

Yox, yox, söhbət ikinci mərtəbədəki otaqlardan getmir; tutu da pulsuz yeməyəcəyik, ənciri də. Bizə kiçik otaq lazımdır, özü də bilirsiniz hansı otaq? Pilləkanın altındakı, küçəyə balaca pəncərəsi olan, quyuya yaxın otaq; bu otaqda binədən heç kim yaşamır, burada yalnız təsərrüfata aid dəmir-dümür, xırda-xuruş şeylər saxlanır, onları odun anbarına da yığmaq olar…

Abdul kişi qaşqabağını salladı, arvadına baxdı… Arvadının üzündə onsuz da əbədi narazılıq həkk olunmuşdu – elə bil indicə ya turşu badımcan yeyir, ya gözü limon dilimindədir; ya da ki, piy basmış boynunu ağcaqanad sancıb… Səsi də üzünün ifadəsinə uyğundur – danışanda elə bil indicə ağlayacaq, sızıltılı, incik, şikayətli.

Anam hiss elədi ki, dayısı arvadı ağzını açsa, xahişimizi rədd edəcək, odur ki, onu qabaqlayıb dedi ki, otağı havayı istəmirəm; pul söhbətini eşidəndə təəccübləndim, axı bilirdim ki, pulumuz yoxdur.

Qohum danışmağa başladı: anamın dayısı.

Dedi ki, otağı başqasına söz vermişik (adını dedi, uzun-uzadı onun haqqında danışdı, “ağsaqqal adamdır”, “mömin kişidir”, “kəbleyidir” və sairə…). Hətta pulunun bir hissəsini almışıq (üçrəqəmli məbləğ deyilir), “əlbəttə, o qədər də böyük pul deyil, amma yenə də puldur, hər halda alınıb da, xərclənib də, məvacibə isə hələ xeyli var…”

Anam: “Pulunu qaytararıq” – deyir, yəni anamın verdiyi pulu dayısı həmin mömin kişiyə qaytarar.

Dayı qurtarıb, dayısı arvadı başlayır: deyir ki, “söhbət “beh”də deyil, bütün məbləğdədir; axı alacağı pulu indidən borca girib xərcləmişik, bağban tutub əvvəlcədən pulunu vermişik ki, qaçmasın, bağ işi ağır işdir, meynələr filan, məgər onların üzümünü almayacağıq!”, tut ağacı, tutu, əlbəttə, pulsuz da yeyə bilərik, “axı qohumuq…”

Anam deyir ki, bütün məbləği ödəyərik…

“Varmı pulumuz?! Niyə demir ki, axı dayımsan, belə qohumluq olmaz?!”

Anam da pulu fikirləşirdi: bahalı tirmə şalını, atamın ilk hədiyyəsini satar, üzüyünü lombarda qoyar, birtəhər toplayar bu pulu, təki razılaşsınlar.

Susub söhbətə qarışmaq istəmirəm, çünki anam əsəbiləşər, baxışımla qaynayan qəzəbimi qohumlarımıza yağdırıram, amma anamın dayısı görmür, saymır, qəzəbimi heç vecinə almır.

O yay anamın sonuncu yayı idi…

Amma ilk günlər bağ havası anama düşdü: özünü birdən-birə yaxşı hiss etməyə başladı, hətta bir dəfə özü, mənim köməyim olmadan alpinistsayağı ikinci mərtəbəyə dırmaşdı; pillələrlə yox, pillənin böyründən azca kənara çıxan daşlardan yapışa-yapışa, mən göstərdiyim kimi, tələsmədən yuxarı dırmaşdı, sonra əlini uzadıb eyvanın məhəccərindən adladı, o tərəfə, eyvana aşdı. Elə sevinirdi ki!.. Eyvandan dənizə sarı baxdı – gömgöy, ipək kimi işıldayan dənizə həsrətlə, ümidlə baxdı!.. Sonra başını əyib yuxarıdan aşağı məni süzdü, gülümsündü, saçını düzəldib, yenə də üzünü dənizə sarı tutdu, uzaq, mehriban, ilıq sulu, yumşaq qumlu dənizin seyrinə daldı, doymadı ki, doymadı.

Ürəyi də sözündən çıxmadı, istəyinə qul oldu, dəcəllik etmədi, – quzu ki, quzu!..

Demə, təhlükə kənarda durub acı-acı gülümsünürmüş. Bir həftədən sonra, avqustun əvvəllərində ürək ağrıları təkrarlandı, xəstəliyi şiddətləndi, tezliklə şəhərə döndük, anam öz ayağı ilə xəstəxana qapılarından keçdi, tramvay zənginə boylanıb qaynayıb-qarışan küçəyə xeyli baxdı…

Bağa köçməmişdən əvvəl pulu anamın dayısı Abdul kişiyə aparıb vermişdim. O zaman İçərişəhərdə olurdular, indi köçüblər: özü səksən neçə yaşında, odun kimi qupquru qurumuş və arvadı, – üzü turşumuş, səsi sızıltılı, ağlamsınan, elə bil ağcaqanad sancıb, yaxud limon diliminə gözü düşüb, indicə onu yeyəcək.

VII

İlk incikliyim…

Atamdan idi mənim ilk incikliyim: boğazım yandı, ağrı ürəyimi sıxdı, qəhərləndim. Əfsus ki, ağlaya bilmədim, ağlasaydım – yaş acını yuyub aparardı; incikliyi bəs necə, əridərdimi?..

Və atamdan incikliyim – onun sağlığında yox, onu basdırandan sonra.

Elə acı inciklik ki, nə edirsən et – keçmir ki, keçmir!..

İndi isə inciklikdən əsər-əlamət qalmayıb – acısı əriyib, zəmanə axını onu aparıb dəniz suyuna qarışdırıb, sadəcə qüssə qalıb.

Küçə ilə gedirdik: anam, bizim “jensovet” qonşumuz və mən.

Birdən anam dayandı, ağappaq ağardı, dodaqları əsdi.

– Dəlisən ey! – qonşumuz anamın üstünə qışqırdı. – Üz ürəyini, çürüt ömrünü, vur öldür özünü!.. Ay dəli, adam da eləsindən ötrü ürəyini yeyər? Bir üzünə bax, gör nəyə oxşayırsan… Al, bax! – qonşumuz cəld əl çantasından balaca güzgü çıxarıb anama uzatdı. – Al! Bax!

Anam isə qabağa, irəliyə baxırdı. Qonşumuz da o tərəfə baxdı.

– İstəyirsən, bax bu saat gedim, dizimlə onu daldan vurum, yıxıb bax bu dabanlarımla o ki var əzişdirim!.. Gedim? Niyə dinmirsən? Gedim? De “get!” və bax gör analar necə qızlar doğub!..

Anam susurdu. Ağappaq ağarmışdı. Sanki bu saat yıxılacaq, ürəyi gedəcək… Əli ilə ürəyini tutdu, son günlər ürəyi onu narahat edirdi, xüsusən o gündən sonra ki, atam…

Atam evə gec gəlməyə başladı.

Tez-tez əsəbiləşirdi, öcəşkən olmuşdu, anamı sancır, qəlbinə toxunurdu.

Kim isə anama dedi: onu sarışın arvadla görüblər. Hətta qadının ünvanını dedilər. Sözgəzdirənə nə var ki?..

Bir axşam atam evə qayıtmadı.

Səhər obaşdan anam geyinib evdən çıxdı.

Göstərdikləri ünvana getdi.

Və qapını döymədən itələyib açdı.

Atam ayaqlarını çarpayıdan salıb qalife şalvarını geyirdi; çarpayının yanında qoyulmuş xrom çəkmələri par-par parıldayırdı. O isə… həmin o qadın!.. Stola səhər yeməyi düzürdü…

Anamın ürəyi uçundu, silkələndi, sanki qaranlıq dünyaya düşdü.

Və indi biz üçümüz həmin o sarışın qadını gördük. O gedir, mən isə bizim “jensovet”in ona necə yaxınlaşdığını gözlərimdə canlandırırdım. O zaman bilmirdim ki, gördüyümüz o qadın kimdir. Atam öləndən bir il sonra anamın danışdığı hekayəni – səhər tezdən qadının evinə gedib orada qalife geyən atamı gördüyünü eşidəndə boğazım yandı, qəhərləndim.

Ağrı, daş olub boğazımın yolunu kəsdi.

Əfsus ki, ağlamadım. Çünki udquna bilmirdim. Ağlayanda isə udqunmalısan ki, boğazına tıxanan incikliyi uda biləsən…

İndi əriyən ilk incikliyim. Onu illər apardı.

Mənim bu incikliyimdən yalnız qüssə qalıb. Qüssəvarı duman. Yaxına tutub baxdığım bir kitabı bürüyən örtük kimi, ağımtıl pərdə kimi. Həmin o kitabı gözlərindən azca kənar et, bir qədər uzaqdan, eynək şüşəsinin müsbət “bir”, yaxud “bir yarım” məsafəsindən bax – örtük əriyib yox olur, kəlmələri açıq-aydın oxuya bilirsən: “Biri vardı, biri yoxdu…”

VIII

– Sənə baxıram: yanaqların yumru, dodaqların ətli, qarnın tox… Sən də mənə baxırsan. Həyatından razı baxışın mənə zillənib. Baxışın dərindir, bəlkə düşündüyümdən də dərin.

– Nə demək istəyirsən? Sözünü de qurtar!

– Aha!.. Gözlərində narahatlıq gəzdi!.. Buna mən varam!.. Özündən razı olanlardan zəhləm gedir.

– Bilirəm.

– İndi ki, bilirsən, qulaq as!

– Nə demək istədiyini də bilirəm.

– Bilsən də deyəcəyəm!

– Niyə? Yoxsa ürəyini boşaltmaq istəyirsən?

– İstəyirəm narahatlığım ürəyinə dolsun, ağır bir daş olub ürəyini əzsin!

– Ürəyimiz məgər bir deyil?

– İndi birdir! Amma əvvəlcə sənə baxanda, yumru yanaqlarını, tox gözlərini görəndə bir deyildi. Sən mənə yad idin. Mən uzaq müharibə gününü sənə xatırlatmaq istəyirəm!.. Anama dediyin sözlər yadındadırmı?!

– Mənim ilk qəddarlığım!.. İndi də bilmirəm necə oldu ki, mən o sözləri anama dedim.

– Bir də de, eşidim!

– Mümkün deyil!.. Desəm, dilim alışıb yanar!..

– Elə bilirsən yazmaq asandır?! Səndinmi “Çörəyi yolda yemisən” qışqıran?! Səndinmi “çörəyi böl” tələb edən?!

– Heç bilmirəm o sözlər dilimdən necə qopdu!..

– Niyə susdun? Danış!

– O sözləri yadına kim saldı?

– Həmişə yadımda idi.

– Bəs niyə indi, məhz indi deyirsən?!

– Bilmirəm.

– Bəlkə dünən gecə yuxuda uzaq müharibə günlərinə qayıtmışdın? Evinizi gördün? Üstünə müşəmbə salınmış dördkünc, iri stol, müşəmbənin bir ucunda ütüdən yanıq yeri, uca tavanlı otağımızı güclə qızdıran hisli keroqaz, yayları üzə çıxmış və meşini yırtıq, yamaqlı taxt, taxtın üstündə oturan yorğun baxışlı anan…

– Hərdən yuxumda görürəm, amma dünən gecə görməmişdim.

– Bəlkə…

– Səbəb axtarma! Əvvəl-axır deyəcəkdim bunu sənə!.. O sözləri anana dedin, bəs sonra? Sonra nə oldu?!

– Sən ki bilirsən.

– De!

– Anam heyrətdən böyümüş gözlərini üzümə dikdi. Həyəcandan dodaqları titrədi. Nə isə demək istədi, bacarmadı, dodağı əsdi. Birdən-birə otaq elə sakitləşdi ki, mən hövlnak vahimə içində yerimdən qalxdım. Dediyim sözlər beynimdə cingildədi. Anamın baxışına dözməyib otaqdan çıxdım, qəhər məni boğurdu.

– Anan doğrudan da yolda o qara çörəkdən bir tikə yemişdi…

– Sus!.. İllər keçdikcə xəcalətin yükü!..

– İndi necə?!

– Çox ağırdır!

– Çünki toxluqdan şişmisən?! Qarnın yekəlib?!

– O günləri qaytara bilsəydim!..

– Heyhat!

– Axşam evə döndüm. Anam məni gözləyirdi. Üzümə baxıb astaca, lakin qəti dedi: “Çörəyi başqaları kimi bölsək, ürəyim partlar”. “Mən də, – dedim, – bunu istəmirəm!”

– Bilirəm… Lakin anan o gün çörəyi böldü! Öz tikəsindən sənin payına…

– Sus, dinmə!.. Sən ki bilirsən, mən o tikəyə dəymədim!

– Afərin!

– Tikəni anama qaytardım!

– Alqışlar!

– Anama yedizdirdim!

– Ha-ha!..

– Bununla özümü təmizliyə çıxarmaq istəmirəm!

– Bacarmazsan da!

– Özümə bəraət!..

– Kəs səsini: o sözlər artıq deyilmişdi!

– Anam günahımı bağışladı!

– Yoxsa sən üzr istədin?!

– Yox.

– Bəs nə bildin ki, bağışladı?

– Hiss eləyirəm.

– Nədən?

– Anam ömrünün axırınadək məni əzizləyir, mən…

– Bəsdir! Sus!.. Anan bağışlasa da, mən bağışlamıram! Bağışlaya bilmirəm!.. Bəlkə ömrünün sonunda, ürəyinin dayanmasına bir saniyə qalmış, vaxt olsa, sənin əməllərin düşüncə tərəzisində çəkiləndə bağışlaram!.. Bəlkə!.. İndi isə itil gözümdən!..