Kitabı oxu: «Mənim anam – Marina Svetayeva »

Efron Ariadna

Mənim anam – Marina Svetayeva

“Xatirə ədəbiyyatı” silsiləsindən 46-cı kitab

Mənim yaddaşım yaxşı deyil. Hətta deyərdim ki, Svetayeva nəslinə xas olmayan dərəcədə pisdi. Hadisələr, simalar, olayların tarixi dəqiq xatirimdə qalmır, onlarla bağlı hansısa gün, il və ya nələrəsə bağlı qalır. Buna baxmayaraq o qədər çox şey xatirimdədir ki, yazmağı bacarsaydım, səhifələrlə yazardım. Hə, əgər bacarsaydım. Amma elə hallar var ki, hətta bacarıqsız insan da mütləq qələmə sarılmalıdır, sevgi və borc hissi isə olmayan istedadı əvəz etməlidir. Ancaq burası da var ki, bəyəm “istedad” haqqında yazmaq üçün istedada ehtiyac varmı? Axı Ekkerman¹ özü istedadlı olmadan təkcə Höte “istedadıyla” bunu bacarmışdı!

İllər keçəcək, zamanın cinayətkar etinasızlığını dəf etmək imkanı olan, unudulanları geri qaytarmağa məcbur edən, susdurulmuşları danışdıran, ayaqlar altına atılmış və öldürülmüşləri dirildən insanlar gələcək. Həmin adamlara kömək etmək üçün mən anam və o dövr haqqında yadımda qalanları yazmağa cəhd göstərirəm.

ANAM HAQQINDA QEYDLƏRƏ CƏHD

Anam haqqında, onun zahiri görünüşü barədə ilk xatirələrim sürrealistlərin rəsmlərinə bənzəyir. Ümumilikdə tam bir obraz yoxdur, çünki gözlər onu əhatə edə bilmir, şüur isə hər şeyi vəhdət halında birləşdirə bilmir.

Bütün ətrafdakılar və üst-üstə yığılanlar ucsuz-bucaqsız, əlçatmaz və qeyri-mütənasibdir mənim üçün. Adamların nəhəng ayaqqabıları, uzun ayaqları, böyük, qüdrətli əlləri var.

Üzlər görünmür, onlar hardasa oralarda – yuxarılardadır. Onları ancaq mənə sarı əyiləndə, ya da məni qucaqlarına götürəndə görə bilirəm. Mən bircə onda görürəm, barmaqlarımla toxunuram – böyük qulaq, böyük qaş, barmağım yaxınlaşanda qırpılan böyük göz və məni gah öpən, gah da barmağımı tutmağa çalışıb, “ammm” deyən böyük ağız. Bu həm gülməli, həm də təhlükəlidir.

Yaş, cins, doğmalıq dərəcəsi, anlayışları mənimçün mövcud deyil. Belə baxanda özümdəki “mən” hələ özünü tapmayıb, “mən” başdan-ayağa bütün bu gözlərdən, dodaqlardan və ən başlıcası, bu əllərdən asılıdır. Ondan başqa hər şey dumandır. Ən çox bu dumanı elə anamın əlləri yarır. O əllər başımı sığallayır, qaşıqla yedizdirir, şapalaqlayır, sakitləşdirir, paltarımı düymələyir, yatızdırır, istədiyi kimi rəftar edir. Onlar həyatımda ilk reallıq və ilk hərəkət edən, etdirən qüvvədir. İncə, qarabuğdayı, narahat əllər bütün əllərdən yaxşıdır. Çünki onlar gümüş üzük və bilərziklərin parıltısıyla doludur. O parlaqlıq ki, onunla birgə gəlir və gedir, özündən ayrılmazdır.

Parıldayan əllər və gözlər, cingiltili, eyni zamanda parlaq səs ən kiçik yaşlarımın xatirində qalan anamdır. Mən onu ilk dəfə görən kimi – bir neçə günlük həyatımdan yoxa çıxıb əməliyyatdan sonra xəstəxanadan evə dönəndə tamlıqla, bütövlükdə dərk etdim. Xəstəxana və əməliyyatın nə olduğunu çox sonralar başa düşdüm. İndisə sadəcə uşaq otağının qapısı açıldı, anam ildırım kimi içəri girdi və indiyə qədər mənim üçün parçalardan ibarət olan tam bir vahid şəklində birləşdi. Və mən onu tam şəkildə – başdan-ayağa gördüm, üstünə atıldım: xoşbəxlikdən boğulurdum.

Anam hündür deyildi, ortaboy, düzgün, dəqiq ifadə olunmuş, lakin kobud olmayan cizgili qadın idi. Burnu düz, azca donqar, dəlikləri ifadəliydi. Bəli, məhz ifadəli. Xüsusilə də, kin və nifrətini yaxşı ifadə edirdi. Deyə bilərəm ki, ümumiyyətlə, üzünün hər bir cizgisi ifadəli və işvəliydi: həm dodaqları, həm təbəssümü, həm qaşlarının dağınıqlığı, hətta favn² kimi balaca və həssas qulaqları da. Gözlərinin rəngisə çox nadir, “su pərisi gözü” adlanan açıq, parlaq yaşıl rəngdəydi. Bu rəng ta ölən günə qədər nə soluxdu, nə də bozardı. Ovalvari üzündə uzun müddət uşaqlığından hansısa əlamətlər, girdəlik qalmışdı. Açıq xurmayı saçları bir-birinə yumşaq və səliqəsiz şəkildə dolaşırdı. Anamın çiyinləri iri, budları və beli dar, dartılmış idi. Ömrünün sonuna qədər yeniyetmə görünüşünü, elastikliyini və zirəkliyini qoruyub saxladı. Əlləri qadın əlinə bənzəmirdi: oğlan əlləri kimiydi. Çox böyük olmasa da, heç də miniatür, balaca deyildi. Salamlaşanda möhkəm, sərt salamlaşırdı. Barmaqları yaxşı inkişaf etmişdi. Ucları azca kvadrat formalı, enli, amma gözəl dırnaq quruluşu vardı. Üzük və bilərziklər bu əllərin ayırılmaz hissəsiydi. Əvvəllər kəndli qızların qulağına sırğanı belə taxardılar – birdəfəlik, ömürlük. Bu cür – “ömürlük” olanlardan iki qədimi gümüş bilərzik vardı. Hər ikisi tökmə, çıxıntılı idi. Biri firuzə qaşlı, o biri hamar, üstündə çox gözəl, qanadları o kənarından bu kənarına qədər uzanan və bütün biləyi tutan uçan quş təsvirli idi. Üç üzük – nişan, “yazılarda salamat qalan”³ üzük, gümüş çərçivəli gemma – əqiq üzərində Hermes təsvir olunmuş üzük və ətrafında “sənin üçün, mənim əzizim” yazısı olan (çox güman ki, çoxdan qeyb olmuş dənizçi bəyin qeyb olmuş gəlinə hədiyyəsiydi) gəmi təsvirli ağır möhür-üzük. Amma həmin yazı yaddaşımdan tamam silinib. Elə gəmini də güclə göz önümə gətirirəm. Başqa üzüklər də vardı, gəlib getdilər. Lakin bu üç üzük onun barmaqlarından heç vaxt çıxmadı. Və onunla birgə getdi…

Anamın mənim gözümdə bütöv bir varlığa çevrildiyi həmin axşamda əynində enli, yuxarı hissədən dar, qəhvəyi rəngli ipək paltar, əlində əməliyyat sonrası sarğı vardı. Mən hətta sarğını da yadımda saxlamışam – şərq naxışları olan tünd kişmir yaylıq idi.

Onunla bağlı ilk xatirəm, hətta deyərdim ki, elə özümlə də bağlı ilk xatirəm: bir neçə pilləkəndir – ən yuxarı pillədə mən dayanmışam və onlar aşağıda başqa böyük otağa düşür. Mənə hər şey qarmaqarışıq görünür, çünki bura yarızirzəmidir. İşıq lampası yuxarıda tavandan asılıb, tavan isə alçaqdır, mən də pilləkənin yuxarısında durmuşam. Anlaya bilmirəm, tavan mənə daha yaxındır, yoxsa döşəmə. Anam orda, aşağıda – lampanın altındadır. Gah eləcə dayanır, gah da yavaş-yavaş çevrilib mənə yox, öz-özünə baxır. Anamın yanında dizi üstündə qadın oturub. Anam da nəyəsə toxunur, sığallayır, dartışdırır və havada tanımadığım bu sözlər uçuşur: “klyoş ətək, klyoş ətək”. Küncdə bir qadın da var. Onun nə başı var, nə əlləri. Ayaqlarının yerində isə laklı altlıq var. Üstündəki paltarsa əsldi, canlıdı. Mənə sakit durmağı tapşırıblar. Mən də sakitcə durmuşam. Amma bir azdan möhkəm ağlayacağam, çünki mənə heç kim diqqət yetirmir, axı balacayam və pilləkənlərdən yıxıla bilərəm. Bunu anam danışırdı, Krımda olub, onda üç yaşım vardı.

Həmin yaydan yaddaşımda heç nə qalmayıb – nə adamlar, nə əşyalar, nə də yaşadığımız otaqlar. İlk dəfə şüurumda ata obrazı yaranıb – o, anamdan hündür idi, baxışlarıma sığmırdı və atamla bağlı ilk xatirəm onu tanımamağımla bağlıdır. Anam məni qucağında aparır, qarşıdan ağ geyimli bir nəfər gəlir. Anam onun kim olduğunu soruşur, mənsə tanıya bilmirəm. Ancaq mənə sarı əyiləndə onu tanıyıb bərkdən qışqırıram – Seryoja, Seryoja (Uşaqlıqda valideynlərimi onlar bir-birlərini çağırdıqları kimi çağırırdım – Seryoja, Marina. Amma daha çox Seryojenka, Marinoçka deyirdim)!

Bundan başqa sahildən dənizə yepyeni ayaqqabılarımı tulladığım üçün anamın mənə şapalaq ilişdirməyini xatırlayıram. Dənizisə yox. Dəniz elə nəhəngdi ki, ona heç fikir vermirdim də.

Krımda növbəti yay adamlar, hadisələr, səslər, qoxularla doludur. Artıq yaddaşıma ağ, günəşdən bəmbəyaz olmuş evin divarları, qırmızı qızılgüllər, onların tünd iyi və tikanları hopur. Artıq dənizi görür, üfüqü sezirəm. Amma hələ ki məkan anlayışım yoxdur: dəniz mən sahildə durarkən hündür göyümtül divardır. Mən onun səviyyəsindən aşağıyam. Başa düşürəm ki, dəniz ancaq sahildə durub baxanda yaxşıdır, dənizdə çimmək çox pisdir.

Qoltuqlarımdan tutub məni fışıldayan dalğaya salanda ağlayıram və nəfəs almadan ciyildəyirəm. Sonra anam məni döşəkağıyla qurulayıb tənbeh edir. Mənimçün artıq fərqi yoxdur, əsas odur ki, daha qurudayam. Məni dənizdə çimməyə alışdırmaqdan ötrü xaç anam, Maks Voloşinin⁴ anası Pra dənizə elə geyimdəcə tullanıb üzür. Sudan çıxanda onun gümüşü tikməli bəyaz xalatından, çaxçurundan (geniş şalvar) və rəngli dəri çəkmələrindən su sel kimi tökülür. Amma mənimçün bu nə gülməli, nə də maraqlıdı. Pra mənim xatirimdə böyük, saçları tamam ağarmış, çox səs-küylü qalıb.

Ara-sıra yanımda xalam oğlu Andryuşa da olurdu. O, yaxşı oğlandır, çimməkdən qorxmur, tumanı mənimkindən daha çox quru olur, manna sıyığını yaxşı yeyir, anasının “sözündən çıxmır”. Onun bu cür yaxşı olmasına baxmayaraq mən də onu özüməməxsus sevirəm. Başındakı xətli şiş papağı xoşuma gəlir, onunla bir-birinə keçirilmiş iki taxtanın üstündə yellənmək xoşuma gəlir. Hər nə qədər nəyisə bölüşə bilməyib dalaşsaq da, o, məni özünə çəkir, hiss edirəm ki, biz eyni cür təbiətli adamlarıq: o da mənim kimi balaca, mənim kimi kimdənsə asılıdır. Onu da mənim kimi oyunun şirin yerində kimsə qucağına alıb aparır, mənim kimi qəflətən yatızdırmağa və ya yedizdirməyə çalışır, ya yanına nəyəsə görə şapalaq ilişdirir, ya da küncə qoyurdular. O, mənimlə bir qəbilədəndir və bizi əhatə edən “allahların” arasında yeganə əsl insandır.

Bizim ilk görüşümüz məndə nifrət hissi oyatmışdı. Bu, yəqin ki, ötən qış Moskvada olmuşdu. Otağımda qırmızı başmaqlı, balaca ağbaş oğlan peyda olmuşdu. Anam dedi ki, bu, sənin qardaşın Andryuşadır. “Andryuşa qardaşım” əlini ehmalca mənə uzadır, mənsə əllərimi dala çəkib qara ayaqqabımla onun qırmızı ayaqqabısını möhkəm tapdalayıram. Susub var gücümlə, paxıllıq və hikkəmdən çatlayaraq tapdalayıram. Mənim yox, onun – “Andryuşa qardaşımın” belə gözəl qırmızı ayaqqabıları var! Əgər mənim deyilsə, onları əzib məhv eləməliyəm. Andryuşa geri çəkilir, mənsə elə yenə də ayağını tapdalayıram. Andryuşa saçımdan yapışır, mən üzünə vururam. Bizi analarımız ayırır, əllərimizə vururlar. Mən hikkəmdən və hisslərimi ifadə etməyi bacarmadığıma görə partlayıram. İzah etmək üçün sözlərim yoxdu, deyim ki, qırmızı ayaqqabılar mənim olmalıdır və ya onlar heç kimin olmamalıdır!

Krımda keçən məhz bu yayda mənim qorxaq olduğum üzə çıxdı – Pra mənə kirpi hədiyyə etdi. Amma ona olan mərhəmət və sevgi hissimi iynələrindən iyrənməyim və qorxum üstələdi. Kirpini hamı sığallayırdı – anam da, Pra da, hətta Andryuşa da qabağa qaçıb sığal çəkmək istəyirdi. Mənsə özümü bu iynə yığınına əl uzatmağa məcbur edə bilmirdim. Hətta onun ətrafındakı hava da mənə iynəli görünürdü!

İkincisi, mənim yemək yeyə bilmədiyim də aşkarlandı. Mən ancaq çeynəməyi bacarıram. Sonuna qədər çeynəyirəm, amma bu çeynəntini heç cür uda bilmirəm, tüpürməyə çalışıram. Anam “tərbiyə işlərinə” bu ilk iki çatışmayan cəhətimdən başlayır. Və bu, uzun illər çəkir. O, qorxaqlığımla öyüdləri, cəzaları, sudan çəkinməyimlə isə sadəcə məni çimizdirərək mübarizə aparırdı. Lakin hər ikimiz tərsdik və mövqelərimizi buraxmırdıq.

– Sən kirpini sığallamağa qorxurdun, Allah da səni cəzalandırdı – kirpi öldü, başa düşürsən? Öldü, yəni yatdı, amma bir də heç vaxt ayılmayacaq. Xeyr, onu oyatmaq mümkün deyil. İndi sən onu sığallamaq istəsən də, gecdir. Yazıq kirpi! Bütün bunlar sən qorxaq olduğuna görə baş verdi!

Mən möhkəm ağladım, çox ağladım. Heç indi də Pranın mənə hədiyyə etdiyi kirpinin qorxaqlığım ucbatından sığallamadığımçün öldüyünü, əbədi yuxuya getdiyini unutmamışam. Amma buna baxmayaraq kədərə batdığımı görən Allahın onu diriltdiyini görsəm, özümü onu sığallamağa məcbur edə biləcəyimə əmin deyiləm.

Uşaq vaxtı mən, həqiqətən də, çox pis yeyirdim. O tərəf-bu tərəfə boylana-boylana, yazıq-yazıq hirsli anama baxa-baxa, bu çeynədiyimi udmalı olduğumu düşünə-düşünə çeynəyirdim. Udmurdum. Ən son həddə qədər çeynəyir, sonra da tüpürürdüm. Bilirdim ki, cəzadan qaça bilməyəcəm, amma yenə də ona doğru uzunqulaq inadı və xrisitiansayağı itaətlə gedirdim.

O yerəcən tüpürdüm ki, anam məni lüt soyundurub, bacısı Asyanın hədiyyə etdiyi, qırmızı tikmələrlə pişik başı çəkilmiş və “Bon appetit” yazılmış qırmızı salfeti boynuma bağladı. Özü də mənim hündür oturacağım qarşısında əlində manna dolu boşqab və qaşıq oturdu. Yemək prosesimdə çox adamlar iştirak edirdi, hamısı da heç vaxt belə şey görmədiyini desə də, hər biri öz məsləhətlərini yağdırırdı. Anamın çox hörmət etdiyi və məsləhətlərinə qulaq asdığı Pra, ümumiyyətlə, mənə yemək verməməyi, ancaq özüm istəyəndə yedizdirməyi məsləhət gördü. Anam razılaşdı. Yay çox isti keçirdi. Mən elə hey süd içirdim. Üç gün ancaq süd içib acmadığımçün anamdan yemək istəmədim. Dördüncü gün anam dedi ki, uşağımın necə məhv olduğuna baxa bilmərəm. Və məni yenidən boğazımda salfet lüt otuzdurdu. Mənsə gözyaşlarımdan başqa heç nə uda bilmirdim.

Uzun illər sonra iyirmi üç yaşımda Sovet İttifaqına qayıdanda “Revyu de Moskva” jurnalının redaksiyasında işləyirdim. Telefon zəng çaldı.

– Ariadna Sergeyevnanı, zəhmət olmasa!

– Mənəm.

– Danışan Yelena Usiyeviçdir⁵. Məni xatırlayırsız?

– Xeyr.

– Hə, düzdü, siz o vaxt çox balacaydınız… Necəsiz, necə yerləşə bilmisiz?

– Çox sağ olun, hər şey yaxşıdır!

– Yeməyiniz necədir?

– Mən kifayət qədər qazanıram, normal da qidalanıram, – bu cür qayğıkeşlikdən təəccüblənərək cavab verdim.

– Ah, mən heç də o barədə soruşmuram, – Useviç sözümü kəsdi, – Necə yeyirsiz? Udursuz? Axı siz uşaq vaxtı heç udmurduz… Mən indiyə qədər lüt oturub başdan-ayağa Marina İvanovnanın yedizdirdiyi sıyığa bulanmış sizi unuda bilmirəm! Və ancaq indi sizin gəldiyinizi öyrəndim və zəng etdim öyrənim ki…

Anamın gənclik və mənim uşaqlıq illərimin keçdiyi ev hələ də salamatdır. Bayır tərəfdən ikimərtəbə, həyət tərəfdən üçmərtəbəli olan və Borisoqlebsk dalanında yerləşən 6 nömrəli bu köhnə ev Arbatın (keçmiş Povarskaya) və İt meydançalarının yaxınlığında idi. O zamanlar evlə üzbəüz iki ağac vardı – anam onlara şeir həsr etmişdi: “İki ağac”. İndi onlardan biri qalıb – yetim kimi. Həmin evin 5 nömrəli mənzilindən – anadan olduğum Zamoskvoreçyadan köçmüşdük. Bu, əsl qədim Moskva mənzili narahat, dolaşıq, mərtəbəyarımlıq və çox səliqəli ev idi. Qabaq tərəfdən iki qapı vardı. Biri – sol qapı heç kimə aid olmayan otağa açılırdı. Orayla bağlı heç bir xatirəm yoxdur. Sağ qapı isə qaranlıq yemək otağına açılırdı. Gündüzlər çox sadə, kasıbyana görünürdü. Və oranı tavanda olan böyük pəncərə-fənər işıqlandırırdı. Qışda bu fənəri tədricən qar örtürdü. Dalandar dama çıxıb onu təmizləyirdi. Yemək otağında fənərin düz altında böyük dairəvi masa, hələ sonra barəsində söz açacağım üstündə iki tülkü müqəvva, tuncdan dəvə-saat və Puşkinin büstü olan buxarı vardı. Divarlardan birində uzun, narahat, qara, ya klyonkalı, ya da ki dəridən olan hündür söykənəcəkli divan və tündrəngli içi dolu qab olan bufet vardı.

İkinci qapı yemək otağından dar və qaranlıq dəhlizlə anamın balaca və mənim böyük otağıma (uşaq otağına) aparırdı. Bu mənzilin ən işıqlı otağı – uşaq otağında üç pəncərə vardı. Pəncərələr xatirimdə yerdən tavana qədər iri, təmizlikdən, işıqdan par-par parıldayan, o üzündə qar dənəcikləri görünən kimi qalıb. Bu yaxınlarda keçmiş evimizin həyətinə girdim və həmin üç pəncərənin, əslində, tutqun balaca pəncərələr olduğunu gördüm. Onlar o qədər balaca, nəzərəçarpmazdılar ki, uşaq xəyalımda qalan pəncərələrə qalib gələ bilmədilər!

Qapıdan solda kömür doldurulmuş qara çuqun soba, arxasında böyük və tavana qədər hündür kitab dolabı görünürdü. Dolabda anamın, mənim və nənəm M.A.Meynin uşaq kitabları vardı. Oyuncaqlarım ən aşağı rəfdə olurdu. Onları özüm götürürdüm, kitablarısa həmişə anam verərdi. Çarpayımın ayaq tərəfi dolabla, baş tərəfisə növbəti dayənin sandığı ilə qonşuydu. Bu otaqda nə böyük masalar, nə oturacaqlar xatırlayıram, amma onlar olmalı idi. Qıraq pəncərəylə qapı arasındakı divan yadımdadır. Dairəvi çərçivələrdəki rəsmləri – Qryoz⁶ əsərlərinin surətini (quşla qız) xatırlayıram. Bu rəsmlərdən hansılarsa, bəlkə də, elə hamısı nənəm Mariya Aleksandrovnanın işləriydi. Uşaq otağı geniş idi və içərisi iri əşyalarla doldurulmamışdı.

Uşaq otağından həmin dar, qaranlıq dəhlizə çıxıb sol divara əlimizi tutsaq, anamın otağının qapısına dəyərdi. Bu, yaddaşımda qalan anamın əsl otağı idi. Taleyin ona sırıdığı künc deyildi, bir azdan haqqını ödəyə bilməyəcəyimiz, tezliklə başqasıyla əvəz etməli olduğumuz qısamüddətli sığınacaq deyildi…

Otaq böyük deyildi, uzunsov, alaqaranlıqdı. Çünki pəncərə küncdə – otağın ensiz tərəfindəydi, uşaq otağının divarı ona mane olurdu. Bu pəncərədən düşən işığın, demək olar ki, çox hissəsi böyük yazı masasına düşürdü. Masanın sol tərəfində, qısa divarın küncündə sırayla kitablar, dəftərlər, vərəqlər düzülmüşdü. Bəzək-düzək şeylərinin (Düzünü desəm, “bəzək-düzək şeyləri” anamın masasına uyğun söz deyildi! Onlar bəzək-düzək şeyləri deyildi, hamısının ruhu və tarixçəsi vardı. Təsadüfi heç nə yox idi aralarında. Çoxu da qəşəng şeylər deyildi.) arasında mənim hey marağımı özünə çəkən içində lələk və karandaşlar olan hündür, yumru qara laklı qutu vardı. Bu qutu üzərində iyirmi üç yaşlı generalın – 1812-ci il qəhrəmanının al qırmızı mundir, boz plaşda gözəl miniatür şəkli olduğuna görə “Dördüncü Tuçkov”⁷ adlanırdı.

Nənəm Mariya Aleksandrovanın press-papyesi (basma) – krujeva manjetlərdən çıxan iki balaca metal əl, məktubları kip saxlayan iki tünd rəngli əl, xüsusilə, maraqlıydı. Babam İvan Vladimiroviç Svetayevin nə zamansa İtaliyadan gətirdiyi qəribə qara Məryəm fiquru qorxu və maraq doğururdu. Bu, orta əsrlərə aid Məryəm enlialınlı və görməyən iki iri göz dəliyi olan əl boyda, ağır, ya çuqun, ya da ki dəmirdən hazırlanmış bir fiqur idi. Fiqurun ortasında ikitaylı qapı açılır və içiboş Məryəm hər iki tərəfdən iti iynələrlə doluydu. Anam danışırdı ki, orta əsrlərdə İtaliyada bu cür insan boyundan bir az hündür fiqurlar olubmuş. Yeretikləri onların içinə salıb, qapağını bağlayırlarmış və bizlər həmin adamları deşik-deşik edirmiş. Orta əsrlər, İtaliya və yeretiklər⁸ mənimçün qaranlıq mövzulardı. Amma bizə baxıb barmaqlarımla toxunanda mən bütün varlığımla orta əsrlər İtaliyasına və bu cür Məryəmə qarşı çıxırdım!

Masa və qapı arasında göy pərdə sallanan boşluq vardı. Rəflərdən birində ipək yaylığa bükülmüş atamın vərəmdən dünyasını dəyişmiş qardaşı Petin üzündən çıxarılmış ağ gips maska qoyulmuşdu. Atama bənzəyən, yatmış, lakin əzab çəkmiş və çox sakit olan bu sifət həmişə məndə mərhəmət, rəhm hissi oyadırdı. Mən tez-tez anamdan “Peti mənə göstərməyini” xahiş edirdim. Onun bağlı, kədərli, soyuq dodaqlarını və yumulu, böyük, soyuq gözlərini öpürdüm.

“O, səni tanıyırdı, – deyirdi anam, – sənsə onu xatırlamırsan. O, səni sevirdi. Balaca qızı vardı, tez dünyasını dəyişmişdi. Yoldaşı rəqqasəydi və onu heç sevmirdi…”

Ölən qızı?! Sevməyən rəqqasə?! Heç nə başa düşmürəm! Axı necə ölmək olar? Axı necə sevməmək olar?

Rəflərdə çoxlu maraqlı şeylər – dəniz ulduzları, balıqqulağıları, bağa qını, stereoskop və stereoskopda baxmaq üçün bir çox ikili fotolar (Krım, ana, ata, Maks, Pra, mənlə Andryuşa, başqaları və sadəcə mənzərə şəkilləri) vardı. Onu da deyim ki, stereoskopda hər şey gerçək, canlı görünürdü, hərəkətsiz olsalar belə.

Qapıdan sağ tərəfdəki divar boş idi. Qarşısında köhnə divandan başqa heç nə yox idi. Yaxınlaşıb açıq rəngli divar kağızındakı qızılgüllərə əllə toxunmaq mümkündü. Üstündən asılmış gözəl aşılanmış boz-mavi xəzi də sığallamaq olurdu. Bu xəz anamın sevimli pişiyi Kusakanın idi. Onu Krımdan hələ lap bala olanda üç sutka köynəyinin qoynunda gətirmişdi. Kusaka ağıllıydı, it kimi hər şeyi başa düşürdü, hətta deyərdim ki, ondan da yaxşı. O qədər ağıllıydı ki, gecə güvəcinin nədən ötrü olduğunu məndən yaxşı bilir, çox böyük zəhmət və əziyyətlə dörd pəncəsiylə sürüşkən emal kənarlarından yapışıb ondan istifadə edirdi. Anamın işdən çıxartdığı əliəyri aşpaz intiqam almaq üçün Kusakanı zəhərləmişdi. Boğulan Kusaka köpük içində, tükü pırpızlaşmış və cansız halda bütün mənzil boyu sürünərək anamın yanına gəlmişdi ki, vidalaşsın. Elə beləcə anamın əlləri üstündə də ölmüşdü. Anam da, mən də çox ağladıq. Sonra biz onu götürüb arabayla kürkçünün yanına getdik. Kürkçü də pişiyi “canlı kimi” əbədiləşdirməyi – sanki ağacın budağında quşu oğurlamaq istəyən əsl pişik kimi əbədiləşdirməyi təklif etdi. Kürkçünün quşu tamamilə pulsuz, mükafat kimi təklif etməsinə baxmayaraq anam bizim Kusakanın eybəcər hala düşməsinə razılıq vermədi. Beləliklə, o, həmin bu divardan asılan xəzə çevrildi.

(Yadımdadır ki, Kusaka bir dəfə xəstələnəndə baytar ona resept yazmışdı. Anam onu uzun illər qeyri-peşəkar şeir nümunəsi kimi saxlamışdı. Pişik resepti beləydi:

“Efron xanımın pişiyinə:

Hər saat başı,

bir çay qaşığı”.)

Bundan əlavə, divarda Vrubelin⁹ çox bəyəndiyim kiçik həcmli, rəngli əl işləri asılmışdı – “Pan”, “Şahzadə qız – Qu quşu” yadımdadı.

Üzbəüz divarda atamın böyük portreti vardı. Onu valideynlərimin rəfiqəsi, rəssam Maqda atam xəstə olanda çəkmişdi. Atam kürsüdə yarıuzanılı vəziyyətdə, əlində kitab, ayaqlarının üstündə yun şal çəkilmişdi. Portretin fonu narıncı rəngdəydi. O ya pərdə idi, ya da ki hansısa şərti işarə…

Enli, alçaq taxtın yuxarısında portret asılmışdı. Taxtın üstünə şərq üslubunda yaşılımtıl zolaqlı ipək parça salınmışdı. O parçalardan indi də Özbəkistanda xələt tikirlər. Tavandan göy rəngli, uzun, qıraqları tin-tin asmalı büllur çilçıraq sallanmışdı. O, çox gözəl və qədimi idi. Yerdə – düz elə çilçırağın altında onun və mənim ölçümə nəzərən gözümdə ayı dərisinə oxşatdığım canavar dərisi vardı. Dişləri doğruçu olsa da, canavarın açıq qalmış ağzına əlini soxsan, dişləməyəcəyini bilmək gözəl duyğu idi!

Taxtın başlığından xəz asılan divara qədər bütün yeri böyük qədimi sekreter tuturdu. Anam bəzən onun içindən tünd rəngli ağacdan hazırlanmış, təlimatlı, çox ağır musiqili mücrünü çıxarırdı. O, bir neçə qəmli, sakit pyes səsləndirirdi. Musiqinin səslənmə mexanizmi tamamilə aydın olsa da, mücrü sirli və sehrli olaraq qalırdı. Musiqili mücrüdən başqa anamın şarmankaçıdan alınmış əsl köhnə şarmankası da vardı. Anam da, atam da, onların gənc dostları da həvəslə şarmankanın dəstəyini fırladırdılar.

Mənzilin ikinci mərtəbəsinə çıxmaqdan ötrü bütün yolu alaqaranlıq dəhlizdən yemək otağına, oradan ön otağa geri qayıtmaq, o biri dəhlizə çatanda çox hündür və dik pilləkənlərlə yuxarı qalxmaq lazım olurdu. Pilləkənlər pəncərələrdən yaxşıca işıqlanan balaca meydançaya çıxırdı. Ora mənə girməyə qadağan edilmiş böyük mətbəxin, vanna otağının, anbarın və ayaqyolunun qapısı açılırdı. Daha bir – sonuncu dəhlizsə balaca otağın (ora ancaq üstü heç nəylə örtülməmiş çarpayı döşəyi, masa, oturacaq və dolab yerləşirdi) yanından keçib atamın böyük, amma çox da işıqlı olmayan otağına aparırdı. Mən bura nadir hallarda gəlirdim. Uşaq otağından rahatca anamın otağına və ya yemək otağına keçmək olurdu. Bura gəlmək üçünsə pilləkənləri aşıb bağlı mətbəxi keçmək lazım idi. Ümumiyyətlə, bu, əməlli-başlı səyahət idi. Buna ancaq xüsusi dəvətim olanda ürəklənirdim.

Atamın otağında taxt qapıdan sol tərəfdəki divara söykədilmişdi. Pəncərədən solda yazı masası, küncdə sakinləri “Albert” və “Mariya” peçenyeləri və holland qız şəkilli dəmir qabda qəhvə olan dairəvi bufet vardı. Bunun O.E.Mandelştamla xatirəsi var. Amma bu barədə daha sonra!

Atamın otağında qonaq olanda məni dairəvi masanın arxasına otuzdurub peçenyəyə “qonaq edirdilər”. Bu “qonaqlıq” uşaq otağında daha dadsız olduğuna görə burada onu məmnuniyyətlə, hətta təntənəli surətdə yeyirdim. Burada Pasxa bayramlarından birində mənə əsl oyuncaq Sergiyev monastrını – bir qutu çəhrayı kilsə və evciklər hədiyyə etdilər. Ona qədər mənim ancaq kubiklərim vardı. Yadımdadır ki, formasını dəyişə bildiyim oyuncaq şəhərciyi görüb heyran qalmışdım. Bu monastır məndə xaricə gedənə qədər qaldı. Gedəndəsə anam oyuncağı Saşa Koqana hədiyyə etməyimi istədi. O, elə bilirdi ki, Saşa A.Blokun (Bloksa Pyotr Semenoviçin həyat yoldaşıyla əylənirdi) oğludur. Mən xəsis deyildim, həmişə oyuncaqlarımı ona-buna rahatca hədiyyə edə bilirdim. Amma monastırımı verdiyimə görə sonralar çox heyifsiləndim. Hələ üstəlik, sən demə, Saşa elə öz qanuni atasının oğlu imiş…

Bizim Borisoqlebsdəki mənzilimizdə xatirələrim musiqi mücrüsünün valına, o otaqlarda baş verən bir çox hadisələrə toxunub gəzişəcək. Amma atamın otağının yanındakı balaca otaqla bağlı ancaq üç erkən xatirəm var. Və mən bir daha onlara qayıtmamaq üçün hamısını sizə danışacağam.

Bibim Verayla zolaqlı döşəyi olan istifadəsiz çarpayıda oturub söhbət edirdik. Vera soruşdu:

– Sən məni sevirsən?

– Dəhşət sevirəm, – cavab verdim.

– “Dəhşət sevirəm” demirlər, – Vera düzəliş etdi, – dəhşət çox pis deməkdir, sevməksə pis olmaz. “Çox sevirəm” demək lazımdır!

Mən inadla:

– Dəhşət sevirəm! – dedim.

– Yox! – Vera etiraz etdi.

– Dəşhət-t-t-t-t sevirəm, – bu dəfə hikkəylə təkrarladım.

Anam içəri girdi. Üstünə atıldım:

– Ana, Vera deyir ki, dəhşətli sevmək olmaz, “dəhşət sevirəm” demək olmaz, ancaq “çox sevirəm” demək olar!

Anam məni qucağına götürdü:

– Olar, Aleçka, olar! Dəhşətli sevmək, adicə sevməkdən və ya çox sevməkdən daha yaxşı, daha çoxdur!

Fısıldayırdı, deməli, Veraya acığı tutmuşdu.

Bu döşək niyə yadımda qalıb? Çünki bir dəfə üstündə konfet tapmışdım! Həmin gün məndən, bir də döşəkdən başqa otaqda kimsə yox idi, deməli, möcüzənin səbəbkarı döşəkdi, deməli, hər bir döşəkdə konfet olur! Və dayəmin təəccübünə səbəb olsa da, mən dəfələrlə otağımdakı yorğan-döşəyi eşələyirdim. Heç nə tapmayıb hirslənirdim. Tapdığım konfet mənim sirrim idi, bu haqda heç anama da deməmişdim. Bəlkə də, elə bu səbəbdən bir daha heç vaxt tapmadım.

Üçüncü xatirəm – balaca otaqda masanın arxasında “ev dərzisi” adlanan gənc, qırmızıyanaq, cazibədar qadın əyləşmişdi. Əl maşınıyla döşək üzlərinin qırağını basdıran dərzi anama danışırdı ki, gəncliyində yuxuya gedib, ayıla bilməyib. Həkimin gəlib onun öldüyünü deməsini, anasının ağlamasını eşidib, tabuta qoyulmağını hiss edib, amma ayıla bilməyib.

– Letargiya yuxusu! – Dedi anam. – Sizi axı diri-diri dəfn edə bilərdilər!

Mən dəhşət içində donub qaldım – dəfn etmək torpağa basdırmaq deməkdir! Sapsağlam yuxuda olan ev dərzisini torpağa basdırmaq!

– Bəs sonra nə oldu? – titrəyə-titrəyə soruşdum.

Anam yanında olduğumun indi fərqinə vardı:

– Bu nağıl sənin üçün deyil! – deyib məni otaqdan çıxardı.

– Marinoçka, onu diri-diri basdırmışdılar?

– Yox, əlbəttə ki, o oyanıb və gördüyün kimi oturub burada tikir…

– Marinoçka, bəs tabutu neylədilər?

– Bilmirəm, – dedi anam. – Yəqin, kiməsə hədiyyə ediblər.

Mən sakitləşdim. Tabut və dəfnin nə olduğunu yaxşı bilirəm. Bizdə qısamüddətli çalışan, oğlu cəbhədə olan dayəm tez-tez gəzinti adıyla məni kilsəyə dəfn mərasimlərinə aparırdı. Əslində, bu, gəzintidən maraqlıydı. Çünki İt meydançası həmişə eyni cür, kilsədəki ölülərsə müxtəlif idi. Bununla yanaşı, onlar mənim üçün kilsə ləvazimatı kimi bir şeydi, elə onun kimi anlaşılmaz, amma görünür, kilsəyçün lazımlı bir şeydi! Həmişə bu əyləncəm haqqında anama danışmaq istəyirdim, lakin uşaq yaddaşı qısa olur, geri dönəndə mən hər şeyi unudurdum. Unutmayıb danışdığım o bircə dəfəsə dayəmçün bədbəxt gün oldu. Anam dərhal onunla vidalaşdı…

Mənzilimizdə otaq sayı qədər dünya vardı. Onlar arasındakı sərhədi öz istəklərinə görə yalnız böyüklər adlaya bilirdilər. Bu dünyalar məndən çoxsaylı “olmaz”larla uzaq saxlanılırdı. Və bu qadağalardan birincisi böyüklərin həyatına soxulmamaq idi. Lakin mənə oralara girməyə icazə veriləndə belə “olmaz”lar məni rahat buraxmır, sanki izləyirdi. Bəzi günlərdə məni ümumi masa arxasında otuzdururdular. Böyüklər – onlar heç də az deyildilər. Bizim dairəvi masa arxasında toplaşıb söhbət, mübahisə edir, gülürdülər. Hərəkətləri sərbəst, səsləri gur gəlirdi. Onların boşqablarında nəsə xüsusi yemək olurdu. Şərabı gözəl badələrdə bir-birinə vururdular. Mənsə zəhləmgetmiş ispanağı və ya süddən göyərmiş qarabaşaq sıyığını yeməyə məcbur idim. Böyüklərin sözünü kəsmək, onların söhbətinə qarışmaq, ayaqlarımı yelləmək və ya pudel Ceki sığallamaq üçün əlimi masanın aşağısına sallamaq qadağan idi. Adətən, masa arxasında danışığım “təşəkkür edirəm” və “buyurun” sözlərindən ibarət olurdu. Bu cür vəziyyət məni heç də sıxmırdı, üzmürdü. Uşaq otağında dayəmlə kobud danışmaq, qaçmaq, əylənmək azadlığına çatsam da, bu azadlıq, bu sərbəstlik mənə zərrə qədər də maraqlı gəlmirdi: böyüklərin həyatı həddindən artıq cazibədar idi. Və ona çatmaqdan ötrü mən başdan-ayağa “yaxşı davranış” qaydaları donuna girməyə hazır idim. “Yaxşı davranış”a anam nəzarət edirdi. Özünü pis aparan qız onun otağına girməyi ağlının ucundan belə keçirməməlidir.

Anamın otağı məndən ötrü uşaqlığımın bayramı, şənliyi idi. Və bu bayramı qazanmaq lazımdı. Bayram qapının kandarından girən kimi başlayırdı: mənim üçün musiqili mücrü işə salınır, şarmankanın dəstəyini fırlatmağa, tısbağa qınıyla oynamağa, canavar dərisi üzərində uzanmağa, stereoskopa baxmağa icazə verirdilər. Atam məni dizlərinin üstündə otuzdurub heç kimin bilmədiyi nağıllar danışardı. Xüsusilə, quldurlardan olan nağılı sevirdim, amma onu atam nədənsə anamın yanında heç vaxt danışmırdı. Nağıl belə idi:

Bir dəfə Alya adlı qız evdə tək qalmışdı… Atası getmişdi, anası getmişdi, dayəsi getmişdi, Cek də getmişdi… Quldurlar bundan xəbərdar oldular. Və evə girib pilləkənlə yuxarı qalxdılar. Qapını açıb baxdılar:

– Hanı bəs gözəl qız Alya?

Qabaq otağa girib əllərində bıçaq əvvəl mətbəxə, oradan da vanna otağına keçdilər.

– Polad xəncərlər? – titrəyə-titrəyə soruşurdum.

– Polad xəncərlər! – atam cavab verirdi.

Onlar Alyanı axtarırdılar… Budur, onlar atanın otağına girdilər… Divanın altına baxdılar, Alya yoxdur! Bufetə baxdılar, yoxdur Alya! Dolaba baxdılar, yoxdur Alya! Və onlar atanın otağından çıxdılar…

– Yox! Yox! – Dəhşət içində çığırırdım, çünki quldurları nəyin bahasına olursa-olsun, yuxarı mərtəbədə ləngitməliydim. – Hələ çıxmırlar! Onlar hələ royalın altına baxmayıblar!..

Royalın altına baxırlar, Alya orda da yoxdur! Onda onlar yemək otağına keçirlər…

– Yox, yox, yemək otağına yox! Onlar hələ ayaqyoluna baxmayıblar!..

– Ah, hə, – atam davam edirdi. – Quldurlar ayaqyoluna baxırlar, yoxdu Alya orda da…

Quldurların əzab dolu səyahətləri hələ çox davam edirdi. Hər bir addımlarıyla onlar Alyanın gizləndiyi uşaq otağına yaxınlaşırdılar. Gərginlik və qorxu durmadan artırdı. Amma atamı bunlar bir damcı da həyəcanlandırmırdı. O qorxmur, axı özü evdə həmin vaxt olmayıb və qudurlar da onu axtarmayıb!

Budur, onlar artıq dəhlizlə gəlirlər. Yaxınlaşmaqlarına az qalıb… Quldur qapının dəstəyindən yapışır… Və qapını açır…

Dözə bilməyib ciyildəməyə başlayırdım. Və atam nəyçünsə özü də qapıya sarı boylanır, sakitləşdirici səslə nağılı qanlı da olsa, yaxşı sonluqla bitirirdi:

– Elə bu vaxt ata evə qayıdır və bütün qurdurları öldürür! – Heyrət içində tamamlayırdım.

– Və bütün quldurları öldürür! – Atam təsdiqləyirdi.

Necə də böyük xoşbəxtlikdir! Mən xilas oldum!

Bunu çıxmaq şərtiylə atamın bütün nağılları xeyirxah və yaxşı idi. Elə atamın özü də bu cür xeyirxah və hamıdan yaxşıydı. Ona görə də mən böyüyəndə ancaq atama ərə getməyi qərar almışdım.

Anamın bəzək əşyaları olan rəfdə nənəmin üç uşaq kitabı vardı. Onun ən sevimli və ya hansısa səbəbdən ən dəyərli kitabları onlardı. Çünki anam onları uşaq otağında olan kitablardan ayrı, öz otağında saxlayırdı. Bunlar “Perronun nağılları”, Qustav Dorenin illüstrasiyalarıyla “Müqəddəs hekayə” və Qoqolun bircildliyi idi. Hər üçü də böyük formatda və ağır cildlənmiş kitablardı. Hələ oxumağı öyrənməmiş mən artıq kitablarla rəftarı öyrənmişdim. Çünki anamın verdiyi tərbiyədəki “olmaz” ilk növbədə onlara aiddi. Əvvəlcədən əllərini yumamış kitab götürmək, onu aşağı küncündən vərəqləmək olmazdı, ancaq yuxarı sağ küncündən olardı! Əlbəttə ki, kitabı vərəqləməkdən ötrü barmağı tüpürcəklə islatmaq olmaz. Və mənimçün ən çətini – heç bir halda illüstrasiyalara nəsə əlavələr etmək olmaz!

Perronun hekayələrini mənə sadələşdirilmiş formada anam danışır, Dore isə göstərirdi. İndiyə kimi balaca oğlanın qaranlıq meşədə ağacların arasında astaca gəzişməsi, adamyeyənin tacları başında yatan qızları, şahzadə Xoxlikin qəsrində qonaqlıq, ay işığında çox uzaqlara gedən gözəl Uzunqulaq Dərisi gözlərimin önündədi.

Ümumiyyətləsə, mənə təkcə danışmırdılar, elə özüm də eşitdiyim nağılı, gördüyüm şəkilləri öz sözlərimlə danışmalıydım. Ən çox Qoqolun kitabının səhifələrindəki ətraflı balaca illüstrasiyalar diqqətimi çəkirdi. O şəkillərə əsasən məzmunu mən özüm tapmalıydım, çünki hələ 3-4 yaşım vardı və Qoqolu mənimçün heç kim danışmamışdı.

– Bəs bu nədir? Bəs bu kimdir? Bəs o nə edir? – Anam soruşur, mənsə indiyə qədər bildiklərimin içindən buna oxşar nələrisə düşünüb, tapıb cavab verirdim.

Beləliklə, kitab oxuyan Xoma Brut, xanım qız, cinlər və başlarının üstündə tabut qapağı uçan rəsmə bu cür prozaik şərh vermişdim: “Bu qız aşpaz xanımdan qızardılmış meymun istəyir (Qız – xanım qız, aşpaz – Xoma, tabut qapağı – pilətə, cinlər – qızardılmış meymunlar)”.

Bir dəfə yolkanı anamın otağında qurduq. Məhz onda hiss etdim ki, sevinc kədərlə yan-yanadır. Hər şey yaxşıydı, amma elə bil həm də kədərlisən. Niyə? Həmin yolka tavana qədər olsa da, çox hündür deyildi. Onu yerdə yox, mavi və gümüşü ulduzlu örtük saldığımız alçaq masanın üstünə qoymuşduq. Budaqlarındakı işıqlar alov dillərinə bənzəyirdi. İynəyarpaqların və naringi qabığının ətri, isti, böyüklərin gözündə böyüyən və əks olunan işıq. Həmin milad axşamında çoxlu qonağımız – çoxlu göz vardı. Amma onlardan ən çox sevdiyim – anamın açıq-yaşıl rəngli, atamın böyük boz rəngli gözləri xatirimdə qalıb. Qonaqlardan bircə Pra, hədiyyələrdənsə onun Krımdan gətirdiyi balaca balıqqulaqlarından əldəqayırılma sandıqça yadımdadır.

Xatirimdə iz salan təkcə o yolka deyildi. Birinci yolkam… birinci kədərlə qonşu deyildi! Uşaq otağının qapısı (həmin gün məni ora buraxmırdılar) birdən açıldı. Və gözlərimin önündə işıqlar, işıldayan xırda-xuruş şeylər, nəhəng parıltı piramidası canlandı.

– Bu nədir? – Soruşdum.

– Yolka! – Marina dedi.

– Hanı yolka? – Bütün bu alışıb-yanan parlaqlığın dalında ağacı görmədiyimçün soruşdum.

Və beləcə qapının ağzında quruyub qaldım. Anam əlimdən tutub məni yolkanın yanına gətirdi. Üstündən staniol üzlüklü şokolad şarı götürüb mənə uzatdı. Amma buna baxmayaraq yolka mənə doğmalaşmadı, heç şokoladı da istəmirdim. Mən heyrət içindəydim.

– Get, qonaqlarla salamlaş, – dedi anam və elə o an diqqətlə baxıb divar tərəfdə çoxlu, yaşca böyük, əksəriyyətini tanıdığım qonaqların olduğunu gördüm. Mən hamıyla bir-bir salamlaşdım və hər kəsə şokoladımı təklif etdim. Amma nədənsə hamı mənə baxıb gülürdü.

Və bütün bunlar mənimçün anlaşılmaz idi, təəccübümündən heç cürə içimdəki donuqluğu ata bilmirdim. Və birdən hər şey dəyişdi, möcüzə daha bir möcüzənin içində özünü təsdiqləyərək reallığa çevrildi. Qapı açıldı və içəri, “Gecikdim, gecikdim!” – deyə-deyə ağsaqqalı, şən, qəribə bir qoca daxil oldu. Atamla anam onu qarşılamağa qaçdılar. Elə mən də sanki tilsimdən açıldım. Qoca məni qucağına aldı, öpüb-qucaqladı. Onun hələ də küçədəki soyuğu üstündə qalmış yumşaq saqqalı vardı.

– Salam, salam, – dedi, – məni xatırlayırsan?

– Xatırlayıram, – qətiyyətlə dedim, – siz Şaxta Babasınız!

Yenə hamı gülüşdü. Hamıdan çoxsa “baba” güldü.

Bu, bizə qonaq gələn ailəmizin köhnə dostu – nənəm Yelizaveta Petrovna Durnovonun da dostu P.S.Kropotkin idi.

Səhərisi gün nə baş verdi? Bayramın səhəri gün nə baş verir? Yadımda deyil – yaddaşımda dünəni, sabahı olmayan yolka, məni qucağında saxlayan Şaxta Baba, ətrafımızda şən, xoşbəxt atam və anam – Seryoja və Marina qalıb… Vəssalam.

Qonaq otağındakı dairəvi masanın arxasında nahar edirdik, elə təzəcə başlamışdıq, elə indicə şorba vermişdilər. Və birdən möhkəm gurultu səsi gəldi, ardınca masanın düz ortasına bizim balaca pudelimiz Cek düşdü. Hamı bir nəfər kimi yerindən sıçradı. Ceksə masadan tullanıb qab-qaşığı və çörək tikələrini pəncələriylə dağıda-dağıda qırılan qabların səsi və diyirlənən salfetka rulonlarının arasından uşaq otağına doğru götürüldü. Onun arxasınca bulyonun içindəki vermişellər sallanırdı. Bir saniyə sükutdan sonra səs-küy, gülüşlər başladı…

Çardaqda nərdivan tapıb dama çıxıb, ora-bura qaçanda ayağı qonaq otağımızdakı tavan pəncərəsinə düşüb. Onun ağırlığına çərçivə tab gətirməyib və Cek düz masanın ortasına düşüb. Xoşbəxtlikdən bir neçə qab qırsa da, özünün heç yeri zədələnməmişdi.

Anam danışırdı ki, mən yeriməyi Cekin quyruğundan tuta-tuta öyrənmişəm. O, səbirlə məni uşaq otağına o baş-bu baş gəzdirirmiş. Cek kömür kimi qapqaraydı, pudel dəbinə uyğun qırxılmış, ağıllı və xeyirxah idi. Onun axırına həmin dam çıxdı – oğlanlar onu damda görüb cırnatmağa başlamışdılar. Cek onların üstünə çardaqdan atılmış və möhkəm zədələnərək ölmüşdü.

Xəstələnmişdim. Günün günorta çağı çarpayıda uzanmışdım: ayağa qalxmağı qadağan etmişdilər. Anam otağıma özünü də uşaq vaxtı müalicə edən kürən Yarxo adlı həkimi gətirdi. Bu, nə qulaq asarkən, nə də soyuq barmaqlarıyla kürəyimi taqqıldadarkən zarıldamağıma zərrə qədər də olsun, təsir etmədi. Ağ ciyərlərim soyuqlamışdı. Bu yaxşıydı – atamla anam bütün günü mənlə oynayır, qızdırmamı ölçür və nağıl danışırdılar.

Axşam yatdığımı görüb çıxıb gedirdilər. Amma mən yatmırdım, yatan dayə idi, mən sadəcə olaraq bir dəqiqəlik gözlərimi yumurdum.

Alatoranlığın içindən ayı çıxdı. O, orada yaşayırdı. Yaxınlaşıb məni qucağına aldı və pəncələrində tutub diyirlətdi. Mən qışqırdım, amma çifayda… Dayəm yatmış və uşaq otağında hər şey həmişəki kimiydi: hər şey öz yerində durmuş, küncdə lampa yanır, amma məni ayı diyirləyirdi. Eynən aşpaz xəmiri diyirləyən kimi. Budur, qapı cırıldadı və ayı qaçıb sobanın arxasında gizləndi.

– Nə olub? Sənə nə olub? – Anam soruşdu. – Yuxuda nə görmüsən?

– Nə yuxu?! Tamam tərin içindəyəm. Və hələ də özümə gələ bilmirəm.

Ümumiyyətlə, götürəndə mən çox tərbiyəli və sakit uşağam, amma nadir hallarda hikkəli və dəcəl oluram, nə isə tələb etdim, mübahisəyə girişib ayaqlarımı yerə vurdum.

– E, – atam dedi, – yenə də kaprizin gəlib! İndi biz onu qovarıq.

O, qışqıran ağzımdan balaca və o qədər balaca ki, onu gözümlə görə bilmədiyim “kapriz”i tutdu, barmaqlarının arasında sıxıb elə möhkəm üfürdü ki, ya tavana yapışdı, ya da açıq nəfəslikdən uçub getdi. Mən sakitləşdim və ondan canımı qurtardığım üçün sevindim. Anamsa kaprizin günahkar olduğunu çox vaxt unudurdu və onun əvəzinə məni küncə qoymaqla cəzalandırırdı. Belə hallarda özüm kaprizi birtəhər unutmayana qədər içimdə xeyli cövlan edirdi.

Anamın Sonya Parnok adlı tanışı vardı. O da şeir yazırdı. Anamla hərdənbir onlara qonaq gedirdik. Anam Sonyaya, Sonya da anama şeir oxuyurdu. Mənsə oturacaqda əyləşib nə vaxt meymun göstərəcəklərini gözləyirdim. Çünki Sonya Parnokun o biri otaqda zəncirlə bağlı diri, canlı meymunu vardı. Meymunun rəngi tünd qəhvəyi, demək olar ki, qaraydı. Onun dörd əli vardı, ovucları da doğruçuydu, əsldi. Üzü isə çox hərəkətli idi və az qala, insana oxşayırdı. Elə bu “az qala” ən maraqlı və ən qorxulusudur. Sonya deyirdi ki, meymunu çox ağıllıdır. Bir dəfə zəncirinin qıfıl açarını gizlətməyi unutmuşduq. Meymunça onu götürüb zəncirini açıb, zəncirdə olmadığı üçün nifrət elədiyi pişiyi tutub və manikür qayçısıyla dırnaqlarını kəsib, sonra da zibil vedrəsində çimizdirib. Elə həmin qayçıyla da otaqda asılan bütün portretlərin gözünü deşib. Bəlkə də, pişiyin başına açdığı oyunu görməsinlər deyə edibmiş. Bəs niyə ona “ağıllı meymun” deyirlər?

Mən birinci dəfəydi ki, sirkdəydim. Çox pis iy gəlirdi və çoxlu adam var burda. Sakitcə oturub gözlərimi lojalardan çəkə bilmirdim – lojalar divarlardan asılmışdı. Bəs adamlar ora necə girir, ən əsası necə çıxırdılar? Bəlkə, tullanırdılar? Axı heç yerdə pilləkən yoxdu. İlahi, nə yaxşı ki, başqa yerdə oturmuşuq, amma biz də o bədbəxtlər kimi həmin yerlərə düşə bilərdik. Bəs sonra biz – atam, anam və mən necə yaşayardıq? Axı ordan getmək olmur.

Gözlərimin önündə atlar qaçışır, adamlar dombalaq aşırdı. Amma onlardan ötrü zərrə qədər də narahat olmurdum, nə də olsa, yerdəydilər. Amma o lojalarda oturanlardan ötrü çox narahat idim. Onlar necə olacaq bəs? Onlar harda yatacaq, nə yeyəcəklər? Görəsən, necə kömək edə bilərəm onlara? Atam-anamla məsləhətləşmək istədim, amma sən demə, burada danışmaq da olmazmış… Cəmi bircə dəfə diqqətim lojalardan yayınan kimi parıltılı düymələri olan tündrəngli gödəkcələrdə gənclər arenaya heyvanları çıxartdılar. Mən dərhal onları tanıdım:

– Şirlərlə olan tələbələr! – heyrət içində qışqırdım, – tələbələr şirlərin belindədir!

Şirlər mənə kitablardakı şəkillərdən tanışdı, tələbələri də ki gödəkcələrindən tanıdım. Çünki atam da, dostları da eynən bu cür parıltılı düymələri olan gödəkcələr geyinirdi!

– Alya, toyuq ye!

– Yeyə bilmirəm, Marinoçka!

– Alya, toyuq ye!

– Marinoçka, o pisdir!

– Yox, o pis deyil, pis sənsən! Elə hey çeynəyirsən. Tez ol, ud, görüm!

– Bacarmıram, Marinoçka!

– Bacarmırsan? Onda qulaq as, nə deyirəm! Əgər indi, bax, elə bu dəqiqə ağzındakını udmasan, başında toyuq başı bitəcək! Eşidirsən?

– Eşidirəm, Marinoçka!

Elə bu dəm kimsə anamı çağırdı, mən də ağzımdan çeynənilmiş toyuq tikəsini ovucuma tüpürüb, bayaqdan masanın ətrafında fırlanan pişiyə atdım. Anam qayıtdı.

– Hə, nə oldu, udun?

– Uddum, Marinoçkam! Düz sözümdü!

– Bax ha! Yoxsa başında toyuq başı bitəcək!

Qanım qara uşaq otağına qayıtdım, tez-tez başımı əlimlə yoxlayırdım. Deyəsən, başlayır. Boynum nəsə başqa cürdü. Maraqlıdır, görəsən, necə baş bitir – bişmiş, yoxsa çiy? Toyuq başı elə də pis deyil, təbii ki, əgər evdən bayıra çıxmasam. Bəlkə də, xoşuma gəldi. Və birdən çox utandırıcı bir fikir gəldi ağlıma: bəs əgər birdən arabada getməli oldum?!

Uşaq otağına bir neçə günlük böyük güzgü qoydular.

– Qoy, hələlik Alyanın otağında qalsın, – Marina dedi.

Güzgüdən mənə başqa bir qız baxırdı və o qız mən özüm idim. Belə olmamalıdır axı. O biri qızın yanında Marina da olanda təəccüblənmirdim. Marinanı həmişə, onsuz da, kənardan görürdüm. Mənsə mənəm. Və mən özümü daxildən hiss edirdim. Eyni zamanda, həm özünü içəridən hiss etmək, həm də kənardan görmək mümkün deyil. Bir sözlə, əvvəl tək idim, sonra cüt oldum və bu məni qıcıqlandırmağa başladı. O biri mən bəs harda yaşayır? Güzgüdə yaşamaq olmaz, onun səthi düzdür, yaşamaqçünsə genişlik, rahatlıq lazımdır. Güzgünün arxasında heç nə yoxdur. Bəlkə, güzgüylə arxa divar arasında nəsə var? Yox, mən artıq böyük qızam. Nədi axı bu və nəyə lazımdır? İkinci mən rahatlığımı pozub elə hey məni özünə cəlb edir. O, mənim nə edəcəklərimi əvvəlcədən düşünür, bilir. Elə dilimi çıxarmaq istəyirəm ki, o da dərhal dilini çıxarır. Elə hazırlaşıram ki, üz-gözümü əyib onu heyrətləndirim, məndən qabaq sifətini əyməyə başlayır.

Amma sirrin üstü açıldı və bu işdə mənə Marina yardımçı oldu. Məsələ burasındadır ki, o da, Seryoja da nə vaxt düz, nə vaxt yalan danışdığımı yaxşı bilirdilər. Yalan danışan kimi Marina üzümə baxıb deyirdi:

– Sənin alnında yazılıb ki, yalan danışırsan.

Seryoja da alnımda yazılanı oxuyurdu, ona görə də ancaq düzünü deməyə məcbur olurdum. Məhz alnımın bu keyfiyyəti güzgüdə olan qızın sirrini açdı. Növbəti yalanım alnımdakı yazıya görə ifşa olunanda güzgüyə baxdım. İkinci artıq ordaydı. Marina kimi diqqətlə qızın üzünə baxmağa başladım. Onun alnı tərtəmizdi, heç bircə dənə də hərf yox idi, inanılmaz dərəcədə tərtəmiz… Beləliklə, güzgüdəki qız mən deyildim, tamamilə yad bir qızdı. Axı mənim alnımda yazı var – Seryojayla Marina indicə onu oxudular, bunda isə heç nə yoxdur! Mən deyiləm, mən deyiləm, mən deyiləm! Bircə paltarı eynən mənimkindəndir. Buna əmin oldum. Güzgünün qabağında şənlənib sakitləşdim. Dünyada o qədər başqa qız var ki! Onlardan mənə nə?! Onsuz da, güzgünü tezliklə otaqdan çıxarıb apardılar, onunla birlikdə təmiz alınlı yalançı qızı da.

Şalvarlarımla bağlı bütün problemlər ancaq dayələrin üzündən olub. Düymələrimi nə vaxt açmaq lazım olduğunu Marina həmişə dəqiq bilirdi. Hətta başqaları ilə söhbət etsə belə, küncdə oynayan qızını, yəni məni heç vaxt unutmurdu. Söhbətin arasında qəflətən onlardan aralanır, yaxınlaşıb arxadan düymələrimi açaraq qulağıma astadan pıçıldayırdı:

– Tez ol, get, çiş elə!

Dayələrimsə elə deyildi. Onlar heç vaxt tualetə getmək vaxtımı bilmirdilər. Mənsə həmişə oyuna başım qarışır və unudurdum. Çox vaxt onu yadıma salmağa vaxtım olmurdu. Xüsusilə də, gəzinti zamanı. Ən çox bu İt meydançasında dayəmin əlimə vedrə, kürəkçə dürtüşdürüb başqa dayələrlə söhbətə tələsdiyi vaxtlarda baş verirdi. Bəzən tək oynayırdım, bəzən başqa qızlarla, amma həmişə həvəslə oynayırdım. Hərdən elə olurdu ki, yadıma bir az gec düşürdü. Bəzən də dayəmin yanına tələsik qaçıb, düymələrimi açanacan zorla dözürdüm. Dayəmsə tələsmirdi. Onun başı al-əlvan geyimli, iri muncuqlar taxmış çox gözəl bir xanımla söhbətə qarışıq olurdu. Xanım elə gözəl qadındı ki, hər bir “yaxşı ailədən olan qız”, məsələn, elə mən özüm tez böyüyüb ona oxşamaq istəyirdim. O, dayəmə çox maraqlı, böyüklərə aid nəsə danışırdı. Dayə paltarımı əliylə yoxlayırdı, amma artıq gecdi. Möhkəm cəzalanacığıma görə evə qanı qara qayıdırdım.

– Dayə, Marinaya demə, – xahiş edirdim, çünki öz rəzalətimi başa düşürdüm.

– Demək nəyə lazımdır, – meydançadakı xanımın onu qonaq etdiyi qozları sındıraraq cavab verirdi, – onsuz da, özü biləcək.

Nəhayət, evimizin qapısı açılanda kandardan qışqırmağa başlayırdım:

– Suxbxa, suxbxa!

– Ax, suxbxa?! – Marinanın səsi uzaqdan gəlirdi, bu səsdə xeyirliyə heç bir əlamət yoxuydu. Artıq yaxınlaşır, mənə sarı əyilir, alnımdakı yazıya baxmadan hər şeyi əvvəlcədən bildiyinə görə bir-iki dənə şapalaq ilişdirirdi. Bu, hələ hamısı deyildi. Sonra mən yay-qış fərqi yoxdu, qonaq otağında kaminin yanında dayəmin yuyub sıxdığı paltarımı saxlayırdım. Və yanımdan ötən hər bir kəs soruşurdu:

– Aleçka, bu sənsən? Sən burda neyləyirsən?

– Paltarımı quyuduyam, – cavab verirdim.

“Yaxşı ailənin uşağı” olduğumu bu yaxınlarda İt meydançasında elə həmin səbəblə bağlı bir cənab da dedi. Görünüşünə görə o da yaxşı ailədən idi. O, dayələrdən, uşaqlardan aralıda skamyada tək oturub “Rus xəbərləri”ni oxuyurdu. Üzündə pensnesi¹⁰ və saqqalı işıldayırdı. Ayaqqabıları da – qulaqlı rezinli botları da. Mən onlara yaxşı-yaxşı baxdım. Çünki daldalanacaq axtaran zaman məndən süzülüb gedən “arxın” necə bu cənabın botlarına yaxınlaşdığını gördüm. O da gördü. Yerindən sıçradı, qəzeti tez qatlayıb, “Buna bax, bu, hələ abırlı ailənin uşağıdı ha!” – deyib getdi. Kürəyi düppədüz idi.

Marina mənə üstündə Napoleonun şəkli olan fincan hədiyyə etmişdi ki, südü həvəslə içim. Adi stəkandan süd çox pis içilir. Bu fincanın içi tamam qızılı rəngdə idi və nə qədər çox süd içirsən, o qədər çox qızılı rəng çoxalırdı. Çöl tərəfindən göy rəngdəydi, Napoleonsa ağ dairənin içində çəkilmişdi. Onun düz burnu, qara saçları vardı, uzağa baxırdı. O, qəhrəman sərkərdə, imperator idi. Və belə bir fincandan süd içəndə fokus çıxarmaq ayıb olardı.

Dayə südü isitməkçün “Napoleonu” sobanın üstünə qoymuşdu. O, hər gün belə edirdi və süd də, fincan da bundan azca isti olurdu. Bu dəfəsə Napoleon çox isinmişdi, fincan əlimi yandırdığından yerə düşüb çilik-çilik oldu. Mən kədərə batıb gözyaşları içində Marinanın yanına cumdum:

– Marinoçka, mən Napoleonu sındırdım! Marinoçka, mən Napoleonu sındırdım!

Marina hirslənmədi, məni qucağına alıb sakitləşdirdi, mənim günahım olmadığını dedi.

– Günahkaram! – susmadan qışqırdım, – günahkaram! Napoleonu mən sındırdım!

Onda Marina şkafdan başqa bir fincan çıxardı – çölü göy, içərisi qızılı rəngdə. Fincanın üstündə ağ dairənin içində qara saçları tökülən qolları, çiyinləri açıq gözəl qadın təsvir olunmuşdu.

– Görürsən, bu, Napoleonun həyat yoldaşı çariça Jozefinadır. O, xanımını çox sevirdi. Mən sənə bir azca böyüyəndən sonra o biri fincanın əvəzinə bu fincanı verəcəyəm.

Amma sınmış Napoleona daha da çox heyfim gəlirdi. Sən demə, onun arvadı da varmış. Çariçanın xanımı! Onun ərini mən sındırmışdım…¹¹

Atam Seryoja yaxşı şəkil çəkirdi. Ən yaxşısa şir şəkilləri alınırdı. Şirlər haqqında mənim ən sevimli nağıllarımı danışır, elə danışan kimi də şəklini çəkirdi. Bir də ki atam üzündə şir obrazını təsvir edirdi. Və bu ata şiri mən adi atamdan daha çox sevirdim. Marinasa üzündə vaşaqı təsvir edirdi. Məndəsə heç biri alınmırdı. Atamla anam bir-birlərinə zarafatla “şir” və “vaşaq” deyirdilər.

Marinayla gəzməyə çıxanda həmişə dilənçilərə sədəqə verirdik. Dilənçilər çox idi – onlar qoca, kasıb, xəstə adamlardı. Bəziləri deyirdi ki, “İsa xatirinə ver”, bəziləri susur, amma bizsə hamısına sədəqə verirdik. Adətən, yoxsullar skamyada, ya da yerdə oturub qabaqlarına papaq qoyurdular. Yoldan ötənlər içinə qəpik atırdı. Elə dilənçilər vardı ki, papaqları qəpiklə doluydu, görünür, onlar varlıydı, amma elələri də vardı ki, papaqları bomboşdu. Marina uzağı yaxşı görmürdü deyə həmişə ona harda dilənçi olduğunu mən deyirdim:

– Marinoçka, bax, orda dilənçi oturub!

Marina mənə qəpik verir, qaça-qaça gedib onlara çatdırırdım. Bir dəfə də yenə gəzinti zamanı Marina heç nə görmürdü. Mənsə əlində furajka tutan bir dilənçini gördüm. Qəpiyi ovcumda bərk sıxıb onun yanına qaçdım, furajkasına qoydum. Bu dilənçi çox kasıbdı, furajkasında bir qəpik də yoxdu. Amma çox gözəl geyinmişdi, şalvarı lampaslı, furajkası dövrəliydi. Saqqalı da gözəl, səliqəli, iki tərəfə daranmışdı. Amma o çox naşükürdü – “Səni Allah saxlasın, qızım” deməkdənsə, yerindən sıçrayıb mənə və tələsik bizə yaxınlaşan Marinaya qışqırdı. İkimiz də çaşıb qaldıq. Marina lornetini çıxarıb dilənçiyə baxdı, o isə parıldayan ştibet geyindiyi ayaqlarını yerə çırparaq axmaq sözlər dedi:

– Bu təhqirdir! Ələ salmaqdır!

Marina lorneti qatladı, əlimdən yapışdı və biz oradan tez aralındıq.

– Marinoçka, o dəlidir? – mən qorxu içində soruşdum.

– Dəli sənsən, – Marina həm qəzəbli, həm də gülə-gülə cavab verdi. – Generala qəpik sədəqə vermək! Öz malikanəsinin yanında əyləşmiş generala ha! Sən onu necə dilənçiyə bənzədə bilmisən axı?

– Marinoçka, axı o qocadır! Qocadırsa, deməli, dilənçidir. Məgər aydın deyil?

Mən heç cürə böyük adamlar kimi pilləkən düşməyi öyrənə bilmirdim. Mütləq hər pilləyə iki ayağımı da qoymalıydım. İkincisisə, sağ əlimi sol əlimdən, sağ tərəfi sol tərəfdən ayıra bilmirdim. Nə sağ, nə də sol tərəfdə elə bir konkret şey yoxdu ki, ona istinad edib öyrənəsən.

Kilsə və evlər kimi möhkəm, tərpənməyən şeylər nədənsə heç yerini dəyişmədən gah sağda olur, gah da solda. Bircə üzümü çevirməklə bütün dünya qarışırdı bir-birinə, binalar və ağaclar, itlər və adamlar sanki mənim arxamdan bir səkidən o birinə qaçırdı. Marina deyirdi ki, bu çox sadədir, sağ tərəf həmişə sənin sağ əlin olan yerdir. Bəs əllərimdən hansı sağdır? Xaç çəkdiyim əlim. Mən gah bu, gah da o əlimlə xaç çəkirəm. Birinin üstündən həmişə “bu əlinlə olmaz” deyib vururlar. Amma o hansı əlimdi, yadımda qalmır. Hər iki əlim eynidir, hər ikisi qaşıq da tuta bilir, karandaş da. Ayaqlarım da eynidir, amma başmaqlarım fərqlidir. Özüm ayaqqabımı geyinəndə anam deyirdi:

– O ayağına yox, o birinə geyin.

Ayaqqabılarımı dəyişsəm də, yenə “o ayağa yox” eşidirdim. Hansı ayaq o ayaqdı?! Hansı əl o əldi?! Hansı tərəf o tərəfdi?!

Sağ və sol tərəflər haqqında heç nə eşitməyənə qədər hər şey yaxşı idi. İndi hər şey qarışıb, çətinləşib. Və bu qarmaqarışıqlıqda səhv etməməkdən ötrü heç bir işarə, heç bir əlamət yoxdu.

Qonağımız gəlmişdi – adətən, Volodeçka Alekseyev gəlirdi. O, həmişə mənə hədiyyə gətirirdi. Salamlaşır, əlini mənə uzadırdı. Aha, deməli, sağ əli bu tərəfindədir! Onda mənim də sağ əlim həmin tərəfdə olmalıdır. Əlimi uzadırdım, amma sən demə, bu, mənim sol əlimmiş. Axı niyə də, niyə? Marina bunu mənə izah edə bilməyəcəyini fikirləşib atama dedi:

– Bax, görərsən, Seryojenka, o da eynən mənim kimi qətiyyən dəqiq elmlərdən baş çıxarmayacaq!

Marinayla İsa məbədinə getdiyimiz gəzintilər həmişə pilləkənlərə görə zəhərə dönürdü. Üzüyuxarı çıxmaq əyləncəli və rahatdı, amma axı əvvəldən həmin pilləkənlərlə düşməyin də lazım olacağını bilirdim. Mənsə pilləkənlərdən bütün uşaqlar kimi adi qaydada düşə bilmirdim. Və Marina yenə məni öyrədəcək, yenə də əsəbiləşəcəkdi. Bilirdim, belə də olacaqdı. Məbədin nəhəng, təntənəli, qızılı rəngdə dərinlikləri və hündürlükləri geridə qalmışdı. O, elə böyükdü ki, içində kilsə vardı. Altarın yanında qoyulan, adamlarla arasına qızılı kəndir bağlanmış qırmızı məxmər kürsülər geridə qalırdı. Bu, çar kürsüləriydi, onlarda dua zamanı ürəyi hansında istəsə, çarın özü otururmuş.

Bütün xoş anlar və gözəlliklər keçmişdə qaldı. Qarşıdasa sonsuz aşağı enən bomboz pilləkənlər görünürdü. Və mən hamı kimi bu pilləkənləri pillə-pillə düşməliydim…

MARİNA SVETAYEVA HAQQINDA

QIZININ XATİRƏLƏRİ

O NECƏ İDİ?

Mənim anam – Marina İvanovna Svetayeva bəstəboy – 163 sm, “misirli oğlan” bədən quruluşunda – enlikürək, dar ombalı, incəbelli bir xanım idi. Gənclik illərindəki köklüyü tezliklə və həmişəlik arıq bədən forması ilə əvəz olunmuşdu; quru, dar topuq və biləkləri, cəld və xəfif yerişi, sərt və kobud olmayan, zərif hərəkətləri vardı. İnsanların onu seyr etdiyini, hətta süzdüyünü hiss edəndə hərəkətlərini daha da ləngidirdi. Həmin an çox ehtiyatlı jestlər etsə də, kənardan tam sərbəst görünürdü.

Ciddi, qamətli boy-buxunu vardı: hətta yazı masasına əyilən zaman belə bel sütununu dik saxlayırdı.

Gəncliyində yumşaq və bir-birinə dolaşan qızılı-şabalıdı saçları çox erkən ağarmağa başladı. Və bu onun qarabuğdayı-solğun bənizindən şəfəqlənən işığı artırdı; yaşıl, üzüm rəngli, qəhvəyi kirpiklərlə haşiyələnmiş gözləri aydın və parlaq idi.

Üzünün cizgiləri düz və dəqiqdi; heç bir yayğınlıq yox idi. Sanki Yaradan hər şeyi əvvəlcədən ölçüb-biçərək cilalayıb yaratmışdı onu. Burnunun üst yerindən kiçik donqarı olsa da, ucu iti yox, qısa, hamar idi. Ağzı sanki görünməyən xətlə çərçivələnmişdi.

Alnında üfüqi xətlə uzanan iki qırış xurmayı qaşlarını ayırırdı.

Susqun və solğun üzü səma və su kimi dəyişkən, zəngin, daimi daxili hərəkətlə doluydu.

Amma çox az adam onu oxuya bilirdi.

Əlləri möhkəm, işgüzar və zəhmətkeş idi. Heç vaxt barmaqlarından çıxartmadığı iki gümüş (gəmi təsvirli möhür-üzük, hamar çərçivədə Hermesli əqiq gemma, atasının hədiyyəsi idi) və nişan üzüyü əllərini diqqət mərkəzinə çəkmirdi, ona nə bəzək verirdi, nə də bir-birinə bağlayırdı, sadəcə əllərinin bir hissəsinə çevrilmişdi.

Səsi qız səsi kimi yüksək tonlu, cingiltili, elastikdi. Nitqi qısa, replikaları formal idi.

Dinləməyi bacarardı; heç vaxt həmsöhbətinin sözünü kəsməzdi, lakin mübahisə zamanı təhlükəli olurdu: disputlarda, diskussiya və müzakirələrdə buz kimi nəzakət çərçivəsindən kənara çıxmamaq şərtilə rəqibini ildırımtək vururdu.

Bənzərsiz bir hekayəçi idi.

Şeirlərini sanki bir neçə adam üçün yox, hər zaman böyük bir auditoriya üçün səsləndirirdi.

Temperamentli, mənalı, poetik göndərişlərsiz, misraların sonunu ötürmədən oxuyurdu; ən mürəkkəb ifadələr onun ifasında aydınlanırdı.

Həvəslə oxuyurdu, sadiqcəsinə, bəzən heç təklif gözləmədən özü deyirdi:

– İstəyirsiniz, sizin üçün şeir oxuyum?

Həyatı boyu böyük adam oldu. Onun oxucuya, dinləyiciyə, yazılana tez və bilavasitə cavab verilməsinə olan tələbatı ödənmədi.

Yenicə ilk addımlarını atan gənc şairlərə qarşı xeyirxah və hədsiz səbirli idi. Bircə onlarda “ilahi qığılcımları” hiss, ya da təsvir edəydi; hər bir belə adamda həmkarını, varisini görürdü, amma özünün yox, məhz Poeziyanın varisini!

Həqiqətən də, xeyirxah və səxavətliydi: yardım, xilas etməyə, əldən tutmağa – heç olmasa, arxa-dayaq olmağa həmişə tələsirdi; əlində olan son tikəsini də paylaşırdı, artıq heç nəyi yox idi.

Əyilmədən verməyi də, almağı da bilirdi; uzun müddət yaxşılığın qarşılıqlı olmasına, insanların yardımsevərliyinə inanırdı.

Heç vaxt çarəsiz olmazdı, lakin həmişə müdafiəsiz idi.

Özgələrə qarşı iltifatlı idi. Yaxınlarına, dostlarına, uşaqlara qarşı özünə olduğu kimi tələbkar idi.

Bəzi dayaz düşüncəli çağdaşları kimi  heç vaxt dəbi inkar etmirdi. Saxta geyimlər altında gizlənən yoxsul adamlardan iyrənirdi. Mühacirətlik illərində köhnəlmiş paltarlarını məğrurluqla geyinirdi.

Əşyalarda hər şeydən çox zamanla sınanmış dözümlülüyə dəyər verərdi: kövrək, əzilən, cırılan, ovulan, qırılan, bir sözlə – “zərif” olan heç nəyi sevmirdi.

Gec saatlarda yatırdı. Yatmazdan əvvəl mütləq mütaliə edirdi. Səhər tezdən oyanırdı.

Adətlərində mütəvazi idi. Yeməyi aramla, tələsmədən yeyirdi.

Rusiyada özü doldurduğu papirosları, xaricdə tünd kişi siqaretlərini, albalı müştüyündə sadə yarımsiqaret çəkirdi.

Qara qəhvə içərdi: açıq rəngli dənələrini qəhvəyi rəngə çalanacan qızardardı, səbirlə misdən olan dairəvi sütuncuq formalı, üstü şərq üslubunda hörmə naxışlı qədim türk dəyirmanında üyüdərdi.

Təbiətlə, həqiqətən də, sanki qan qohumluğu vardı. Sözlə ifadə olunan, həmçinin sevgiylə gəzib dolaşmaq mümkün olan dağları, qayaları, meşələri sevirdi. Lakin nə piyada, nə üzməklə keçmək olmayan dənizlə necə münasibət quracağını bilmirdi. Çünki onu sadəcə seyr etməyi bacarmırdı.

Sükutda qalan düzəngahlı mənzərələr onu dəli edirdi. Bataqlıqlı, daşlı yerlər, həmçinin ilin ayaq basanda yerin boş, nəmişli aylarını, üfüqün yayıldığı vaxtlarını sevmirdi.

Doğmalarıyla birgə həmişə xatirində uşaqlığından Tarusa və gənclik illərindən Koktebeli saxlayırdı. Onları hər zaman axtarırdı. Və çox nadir hallarda Medon meşəliyinin keçmiş “kralın ov yerlərindəki” dərə-təpəliklərində, Aralıq dənizi sahillərinin rəng və ətrində tapırdı.

İstini yaxşı keçirir, soyuğa heç davamı yox idi.

Kəsilmiş güllərə, çələnglərə, güldanda və ya pəncərə qırağına düzülmüş dibçəklərdə bitən hər şeyə qarşı etinasız idi. Bağlarda bitən güllərisə – daşsarmaşığı, yabanı üzüm kollarına qüvvətli və uzunmüddətli olduğuna görə üstünlük verirdi.

İnsanın təbiətə ağıllı, müdrikanə müdaxiləsini, birgə yaradıcılıqlarını – parklar, bəndlər, yollar və s. yüksək dəyərləndirirdi.  Dəyişilməz zərifliklə, sadiqlik və anlayışla (hətta hörmətlə) itlərə, pişiklərə yanaşırdı. Onlar da ona qarşı o cürdülər.  Gəzintiyə çıxan zaman çox vaxt məqsəd qoyurdu: filan yerə çatanacan, filan yerə çıxanacan; alınma şeylərdən daha çox “qənimətə” – toplanılan göbələklərə, giləmeyvələrə fərəhlənirdi. Və bədheybət uzaq kəndlərdə yaşadığımız çətin “çex dövrlərində” sobanı qalamaq üçün yığdığımız oduna görə çox sevinirdi.

Şəhərdə və şəhərdənkənar yerlərdə səmti, cəhəti yaxşı bilsə də, şəhər hüdudlarından qıraqda istiqaməti itirir, hətta tanıdığı yerlərdə belə azırdı.

Hündürlükdən, yüksək mərtəbələrdən, kütlədən, avtomobillərdən, eskalatorlardan, liftlərdən qorxurdu. Bütün növ şəhər nəqliyyatlarından (tək olanda) yalnız tramvay və metrodan istifadə edirdi. Onlardan heç biri olmayanda piyada gedirdi.

Riyaziyyatı çox zəif bilir, texnikadan başı çıxmırdı.

Məişəti işlərini dözülməzliyinə görə daha əsas və vacib şeylər üçün lazım olan vaxtın çoxunu apardığına görə gündəlik qayğıların mənasız yerə təkrarlandığını sevmirdi. Bütün həyatı boyu səbirlə tək-tənha bir qərib kimi bunun öhdəsindən gəldi.

Ünsiyyətcil, qonaqpərvərdi. Həvəslə yeni tanışlıqlar yaradırdı, lakin daha çox maraqsız tanışlıqları bitirərdi. “Düzgün insanlar” cəmiyyətində əcaib adamlara üstünlük verirdi. Elə özü də əcaib, qəribə bir qadın idi.

Dostluqda və düşmənçilikdə tərəfgir idi və heç də həmişə sistematik deyildi. “Heç kimə pərəstiş etmə” ehkamını hər zaman pozurdu.

Gəncliklə hesablaşır, yaşlı nəslə ehtiram edirdi. Nəfis yumor hissinə malik idi. Açıq-aydın və ya kobudcasına gülməli olan şeylərə gülmürdü.

Uşaqlığında məruz qaldığı iki şeyi – təsviri incəsənət (atasının sahəsi) və musiqini (anasının sahəsi) seçmişdi. Forma və kolorit – gerçəkdən hiss olunan (toxunula bilən), gözlə görünə bilənlər onunçün yad olaraq qaldı. Ancaq təsvir olunanın süjeti ilə maraqlanardı – uşaqların “şəkillərə baxması” kimi. Buna görə də kitab qrafikası və qismən qravyur (Dyureri, Doreni sevirdi) onun ruhuna rəssamlıqdan daha yaxın idi.

Teatra erkən marağı, qismən gənc ərinin və dostlarının yaratdığı maraq kimi də izah olunur, lakin bu maraq elə gənclik illərindəcə nə yetkinlik sərhədini, nə də ölkənin sərhədlərini aşmadan Rusdiyada qaldı.

Bütün tamaşa olunanlardan tamaşaçıya daha çox yaradıcılıq, hiss, duyğu, təsvir ötürə bildiyi üçün kinonu sevirdi.

Zəhmətkeşlərə daim dərin hörmətlə yanaşırdı; intizamsızlıq, tənbəlik, axmaqlıq kimi avaralıq, bekarçılıq, parazitizm də ona yad idi.

Məsuliyyətli, sözünün arxasında duran insan idi.  Nə qədər təvazökar olsa da, öz dəyərini bilirdi.

O, NECƏ YAZIRDI?

Bütün təxirəsalınmaz işlərini səhər tezdən ac qarnına, açıq beyinlə yazırdı.

Özü üçün bir fincan qaynar qəhvə süzüb yazı masasının üstünə qoyurdu. O, ömrünün hər gününü yaxınlaşdığı yazı masasına fəhlə dəzgah arxasına keçən kimi yaxınlaşırdı. Həmin məsuliyyət və labüdlük hissiylə. Sanki bu masadan ayrılmaq mümkünsüz idi onunçün.

Həmin anda gözünə artıq nə görünsə, kənara çəkirdi. Mexaniki hərəkətlərlə dəftər və dirsəyini qoymaq üçün yer açırdı.

Alnını ovucunun içinə dirəyir, barmaqlarını saçlarının arasına daraqlayır, elə bir andaca fikrini cəmləşdirirdi.

Fikrinin və qələminin itiliyi ilə əlyazmaya çevriləndən başqa hər şeyə lal və kar olurdu.

Ayrı-ayrı vərəqlərdə heç vaxt yazmazdı. Ancaq dəftərdə – istənilən cür məktəbli dəftərindən tutmuş baş dəftərəcən. Təki kağızda mürəkkəb yayılmasın. İnqilab illərində hətta özü dəftər tikirdi.

Adi nazik ucluqlu (məktəb) taxta qələmlə yazırdı. Özüyazan (diyircəkli) qələmlərdən heç vaxt istifadə etməzdi.

Arabir siqaret çəkir, bir qurtum qəhvə içirdi. Sözün necə səslənəcəyini yoxlamaq üçün özü özlüyündə mızıldanırdı. Oturduğu yerdən sıçramır, otaq boyu var-gəl etmirdi. Masanın arxasında gördüyü işə ona məhkum olunmuş kimi baxırdı.

Əgər ilhamlanırdısa, çox zaman qeyri-adi cəldliklə əsas olanı yazır, ideyanı önə çəkirdi; əgər təkcə fikrini cəmləşdirirdisə, onda ancaq poeziya qaralaması yazırdı. Hazır mətndən sözün mənasını, təyinini, qafiyəni axtarır, artıq və uzun-uzadı hesab etdiklərini çıxarırdı.

Məna və səslənmənin vahidlik dəqiqliyinə nail olandan sonra səhifələrcə sütun-sütun qafiyələr, onlarla misra variantı yazırdı. Adətən, inkar etdiklərini silmirdi, yenidən axtarışlar etmək üçün altından xətt çəkirdi.

Böyük bir işə girişməzdən əvvəl, onun ideyasını başdan-başa konkretləşdirirdi, plan cızırdı, nəsnə onu öz axınının ardınca aparıb idarəolunmaz nəyəsə çevirməsin deyə planından kənara çıxmırdı.

Özünəməxsus yumru, xırda, dəqiq və aydın xətlə yazırdı. Ömrünün son üçdə birində qısa şəkildə yazdığına görə əlyazmaları çətin oxunulurdu: bir çox sözlər təkcə bir hərflə işarə olunurdu; getdikcə qaralamalarını ancaq özü oxuya bilirdi.

Xətti çox erkən – hələ uşaq ikən formalaşmışdı.

Ümumiyyətlə, səliqəsiz xətlə yazan adamın həmin yazını oxuyacaq adama – istənilən ünvana, redaktora, mürəttibə qarşı hörmətsizliyi kimi qəbul edirdi. Ona görə də məktubları, xüsusilə, aydın və diqqətli yazırdı. Mətbəəyə göndərəcəyi əlyazmaları isə yenidən çap hərfləriylə ağlamaya köçürərdi.

Məktublara dərhal cavab verirdi. Əgər məktubu səhər gələn poçtla alırdısa, adətən, ləngitmədən cavabının qaralamasını həmin günün yaradıcılıq axını kimi dəftərinə yazırdı. Əlyazmalarına olduğu kimi məktublarına qarşı da tələbkar idi. Və buna da yaradıcı yanaşırdı.

Bəzən dəftərdəki qeydlərinə gün ərzində yenidən qayıdırdı. Gecələrsə yazdıqları üzərində ancaq cavanlığında  işləyərdi.

İstənilən şəraiti işə tabe edə bilirdi, yenə də təkrar edirəm: istənilən şəraiti.

Onun zəhmətkeşlik istedadı və daxili mütəşəkkilliyi ilahi vergiyə bərabərdi.

Dəftərini örtən kimi otağının qapısını açırdı – günün bütün qayğılarına və ağırlıqlarına.

AİLƏSİ

Marina İvanovna Svetayeva sanki tənhalar ittifaqı olan bir ailədə doğulmuşdu. Atası İvan Vladimiroviç Svetayev dahi və qərəzsiz, zəhmətkeş və maarifçi, indi dünyəvi mədəniyyət mərkəzi sayılan, inqilabaqədərki Rusiyada ilk Dövlət Təsviri İncəsənət muzeyini yaradıcısı olub. Onun çox sevdiyi, gözəl-göyçək xanımı Varvara Dmitriyevna İlovayskaya erkən – ərinə oğul hədiyyə edərək dünyasını dəyişmişdi. İvan Vladimiroviç ikinci dəfə nikaha gənc Mariya Aleksandrovna Meynlə girir. Onun qarşısında İvan Vladimiroviçin böyük qızı Valeriya və kiçik oğlu Andreyə anasını əvəz etmək vəzifəsi dururdu. Qəlbində mərhum yoldaşına sevgisini dəfn etmədən Mariya Aleksandrovlayla həm zahiri oxşarlığına, həm də daxili zənginliyi, fədakarlığı, ciddiliyinə vurularaq evlənmişdi.

Mariya Aleksandrovna isə kimisə əvəz etməyi bacarmaq üçün zahiri gözəlliyi deyil, yalnız xarakterlərində olan fərqi hiss elətdirirdi: ikinci xanımın birinci xanım kimi nəcibliyi, zərifliyi, incəliyi yox idi. Bu cür xanıma xas keyfiyyətlər Mariya Aleksandrovna kimi kişi şəxsiyyətli, möhkəm xarakterli qadınlarda az-az rast gəlinir. Üstəlik o, anasız böyüyüb boya-başa çatmışdı. Onu tərbiyə edən böyük ürəyə sahib isveçrəli mürəbbiyəsi elə də ağıllı xanım deyildi. Qızcığazın beyninə ancaq rəngsiz, çalarsız “ciddi qaydalar” doldura bilmişdi. Qalan hər nə vardısa, Mariya Aleksandrovna özü özünə təlqin etmişdi.

İvan Vlamiroviçə ərə gələrkən başqasını sevirdi. Sevdiyi adamla nikahı mümkünsüz olduğundan, bütün  çətinliklərə son qoymaq, sonsuz hörmət etdiyi insana və onun yetim qalmış iki uşağına gündəlik xidmət etməklə həyatını məqsədli yaşamaq, mənalandırmaq üçün ailə qurmuşdu.

Evdə Varvara Dmitriyevnanın hələ yoxluğundan soyumamış cehizlərini gənc evdar xanım özünə uyğun rahatlıqda, qulluqçunun, birinci xanımın qohumlarının və ən başlıcası doqquzyaşlı ögey qızının fikirlərini nəzərə almadan yerbəyer etmişdi. Bu sahmanı öz ağlına, daxili səsinə görə yaratmışdı. Çünki bunun üçün heç bir təcrübəsi yox idi.

Valeriya Mariya Aleksandrovnanı elə uşaq yaşlarından həmişəlik sevmədi. Bəlkə də, onda bəzi şeyləri dərk etdisə də, qəlbində onu qəbul etmədi və heç vaxt bağışlamadı: ən başlıcası, təbiətin özünün onun öz daxili təbiətinə, insani mahiyyətinə yad olması; üsyan və mütəşəkkilliyin, mübtəlalıq və təmkinin, istibdad və azadlıqsevərliyin qeyri-adi birliyi, bu cür özünə, ətrafındakılara qarşı tələbkarlıq, Varvara Dmirtiyevna sağlığında olan sevginin tam əksi olan asketizm ruhunun analığın evə yükləməsini bağışlaya bilməmişdi. Bütün bunlar o zamanlar qəbul edilmiş çərçivələrin kənarındaydı. Bəlkə də, Valeriya anası Varvara Dmitriyevnanın bülbül kimi oxumaq istedadına əvəz kimi dahi pianoçu Marina Aleksandrovnaya verilmiş istedadın bu cür qüdrətini qəbul edə bilməmişdi.

Xarakterlərinin uyğunsuzluğu, axır, o həddə çatdırdı ki, Valeriya babası tarixçi İlovayskinin başçılığı altında “ailə şurası”nın məsləhətilə Yekaterina “nəcib qızlar” institutuna yerləşdirildi. Orada onun çoxlu dostları oldu. Andrey isə evdə tərbiyə alırdı. Mariya Aleksandrovna ilə münasibəti yaxşı olsa da, aralarında cani-dildən yaxınlıq heç vaxt yaranmadı. Onun bu cür doğmalığa ehtiyacı yox idi. Heç Mariya Aleksnadrovna da buna meyilli deyildi.

Ailənin sevimlisi, yaraşıqlı, istedadlı, müəyyən qədər ünsiyyətcil olan Andrey, bütün həyatı boyu bir azca özünəqapalı yaşadı. Ömrünün sonuna qədər nə insanlara, nə həyata açıla bilmiş, nə də bütün bacarıqları və istedadı ilə özünü göstərə bilmişdi.

İvan Vladimiroviçin ikinci nikahından dünyaya gəlmiş iki qızından valideynlərinə daha çox ikinci qız Anastasiya yaxın idi; uşaq yaşlarında o, sadə, üzüyola, Marinadan mehriban idi. Kiçikliyi və müdafiəsizliyinə görə anasına daha çox yaxın olan və daxilən onunla birgə rahatlıq tapan qız idi. Asyanı ancaq sevmək olardı. Böyük qızı Marinada isə Mariya Aleksandrovna elə erkən yaşlarındaca özünü, romantizmini, çatışmazlıqlarını, istedadın işartılarını, özünün və üstəlik, Marinanın zirvələrini, uçurumlarını görürdü. Görürdü və bu kələ-kötürlükləri hamarlamağa çalışırdı. Əlbəttə ki, bu, ən gözəl səviyyədə ana sevgisinin özü idi. Lakin bu mübarizə həm də onun özündə artıq oturuşmuş, uşaqdasa hələ tam özünü tapmamış nələrləsə gələcəklə apardığı çox ümidsiz bir mübarizə idi. Bu mübarizə məhz gələcək naminə idi… Marinayla mübarizə aparmaqla, həm də Marina üçün mübarizə aparırdı. Və qəlbinin ən gizlin bir guşəsində qələbə çala bilmədiyi üçün hətta sevinirdi də!

Marina Aleksandrovnanın qızlarının uşaq çağlarında bir-birlərilə yola getməməsinin, sonralar – artıq yeniyətməlik dövrlərində yaxınlaşmalarının bir çox səbəbi vardı: bu, bir tərəfdən Marinanın Asyaya duyduğu uşaq qısqanclığından doğurdu. Çünki anaları Asyaya daha çox sevgi və qayğı göstərirdi. Həm də Marina özündən böyüklərlə ünsiyyətdə olmağı sevirdi. Öz ağlı, dərrakəsiylə onlardan heç də dala qalmır və kamilliyini daha da artırırdı. Onun həm öz səviyyəsindəkilərdən, həm də özündən güclülərdən üstün olmaq iddiası vardı. Amma heç vaxt özündən zəiflərə gücünü göstərməzdi. Nəticədə, onun kimi inkişaf etmiş qıza uşaq kimi müstəqil olmayan Asya çox maraqsız idi. Ancaq öz daxilindəki “məni” üstələyəndən sonra aralarındakı iki illik fərqi dəf edərək artıq yeniyetməlik və gənclik illərindən başlayaraq Asya Marinanın dostu ola bildi. Analarının erkən vəfatı da yetim qalmış qızları bir-birinə daha da yaxınlaşdırdı.

Ömürlərinin bahar çağında bacıların müəyyən oxşarlıqları vardı – zahiri görünüşləri və xarakterləri. Əsas fərqlərisə bu oldu ki, Marina hərtərəfli olmasıyla erkən yaşlarından və həmişəlik istedadının yeganə, dərin axarına düşdü. Asyanın istedadı və məqsədləri bir çox şaxələrə ayrıldı. Və onun daxili yanğısı bir çox səbəbdə yatırdı. Sonralarsa bacıların həyat yolları tamamilə ayrıldı.

Atasına əbədi sevgiylə bağlı olan Valeriya onun kiçik qızları – ögey bacılarına qarşı eyni cür münasibətlə – dostcasına, mehribancasına davranırdı. İnstitut tətilləri zamanı və oranı bitirdikdən sonra evə gələndə hər ikisini əzizləyir, sanki Mariya Aleksandrovnanın tələbkarlığını, ciddiliyini “neytrallaşdırmağa” çalışırdı. Onun da, qardaşı Andreyin də analıqlarından asılılıqları yox idi. Lakin Valeriyanın münasibətinə qarşı Asya səmimi və ona xüsusi bir bağlılıqla cavab verirdi. Marinasa bunda bir hiylə, fırıldaq duymuşdu: Valeriyanın əzizləmələrini rədd etmədən gizli himayəsindən istifadə edərək sanki anasına – onun qoyduğu qaydalara, həm də özü-özünə xəyanət edirdi. O, heç cürə konfet və Balerina kitabxanasından kitabların qiraətinə yox deyə bilmirdi.

Marina üçün böyük bacının mehribanlığı sadəcə bir hiyləgərlikdi. Bu, Valeriyanın analığına qarşı silahı idi, anasının qızlarına təsirini zəiflədirdi. Marina sədaqət və xəyanət, tamah və borc arasındakı dərin uçurumu anlayınca Valeriya ilə münasibətləri pozulmağa başladı. Onun bacısına qısamüddətli və görünür, heç də dərin olmayan sevgisi tezliklə qərəzli ədavətə, daha sonralarsa düşmənçiliyə çevrildi.

(Valeriya çox məntiqli bir xanım idi. Və gənclik illərində Marinayla ayrılandan sonra bir də heç vaxt onunla görüşmək niyyətinə düşmədi. Yaradıcılığıylasa ətrafdakılar onun haqda danışandan sonra ölümünə lap az vaxt qalmış maraqlandı. Marina isə hələ bir neçə onilliklər də yaşadı. Asya, Andrey və onun ailəsiylə müəyyən distansiya saxlamaqla ünsiyyətdə idi.)

İvan Andreyeviç bütün uşaqlarını eyni məhəbbətlə sevirdi. Hamısı onun üçün dəyərli idi. O, ailənin xoşbəxtliyi uğrunda əlindən gələn hər bir şeyi etsə də, mübahisələr onu kədərləndirirdi. Mariya Aleksandrovna ilə münasibətləri qarşılıqlı hörmət və xeyirxahlıq üzərində qurulmuşdu. Mariya Aleksandrovna ərinin muzey işlərində köməkçisi, həyatında çox zəhmətlər sayəsində çatdığı məqsədinə olan bağlılığını və bu səbəbdən də ev işlərindən uzaq qalmağını anlayışla qarşılayırdı. Musiqiyə yad qalan İvan Vladimoviçsə qadınının musiqiyə olan faciəvi bağlılığını başa düşürdü. Çünki o dövrün yazılmamış qanunlarına görə necə istedada malik olmasından asılı olmayaraq pianoçu qadın öz otağının divarları arasında yaşamağa məcbur idi. Fortepiano musiqisinin çoxlu sayda insanlar üçün ifa olunduğu konsert zallarında qadın yalnız dinləyici qismində iştirak edə bilərdi. Dərin və güclü istedadlı Mariya Aleksandrovna bu istedadda qapalı, susqun qalmağa və ancaq özü üçün ifa etməyə məhkum idi.

Mariya Aleksandrovna övladlarını dar dünyagörüşlü böyütmürdü: onların gözünü insana hər zaman sadiq olan əbədi təbiət möcüzələrinə açdı, uşaqlıq sevincləri, ailə bayramlarının sehriylə, yeni il yolkaları ilə sevindirir, dünyanın ən yaxşı kitablarını hədiyyə edirdi.

Dünyasını dəyişəndə qızlarının böyüməsini görə bilmədiyi üçün təəssüflənirdi. Lakin son nəfəsində dediyi sözlər bu olub: “Mənim bircə musiqiyə və günəşə heyfim gəlir”.

ONUN ƏRİ VƏ AİLƏSİ

Marinayla eyni gündə, lakin bir il sonra – 26 sentyabr 1893-cü ildə həyat yoldaşı Sergey Yakovleviç Efron dünyaya göz açmışdı. O, doqquz uşaqlı ailədə altıncı övlad idi.

Anası Yelezaveta Petrovna Durnova (1855-1910) qədim zadəgan ailəsindən, erkən yaşlarında istefaya çıxmış zabit, I Nikolaya yaxın adamlardan birinin yeganə qızı idi. O və gələcək əri – Moskva Texniki Məktəbinin dinləyicisi olan Yakov Konstantinoviç Efron (1854-1909) “Torpaq və İradə” partiyasının üzvləri idilər. 1879-cu ildə “Qara bölüşdürmə” qrupuna qoşuldular. Onlar Petrovsk-Razumovsk toplantısında tanış olmuşdular. Zadəgan cəmiyyətindən gizlin gəlmiş qarasaçlı, yaraşıqlı, gözəl qız Yakov Konstantinoviçə “başqa planetdən gələn məxluq” təəssüratı yaratdı. Lakin sən demə, onların “İnqilab” adlı yeganə planeti varmış.

Yelezaveta Petrovnanın dövrünün inqilabi-demokratik hərəkatında vacib rol oynayan siyasi baxışları, P.A.Kropotkinin təsiri altında yaranmışdı. Onun sayəsində hələ gənc yaşlarında I Beynəlxalqın üzvü olmuş və öz həyat yolunu təyin etmişdir. Kropotkin şagirdi ilə qürur duyur, həyatındakı hadisələrdə yaxından iştirak edirdi.

Aralarındakı dostluq bağlarını ancaq ölüm qıra bilmişdi. Yakov Konstantinoviç və Yelezaveta Petrovna təşkilatın onlara tapşırdığı bütün ən təhlükəli və müşkül tapşırıqları yerinə yetirirdilər. Yakov Konstantinoviçə iki yoldaşı ilə birlikdə “Torpaq və İradə” İnqilabi Komitəsinin provakator Reynşteynçün verdiyi hökmü yerinə yetirmək tapşırılmışdı. O, 26 fevral 1879-cu ildə edam olunmuşdu. Polis günahkarları heç cürə müəyyənləşdirə bilməmişdi.

1880-ci ilin iyulunda Yelezaveta Petrovna Moskvadan Peterburqa qeyri-leqal ədəbiyyatın və gizli mətbəə üçün dəzgahın daşınması zamanı həbs olunaraq Peropavlovsk qalasında saxlanılmışdı. Heç nədən xəbərsiz olan ata üçün qızının həbsi valideyn hisslərinə və monarxial inamına vurulan dəhşətli zərbə oldu. Geniş əlaqələrinin köməkliyi ilə qızını zaminə buraxdıra bildi. O, xaricə qaçdı. Yakov Konstantinoviç onun dalınca getdi. Onlar oradaca nikah oxutdurub, birlikdə uzun və xoşbəxt yeddi il yaşadılar. İlk övladları Anna, Pyotr və Yelezaveta mühacirətdə doğuldu.

Rusiyaya geri dönəndən sonra Efronovun həyatı ağır keçdi: xalq hərəkatı darmadağın edilmiş, dostları həbsxanalara, yad vilayətlərə sürgünə göndərilmişdi. Polisin nəzarəti altında Yakov Konstantinoviçin ancaq sığorta agenti vəzifəsində işləməyə haqqı vardı. İşi maraqsız və perspektivsiz idi. Maaşının azlığı isə ailə saxlamağa – yedizdirmək, geyindirmək, oxutdurmaq, dava-dərmana güclə yetirdi. Yelezaveta Petrovnanın yaşlı valideynləri ayrı yaşayırdı. Və onların bu cür ehtiyac içində ömür sürməklərindən bixəbər idilər. Heç qızları da onlardan yardım istəmirdi.

Bütün gündəlik məişət çətinliklərinə, bütün ağır faciələrinə (üç kiçik övladları – Alyoşa və Tanya meningitdən, hamının sevimlisi yeddi yaşlı Qleb anadangəlmə ürək qüsurundan dünyasını dəyişmişdi) baxmayaraq Efronovlar ailəsində böyüklər və kiçiklər arasında qeyri-adi harmoniya vardı. Ailədə məcburiyyətə, qışqır-bağıra, cəzalandırmalara yer yox idi. Hər kəs, hətta ən kiçik nümayəndə belə azad böyüyür və inkişaf edirdi. Onlar ancaq intizama – vicdan və sevgiyə tabe olaraq yaşayırdılar.

Bu ailədə hər kəs çox nadir bir qabiliyyətə – bir-birlərini qarşılıqlı və layiqincə sevmək qabiliyyətinə malik idi. Aralarındakı münasibətlərdən valideyn və övladlarda fədakarlıq, təmənnasız səxavət, etinalı nəzakət, birlikdə görüləcək hər bir işə qarşı canıyananlıq, məsuliyyət hissi yaranmışdı. Bu keyfiyyət və qabiliyyətlər mənəvi borc deyildi. Hamı – böyüklü-kiçikli temperamentli, ehtiraslı və buna görə da şövqlü insanlar idilər. Sevməyi bacardıqları üçün nifrət etməyi də bacarırdılar… Lakin özlərinə hakim də ola bilirdilər.