Kitabı oxu: «Bizim gözəl dilimiz»

TƏRCÜMƏNİN ƏZABLI YOLLARINDA

Ömrümün bu çağında keçdiyim həyat yoluna nəzər salanda qəribə hisslər keçirirəm. Çox çətinliklərlə qarşılaşmışam. Başladığım hər hansı bir iş heç vaxt ilk dəfədən baş tutmayıb. Harada işləmişəmsə, mənim də bir gün bəxtimin gətirəcəyinə ümid bağlamışam. “Bəxtimin gətirəcəyini” deyəndə nəyi nəzərdə tutduğumu özüm də təsəvvür etmirdim. 15 il hərbi xidmətdə olmuşam. Bunun 3 ilini əsgər kimi xidmət etmişəm. 12 il isə hərbi tərtüməçi işləmişəm. Harada işləmişəmsə, müdiriyyət və kollektiv mənim işimdən heç vaxt narazı qalmayıb. Lap əvvəldən başlasam, daha yaxşıdır.

1958-ci ildə Ağstafa rayonunun Köçəsgər kəndində orta məktəbi bitirdikdən sonra sənədlərimi Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin Ərəb dili bölməsinə vermək üçün Bakıya gəldim. İmtahanlardan yüksək qiymətlər ala bilmədim. Kəndə qayıtdım. 1959-cu ildə yenidən həmin məqsədlə Bakıya gəldim. Lakin bu dəfə hərbi çağırış vərəqəm olmadığına görə sənədlərimi ADU-ya qəbul etmədilər. Hər hansı başqa bir ali məktəbə isə daxil olmaq istəmirdim. Payızda isə əsgər apardılar.

Xidmət etdiyim hərbi hissə Xarkov şəhərindən təqribən 60 kilometr cənubda yerləşirdi. Səkkizaylıq serjant kurslarını başa çatdırdıqdan sonra məni səyyar elektrik stansiyası manqasına komandir təyin etdilər. Manqada cəmisi 6 nəfər əsgər var idi. Onun əsas əsas vəzifəsi isə ümumqoşun təlimləri keçiriləndə hərbi səhra və səyyar qospitalları elektrik enerjisi ilə təmin etməkdən ibarət idi. Belə hərbi təlimlərin birində nahar yeməyindən sonra birsaatlıq fasilə elan edilmişdi. Elektrik mühərrikini və başqa avadanlığı daşıyan QAZ-51 markalı yük avto-mobilini meşənin kənarında böyük bir ağacın altında dayandırıb istirahət edirdik. Sürücü isə həmyerlilərinin yanına getmişdi. Mən kürəyimi arxa tərəfdən maşının dal təkərinə söykəmişdim. Əsgərlərdən bir neçəsi isə maşının altında uzanmışdı. Hava isti olduğundan hamı-mız yuxuya getmişdik. Birdən maşın irəli hərəkət etdi və mən arxası üstə yıxıldım. Əsgərlər də oyandılar. Heç kəsə xətər yetirilməmişdi. Sürücünün dediyinə görə, o, qayıdanda görür ki, maşın artıq günün altındadır. Maşını kölgəyə çəkmək üçün onu irəli sürür. Sonralar etiraf etdi ki, o, əvvəlcə maşını geri sürmək istəyib. Lakin arxada cavan bir ağacı basıb sındırmalı imiş. Ağaca heyifi gəlib və maşını irəli sürüb. Əgər o, maşını arxaya sürsəydi, bəlkə də əsgərlərə heç nə olmazdı, amma kürəyimi söykədiyim təkər hökmən mənim üstümdən keçməli idi. Bir təsadüf üzündən sağ qalmışdım…

Hərbi xidmətin ikinci ilindən etibarən hissəmizin həyatından rusca məqalələr yazıb Kiyev hərbi dairəsinin qəzetinə göndərirdim. Dərc edirdilər. Hələ qonorar da göndərirdilər…

Üçillik hərbi xidmətin axırlarında – 1962-ci ilin iyun ayının əvvəlində Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin Ərəb dili bölməsinə daxil olmaq üçün sənədlərimi poçt vasitəsilə hərbi hissədən Bakıya göndərmişdim. Hissəmizdə ali məktəblərə daxil olmaq istəyənlər üçün altıaylıq kurslar təşkil etmişdilər. Axşamlar yaxınlıqdakı kənd məktəbindən müəllimlər gəlib bizi ayrı-ayrı fənlər üzrə imtahanlara hazırlaşdırırdılar. Artıq iyul ayının ortalarında hərbi hissədən sənədlərini ali məktəblərə göndərənlərin hamısını imtahan verməyə dəvət etmişdilər. Təkcə mən qalmışdım. İki gündən bir gedib yaxınlıqdakı Merefa şəhərindən Bakıya – qəbul komissiyasına teleqram vururdum ki, mənim sənədlərimi qəbul edibsinizsə, mənə rəsmən dəvət göndərin. Lakin heç bir cavab gəlmirdi. Heç bilmirdim, nə edim. Bir nəfər məni başa saldı ki, sən ikitərəfli teleqram göndər, yəqin qəbul komissiyasının sənə göndəriləcək teleqramın dəyərini ödəməyə pulu yoxdur. Elə də etdim, səhərisi gün teleqram aldım: “İmtahan verməyə gələ bilərsən.” Məhz həmin teleqrama əsasən Bakıya getməyimə icazə verdilər. İmtahanların başlamasına isə iki gün qalmışdı.

Avqust ayının 1-də Bakı dəmiryol vağzalına çatdım. Əsgər paltarında ADU-nun qəbul komissiyasına – indiki iqtisad universitetinin binasına gəldim. 3-4 il bundan əvvəl qəbul komissiyası burada yerləşirdi. Heç bir qələbəlik görmədim. Dedilər ki, indi qəbul komissiyası Nizami küçəsindəki 49 nömrəli binada yerləşir. Üz tutdum həmin ünvana. Oraya çatanda qəbul komissiyasının katibinin mənim adımı və familiyamı qışqırdığını eşidib yaxınlaşdım. Katib məni möhkəm məzəmmətlədi ki, niyə vaxtında gəlib imtahan vərəqini götürməmisən… İmtahanları bir-bir verirdim. Kəndimizdən ötrü burnumun ucu göynəyirdi. Axırıncı imtahana dörd gün qalırdı. Qatara minib kəndi-mizə getdim. İki gün qalıb qayıtdım. Axırıncı imtahanı da verdim. Bir neçə gündən sonra adımı qəbul edilənlərin siyahısında görüb çox sevindim. Əsgərlikdən gəldiyim üçün mənə yataqxanada yer də verdilər.

Qrupumuzda 9 nəfər tələbə vardı. Mən də daxil olmaqla 3 nəfər hərbi xidmətdən qayıdanlar idi. Bir neçə nəfər birinci kursdan sonra başqa fakültələrə keçdilər. Axırıncı kursda isə müxtəlif səbəblər üzündən kursda qalanlar bizim qrupa qoşuldular. Hamımız yaxşı oxuyurduq. 4-cü kursda Zahid Hüseynovu Bağdad universitetinə, 5-ci kursda isə Rza Xəlilovu Qahirə universitetinə staj keçməyə göndərdilər. Mən isə Yəmənə getməliydim. Lakin bu ölkə ilə SSRİ arasında münasibətlərin gərginləşdiyinə görə səfər baş tutmadı.

1967-ci ildə universitetdə təhsili başa vurdum. Mənim təyinatımı Naxçıvana verdilər. Həmin vaxt ailəmiz artıq beş il idi ki, orada yaşayırdı. Atam müharibə əlili idi, pensiyası da çox deyildi. Məndən başqa altı bacı-qardaşım məktəb yaşında idilər. Lakin Naxçıvanda mənə iş vermədilər. Dedilər ki, boş yerimiz yoxdur. Xahiş etdim ki, dağ kəndlərindən birinə göndərin, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyərəm, atama kömək lazımdır. Dedilər ki, sənin diplomunda birinci yerdə “ərəb dili müəllimi” yazılıb. Bizdə ərəb dili heç bir məktəbdə tədris edilmir. Məni işlə təmin etməyib Bakıya – Maarif Nazirliyinə qaytardılar.

Nazirin qəbuluna düşmək üçün iki ay vaxt itirdim. Qəbulda nazirdən xahiş etdim ki, məni başqa bir rayona göndərsin. Dedi ki, bizim xərc çəkib məzunu yalnız bir dəfə təyinatla iş yerinə göndərməyə haqqımız vardır. Orta Asiya respublikalarından birinə göndərməsini xahiş etdim. Nazir əsəbiləşdi: “Səni başqa respublikaya gön-dərməyə bizim səlahiyyətimiz çatmır. Sənə azad təyinat verirəm, get, özünə iş axtar…”

Bakıda iş axtarmaq bir nəticə vermədi. Sumqayıt zavodlarının birində, heç olmasa, fəhlə işləmək qərarına gəldim. Şəhər milis şöbəsində işləyən məktəb yoldaşım Kamandar Ələkbərov mənə dedi ki, bu diplomla səni heç bir zavodda fəhləliyə qəbul etməzlər. Onun köməyilə 1968-ci il fevralın 29-da şəhər qəzetinin redaksiyasında korrektor işləməyə başladım. Redaksiyanın köməyilə boru-prokat zavodunun fəhlə yataqxanasında yer verib qeydiyyata götürdülər. Otaqda məndən başqa həbsdən təzəcə azadlığa buraxılmış bir nəfər fəhlə də qalırdı. Mən hər dəfə kitab, yaxud qəzet oxuyanda yaxınlaşıb nə üçün oxuduğumu soruşurdu. Nə deyirdimsə, bir təsiri olmurdu. Hər dəfə də eyni sualı verirdi: “Nə üçün oxuyursan?”…

Heç iki ay keçməmişdi, məni Sumqayıt şəhər hərbi komissarlığına çağırdılar. Məni Müdafiə Nazirliyinin xəttilə hərbi tərcüməçi işləmək üçün xarici ölkəyə göndərmək istədiklərini bildirdilər. Dərhal razılaşdım və lazımi sənədləri toplayıb verdim.

Avqust ayının ortalarında Moskvaya çağırdılar. Bakıdan yeddi nəfər idik. Baş Qərargahda qəbul zamanı tərcüməçilərin işləri ilə məşğul olan polkovnik – şöbə rəisi hamımızı Misirə göndərmək istədiklərini bildirdi. Ərəb dilini necə bilməyimizi yoxlamaq üçün hamımızı hərbi tərcüməçilər hazırlayan instituta göndərdi. O birisi gün yenidən həmin şöbə rəisinin qəbuluna gəldik. Polkovnik təəssüflə bildirdi: “Vəziyyət dəyişib. Krasnodar Ali Avi-asiya Məktəbində tərcüməçilərə böyük ehtiyac vardır, gedin, orada 6-7 ay işləyin, sonra çağırıb göndərərik.” Lakin yoldaşlarımdan bir neçəsi etiraz edib bildirdi ki, biz xaricə getmək istəyirik. Şöbə rəisi hirsləndi: “Siz artıq Silahlı Qüvvələrin zabitlərisiniz, sizi haraya istəsək göndərə bilərik. Türküstan Hərbi Dairəsində vzvod komandiri lazımdır, sizi oraya da göndərə bilərik”. Mən Ağaqasım Qasımovu və Mübariz Əsədovu yola gətirdim, daha doğrusu, Krasnodarı təriflədim ki, yaxşı yerdir, Bakıya da yaxındır. Həm də tərcüməçi işləyəcəyik, təcrübəmiz də artacaq. Biz üçümüz razılaşdıq və elə həmin gün qatarla Moskvadan Krasnodara yola düşdük. Dörd nəfər isə qəbuldan çıxan kimi şöbə rəisinə məlumat vermədən Bakıya qayıtdı. Sonralar eşitdik ki, onları təzədən Moskvaya çağırıb, doğrudan da, Türküstan Hərbi Dairəsinə, amma Frunze Ali Aviasiya Məktəbinə tərcüməçi işləməyə göndəriblər.

1968-ci il sentyabrın 1-də Krasnodar Ali Aviasiya Məktəbində hərbi libasdaydıq. Hərəmizi bir qrupa tərcüməçi təyin etdilər və dərhal işə başladıq. Mühazirələri tərcümə edib ərəb ölkələrindən gəlmiş kursantlara diktə edirdik. Artıq 7-8 ay idi ki, işləyirdik. Komandanlıq işimiz-dən çox razı idi. Lakin xaricə göndərmək məsələsi, elə bil ki, tamamilə yaddan çıxmışdı. Bir gün mən növbətçi olduğum vaxt yoldaşlarım şəhərdən Baş Qərargaha – tərcüməçilərin işləri ilə məşğul olan həmin polkovnikə zəng edib bildirirlər ki, 8 ay keçib, biz xaricə getmək istə-yirik. Polkovnikin nə cavab verdiyini bilmirəm. Lakin o birisi gün səhər tezdən bütün tərcüməçiləri aviasiya məktəbi rəisinin qəbul otağına yığdılar. Rəis ağzı köpüklənə-köpüklənə dedi: “Siz nə üçün bizdən icazəsiz Moskvaya zəng etmisiniz?! Siz burada lazımsınız. Bu yaxınlarda təzə qruplar gələcəkdir. Qoy xaricə başqalarını gön-dərsinlər. Siz zabitsiniz, əmrə tabe olmalısınız. Gedin, işinizlə məşğul olun.”

…Nəhayət, 1969-cu ilin iyun ayının axırlarında hamımızı Misirə göndərdilər. Bizi Qahirə aeroportunda gecə saat 4-də artıq iki il burada işləyən Zahid Hüseynov qarşıladı. Yoldaşlarımı Qahirədə və ona yaxın yerlərdəki hərbi hissələrə göndərdilər. Məni isə Süveyş kanalına – döyüşən 2-ci ordunun qərargahında artilleriya müşavirinin tərcüməçisi təyin etdilər. Ramiz Mürsəlov artıq bir il idi ki, burada ordu komandanının baş müşaviri general Bukatovun tərcüməçisi işləyirdi. Sovet hərbi müşavirləri, mütəxəssisləri və onların tərcüməçiləri də Misir əsgər və zabitləri kimi blindajlarda yaşayırdılar. Hər həftənin cümə axşamı günü nahardan sonra avtobusla Qahirəyə yollanırdıq. Şənbə günü səhər saat 6-da isə Qahirədən Süveyş kanalına qayıdırdıq. O vaxt Misirlə İsrail arasındakı müharibədə hələ atəşkəs yox idi. İsrailin hərbi təyyarələri Misirin Süveyş kanalı zonasındakı hərbi hissələrinin mövqelərini və hətta ölkənin içərisindəki mülki və hərbi obyektləri də bombardman edirdilər.

2-ci ordunun qərargahında işləyən sovet mütəxəssisləri cəbhə xətti sayılan Süveyş kanalından təqribən 20 kilometr qərbdə yerləşən Təll-Kəbir şəhərinin yaxınlığındakı qospitalın ərazisində çiy kərpicdən tikilmiş və vaxtilə ingilis serjantları üçün nəzərdə tutulmuş birmərtəbəli evlərdə yaşayırdıq. 1970-ci il yanvarın 7-si gümə axşamı günü idi. Günorta saat 1-ə beş dəqiqə qalırdı. İşdən qayıtmışdıq. Nahar edib Qahirəyə istirahətə getməliydik. Tərcüməçisi olduğum polkovnik A.Y.Anisimov UAZ maşınını mənim yaşadığım evin 5-6 metrliyində olan şlaqbaumun yanında dayandırıb məndən sürücüyə gələn həftə üçün tapşırıqlarını tərcümə etməyi tələb etdi. Dedim ki, narahat olmayın, sonra özüm hər şeyi sürücüyə izah edərəm. Yaxşısı budur ki, indi tez yeməkxanaya gedək. Birinci növbədə – təmiz qab-qacaqda nahar edək, bir az geciksək, ikinci növbəyə qalacağıq. Yeməkxanada işləyən əsgərlərin ikinci növbə üçün qab-qacağı yaxşı təmizləməyə imkanları olmur. Rəisimin acığı tutub getdi. Mən isə öz otağıma girdim. Əsəbiləşmişdim. Dəftərçəmi dolabın üstünə atıb əsgər çarpayısına uzandım ki, bir az istirahət edim. Lakin yeməkxanada birinci növbədə nahar etmək fikri məni rahat qoymurdu. Tərs damarım tutmuşdu, tez qalxıb arxa qapıdan çıxdım. Elə bu vaxt İsrail təyyarələri qospitalı və hərbi hissəni bombardman etməyə başladılar. Mən partlayış səsini eşidib tez yerə uzandım.

İsrail təyyarələrindən biri o qədər alçaqdan uçurdu ki, hətta təyyarəçinin sifətini lap aydın gördüm. Raketlərdən biri cəmisi bir neçə dəqiqə bundan əvvəl maşınımızın dayandığı yerə düşmüşdü. Mənim otağım və cəmisi bir neçə addımlıqda – şlaqbaumla üzbəüzdə yerləşən mühafizəçilərin ofisi darmadağın olmuşdu. Uzandığım yerdə burnumdan bir qarış aralıda əl boyda bir qəlpə gördüm. Onu xatirə olaraq saxlamaq üçün götürmək istədim. Qəlpə çox isti olduğundan əlimi yandırdı. Tez yerə atdım. Qalxıb yeməkxanaya getdim. Polkovnik Anisimov məni görüb üzrxahlıq etdi: “Əgər mən həmin yerdə sürücüyə tapşırıq verməyə başlasaydım və sən də dediklərimi tərcümə etsəydin, indi biz burada görüşə bilməzdik. Mən sağ qalmağıma görə sənə minnətdaram…” Bir azdan xəbər çıxdı ki, polkovnik N.İ.Kalçenko yoxdur. Məlum oldu ki, o məni axtarırmış. Məndən soruşdular. Dedim ki, mən onu dünəndən bəri görməmişəm. Axtardılar və onun meyitini mənim darmadağın olmuş otağımın kərpiclərinin altından çıxartdılar. Deməyəsən, həmin gün Kalçenkonun ad günüymüş. Lakin general onu qarnizonda növbətçi təyin edibmiş. O da Qahirəyə arvadına telefonla zəng edib bu gün gələ bilməyəcəyini bildirmək üçün mənim yanıma gəlirmiş. Mühafizəçilərin ofisində telefonla tərcüməçisiz danışmaq mümkün deyildi. Deyəsən, mən arxa qapıdan çıxanda o da əsas qapıdan içəri giribmiş…

Təhlükəsizlik baxımından ordu qərargahında işləyən sovet hərbi müşavirləri və mütəxəssislərini cəbhə xəttindən – Süveyş kanalından nisbətən uzaqda yerləşdirməyi qərara aldılar. Bizi Süveyş kanalından təqribən 60 kilometr qərbdə yerləşən Cəfəriyyə kəndində ikimər-təbəli bir binaya yerləşdirdilər. Bir həftə burada yaşadıq və cümə axşamı günü nahardan sonra Qahirəyə yollandıq. Şənbə günü Qahirədən qayıdanda siçovulların döşəklərimizin pambığını atıq-atıq etdiklərini gördük. Bir neçə gündən sonra hamımızı cəbhəyə yaxın olan Əl-Qassasin kəndinin portağal plantasiyasının ərazisindəki blindajlara köçürdülər.

O vaxtlar Qahirədə 20 nəfərdən çox azərbaycanlı hərbi tərcüməçi işləyirdi. Bizdən 5-6 nəfər cümə günü Baş Qərargahda tərcüməçi işləyən Zahid Hüseynovun qaldığı mənzilə yığışırdıq, axşam isə kinoya gedirdik. Yanvarın 7-də axşam bir yerə yığışanda bombardmana düşdüyümü və polkovnik Kalçenkonun həlak olduğunu danışdım. Zarafatla dedilər ki, gələn dəfə həmin yerdən uzaqda dayanarsan. Üç həftədən sonra yanvarın 28-də Qahirəyə gələndə tərcüməçi yoldaşlarımın bir yerə yığışdıqlarını gördüm. Gözləri yaşlı idi. Məlum oldu ki, İsrail təyyarələri Qahirədən cənubda yerləşən Dəhşurdakı hərbi hissəni bombardman ediblər. İsrail təyyarəsindən buraxılan raket sovet və Misir zabitlərinin müşavirəsi keçirilən bunkeri darmadağın edib. Tərcüməçi Ziyəddin Yusifov, üç sovet polkovniki və çoxlu misirli zabit həlak olub. Bundan sonra bir daha taleyimdən şikayətlənməməyi qərara aldım. Mən hər gün bombardmana məruz qalan döyüş bölgəsində işlədiyim halda salamat qal-mışdım. Ziyəddin isə Süveyş kanalından təqribən 200 kilometr uzaqlıqda yerləşən Dəhşurda, özü də İsrail təyyarələrinin cəmisi bir dəfə hücum etməsi nəticəsində həlak olmuşdu.

Artıq bir il idi ki, döyüş bölgəsində işləyirdim. Ordu komandanının yeni baş müşaviri general B.N.Dzotsiyev məni özünə tərcüməçi götürdü. Doğrusu, istəmirdim. Hər bir tərcüməçi bir il döyüş bölgəsində işlədikdən sonra onu Qahirəyə keçirirdilər. Hiss edirdim ki, general məni buraxmayacaq. Elə də oldu. General Dzotsiyev mənim Qahirəyə keçirilmək məsələm ortaya qoyulanda qətiyyətlə bildirdi ki, o, başqa tərcüməçi ilə işləmək istəmir. Buna görə də mənim məsələmi gündəlikdən çıxartdılar. 1972-ci il avqustun 5-dək Süveyş kanalı zonasında işlədim. Misirli zabitlərlə bir yeməkxanada qidalanırdıq. Yediyimiz düyü, mərcimək şorbası, qayğanaq və quru çörək idi. Şam yeməyində yeməkxanada işıq yandırmırdılar: İsrail təyyarəçiləri işıq gələn yerləri bombardman edirdilər.

1972-ci ilin may ayında Misir ilə SSRİ arasındakı münasibətlərdə müəyyən gərginlik yaranmışdı. Bu barədə öz fikrimi açıqlamaq niyyətində deyiləm. Bu iki dövlətin arasındakı razılaşmaya əsasən 1972-ci il iyul ayının 25-dən başlayaraq Misirdəki sovet hərbi müşavirlərinin və mütəxəssislərinin təcili olaraq ölkədən çıxarılmasına başlandı. Hər gün Qahirə hərbi aerodromundan Moskvaya iki sərnişin təyyarəsi yola salırdıq. Avqust ayının 5-də axırıncı təyyarələrdən biri ilə Misiri tərk etdim. Bundan bir gün əvvəl baş vermiş bir hadisənin üstündən keçmək istəmirəm. Avqustun 4-də səhərisi gün Moskvaya uçacaq təyyarədə gedənlərin çamadanlarını gömrükdən keçirmək lazım idi. Qərargahda bunun üçün çamadanlar doldurulmuş avtobusu müşayiət etmək məqsədilə bir nəfər tərcüməçi axtarırlar. Tərcüməçilərin əksəriyyəti artıq bundan əvvəlki reyslərlə Moskvaya göndərilmişdi. Qərargahda məlum olub ki, general Dzotsiyevin tərcüməçisi hələ buradadır. Generaldan icazə alıb məni həmin avtobusla Qahirə hərbi aerodromundakı gömrükxanaya göndərdilər. Gömrük işçisi çamadanlara baxanda çox təəccübləndi: “Bəs bunların sahibləri haradadır?”. Dedim ki, sabah saat 5-də aeroporta gələcəklər. Dedi ki, mən çamadanları yox-lamalıyam. Dedim ki, məndə onların heç birinin açarı yoxdur. Çox çək-çevirdən sonra heç olmasa bir çamadanı yoxlayacağını bildirdi. Mənim də əlacım qalmamışdı. Razılaşdım. Axtarıb lap altdan bir çamadanı göstərib onu çıxarmağı tələb etdi. Mən də dartıb çıxardım. Açmağı təklif etdi. Mən də açarsız açdım. İçindəki ərəbcə kitabları görüb çox təəccübləndi. Çamadanların hamısını təyyarəyə yükləməyə icazə verdi. Sonra mənə yaxınlaşıb çamadanı necə açdığımı soruşdu. Dedim ki, o, mənim öz çamadanım idi, özü də açarla bağlamamışdım. Xeyli güldük. Beləliklə, mənim Misirdəki hərbi tərcüməçi fəaliyyətim başa çatmış oldu. Həmin müddət ərzində nələr çəkdiyimin təfsilatına varmaq istəmirəm. Misir haqqında ən xoş xatirələr indiyədək qalmaqdadır. Hələ də təəssüflənirəm ki, üç il Misirdə yaşadım, amma Asuan bəndini görmək mənə nəsib olmadı… 1970-ci ildə “Əsgəri rəşadətə görə” medalı və 1972-ci ildə isə “Döyüş xidmətlərinə görə” medalı ilə təltif edilmişəm. Axırıncı medalı isə yalnız 1975-ci ilin mayında məni tapıb respublika hərbi komissarlığına çağırıb təqdim etdilər.

Sumqayıta köhnə iş yerimə – şəhər qəzeti redaksiyasına qayıtmalı oldum. Yenidən korrektor işləməyə başladım. Birotaqlı mənzil verdilər. Evləndim. Yenidən hərbi tərcüməçi kimi xaricdə işləməyə dəvət etdilər.

1976-cı il oktyabrın 20-də ailəmlə birlikdə Əlcəza-irə yollandım. Oğlum Fəridin qırxı təzəcə çıxmışdı. Paytaxtdan 100 kilometr qərbdə Aralıq dənizinin sahilində yerləşən kiçik Şerşel şəhərindəki ümumqoşun hərbi akademiyasında 1981-ci il aprel ayının 20-dək hərbi tərcüməçi işlədim. Azərbaycandan beş nəfər idik: Cəmil Bünyadov, Rafiq Əliyev, Şəfi Əfəndiyev, Eynulla Baxşıyev və mən. Səhər saat 7-dən nahara qədər əsas dərsləri tərcümə edirdik. Axşam saat 5-dən 7-dək kursantların səhərki dərslərə hazırlaşmasına nəzarət edirdik. Yaranmış sualları müəllimlərə, onların cavablarını da kursantlara tərcümə edirdik. Bəzən bunlardan əlavə gecə dərslərinə də gedirdik. 1978-ci ildə qızım Leyla anadan oldu. Beləcə 4 il yarım Əlcəzairdə hərbi tərcüməçi işlədim. Ailəm yanımda olduğuna görə, işdən başqa heç nəyin qayğısını çəkmirdim.

Ezamiyyətdən qayıtdıqdan sonra yenidən Sumqayıta döndüm və yenə də korrektor işləməyə başladım. Birotaqlı mənzilim artıq dörd nəfər üçün darısqal idi. 1983-cü ildə üçotaqlı mənzil verdilər. 1984-cü ildə oğlum Nurlan anadan oldu. 1985-ci ilin dekabrında məni hərbi tərcüməçi kimi İraqa yolladılar. Yenə də müharibə gedən bölgəyə düşmüşdüm. İran-İraq müharibəsinin qızğın çağı idi. Ailəmi özümlə aparmaq mümkün olmadı. Buradakı azərbaycanlı hərbi tərcüməçilər məndən çox cavan idilər. İki il işlədikdən sonra bir il də işləməyi təklif etdilər. Lakin razılaşmadım. 1987-ci ilin lap axırlarında ezamiyyətdən qayıtdım. 1988-ci il fevralın 28-də məzuniyyətimin vaxtı qurtardıqdan sonra yenidən redaksiyaya getdim. Lakin bu dəfə məni redaksiyada işə bərpa etmədilər. Artıq Sumqayıt hadisələri baş vermişdi…

Bakıda iş axtarmağa başladım. “Azərinform”da beşaylıq sınaq müddəti keçdikdən sonra 1988-ci ilin avqustunda tərcüməçi-redaktor vəzifəsinə qəbul etdilər. Burada əsasən rus dilindən SİTA-nın və bölgə müxbirlərinin materiallarını tərcümə edirdim. O vaxtlar bölgə müxbirləri öz materiallarını rus dilində yazmalı idilər. 1993-cü ilin fevralında isə Prezident aparatının Nəşr və tərcümə sektorunda məsləhətçi vəzifəsinə işə götürdülər. O vaxtdan burada işləyirəm.

Xarici ölkələrə bu ezamiyyətlərdən əlavə iki dəfə 1974-cü ildə Krasnovodskda və 1982-ci ildə isə Simfero-polda altıaylıq hərbi toplanışlarda da iştirak etmişəm. Həmin toplanışlar zamanı da yalnız hərbi tərcüməçi kimi işləmişəm. Rütbəmi isə baş leytenantdan yuxarı qaldırmayıblar. Bunun səbəbini isə özümdə görürəm. Çünki heç vaxt tələb etməmişəm.

Bəzən mənə elə gəlirdi ki, ərəb dili mütəxəssisi kimi tərcümə ilə məşğul olmaq mənə bir daha müyəssər olmayacaqdır. Sumqayıtda işləyəndə ərəb və rus dillərindən kiçik hekayələr tərcümə edib şəhər qəzetində dərc etdirirdim. “Azərinform”da işləyəndə isə respublikanın müxtəlif qəzetlərində Azərbaycan dilinin bəzi məsələləri barədə yazılar dərc etdirmişəm. “Kaspi” qəzeti bəzi lüğətlər və tərcümələr barədə irihəcmli yazılarıma öz səhifələrində yer vermişdir. “Mütərcim” jurnalı isə ərəb dilindən iki hekayəni mənim tərcüməmdə dərc etmişdir. “Yazıçı” nəşriyyatı 1996-cı ildə tərcümə və tərtib etdiyim “Ərəb yumoru” kitabını buraxmışdır. İlk ərəb lətifələrini hələ tələbəlik illərində universitet qəzetində dərc etdirmişdim. Sonra ərəb dilindən etdiyim hekayələrin tərcümələrini kitab halında buraxmağı qərara aldım. “Azərnəşr” nəşriyyatı 2004-cü ildə ərəb ölkələri yazıçılarının hekayələrindən ibarət “Şəhidlər bu həftə qayıdacaqlar” kitabını, 2007-ci ildə Misir yazıçısı Ənis Mənsurun “Aforizmlər” kitabını və 2008-ci ildə isə “Kitab klubu” nəşriyyatı Misir yazıçısı Curci Zeydanın “Kərbəla dilbəri” romanını mənim tərcüməmdə buraxmışdır. Bu roman mənim üçün ən əzablı tərcümə olmuşdur. 1996-cı ildə “Yazıçı” nəşriyyatından bu romanın 1911-ci ildəki nəşrini ərəb qrafikasından kiril qrafikasına transliterasiya etməyi çevirməyi xahiş etdilər. Dedim ki, bu çox çətin işdir. Dilimiz o vaxtdan bəri çox inkişaf etmişdir. Ona görə də həmin tərcümənin özünə çoxlu izahlar yazmaq lazım gələcəkdir. Hələ oxucuların onu bəyənəcəkləri də şüb-həlidir. Yaxşısı budur, mən onu ərəbcədən ikinci dəfə tərcümə edim. Razılaşdılar. Mən də gecə-gündüz işlədim və 5 aydan sonra tərcüməni təhvil verdim. Kitabı nə vaxt buraxacaqları ilə maraqlanmırdım. Çünki özləri sifariş vermişdilər. Deyəsən, 2003-cü il idi. Təsadüfən eşitdim ki, “Yazıçı” nəşriyyatını ləğv ediblər. Tərcümənin əlyazma-sını çox axtardım. Hətta, S.Mümtaz adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivinə də gedib çıxdım. Dedilər ki, bizə belə bir tərcümə təhvil verməyiblər. Bir nəfər dedi ki, “Yazıçı” nəşriyyatının bütün daşınar əmla-kını Dövlət Əmlak Komitəsinə təhvil veriblər. Orada isə mənə dedilər ki, “belə bir hadisə baş verməyib”. Romanı yenidən tərcümə etməyə başladım. Tərcümə əsnasında hiss edirdim ki, itən variant o qədər də yaxşı olmayıb. Tələsikliyə yol verdiyimi açıq-aydın hiss edirdim.

Qəzetlərdə, jurnallarda və kitablarda rast gəldiyim və “tərcümə inciləri” adlandırdığım qeyri-dəqiq, hətta gülməli tərcümə cümlələrindən ibarət kolleksiyam da vardır. Lakin indi onları sistemləşdirmək üçün vaxtım yoxdur. Əcəl imkan versə, onları da ərsəyə çatdıracağam. “Kitab klubu” nəşriyyatı 2014-cü ildə əsasən tərcümə sənəti və tərcüməçilər barədə aforizmlərimdən ibarət “Перевод спасет мир” (“Dünyanı tərcümə xilas edəcəkdir”) kitabımı rus dilində nəfis şəkildə nəşr etmişdir. Azərbaycanca da aforizmlərim vardır. Lakin onlar rusca yazdıqlarımın tərcüməsi deyildir.

Kitab həvəskarlarındanam. Xoşuma gələn kitabı baha olmasına baxmadan hökmən almalıyam. Tanışlarım mənim kitabxanama həsəd aparırlar. Kitabxanamda əsasən azərbaycanca, rusca, ərəbcə, türkcə və farsca kitablar üstünlük təşkil edir. Bir dəfə Türkiyə tarixçisi Yılmaz Öztunanın 1989-cu ildə Ankarada buraxılmış “İslam dövlətləri” kitabını oxuyurdum. Müəllifin öz əsərinin birinci cildinin 666-cı səhifəsində yazdığı belə bir cümləsi məni lap tövrümdən çıxardı: “Çağatay lehcesi, Osmanlı lehcesindən sonra, bütün Türk lehcelerinin en zenginidir. Azeri lehcesi 3-cü yerdedir”. Müəllifin dilimizi “ləhcə” adlandırmasını bir yana qoyaq, cığatay dilinin bizim dilimizdən zəngin olması məni lap təəccübləndirdi. Tarixdən məlumdur ki, cığatay dili Orta Asiyada qədim uyğur və oğuz-qıpçaq dillərinin əsasında yaranmış və sonralar özbək dilinin əsasını təşkil etmiş bir dil olmuşdur. Hətta bəzi tarixçilərin yazdığına görə cığatay dili cəmisi bir əsr yarım mövcud olmuşdur. Tədricən aradan çıxmışdır. Əslində isə Çingiz xanın nəvəsi Cığatayın başçılıq etdiyi tayfanın dili olmuşdur. Belə çıxır ki, bizim dilimiz zənginliyə görə bu dildən sonra 3-cü yerdə durur? Görəsən, Y.Öztuna hansı meyarlara əsaslanaraq belə bir qənaətə gəlib?..

Bütün bunlardan sonra, yəqin ki, bu kitabı nə üçün “Bizim gözəl dilimiz” adlandırdığım aydındır. Hər şeydən əvvəl, qeyd etməliyəm ki, adətən, dünyada hər hansı bir dili ən çox kimlərin korladığı barədə söhbət gedəndə birinci yerdə tərcüməçiləri, sonra isə jurnalistləri göstərirlər. Bu, tərcüməçilər barədə çox ədalətsiz hökmdür. Axı, tərcüməçilər dili niyə korlasınlar? Əgər bəzi dilçilərin yazılarını diqqətlə oxusanız, nələr aşkar etməzsiniz. Tərcüməçi ən azı iki dili – ana dilini və bir xarici dili yaxşı bilir. O, hətta xarici müəllifin buraxdığı səhvləri aşkar edib onlara öz münasibətini bildirir. Tərcüməçi öz ana dilini yaxşı bilməsə, heç vaxt yazılı tərcüməyə əl qatmaz.

Bu kitaba indiyədək müxtəlif qəzet və jurnallarda dərc edilmiş məqalələrimi daxil etmişəm. Lakin indi həmin yazıları oxuyanda bəzi fikirlərim özümdə qəribə hisslər doğurur. Əlbəttə, bəzi səhvlərə yol vermişəm. Ona görə də yazıların bəzilərində bir sıra orfoqrafik və üslubi düzəlişlər etmişəm. Gətirdiyim faktların bəzisinin dəqiq olmadığını, bəzilərinin isə artıq köhnəldiyini aşkar etmişəm və onları da ixtisar etmişəm. Bütün yazılarda “olunmuş”, “olunur” və “olunmuşdur” sözlərini müvafiq olaraq “edilmiş”, “edilir” və “edilmişdir” sözləri ilə əvəz etmişəm.

Müasir Azərbaycan dili türk dilləri arasında ən sanballı dildir. Onun çox gözəl məntiqi vardır. Müasir türk dili ilə müqayisədə Azərbaycan dili çox inkişaf etmiş, əlifbası, fonetikası, morfologiyası, leksikası mükəmməl olan bir dildir. Lakin təəssüflər olsun ki, son vaxtlar dilimizin imkanlarından düzgün istfadə edə bilməyənlər kobud səhvlərə yol verirlər. Heç kəs də belələrinə irad tutmur, öz münasibətini bildirmir. Bu dil hamımıza məxsusdur. Dili-mizi korlayanların kim olmasına baxmayaraq onların hər bir səhvi mətbuatda müzakirə edilməlidir. Əks təqdirdə, dilimizi təhriflərdən necə qorumaq olar? Ədəbi dilimiz isə dünyanın ən inkişaf etmiş dilləri ilə bir sırada durur.

Kitabdakı fikirlər mənim şəxsi rəyimdir və onlardan imtina etmək fikrində deyiləm. Bəziləri məni xırdaçılıqda təqsirləndirirlər. Məncə, Azərbaycan dilinin xırda məsələ-ləri ola bilməz.

Müəllif

HƏRBİ TERMİNLƏRİMİZ ÇOX DƏQİQ OLMALIDIR

“Azərbaycan müəllimi” qəzetinin “Azərbaycan dilində termin yaradıcılığı məsələləri” müzakirəsi çox vacib işdir. Elmin müxtəlif sahələrində çalışan alimlər, mütəxəssislər vaxtaşırı öz fikirlərini, təkliflərini bildirir, bu işə daha yaxından kömək göstərirlər. Terminlərlə iş bir dəfəlik iş ola bilməz. Sevindirici haldır ki, respublikamızda elmi konfranslar, qəzetlərimizdə müzakirələr keçirilir. “Terminologiya məsələləri” toplusunun nəşrə başlaması xüsusilə təqdirəlayiqdir.

Lakin nədənsə, bu mötəbər yığıncaqlarda hərbi terminlərimiz barədə ya heç nə deyilmir, ya da çox az danışırlar. Halbuki hər gün rus dilində radio, televiziya verilişlərində, qəzetlərdə, müxtəlif yazılarda çoxlu hərbi anlayışlarla rastlaşırıq və onları rusca yaxşı başa düşürük. Lakin həmin fikirləri Azərbaycan dilində ifadə etməyə çətinlik çəkirik. Məgər bu, hərbi memuar ədəbiyyatının incilərinin dilimizə tərcümə edilməməsinin səbəbi deyilmi?

Terminlərin əsas meyarı onların təkmənalı və dəqiq olması fikri hərbi terminologiyada özünü daha bariz şəkildə göstərir. Bütün inkişaf etmiş dillərdə hərbi dil çox quru dil hesab edilir. Bu, hər şeydən əvvəl, hərbi işin spesifikasından və onun terminlərindən yaranır. Doğrudan da, hərbi dil sözçülüyü, sözün bir neçə yerə yozulmasını sevmir, həmişə konkretliyi ön planda saxlayır. Bu da aydındır. Başqa sözlə desək, hərbi dildə hər şey öz adı ilə adlandırılır. Dilimizin hərbi terminləri də məhz belə olmalıdır.

Azərbaycan dilində ilk hərbi terminlər lüğətini 1926-cı ildə general Ə.Şıxlinski tərtib edib nəşr etdirmişdir. Həmin vaxtdan bəri, ümumiyyətlə, hərbi terminologiya çox inkişaf etmiş, zənginləşmişdir. “Gənclik” nəşriyyatının 1981-ci ildə təkrar nəşrlə buraxdığı “Rusca-azərbaycanca qısa hərbi lüğət” isə müqəddimədə qeyd edildiyi kimi həm izahlı lüğət, həm də tərcümə lüğəti, yəni terminologiya lüğətidir. Bəlkə də elə buna görədir ki, o nə izahlı lüğət, nə də terminlər lüğəti kimi ehtiyacı ödəyir.

Lüğətdə bəzi sözlərin Azərbaycan variantı 1960-cı illərdən əvvəlki orfoqrafiya qaydalarında göstərildiyi kimi yazılmışdır: amartizator, panton, kallimator, qaravul, partupey, kilotonna, meqatonna, meqatonn, tonn, minamyot, minamyotçu, minanos, kişlaq, eşalon, sistema, ləvazımat, fılan, absolüt, absolyut, nalayıq, provakasiya və s. Hələ bəzilərinin dilimizdə işlənmədiyini demirik.

Bəz`ən rus dilindəki bir terminin qarşısında 2-3, hətta 4 termin yazılıb. Boy, bitva, srajeniya sözlərinin hər binin qarşısında döyüş, vuruşma, dava, vuruş sözləri verilib. Halbuki “boy” sözünü – “döyüş”, “bitva”nı – “vuruşma”, “srajeniye”ni – “vuruş” kimi yazıb sabit şəklə salmaq olardı. “Ukrıtiye”ni “daldalanacaq”, “ubejişe”ni “sığınacaq” şəklində sabitləşdirmək vacibdir. “Strelok” – “atıcı”, “motostrelok” – “motoatıcı”, “motostrelkovaya rota” – “motoatıcı rota” və s. yazmaqla kifayətlənmək lazım idi. Həmin terminlərdən sonra “motonişançı” yazmaq səhvdir. Çünki “nişan” sözü yalnız “pritsel” sözünün yerində işlənə bilər. “Navodka” müqabilində isə yalnız “tuşlama” işlətmək olar.

Rus hərbi terminologiyasında çox geniş işlədilən “zona”, “siqnal”, “baza” sözləri haqlı olaraq eynilə saxlanılmışdır. Lakin bəzi hallarda həmin mənalarda “sahə”, “zolaq”, “qurşaq”, “işarə”, “duracaq” sözləri də işlədilmişdir. Niyə dilimizdə vətəndaşlıq hüququ qazanmış bu sözlərin yerinə başqa sözlər işlədək? “Sualtı qayıqlar duracağı” əvəzinə sualtı qayıqlar bazası” işlətmək lazım idi. “Deystvuyuşaya armiya – hərəkət edən ordu, vuruşan ordu”, “deystvuyuşiye voyska – vuruşan ordu” yazılıb. Axı bunlar dilimizdə “döyüşən ordu”, “döyüşən qoşunlar” şəklində çoxdan sabitləşmişdir. “Usloviya peremiriya – müvəqqəti sülh şərtləri” deyil, “barışıq şərtləri” olmalıdır. “Sverxzvukovaya skorost – səs itiliyindən çox sür`ət” əvəzinə “səsdən iti sür`ət” işlətsək dilimizdə daha yaxşı səslənmirmi? “Soprikosnoveniye – bitişmə, bitişiklik, yanaşılıq, toxunma (üz-üzə durma)” əvəzinə bir söz – “təmas” kifayət edərdi. “Sosredotoçeniye – toplama, toplanma, yığma, yığılma, cəmləmə, cəmləşdirmə” yazmaqdansa, “təmərküzləşdirmə, təmərküzləşdirilmə” işlədilsə, daha konkret olmazmı? “İmitasiya”nı “yamsılama” şəklində verməkdənsə, elə “imitasiya” şəklində saxlamaq daha doğru olardı. Nə vaxtdan dilimizdə “qəlpə” hərbi termin hesab edilməyib? “Oskolki – çarpara” verməkdənsə, “qəlpə” sözü daha münasib deyildimi? “Tranşeya – xəndək”, “okop – səngər”, “xodı soobşeniya – gediş-gəliş xəndəkləri”, “rov – qanov”, “yaçeyka – hücrə” terminlərini yalnız bu şəkildə sabitləşdirmək lazım idi. “Boyeqolovka” müqabilində “döyüş-təpə” vermək çox süni çıxır. Son vaxtlar çox gözəl bir termin sabitləşib: “döyüş başlığı”! Həmin mənada əvəzsiz termindir. “Pozitsiya” dilimizdə “movqe”dir. “Mövqe” əvəzinə “meydan” işlətmək düzgün deyildir.

“Perebejçik” “qaçqın”dır, amma nə “qaçaq”, nə də “fərari” deyildir. “Dezertir” “fərari”dir. “Razvedçik” “kəşfiyyatçı”dır, amma ona “casus” demək düzgün deyildir. “Şpion” “casus”dur. Bizcə “çasovoy”u “keşikçi”, “rikoşet”i “səktirmə” vermək daha dəqiq olardı. “Zol”, “əhl”, “əndişə”, “əngəl” terminlərini, görəsən, hansı hərbi məqamlarda işlətmək mümkündür?

“Koordinator toru”, “kilometrlər toru” istilahlarında “tor” əvəzinə “şəbəkə” sözü işlədilməli idi. Aşağıdakı terminlərin mötərizədə göstərilən variantları işlədilməli idi: buzlaşmayan məhlul (donmayan məhlul), qaz sığınacağı (qazdan sığınacaq), məsafəni rəf etmək (məsafəni qət etmək), özünü əsirliyə vermək (!) (əsir düşmək), yolu aşmaq (yolu keçmək), taxta tank minası (tanklar əleyhinə taxta mina), taxta piyada minası (piyadalar əleyhinə taxta mina), atəşi düzəldən təyyarə (atəşi təshih edən təyyarə), yer şarı (!) (yer kürəsi), idarə edilən reaktiv tank əleyhinə mərmilər batareyası (tanklar əleyhinə idarə edilən reaktiv mərmilər batareyası), yeriməyən hədəf (hərəkət etməyən hədəf), çoxdərəcəli raket (çoxmərhələli raket), yeriyən müşahidə məntəqəsi (hərəkət edən müşahidə məntəqəsi), rahat alışan maddə (tez alışan maddə), yanacaqla dolu şüşə (yandırıcı qarışıqla dolu butulka), saxta həmlə (aldadıcı həmlə), cəbhəkənarı zona (cəbhəyə yaxın zona), yanacaq və yağlayıcı maddələr (yanacaq və sürtgü materialları), çevrilmiş sıra (açılmış sıra) və s.

Komandalar və komanda sözlərinin bəzilərini dilimizə daha yatımlı etmək ehtiyacı hiss edilir: “İdti v noqu!” – “Ayaqla get! Sayla get!” əvəzinə yalnız “Ayaqlaş!”, “Şire şaq!” – “Gen addım!” əvəzinə “İri addımlarla!”, “Razomknis!” – “Açıl!” əvəzinə isə “Seyrəl!” yazılsaydı, daha münasib və dəqiq olardı.

Müasir terminologiyanın prinsiplərinə riayət edilməklə tam hərbi terminlər lüğətimizi yaratmağın vaxtı çoxdan çatmışdır.

“Azərbaycan müəllimi” qəzeti, 12 iyul 1985-ci il

DÜZGÜNMÜ ADLANDIRIRIQ?

Müasir Azərbaycan dilində işlədilən bəzi xarici coğrafi adların hazırda istifadə etdiyimiz şəkildə işlənməsi məntiqi cəhətdən şübhə doğurur. Belə coğrafi adlardan biri “Ərəbistan dənizi” oykonimidir. Orta əsrlərdən 1926-cı ilədək, yə`ni latın qrafikasına keçənədək Azərbaycan yazıçıları, jurnalistləri, səyyahları, tarixçi alimləri öz əsərlərində həmin dənizdən bəhs edərkən “Ərəb dənizi” ifadəsindən istifadə etmişlər. Rus dilində hələ keçən əsrlərdən işlədilən və hazırda da qüvvədə qalan “Araviyskoye more” adı avropalılardan alınmışdır – rus şərqşünaslığının erkən çağlarında həmin ad ingiliscəsinə uyğunlaşdırılıb götürülmüşdür. Halbuki hazırda rus dilində bir çox təşkilat, dövlət adlarındakı “Əl-Ərəbi” sözü “Arabskiy” şəklində tərcümə edirlər: “Liqa Arabskix Qosudarstv”, “Siriyskaya Arabskaya Respublika” və s. Deməli, rus dilində də “Araviyskoye more” deyil, ”Arabskoye more” şəklində işlədilməlidir. Çünki “Əl-Ərəbi” adını iki şəkildə tərcümə etməyə heç bir lüzum yoxdur.

Nəzəpə almaq lazımdır ki, myasir dilimizdəki “-istan”, “-ıstan”, “-ustan” və “-üstan” kimi şəkilçilərindən əsasən hər hansı bir xalqın daha çox məskunlaşdığı ərazini, nadir hallarda isə nəyinsə çox olduğu yeri adlandırmaq üçün istifadə edilir: Türkmənistan, Qırğızıstan, Gülüstan və s. Nəyə görə biz fərqinə varmadan “Ərəb dənizi” əvəzinə “Ərəbistan dənizi” işlətməliyik? Axı həmin dənizdə ərəblər yaşamırlar. Sadəcə olaraq onun suları ərəblərin yaşadığı Ərəbistan yarımadasının sahillərini yuyur. Ərəb dilindəki “Əl-Bəhr Əl-Ərəbi” adının mənası “Ərəblərin çox olduğu dəniz” deyil, “Ərəblərə məxsus dəniz” deməkdir. Nəyə görə hələ orta əsrlərdə rus dilində qəbul edilmiş ”məşhur qələti” dilimizdə saxlamalıyıq?

Coğrafiya dərsliklərində, mətbuatda, siyasi ədəbiyyatda “Ərəbistan dənizi” əvəzinə “Ərəb dənizi” adından istifadə edilməsi daha düzgün olardı. Nil çayı ilə Qırmızı dəniz arasındakı səhra rusca “Araviyskaya pustınya” adlandırılır və coğrafiya dərsliklərimizdə “Ərəbistan səhrası” kimi istifadə edilir ki, bu da dəqiqləşdirilməlidr. Çünki ərəb ölkələrində həmin səhra “Şərqi səhra” adlandırılır. Unutmaq olmaz ki, XIX əsrdə mətbuatımızda, tarix kitablarımızda rast gəldiyimiz “Ərəbistan səhrası” tamamilə başqa yerin adı olmuşdur. İranın hazırda Xuzistan adlandırılan əyaləti keçən əsrlərdə “Ərəbistan” adını daşımışdır. Fars dilində həmin ərazidə köçəri ərəblərin yaşadığına görə belə ad verilmişdir. Lakin sonralar ərazi iddialarına son qoymaq məqsədilə İranda həmin adın çəkilməsi qadağan edilmişdir. Son vaxtlar bir sıra ərəb ölkələrində siyasi məqsədlərdən çıxış edərək həmin ərazi barədə bizim işlətdiyimiz “Ərəbistan” sözündən istifadə etməyə başlamışlar.

Şərqşünas alimlər, tərcüməçilər və bə`zi icmalçılar öz yazılarında hazırda mətbuatımızda işlədilən “İran körfəzi” əvəzinə “Fars körfəzi” ifadəsindən istifadə edirlər. Çoxları buna irad tuturlar. Lakin unutmaq olmaz ki, orta əsrlərdən 1935-ci ilədək buraxılmış tarix kitablarımızda, mətbuatımızda, səyyahlarımızın yol qeydlərində məhz “Fars körfəzi” adından istifadə etmişlər. İranda isə indi də “Xəlice-fars” (Fars körfəzi) adından istifadə edirlər. Bəs biz niyə 1935-ci ildən “İran körfəzi” ifadəsindən istifadə edirik? Məsələ burasındadır ki, cənub qonşuluğumuzdakı dövlət rəsmi olaraq 1935-ci ildən “İran dövləti” adlandırılmışdır. O, ingilis dilində “Persian qolf”, rusca “Persidskiy zaliv” şəklində yazılır və işlədilir. Rus dilində “İranskoye naqorye” coğrafi adından istifadə edilir, amma “İranskiy zaliv” işlədilmir. Deməli, 1935-ci ildə dövlətin adı dəyişdirilmiş, körfəzin adına isə toxunulmamışdır. Ümumiyyətlə, körfəz kimi hidronimlərin adlarının dəyişdirilməsinə təsadüf edilmir. 1930-cu illərdə Siam krallığının adı dəyişdirilib “Tailand krallığı” adlandırılmışdır. Siam körfəzi isə indiyədək həmin adı daşıyır. Son yarım əsr ərzində ərəb ölkələrində körfəzin indiki “Əl-Xəlic Əl-Farisi” adının dəyişdirilib “Əl-Xəlic Əl-Ərəbi” adı verilməsinə səy göstərilir. Ərəb ölkələrində “Ərəb körfəzi” adından istifadə edilməsinə baxmayaraq, qeyri-ərəb ölkələrində tarixilik prinsipi əsas götürülərək əvvəlki kimi “Fars körfəzi” adından istifadə edilir. Türkiyədə isə indiyədək ona “Bəsrə körfəzi” deyirlər ki, bu da məntiqə uyğun gəlmir. Çünki Bəsrə şəhəri körfəzdən 141 kilometr şimal-qərbdə yerləşir. Azərbaycan dilində isə tarixi ənənə bərpa edilib “Fars körfəzi” adlandırılması düzgün olardı. Ərəblərlə farsların mübahisələrinin isə nə ilə nəticələnəcəyinin buna tə`siri olmamalıdır.

Son vaxtlar radioda, televiziyada çıxış edən bə`zi şəxslər “Həbəşistan” sözündən istifadə edirlər, “Efiopiya” sözünü işlədənlərə irad tuturlar. Deyirlər ki, dilimizdə klassik şairlərimizin işlətdikləri “Həbəşistan”, “həbəş”, “həbəş dodaqlı” sözləri olduğu halda “Efiopiya”, “efiop” sözlərindən istifadə etmək düzgün deyildir. Lakin onlar bir məsələni unudurlar ki, hələ 1970-ci illərin əvvəllərində Efiopiyanın hakimiyyət orqanları rəsmən bütün müsəlman ölkələrinin, xüsusilə ərəb ölkələrinin rəhbərlərinə müraciət edib onların ölkələrinin “Həbəşistan”, sakinlərinin isə “həbəşlər” adlandırılmasına qarşı e`tirazını bildirmiş və müvafiq olaraq “Efiopiya” və “efioplar” adlandırmağı xahiş etmişlər. Çünki “Həbəşistan” və “həbəşlər” sözlərini özləri üçün təhqir sayırlar. İş burasındadır ki, həmin vaxtadək həmin sözlərdən yalnız müsəlman ölkələrində, xüsusilə ərəb ölkələrində istifadə edilirdi. Ərəb dilində “Əl-Həbəşə” adı “Qara qullar ölkəsi”, “həbəşi” isə “qara qul” mə`nasını verir. O vaxtdan bəri ərəb ölkələrində müvafiq olaraq “Əl-Əsyubiyyə” (Efiopiya) və “əsyubi” (efiop) sözlərindən istifadə edirlər. Bizdə də “Efiopiya” və “efiop” sözlərindən istifadə edilməlidir. Əgər hər hansı bir mətndəsə Məhəmməd peyğəmbərin səhabələrinin, yəni yaxın adamlarının bir hissəsinin Həbəşistana mühacirət etməsindən bəhs edilərsə, onda məhz həmin “Həbəşistan” sözü işlədilməlidir. Həmin ərazidəki müasir dövlətdən söhbət gedərsə, onda oranı yalnız “Efiopiya” adlandırmaq lazımdır.

“Həyat” qəzeti, 21 fevral 1991-ci il.

HANSI DOĞRUDUR?
(Bir daha “Quliyev” və “Nuriyev” familiyaları haqqında)

Son vaxtlar mətbuatda, televizya verilişlərində “Qulu” və “Nuru” adlarından yaranmış familiyaların “Quluyev” və “Nuruyev” deyil, “Quliyev” və “Nuriyev” yazılmasına irad tuturlar. Bir çoxları bə`zən bunu rus dilindəki yazılış formasının dilimizdə kor-koranə təkrarı kimi izah edirlər.

Hər şeydən əvvəl göstərmək lazımdır ki, izahlı və orfoqrafiya lüğətlərimizə görə Azərbaycan dilində “qulu” və “nuru” sözü yoxdur. Dilimizdə “qul”, “nur”, habelə keçən əsrlərdə yazılmış əsərlərdə işlənmiş “nuri” sözləri vardır. Təqribən 400-500 il bundan əvvəl yayılmağa başlamış “Əliqulu”, “Hüseynqulu”, “Məmmədqulu”, “Rzaqulu”, “Mehdiqulu”, “Nəcəfqulu” və s. kimi mürəkkəb adların ikinci hissəsi son bir əsr ərzində müstəqil ad kimi işlədilmişdir. Bu, ateizm təbliğatına yarınmaqdan daha çox tələffüzü asanlaşdırmaq zərurətindən irəli gəlmişdir. Lakin bunu ədəbi dil norması kimi qəbul etmək nə dərəcədə düzgündür? Ümumiyyətlə, “Qulu” adının mə`nası nədir? Əgər hər hansı bir şəxsin adı islam dininin müqəddəslərindən birinin qulu olması mə`nasında nəzərdə tutulubsa, həmin adı yarımçıq işlətmək mədənilik, dinə ehtiram baxımından düzgün deyil. “Qulu” adı əsasən danışıq dilində işlədilmiş və tədricən yazıya da keçmişdir. Bu familiyadakı “u” hərfinin “i” hərfinə çevrilməsi isə ərəb qrafikası əsasında işlətdiyimiz əski əlifbanın qaydalarından baş vermişdir. Çünki həmin qrafika ilə yazılan mətnlərdə “qulu”, “oğlu”, “dolu”, “boru” və s. kimi əsl Azərbaycan sözləri hazırda işlətdiyimiz şəkildə deyil, ərəb dilindən alınmış və sonu “i” hərfi ilə qurtaran “külli”, “dövri”, “üzvi”, “ciddi” kimi ərəb sözlərinə uyğunlaşdırılaraq “quli”, “oğli”, “doli”, “bori” şəklində yazılırdı. Məsələn, əski əlifba ilə yazılmış kitab, qəzet və jurnallarda bir qayda olaraq “Məmmədqulizadə”, “Abbasquli ağa”, “Mehdiquli bəy”, “Quliyev” kimi ad və familiyalar “i” hərfi ilə verilmişdir. Burada rus dilindəki variantın tə`sirindən danışmaq yersizdir.

“Nuriyev” familiyası isə tamamilə düzgün yazılır. Ərəb dilindən Azərbaycan dilinə “nur” (işıq) və “nuri” (işıqlı, işığa mənsub olan) sözləri keçmişdir. Ərəb dilindən ayrılıqda “nuru” sözü almamışıq və belə bir söz nə ərəb dilində, nə də Azərbaycan dilində yoxdur. Orfoqrafiya və izahlı lüğətlərimizdə də qeydə alınmayıb. Azərbaycanda ayrıca “Nur” adına çox nadir hallarda rast gəlmək olur. “Molla Nur” adı yalnız ədəbi əsərdə qeydə alınıb. “Nur” sözü işlədilən mürəkkəb adlar müxtəlif vaxtlarda kifayət qədər olmuşdur: Nurməmməd, Nurulla, Nurəli, Nurəddin və s. “Nuri” adı isə 1987-ci ildə buraxılmış “Azərbaycan şəxs adları” kitabına salınmamışdır. Elə həmin kitabda bu sözdən düzəldilmiş “Nuriyyə” qadın adı isə vardır. Unutmaq olmaz ki, hələ orta əsrlərdə Nuri Ərdəbili, Nuri Təbrizi kimi şairlərimiz olmuşdur. Bu ad müsəlman xalqları arasında kifayət qədər yayılmışdır. Respublikamızda isə yalnız “Nuriyev” familiyasında saxlanmışdır. Dilimizdəki “gözümün nuru”, “Allahın nuru”, “evimizin nuru” kimi söz birləşmələrinin ikinci hissəsinin müstəqil ad kimi istifadə edildiyini demək ədəbi dil baxımından şübhəlidir. Bir çox qəzet və jurnallarda Türkiyənin siyasi və hərbi xadimi Nuri paşanın adını “Nuru Paşa” şəklində yazırlar ki, bununla da həmin adı təhrif edirlər. Hörmətli artistimiz Yaşar Nurinin bu ada dilimizdə vətəndaşlıq hüququ verməsi cəhdi təqdirəlayiqdir.

“Həyat” qəzeti, 4 aprel 1991-ci il.

İRSƏ QAYĞI İLƏ YANAŞMALI

Keçmişdə yaşayıb-yaratmış ədiblərimizin sonralar aşkar edilmiş əsərlərini nəşrə hazırlayıb dərc etdirmək, ictimaiyyətə lazımi səviyyədə çatdırmaq həmişə böyük diqqət, qayğı tələb edən çox məs`uliyyətli iş sayılmışdır. Böyük dramaturqumuz C.Cabbarlının ədəbi irsi daim araşdırılır, dərindən tədqiq edilir. İndiyədək adlarına yalnız ədəbiyyat tarixi dərsliklərində, bəzi tədqiqatlarda rast gəldiyimiz “Ədirnə fəthi” və “Ulduz” pyesləri, nəhayət, oxuculara çatdırılmışdır. “Ədirnə fəthi” “Azərbaycan” jurnalının 1989-cu il 3-cü nömrəsində, “Ulduz” isə “Ulduz” jurnalının həmin il 3-cü nömrəsində dərc edilmişdir. Hər iki əsəri Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun elmi əməkdaşı A. Rüstəmov çapa hazırlamışdır. Onun həmin əsərlərin işıq üzü görməsi üçün çəkdiyi zəhmət təqdirəlayiqdir. Lakin Cabbarlı irsindən olan bu əsərlərin oxuculara belə qüsurlu şəkildə çatdırılması təəccüb doğurur. İnanmaq olmur ki, hələ yeniyetmə çağlarında gözəl əsərlər yaratmış C.Cabbarlı bu pyeslərdə belə uyğunsuzluqlara yol vermişdir.

Bəlkə də göstərəcəyimiz iradların əksəriyyətini A.Rüstəmovun “Azərbaycan” jurnalında “Ədirnə fəthi” pyesinə yazdığı ön sözdə axtarmaq lazımdır: “Əsərdə müasir imla baxımından təshihlər edilmiş, nisbətən çətin bəzi türk, ərəb və fars sözlərinin izahı verilmişdir.” Hələ 1918-ci ildə ərəb qrafikası ilə yazılmış, o dövrün dil xüsusiyyətlərini əks etdirmiş və Türkiyə tarixinin keşməkeşli mərhələsinin zamanca kiçik bir hissəsindəki hadisələrdən bəhs edən bir əsərə müasir imlamızın qaydalarını yapışdırmaq nə dərəcədə doğrudur? Unutmaq lazım deyildi ki, onun müəllifi Cabbarlıdır! Onu çapa hazırlayan, hər şeydən əvvəl, Cabbarlı mətninin üzünü köçürən şəxsin ərəb qrafikasını nə dərəcədə bilməsini müəyyənləşdirməli, ona münasibətini bildirməli idi.

“Ədirnə fəthi” əsərində oxucuları çaşdıran, anlaşılmazlığa səbəb olan uyarsızlıqlar vardır: “Yarın isə Qars kilsəsinə hərəkət edəcəyik.” Əsərdəki hadisələr Türkiyənin ən qərb ucqarında yerləşən Ədirnə şəhərində cərəyan edir. Döyüşlərin qızğın çağında “yarın isə”, yəni sabah isə Türkiyənin ən şərq bucağındakı Qars kilsəsinə hücuma çağırmaq hərb elmi nöqteyi-nəzərindən ağlabatmaz bir hərəkət tə`siri bağışlayır. Bizcə, ya tədqiqatçı “tərsa” sözünü səhv olaraq “Qars” oxuyub, ya da əsərin üzünü köçürən “tərsa” sözünü başa düşməyib “Qars” yazıb. Ərəb qrafikası ilə yazıb-oxumağı bacaranlar bu iki sözü əlyazmasında asanlıqla səhv salmağın mümkün olduğunu yaxşı bilirlər. Söhbət Ədirnədəki tərsa (xristian) kilsəsindən gedir. Həmin sözdən Xaqanidən tutmuş əsrimizin ortalarınadək yaşamış bir çox şairlər istifadə etmişlər.

Başqa bir yerdə oxuyuruq: “Haydı, əsgər başında ölü üzərinə!” Müəllifin nə demək istədiyi qaranlıq qalır. “Ülüvv” (yüksəklik) sözü səhv olaraq “ölü” kimi oxunmuşdur. Yə`ni, “əsgərlərin önündə yüksəkliklərə doğru irəli!”. Əsərin mənfi obrazlarından olan Xalid Zöhrəni zorla özünə arvad etmək istəyir. Mətndə belə bir cümlə vardır: “Xalid: Muradıma çatmağım və təzvic etməyimdə mənə mən ediyorsan”. O həmin sözləri buna mane olmaq istəyən dostu Kamala deyir. Səhifənin sonunda isə “təzvic” sözünə belə bir izah verilmişdir: “təzvic ərə vermə”. Qəribə izahdır, Xalid Zöhrəni özünə zorla arvad etmək istəyir, izahdan isə belə aydın olur ki, onu başqasına ərə vermək istəyirmiş!

Başqa bir misal: “Silahına təklənməyən bir millət yüksək dağlara belə dayanarsa, nəhayət, yıxılacaqdır.” Burada “təklənməyən” əvəzinə “təkyələnməyən” (arxalanmayan, söykənməyən) sözü olmalıdır. Yaxud: “Fəqət siz bizim sümüklərimizi bir ovuc bolqar canavarlarına çəkan etdiniz.” Həmin “çəkan” sözünə isə belə izah verilmişdir: “çəkan – damızan, damcılayan, daman”. Kor-koranə olaraq “Ərəb və fars sözləri lüğəti”ndən köçürülmüş bu izah da cümlənin mənasını aydınlaşdırmır. Halbuki, ”çəkan etmək” ifadəsinin “atmaq, tökmək” mənası da vardır.

“Yeni həvadis yoxdur” cümləsindəki “həvadis” sözü “hadisələr” kimi şərh edilmişdir. Türk dilində həmin sözün bundan əlavə “xəbərlər, yeniliklər” mənası da vardır və burada məhz “yeni bir xəbər yoxdur” mənasındadır. “Artıq son səadətdə bir kaç kəlmə deyirəm” cümləsində açıq-aydın hiss olunur ki, “səadətdə” deyil, “saətdə” (saatda) olmalıdır. “Qılıncla çox çəkər, tapança işi” cümləsində isə “iyi” (daha yaxşı) sözünün səhvən “işi” getməsi də aydındır.

Mə`lumdur ki, türklərdə “Tofiq” adı yoxdur. Onlarda həmin ad “Tevfik” şəklindədir. “Tofiq” adı isə yalnız azərbaycanlılara məxsus addır. Əsərin qadın qəhrəmanının adını dəqiqləşdirmək lazım idi. Mətndə “Zöhrə” şəklində gedən həmin ad R.Əliyevin “Azərbaycan” jurnalının elə həmin nömrəsində dərc edilmiş “Cabbarlı üslubu” məqaləsində “Ədirnə fəthi” pyesinin qadın qəhrəmanının adı “Zəhra” şəklində təqdim edilmişdir. Çox vaxt bu iki müxtəlif adı mə`na fərqlərinə əhəmiyyət vermədən bir ad kimi eyniləşdirirlər. Tədqiqatçı bunu dəqiqləşdirməli, mübahisələrə son qoymalı idi.

Pyesdə “dəmin”, “yarın”, “umuz”, “çapuq”, “çətə”, “şəka etmək”, “suhan”, “bəkçi takımı”, “sədarət etmək”, “mədfən”, “təərrüz xətti”, “ixtilal”, “metralyoz”, “zəifülqövl” və s. kimi sözlərə və ifadələrə qısa, aydın izahlar verilsəydi, oxuculara böyük kömək göstərilmiş olardı. Bəzi sözləri ərəb qrafikasından müasir əlifbaya çevirərkən səhvlərə yol verilmişdir: “irtibad” (əslində “irtibat” olmalıdır), “ixtişaş” (iğtişaş), “mülhəqq” (mülhəq), “ehtimad” (e`timad), ”intihab” (intixab), “yə`min” (yəmin) və s.

Əsərdə işlədilən “qoca”, “qarı”, “erkək”, “ixtiyar” sözlərinin türk dilində müvafiq olaraq “ər”, “arvad” (“qadın”), “kişi”, “qoca” mənalarında olduğunu və burada da həmin mənalarda işləndiyini xüsusi qeyd etmək lazım idi. Mətndə “nerəyə”, “nerədə”, “zennindəyəm” sözlərinin “nərəyə”, “nərədə”, “zənnindəyəm” variantları da vardır. Jurnalın 134-cü səhifəsindəki “Səslər:” remarkasından sonrakı hərbi əmrlər və komandalar arasında durğu işarələri qoyub hərbi dil qaydalarına müvafiq şəklə salmaq ehtiyacı duyulur.

Türk dilində “x” səsi və hərfi yoxdur. Deməli, əsərdəki “xayır”, “xa, xa, xa”, “ax”, “ox” və başqa nidalar “h” hərfi ilə verilməli idi. Nədənsə, bir obraz bə`zi məqamlarda “gedirəm”, “edirəm” deyir, sonra isə həmin sözləri “gediyoram”, “ediyoram” şəklində tələffüz edir. Qeyd etmək lazımdır ki, remarkalarda “gediyor”, “gəliyorlar” və s. sözlərin türkcə işlənməsinə heç bir lüzum yox idi.

Göstərilən xətaların əksəriyyəti “Ulduz” jurnalında dərc edilmiş “Ulduz” pyesinə də aiddir. Bu əsərdə də xeyli miqdarda sözə izah yazılmalı idi: “mülazim” (leytenant), “müalə” (yaşama), “məbhut” (gizli), “müqabilə etmək” (qarşılamaq), “dövll-müizzimə” (əslində “duvəl-müazzimə” olmalı idi) – (böyük dövlətlər), “molaqat” (görüş), “e`tilaf” (koalisiya), “subay” (zabit), “vapor” (buxar gəmisi), “ric`ət etmək” (geri çəkilmək) və s. “Şurayi-hərb” və “hərbi şura” ifadələrinin hər ikisi eyni mə`nanı verir. Ona görə də həmin dövr üçün daha münasib olanını saxlamaq düzgün olardı. “Cərdən gəlib … məktub gətirmişəm” cümləsindəki “cərdən” sözü əvəzinə “cəryən” (qaça-qaça) olmalı idi. “Bu gün Trablisi başlamaq üçün 24 saat vaxt ultimatum veriblər” cümləsindəki “başlamaq” sözü əvəzinə “boşaltmaq” sözü olmalı idi. “Xəbis heyrətinlə mənə yavuqlaşma!” cümləsindəki “heyrətinlə” əvəzinə “xeyratınla” (xeyirxahlığınla) olmalı idi. Mətndə 14 dəfə məl`un” (lə`nətə gəlmiş) sözü və hamısında da apostrof öz yerində yazılmamışdır. “Mə`lun” şəklində getmiş həmin sözlər “e`lan edilmiş” deməkdir ki, müəllif mətnində belə bir səhvə yol verilməzdi.

“Atlas dənizi”, “Revel molaqatı”, “Şəddad bin Hərəqə”, “Yeni bazar sancağı”, “qarauzer” (çox güman ki, “kreyser”) və s. kimi xüsusi adlara və sözlərə izahlar yazmaq lazım idi. Bu əsərdə də tərkibində “x” səsi olan nidalar vardır. Qeyd etmək lazımdır ki, əsərdəki ərəb millətindən olan şəxslər də bəzi sözlərdəki “x” səsini türklər kimi “h” şəklində tələffüz edirlər ki, bu da heç inandırıcı deyildir.

Böyük dramaturqumuzun ədəbi irsini məs`uliyyət hissi ilə oxuculara çatdırmaq lazım idi. Əsərlərin kitab halında buraxılarkən göstərilən xətalardan xali olacağına ümid bəsləyirik.

“Həyat” qəzeti, 9 may 1991-ci il.

“OFİSİANT”, YOXSA “SÜFRƏÇİ”?

Başqa dillərdən aldığımız bə`zi sözləri çətin tələffüz etməyimizə baxmayaraq, fərqinə varmadan onlardan inadla istifadə edirik. Elə təsəvvür yaranır ki, həmin sözlər dilimizdə zorla saxlanılır. Əslində bu cür sözlərdən imtina etmək də mümkündür. Onlardan biri də “ofisiant” sözüdür. Çoxları onu “ofitsiant”, “ofiisyant”, “ofisyand”, “ofesyant”, “ofsyanka” və s. şəkillərdə tələffüz edirlər. Bu söz “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nə salınsa da izahlı lüğətimizə düşməyib. Bu da onun dilimizin lüğət tərkibində özünə möhkəm mövqe tutmadığını göstərir. Lakin Azərbaycan dilində həmin məfhumu ifadə etmək üçün başqa bir sözün olmaması təsəvvürü yaranmamalıdır.

Azərbaycandan uzaqlarda yerləşən Misirdə indi də restoran, yeməkxana işçilərini “süfrəçi” adlandırırlar. Misirlilərin fikrincə, bu söz türk yeniçərilərindən qalıb. Türkiyədə isə həmin peşə sahiblərini “qarson” (fransızca “oğlan” deməkdir) adlandırırlar. 40-50 il bundan əvvəl buraxılmış türk lüğətlərinidə həmin mə`nada “süfrəçi” sözü işlədilməsinə baxmayaraq, müasir türk lüğətlərində onun yerinə “qarson” sözü işlədilib. Qəribədir ki, “süfrəçi” sözü “Ərəb və fars sözləri lüğəti”ndə də öz əksini tapmayıb. Halbuki Səfəvilər dövründə şahların və xanların saraylarında mətbəx işçilərinin “süfrəçi” adlandırıldığı və hətta “süfrəçibaşi” vəzifəsinin də olduğu tarixi əsərlərdən və alimlərimizin tədqiqatlarından yaxşı mə`lumdur.

Bə`ziləri dilimizdə “ofisiant” əvəzinə “xörəkpaylayan” sözü işlədirlər. Lakin bu peşə sahiblərinin işi təkcə xörək paylamaqla məhdudlaşmır. Yemək mərasimi ilə əlaqədar bütün işləri yerinə yetirən həmin işçini “süfrəçi” adlandırmaq məntiqi cəhətdən daha düzgündür. Onun əsasında “süfrəçi qız”, “süfrəçi işləmək”, “baş süfrəçi”, “süfrəçilər kursu açmaq”, “süfrəçilər müsabiqəsi keçirmək” və s. söz birləşmələri yaratmaq olur və bu, dilimizdə heç bir ağırlıq yaratmır. Hazırda türk dilində işlədilən “qız qarson”, yə`ni “qız oğlan” (!) kimi məntiqə uyuşmayan bir ifadə ilə müqayisədə “süfrəçi qız” daha ürəyatımlı, məlahətli səslənmirmi?

Lakin bir çoxları irad tutub deyə bilərlər ki, “süfrəçi” dedikdə süfrə düzəldən adamı başa düşmək olar və bu, dilimizdə dolaşıqlıq yarada bilər. Birincisi, yalnız süfrə düzəlib satmaqla ailə dolandıran peşə sahibi yoxdur. İkincisi, biz “təyyarəçi”, “gəmiçi”, “arabaçı” dedikdə həmin şəxslərin təyyarədüzəldən, gəmidüzəldən, arabadüzəldən olduqlarını təsəvvürümüzə gətirmirik. “Süfrəçi” dedikdə isə süfrə açıb, bizi müxtəlif ne`mətlərlə yedirib-doyuran, xırda məsələlər üçün süfrə arxasından qalxmağa qoymayan restoran işçisi gözümüzün qarşısına gəlir. Kim bilir, bəlkə də bir vaxtlar “Süfrəçi qız” adlı gözəl bir mahnı yaranacaq və onun sədaları altında süfrəçi qız öz müştərilərini indikindən qat-qat razı yola salacaqdır.

“Həyat” qəzeti, 5 iyul 1991-ci il.

BELƏ KİTAB KİMƏ LAZIMDIR?

Bəşər sivilizasiyasının ən görkəmli şəxsiyyətlərindən olan Məhəmməd peyğəmbər haqqında respublikamızda buraxılan kitabların sayı son illər xeyli artmışdır. Lakin nəşriyyatlarımızın çap məhsullarının keyfiyyəti yaxşılaşmır, əksinə, getdikcə elə kitablar işıq üzü görür ki, onların redaktor və korrektor əlindən çıxdığına inana bilmirsən. Bunun səbəbini isə ictimaiyyətimizin, Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin islam, Məhəmməd peyğəmbər haqqında buraxılan hər bir kitaba öz prinsipial münasibətini bildirməməsində axtarmaq lazımdır. Belə kitabların ərəb dilindən deyil, Qərb və ya Şərq dillərinin birindən tərcümə edilməsinin bir çox təhriflərə, səhvlərə gətirib çıxardığı yaxşı məlumdur. Ümumiyyətlə, Məhəmməd peyğəmbərin, imam Əlinin kəlamları yalnız ərəb dilindən tərcümə edilib sanballı bir nəşr şəklində buraxılarsa, gələcəkdə belə təhriflərin, anlaşılmazlıqların qarşısını asanlıqla almaq olar.

1991-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatında Hindistanın “Hemkint press” nəşriyyatı ilə müqaviləyə əsasən buraxılmış “Məhəmməd peyğəmbərin hekayəti” kitabı indiyədək respublikamızda bu mövzuda nəşr edilmiş ən zay çap məhsuludur. Bilkiz Ələddinin ingilis dilindən dilimizə tərcümə edilmiş bu kitabının elə ilk cümləsi – “Səudiyyə Ərəbistanı… o qədər də böyük olmayan yarımadadır” cümləsi əsərdəki faktların və tərcüməninin özünün düzgünlüyünə şübhə yaradır. 38-ci səhifədə Məhəmməd peyğəmbərin əleyhdarları ondan soruşurlar: "Biz eşitmişik ki, sən Səudiyyə Ərəbistanının hökmdarı olacaqsan…" Bundan belə nəticə çıxarmaq olar ki, Ərəbistan yarımadası hələ islamiyyətin ilk illərində “Səudiyyə Ərəbistanı” adlanırmış. 27-ci səhifədə oxuyuruq: “İslam” – dinin adı idi. “İslam” sözünün mə`nası “itaət”, tabelik – yə`ni Allahın iradəsinə itaət etmək deməkdi. Bu dini qəbul edib ona itaət edənləri isə “müsəlman” adlandırırdılar.” Bu üç cümlənin xəbərlərinin (“adı idi”, “deməkdi”, “adlandırırdılar”) keçmiş zamanda verilməsi təəccüb doğurur. “İslam” sözünün mə`nasını isə “özünü Allahın iradəsinə təslim etmək” kimi vermək lazım idi.

Kitabda islamşünaslıq elmində bir sıra “kəşflər”lə də qarşılaşırıq. Məsələn, 8-ci səhifədə yazılıb: “Ərəblərin “uşaqöldürmə” adlı dəhşətli mərasimləri vardı. Onlar yeni doğulmuş körpəni diri-diri torpağa basdırırdılar.” Müəllifin bu cəfəng fikri, Allah göstərməsin, doğru olsaydı, onda gərək Məhəmməd peyğəmbər adamları islam dininə çağıranda Ərəbistan yarımadasında heç bir ərəb qalmayaydı, belə bir “mərasimi” olan xalqın kökü kəsilməliydi.

Qur`anın məşhur “Bismillahir-rəhmanir-rəhim” ayəsi 33-cü səhifədə “Sənin adınla, ey Allah!” şəklində, 7-ci səhifədə ayənin özü yarımçıq halda – “Bismillahir-rəhman” şəklində verilərək “Allahın adıyla başlayıram” kimi tərcümə edilmişdir. Dilimizdə bu ayə “mərhəmətli və rəhmli Allahın adı ilə” şəklində verilir. Ümumiyyətlə, kitabda göstərilmiş sitatlar – Məhəmməd peyğəmbərə isnad edilən kəlamların tərcüməsi şübhə doğurur. Kitabda getmiş “Ayə Qur`an surəsidir” cümləsi tərcüməçinin və redaktorun islamşünaslıq sahəsində necə “mütəxəssis” olduqlarını təsdiq edir. Peyğəmbərin məşhur bir kəlamı – “Cənnət anaların ayaqları altındadır” kəlamı burada nədənsə, “Asiman sizin ananızın ayağı altında qərar tutur” kimi “tərcümə” edilmişdir.

İslamiyyətin ilk illərindən bəhs edilən bir mətndə bir sıpa müasir sözlərdən çox uğursuz şəkildə istifadə edilmişdir. “Peyğəmbər əmr elədi ki, böyük ekspedisiya (söhbət hərbi yürüşdən gedir – E.M.) hazırlıq görülsün.” (səh.67), “Qırmızı mərmər plitəninin arxasında (görəsən, niyə qarşısında yox, arxasında? – E.M.) namaz qıldı.” (səh. 69), “Peyğəmbər heç vaxt yağ lampası (yəqin ki, tərcüməçi “lampa” ilə “yağ çırağı”nı bir-birindən fərqləndirə bilməyib – E.M.) yandırmazdı.” (səh. 74), “Axı on min tonqal on min batalyona (o vaxt müsəlmanların ordusunda müasir məfhumda batalyona uyğun gələn hərbi hissənin adını axtarıb tapmaq lazım idi – E.M.) işarə idi.”

Onun 73-cü səhifəsində oxuyuruq: “…Məhəmməd peyğəmbər ucaboy, arğaz, nazik burnu azca donqar bir adam olub. Qalın qaşları, açıq siması varmış.” Lakin başqa mənbələr bunun əksini göstərir. Məsələn, M.Ə.Talıbovun “Səma elçisi” (Bakı, 1990) kitabının 96-cı səhifəsində o , “orta boylu” və “qaşları çox nazik və kaman şəkilli” bir adam kimi təsvir edilmişdir.

Tərcümədə çoxlu yöndəmsiz cümlələr və ifadələr vardır: “…Məkkəyə “həcc” adlı ziyarətə gəlirlər”, “Dördbucaqlı formada (əslində kub şəklində E.M.) olan binanı “Kə`bə” adlandırırdılar”, “Bu mirvari daş (söhbət Kə`bədəki qaradaşdan gedir – E.M.) gümüşü parıltılarla göz qamaşdırırdı”, “Sitayiş məni təsdiq edir”, “İlk hacı icra etmiş İbrahim”, “Musanın çubuğu” (“əsası” deyərlər – E.M.), “…qureyşilərin təəccübünə rəğmən qıfıllar öz-özünə açılıb düşdü”, “dini əşyalar” və s. Qəribədir ki, belə bir kitab üçün məqbul sayılan “nazil olmaq”, “zühur etmək”, “rəbbimiz”, “qəzəvat”, “cihad” kimi xüsusi söz və ifadələrdən istifadə edilməmişdir.

Kitabda getmiş “Efiopiya”, “Yerusəlim”, “Suriya” yer adları, “Sezar”, “Nequs” sözlərinin əvəzinə o vaxtlar işlədilmiş “Həbəşistan”, “Qüds”, “Şam”, “qeysər”, “nəcaşi” sözlərindən istifadə edilməli idi.

Kitabda göstərilən bir sıra iddialar tarixi faktlara uyğun gəlmir: “Məhəmməd Xədicənin karvanlarını Bəsrəyə və Yəmənə müşayiət eləməyə başladı“ (səh. 16), “Peyğəmbər bir müddət Kufədə qaldı” (səh. 46). İslam tarixinin bu dövrü kifayət qədər geniş tədqiq edilmişdir. Tarixdən yaxşı mə`lumdur ki, Məhəmməd peyğəmbər heç vaxt Bəsrədə və Kufədə olmamışdır. Kitabın buraxılışına mə`sul olanlar faktları dəqiqləşdirsəydilər, ilkin mənbədə Bəsrə və Kufə sözlərinin düzgün yazılmaması üzündən belə bir səhv getdiyini vaxtında aşkar edə bilərdilər.

İslam fütuhatının ilk illərindəki bir sıra döyüşlərin xüsusi adları vardır. Kitabda verilmiş “Xəndək kənarında döyüş”, “Bədr yaxınlığında döyüş” adları sadəcə olaraq “Xəndək savaşı” və “Bədr savaşı” adlanır. “Hüdeybiyyə müqaviləsi” isə “Hüdeybiyyə sülhü” kimi qəbul edilmişdir.

Bir çox şəxs, qəbilə, yer, ay adları və s. adlar təhrif edilmişdir: Həzrəc (əslində “Xəzrəc” olmalıdır), Hudaybiyəh (Hüdeybiyyə), Honeyn (Huneyn), Kisvə (Qəsva), Həcər (Hacər), Voraka-bin-Nofəl (Varaqə ibn Naufəl), Əmir-bin Əyas (Amr ibn Əl-As), Ükba-bin-abi-Müyyət (Uqbə ibn Mueyt), Müseyib-bin Ümayir (Mus`ab ibn Umeyr), Şifə-bin-Əbdüllah (Şiffə bint Abdullah), Zilqəd (Zul-qə`də), Zilhiccə (Zul-hiccə), Sufə (Suffə) və s.

16-cı səhifədəki “Meysərə səfər elədikləri vaxt Xədicə Məhəmmədə həyan bir nökər qoşmuşdu” cümləsində elə həmin nökərin adının “Meysərə” olduğu tarixdən məlumdur.

İslamşünaslıqda naşı bir müəllifin oxucularımızın intellektual səviyyəsindən aşağı olan bir kitabını bu cür tərcümə edib böyük tirajla (200 min) buraxanlar, görəsən, bu zay məhsula görə hansı hissləri keçirirlər? Peyğəmbər haqqında belə bir kitab buraxmaq günah deyilmi? Yoxsa, naşirlər və tərcüməçi son məqamda ateizmə öz töhfələrini vermək istəmişlər?

“Həyat” qəzeti, 29 noyabr 1991-ci il

BƏS APOSTROF HARA GETDİ?

Bir neçə il bundan əvvəl əlifbamızın 33-cü hərfi sayılan apostrof ətrafında mətbuatda diskussiya keçirilirdi. Lakin latın qrafikası əsasında əlifbaya keçmək məsələsi ortaya çıxandan sonra apostrof tamamilə unuduldu. Çünki təklif edilən əlifba layihəsinə apostrof salınmamışdı. Güman etmək olardı ki, bununla da problem aradan qaldırılıb. Lakin heç də belə deyildir.

Apostrofu əlifbadan-əlifbaya keçirərək bu günədək gətirib çıxaranlar bunu bütün dövrlərin müasirləri tərəfindən klassik ədəbiyyatımızın daha yaxşı başa düşülməsi üçün etmişlər. Qeyd etmək lazımdır ki, indiyədək apostrofun dilimizdə yeri və rolu haqqında sanballı tədqiqat əsəri yazılmayıb. Qəzet və jurnallarda, elmi əsərlərdə apostrofa müxtəlif münasibət bəslənilmişdir. Çox vaxt bu və ya digər sözlərdə apostrof atılmış, müəyyən sözlərdə onun yeri dəyişdirilmiş, yaxud lazım olmadığı halda, bə`zi sözlərə əlavə edilmişdir. Orfoqrafiya lüğətimizin 1975-ci nəşrində isə apostrofun “əsasən birinci, bə`zən də ikinci hecasında uzanan ə, e, ö saitlərindən bir olan sözlərdə” və “birincisi samitlə bitən ikincisi saitlə başlanan hecalar arasında ayırıcılıq və saiti aydın tələffyz etmək üçün” qoyulduğunu təsdiqləyən qayda da “ixtira edilmişdir”. Bir vaxtlar apostrofun dilimizə ərəb-fars sözləri ilə keçdiyi də göstərilirdi. Halbuki fars dilindən dilimizə apostroflu söz keçə bilməzdi.

Hələ 1988-ci ildə “Azərbaycan müəllimi” qəzetində Z.Budaqova və B.Abdullayev “Bir daha apostrof haqqında” məqaləsində yazmışdılar: “Apostrofun Azərbaycan dilinə gətirdiyi bəlalardan (!?) biri də gənc nəslin savadlanması yolunda əngəl olmasıdır.” Belə bir böyük günahı iynə gözü boyda apostrofun üstünə yıxmaq heç insafdan deyildir.

Bəs dilimizdən apostrofu çıxarmaqla nə qədər sözü şikəst etmiş olacağıq? Onu əlifbamızdan çıxarmağı təklif edən həmin müəlliflər yazırlar: “…apostroflu sözlərin sayı… bugünkü imlamızda 400 sözlə məhdudlaşır. Bunların 115-i əsas, qalanı isə onlardan törəyən sözlərdir.”

Professor Ə.Əfəndizadə “Düzgün yazı tə`liminin elmi əsasları” (Bakı, “Maarif” nəşriyyatı, 1975) kitabında göstərir: “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”ndə apostroflu sözlərin miqdarı 324-dür. Əksəriyyəti, təxminən dörddə üç hissəsindən çoxu düzəltmə sözlərdir.” Müəllif tərkibində apostrof olan şəxs adlarımızı dil materialı hesab etməmişdir. Halbuki, xeyli miqdarda əcnəbi, xüsusilə ərəb şəxs və yer adları da dilimizdə apostrofla yazılır.

Bəs, dilimizdə nə qədər apostroflu söz vardır? Orfoqrafiya lüğətimizə 600-dək apostroflu söz daxil edilmişdir. Lüğətə bəhri-tə`vil, bid`ətlik, şə`n, me`marlıq və s. sözlər salınmamış, kəmcür`ətli, kəmcür`ətlilik, kəme`tibarlı, kəme`tiqadlı, kəme`tinalı və s kimi sün`i sözlər daxil edilmişdir. Lüğətdəki rə`d, rə`şə, rə`şəli, rə`şələnmək, şə`şəə, şə`şəələnmək və s. kimi sözlərin mə`nasını heç də hər ərəbşünas ərəb dilinin izahlı lüğətinə baxmadan başa düşmür. Möbid, möbidlik, cürətləndirmək, lö-lö, ər-ər və s. kimi sözlər apostrofsuz yazılmışdır. Son iki sözdə defisin əvəzinə apostrof yazılmalıdır. Əslində isə həmin iki söz lüğətimizə salınmalı deyildi. Məqalə müəlliflərinin misal gətirdikləri səl`əb, və`qə sözlərində apostrof düzgün qoyulmayıb. əslində sə`ləb və vəq`ə olmalıdır. Lüğətdə nəş`ə, vəq`ə sözləri apostrofla yazıldığı halda, nə üçün təb`ə sözü apostrofsuz yazılıb?

“Azərbaycan gəncləri” qəzetinin 1988-ci il 12 avqust tarixli nömrəsində getmiş “Orijinal lüğət” sərlövhəli yazıda rə`m sözü dörd dəfə işlədilməklə cinas “yaradılmışdır”. Halbuki, ərəb dilinin izahlı lüğətində, “Ərəb və fars sözləri lüğəti”ndə rə`m sözü yoxdur. Deməli, Azərbaycan dilində də apostrofla yazılan belə söz ola bilməz. “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetinin 1988-ci il 23 sentyabr tarixli nömrəsində dərc edilmiş “Haşımbəy Vəzirov” adlı məqalədə Otellonun monoloqundan sitat gətirilmişdir. Həmin sitatda dörd dəfə şə`m sözü işlədilmişdir. H.Vəzirov heç vaxt şəm` əvəzinə şə`m yazmazdı.

Bə`ziləri axırında apostrof yazılmalı sözləri klassik ədəbiyyatımıza aid edirlər. Belə çıxır ki, rəf`, dəf`, nəf`, şəm`, təb`, mən`, qət` və s. sözləri müasir mətnlərdə istifadə etmək olmaz. “Xeyriyyə cəmiyyətinin nəf`inə konsert verdik!”, “Yaxşı təb`iniz var” cümlələrini işlətmək müasirlərimizə yasaq edilə bilərmi? Apostrofdan yalnız klassik ədəbiyyatın nəşri zamanı istifadə edilməsini tələb edənlər unudurlar ki, Cənubi Azərbaycanda buraxılan qəzet və jurnallardakı, kitablardakı mətnlərlə keçən əsrlərdə bizdə yazılanlar arasında hansı fərqlər qoyrlar? Bizdə də ərəb və fars qrafikası ilə çoxlu qəzet və kitablar buraxıldığını, dini mətbuatın inkişaf etdiyini unutmaq olmaz.

Türkiyənin müasir əlifbasında apostrof yoxdur. Lakin “Qur`an” sözünü apostrofsuz yazan olmamışdır. Rus əlifbasında da apostrof yoxdur. Lakin apostrof bir sıra əcnəbi adların (d`Estyen, d`Artanyan və s.) yazılışında işlədirlər və bundan imtina edilməsini heç kəs tələb etmir.

Apostrof xeyli ərəb adının dilimizdə düzgün verilməsi üçün əvəzsiz vasitədir. Ərəblərə xas olan Sə`dun, Sə`di, Mə`bud, Məs`ud, Əl-Cə`bəri, Sən`an, Əs`əd (Əsəd başqa addır) və s. adları yalnız apostrofla yazmalıyıq. Bunların bə`ziləri azərbaycanlıların adları olarsa, apostrofsuz yazmaq olar. Cəfər, Şaban, Yaqub və s. Bununla belə, Ə.Haqverdiyevin “Şeyx Şə`ban” hekayəsini oxuyarkən hansı diktorun həmin adı apostrofsuz tələffüz edəcəyini eşitmək maraqlı olardı. Sən`a, Kə`bə, Dər`a, Nu`maniyyə, Mə`lulə, Əl-Mə`murə və s. ərəb yer adlarının apostrofsuz yazılması təhrifə gətirib çıxarır, qəbul edilmiş tendensiyanı pozur.

Respublikamızda əski əlifbanı öyrənmək istəyənlərin sayı getdikcə çoxalır, klassik ədəbiyyatımıza, arxiv sənədlərinə, əlyazmalara maraq da artır. Belə bir vaxtda apostrofun əlifbamızdan çıxarılması sonralar böyük çətinliklərə səbəb olacaqdır. Fərz edək ki, bir vaxt Bakıda heç bir apostrof işlətmədən çap edilmiş yaxşı bir bədii və ya elmi əsəri Cənubi Azərbaycanda ərəb qrafikası ilə nəşr etməyi qərara alıblar. Bu onlar üçün çox əziyyətli bir işə çevriləcəkdir. Çünki külli miqdarda sözün “həmzə” və “ayn” hərflərini bərpa etmək üçün dilimizin omonim sözlərini saf-çürük etmək lazım gələcəkdir. Bəlkə də bunun ucbatından həmin əsərin nəşrindən imtina edəcəklər. “Odlar yurdu” qəzetinin ərəb qrafikası ilə buraxılan nəşrində apostrofu, daha döğrusu, “həmzə” və “ayn” hərflərini çıxarmaq mümkün olmayacaqdır. Deməli, müasir mətbuatımızda hərc-mərclik yarana bilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, respublikamızda bundan sonra ərəb qrafikası ilə qəzet, jurnal və kitab nəşri arta da bilər.

Apostrofu əlifbamızdan çıxarmaqdansa, dilimizdəki bütün apostroflu sözləri, sözün əsl mə`nasında, inventarlaşdırmaq, onların sanballı bir sözlüyünü tərtib edib şagirdlərə, tələbələrə, mətbuat işçilərinə, diktorlara çatdırmağın vaxtıdır. Həmin sözlüyü bu cür bölmələrə ayırmaq daha məqsədəuyğun olardı: “Müasir dilimizin apostroflu sözləri”, “Vaxtilə apostrofla yazılmış, hazırda isə apostrofa ehtiyac olmayan sözlər”, “Apostrofun bərpa edilməsi zəruri olan sözlər”, “Yalnız klassik ədəbiyyatda işlədilmiş apostroflu sözlər”, “Apostroflu şəxs adları”, “Apostrofla yazılan ərəb şəxs və yer adları”.

Apostrofu elə təkcə klassik irsimiz naminə əlifbada saxlamaq lazımdır. Əks təqdirdə yaxın gələcəkdə vətəndaşlarımızın böyük əksəriyyəti yalnız Nəsimi, Füzuli, Vaqif, Vidadi, S.Ə.Şirvaninin deyil, heç Əliağa Vahidin və digər müasir qəzəl yazan şairlərimizin əsərlərini də düzgün oxuya bilməyəcəkdir. Yaxşı muğam oxuyanı çıraqla axtaracağıq. Klassik irsimizlə aramızdakı uçurum daha də dərinləşəcəkdir.

“Bakı” qəzeti, 29 yanvar 1992-ci il.

LÜĞƏTLƏRİMİZDƏ DÜNYA DİLLƏRİNİN ADLARI

Dilimizin lüğət tərkibindəki isimlər, sifətlər, saylar, zərflər, fe`l məsdərləri və s. sözlərin orfoqrafiya lüğətində öz əksini tapmalı olduğunu heç kəs inkar edə bilməz. Dünya dillərinin adları da belə bir hüquqa malikdir. Lakin “Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nə və “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”nə dünya dillərinin adları adlıq halında, yə`ni “fars dili”, “özbək dili”, “ingilis dili” və s. şəklində deyil “farsca”, “özbəkcə”, “ingiliscə” və s. şəklində daxil edilmişdir. Bunun göstərilən şəkildə lüğətlərə daxil edilməsinə nəyin mane olduğu aydınlaşmır.

Orfoqrafiya lüğətinə iki sözdən ibarət olub ayrı yazılan məfhumların deyil, yalnız bir sözdən ibarət olan məfhumların daxil edilməsi me`yarı yaxşı mə`lumdur. Lakin bə`zi sözlərin izahedici ikinci bir sözlə birlikdə daxil edilməsi də istisna deyildir. “Qövr etmək”, “kuzə, kiçik səhəng”, “sancaqlıca, bitki”, “treska, balıq” və s. kimi çoxlu lüğət materialı vardır. Deməli, lüğətə həmin sözləri “fars, dil”, yaxud da “fars dili” şəklində daxil etmək olardı.

Dillərin adlarına “-ca, -cə” şəkilçiləri artırmaqla tərzi-hərəkət zərflikləri düzəldilir və bunu heç də bütün dillərin adlarına, xüsusilə iki sözdən ibarət olan dillərin (qədim Misir, orta fars, şimali bərbər, yuxarı alman və s.) adlarına əlavə etmək olmur. Adları ölkənin (ərazinin) adından alınmış dillərin adlarının sonuna həmin şəkilçiləri artırıb “Ukraynaca”, “Litvaca”, “Norveçcə”, “Danimarkaca” şəklində işlətməyin özü mübahisəlidir; “-ca, -cə” şəkilçilərini artırmağa uymağın nəticəsidir ki, “Avropa mənşəli sözlərin qısa lüğəti”ndə (Bakı, 1981) “skandinavca”, “həbəşcə” sözləri “yaradılmışdır”. “İzahlı coğrafi adlar” lüğətində (Bakı, 1982) isə “yuqoslav dilində”, “qədim slavyan dilində”, “semit dilində” kimi məntiqə uyğun gəlməyən ifadələr işlədilmişdir.

Son vaxtlar Bakıda və digər böyük şəhərlərimizdə ivrit dilinin öyrədilməsi üzrə kursların fəaliyyətə başlaması barədə qəzetlərdə müxtəlif xəbərlər dərc edilir, e`lanlar verilir. “Azərbaycanca-rusca lüğət”də “yəhudicə po-yevreyski”, “Rusca-azərbaycanca lüğət”də isə “yevreyskiy yazık yəhudi dili” ifadələri verilmişdir. “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”n də (II cild, səh.546) isə “yəhudi dili”, “yəhudicə”, “yəhudicə oxuya bilir”, “yəhudicə qəzet” söz və ifadələri misal gətirilmişdir. Halbuki, dünyada yəhudi dili yoxdur, ivrit dili var. Həmin sözlər yalnız lüğətlərdə verilib və başqa heç bir münasibətdə işlədilmir. Diqqət yetirmək lazımdır ki, indiyədək heç yerdə “Yəhudi dilinin qrammatikası” və yaxud “Yəhudi dili” dərsliyi kitabları buraxılmayıb. Arzu edənlər ivrit dilini öyrənirlər və onun da dərsliklərini, lüğətlərini nəşr edirlər.

İzahlı lüğətimizin 1-ci cildinin 363-cü səhifəsində belə bir izah vardır: “ibrani dili -qədim yəhudi dili”. Əlbəttə, “qədim yəhudilərin dili” yazılsaydı, daha düzgün olardı. Hazırda fərqinə varmadan işlətdiyimiz “yəhudi dili” və “qədim yəhudi dili” hələ latın qrafikasına keçməzdən əvvəl müvafiq olaraq “ibri dili” və “qədim ibri dili” işlətmişlər, yazmışlar. Yeri gəlmişkən, rus dilindəki “yevreyskiy” sözü “ibri” sözünün təhrif edilmiş formasıdır.

Həm “Azərbaycanca-rusca lüğət”də, həm də “Rusca-azərbaycanca lüğət”də “afqanskiy yazık” ifadəsi “əfqan dili” kimi verilmişdir. Bir neçə il bundan əvvəl qəzetlərin birində Əfqanıstan yazıçılarından birinin hekayəsinin tərcüməsini dərc etmişdilər. Hekayənin sonunda isə göstərilirdi: “Əfqan dilindən tərcümə edəni…” Halbuki belə bir dil yoxdur. Əfqanıstanın rəsmi dilləri dəri və puştu dilləridir.

İzahlı lüğətimizdə, orfoqrafiya lüğətində, “Azərbaycanca-rusca lüğət”də həm “qazıqumuqca”, həm də “qumuqca” sözləri vardır. Məgər bunların ikisi də bir dilin adları deyilmi? Dilimizdə “qumuq” sözü varsa, “qazıqumuq” və “kumıq” sözlərini lüğətlərə salmağına dəyərmi? “Qazıqumuq” sözü “Qumuq qəzası” deməkdir və dili belə adlandırmaq nə dərəcədə düzgündür?

Lüğətlərimizdə verilmiş “aramey” və “udin” dillərin adlarındakı “y” və “n” hərfləri rus dilinin morfologiyasının ünsürü deyilmi? Bir də qədimdən bizdə “arami dili” deməmişlərmi?! Nə vaxta kimi “semit dilləri” işlədəcəyik?! “Sami dilləri”, “hami dilləri”, “sami-hami dilləri qrupu” və s. terminləri lüğətlərimizdə öz yerini tutmalıdır.

Axır vaxtlarda qədim türk dilləri ilə şumer dilinin arasındakı ümumi cəhətlərdən yazırlar. Lakin əvvəlcə bir şeyi müəyyənləşdirmək lazımdır. İş burasındadır ki, bizdə indiyədək Qərbdə və Rusiyada işlədilmiş “şumer” sözündən istifadə edilmişdir. Lakin Türkiyədə və İraqda (ümumiyyətlə, ərəb dilində) “şumer dili” deyil, “sumer dili” ifadəsini işlədirlər. Nəzərə almaq lazımdır ki, İraq və Türkiyə əraziləri şumerlərin məskən saldıqları yerlər olmuşdur.

Qəribədir ki, 1989-cu ildə buraxılmış “İzahlı dilçilik terminləri” sorğu lüğətində dünya dillərinin adları əlifba sırası ilə lüğət materialları kimi verilməmişdir. Bəs dillərin adlarının düzgün yazılışını haradan öyrənməliyik, dəqiqləşdirməliyik?

“Həyat” qəzeti, 4 mart 1992-ci il.

ORFOQRAFİYA LÜĞƏTİ DİLİN GÜZGÜSÜ OLMALIDIR

“Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti”nin təkrar nəşri ərəfəsində oxucuların təkliflərindən, düzgün fikirlərindən imkan daxilində istifadə etmək, məncə, faydalı olardı. Bütün yazılarda orfoqrafiya lüğəti əsas götürülməlidir. O, dilimizdəki sözlərin necə yazılması barədə fikir ayrılıqlarına son qoymağa qadir nəşr olmalıdır. Yüksək yazı mədəniyyətinə nail olmaq üçün bu lüğətin tələblərinə əməl etmək lazımdır.

Alimlərdən M.Əliyevin və N.Cəfərovun “Bakı” qəzetinin 1992-ci il 13 yanvar tarixli nömrəsində müzakirə təriqi ilə dərc edilmiş “Dilimizin saflığını qoruyaq” məqaləsinin xoş niyyətlə yazıldığına şübhə ola bilməz. Müəlliflər iradlarının böyük əksəriyyətində haqlıdırlar. Lakin onların bir sıra təklifləri ilə razılaşmaq mümkün deyildir. Lüğətə “aksiya” sözünün (“səhm” mə`nasında) daxil edilməsinə heç bir lüzum yoxdur. Çünki kitabın 447-ci səhifəsində “səhm” sözü vardır. Son vaxtlar qəzetlərdə ayrı-ayrı cəmiyyətlərin e`lanlarında həm “aksioner cəmiyyəti”, həm də “səhmdar cəmiyyəti” ifadələri işlədilir. Bir nəfər aksionerin, yaxud da səhmdarın cəmiyyəti ola bilməz. “Səhmdarlar cəmiyyəti” ifadəsi daha dəqiqdir, ondan da dilimizdə lap çoxdan istifadə edilir.

Məqalə müəllifləri əbəs yerə “canəfza” sözünün “canfəza” şəklində olduğunu güman edirlər. Hər iki söz “Ərəb və fars sözləri lüğəti”ndə vardır və birincinin “canlandıran”, ikincinin isə “zövqləndirən” mənasında olduğu göstərilir.

“Çuvalduz” sözünü “çuvaldız” şəklində yazmaq nəyə lazımdır? “Duz” fars dilinin ünsürlərindəndir və “tikən” mənasındadır. Bu qəbildən olan başqa sözləri, məsələn “təkəlduz” sözünü “təkəldız” yazaq? Bir də ki, “çuvalduz”un nəyi pisdir?! “Hovur” sözünü ingilis dilindəki “saat” mə`nasını verən sözə bağlamaq tamamilə səhvdir. İzahlı lüğətimizdə göstərildiyi kimi, danışıq dilimizdə “bir hovur” ifadəsi də mövcuddur.

Orfoqrafiya lüğəti tərtib etməyin də öz me`yarı, öz qaydaları vardır. Hazırkı lüğətimizdə həmin qaydalara əməl edilmişdir. Bununla belə, lüğətdə bir sıra uyğunsuzluqlara, anlaşılmazlıqlara da rast gəlirik. Məsələn, nəsr-proza, əsgər-soldat, çəllək-boçka, çarpayı-krovat, vəkil-advokat, rəf-polka, ling-lom, sürücü-şofer, casus-şpion, qərargah-ştab, düşərgə-lager, iste`dad-talant, yafəsşünas-yafetidioloq, bəstəkar-kompozitor (şahmat sahəsində istifadə edilən “kompozitor” sözünü “kompozisiyaçı” şəklində vermək daha münasibdir), alay-polk və s. paralellər vardır. Razılaşmaq lazımdır ki, həmin paralellərin ikinci tərəfinə dilimizin heç bir ehtiyacı yoxdur.

Lüğətdə dilimizin öz sözlərinin də paralelləri çoxdur: qırov-qrov, başıalovlu başılovlu, başıaçıq başaçıq, incir əncir, davadərman – dərmandava, ədabazlıq ədəbazlıq, ahvay ahu-vay və s.

Etiraf etmək lazımdır ki, deməyəsən, deyək, deyəsən, oradakı, buradakı, oraya, görəsən, görək, tutalım, görünür, xüsusda, xüsusunda və s. sözlər orfoqrafiya lüğətinin materialı deyildir.

Təəccüblüdür ki, Azərbaycan dilinin saylarından yalnız iki yüz, üç yüz, dörd yüz, beş yüz, altı yüz, yeddi yüz, səkkiz yüz və doqquz yüz sayları lüğətə salınmayıb. Niyə? Ona görəmi ki, həmin saylar ayrı yazılır, yə`ni iki sözdən ibarətdir? Lakin başa düşmək olmur ki, bu sayları niyə ayrı yazırıq? Dünya dillərinin əksəriyyətində ərəb, türk, rus dillərində həmin saylar mürəkkəb söz kimi bitişik yazılır. Dilimizdə də onların bir vurğu altında tələffüz edilməsini qanuniləşdirib lüğətə salmaq lazımdır. Yeri gəlmişkən, onlardan düzəldilən sıra sayları ikiyüzüncü, üçyüzüncü və s. sıra sayları bitişik yazılır. Təəssüflər olsun ki, həmin sıra sayları da lüğətə daxil edilməyib.

Ərəb dilindən alınmış “xəsərəddünya”, “daqqülbab (etmək)”, “va həsrəta!”, “vamüsibəta!” və s. sözləri lüğətə salmağa ehtiyac yoxdur. Lüğətdəki “əlhəmdullah”, “əstəğfürullah”, “barakallah”, “nəüzübillah” sözləri düzgün yazılmamışdır. Əslində isə onlar “əlhəmdulillah”, “əstəğfirullah”, “barəkallah”, “nəuzubillah” şəklində yazılmalıdır. Çox işlətdiyimiz “əlbəttə” sözü lüğətə salınıb. Bəs “əlbət”, “ələlbət”, “ələlbəttə”, “əlif-əlbət”, əlif-əlbəttə” sözlərinə ehtiyac varmı?

Zənnimcə, gələcək nəşrdə islamşünaslıq terminlərinə daha çox yer vermək lazımdır. Ümumiyyətlə, lüğət tərkibində ərəb və fars dillərinin ünsürləri olan sözlərə (filvaqe, əlqissə, bilcümlə, biləks, laəqəll, layə`ləm, bica, mayəhtac, bafaidə, qəzəbnak, filməsəl, bittəmam, bahəm və s.) yenidən baxmaq lazımdır. Fərasətsizlik, hörmətsizlik, təcrübəsizlik, tərbiyəsizlik sözlərini çox işlədirik və onlar lüğətə salınmışdır. Lakin heç bir məntiqə sığmayan bifərasətlik, bihörmətlik, bitəcrübəlik, bitərbiyəlik kimi sözləri lüğətə nə üçün daxil edilib?

“Əlkimya”, “əlkimyaçı”, “əlkimyaçılıq” sözləri rus dilindəki “alximiya”, “alximik”, “alximiya” sözlərinin müqabili kimi lüğətə daxil edilb. Halbuki, “kimya”, “kimyagər”, “kimyagərlik” sözləri onları tamamilə əvəz edir. Orfoqrafiya lüğətinə çoxlu söz salınmayıb: alçagülü, qaşovotu, qeyri-qaratorpaq, qulançar, damət, şə`n, ədəbxana, ərzhalçı, ismaililər, mö`təzililər, me`marlıq, müəzzin, müjgan, ödənc, kibernetika, kitabsevər, küftəburun, xanımbarmağı, xətmigülü, türbədar, əmicanı (əmi arvadı), dayıcanı (dayı arvadı), fövqəldövlət, tə`nəli və s. Lüğətdə “bə`ziləri”, “çoxları”, “onlar” sözləri var. Lakin “başqaları” və “bunlar” sözlərinin olmaması təəccüb doğurur.

Omonimlərin ayrı-ayrı sözlər kimi deyil, bir söz kimi verilməsi səhv fikirdir və bunun sayəsində lüğətdəki sözlərin sayı azalmışdır. Arı – arı (təmiz mə`nasında), qabaq – qabaq (bitki), qaynaq – qaynaq (mənbə), qazmaq – qazmaq (plovun dibi) və s. kimi sözlər ayrılıqda lüğətdə əks etdirilsəydi, hansı prinsip pozulardı?! Lüğətdə “şose” sözü bir “s” hərfi ilə ver ilir. Axı hamı həmin sözü “şosse” şəklində tələffüz edir. Niyə “seyrangah” və “küləfrəngi” sözləri “seyrəngah” və “külafirəngi” şəklində verilib?

Lüğətin tərtibində eyni kökdən olan apostroflu sözlərin səpələnməsi də təəccüb doğurur. Məsələn, “bə`zən” sözündən sonra “bə`zi”, “bə`ziləri” sözlərini dalbadal yerləşdirmək lazım idi. Çünki apostrof həmin sözlərdə üçüncü hərfin yerində durur.

Orfoqrafiya lüğətimizdə bu cür uyğunsuzluqlar çoxdur. Arzu edirik ki, onun gələcək nəşrində bütün kəm-kəsirlər və qüsurlar aradan qaldırılsın. Orfoqrafiya lüğətimiz Azərbaycan dilinin güzgüsü olmalıdır.

“Bakı” qəzeti, 13 mart 1992-ci il.

DİLƏ QAYĞI HAMININ BORCUDUR

“Həyat” qəzetinin dilçilik, terminologiya problemlərinə dair fevralın 8-də keçirdiyi söz məclisi, zənnimcə, çox gərəkli və faydalı tədbirdir. Deyilən təkliflərin əksəriyyəti ilə razılaşmazdan əvvəl, götür-qoy etmək, ölçüb-biçmək lazımdır.

Məsələn, həmin məclisdə belə bir fikir söylənmişdir: “… “-iyyət”lə bitən ərəb mənşəli sözlər dilimizdə tək-tükdür.” Yoxsa, mədəniyyət, şəxsiyyət, əbədiyyət, kəmiyyət, keyfiyyət, heysiyyət, ictimaiyyət, insaniyyət, ciddiyyət, cəmiyyət, fərdiyyət, niyyət, qalibiyyət, muxtariyyət, məhrumiyyət, məs`uliyyət və s. sözlər artıq dilimizdən çıxarılıb? Yə`ni həmin sözlərin “-iyyət” şəkilçisi “-lik” şəkilçisi ilə əvəz edilib? Doğrudur, həmin sözlərlə yanaşı dilimizdə, məsələn, mədənilik, ciddilik, əbədilik sözləri də vardır. Lakin niyyət, kəmiyyət, keyfiyyət, qalibiyyət, cəmiyyət və s. sözlərin “-iyyət” şəkilçilərini “-lik” şəkilçilərilə əvəz edin, görək, nə alınır. Razılaşmaq lazımdır ki, “əbədilik” sözü heç də “əbədiyyət” sözünü hər yerdə əvəz edə bilməz.

“İstiqlaliyyət” sözü barədə bə`zi mülahizələrimi bildirmək istərdim. “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında” konstitusiya aktında “müstəqilliyi” sözü əvəzinə “istiqlaliyyəti” sözü işlədilməli idi. Çünki diliizdəki “istiqlaliyyət” sözü yalnız belə bir məqamda işlətmək üçündür. Xalqların uzun müddət mübarizə aparıb nail olduğu son müvəffəqiyyət yalnız “istiqlaliyyət” sözü ilə ifadə edilir. Hər bir ölkənin xalqının “İstiqlaliyyət bayramı” olur, “Müstəqillik bayramı” yüngül çıxır.

Söz məclisində səslənmiş belə bir fikirlə razılaşmaq mümkün deyildir: “…prosesin özü müvəqqəti, keçici olduğuna görə sözün ömrü də gödək olacaqdır, vaxt gələcək ki, ölüb gedəcəkdir.” Hər hansı bir söz, heç olmasa, mətbuatda bir dəfə işlənibsə, dilin lüğət tərkibinə daxil olub yerini möhkəmlədə bilməsə də dilin lüğət fondunda həmişəlik qalacaqdır, zaman-zaman dənizin üzə çıxardığı köpük kimi görünəcək, sonra yenidən yox olacaq, sonralar dəfələrlə suyun üzərində ağaracaqdır. Ona görə də, hər hansı bir yeni sözü “tədavül”ə buraxmazdan əvvəl, yüz, bəlkə də min dəfə ölçüb-biçmək lazımdır.

“Xidmət” sözü ətrafında mübahisələr də təəccüb doğurur. Nə üçün “proizvodstvo” və “xozyaystvo” sözlərinin müqabilində ərəb mənşəli “istehsalat” və “təsərrüfat” sözlərini işlədərək “lindan istehsalatı”, “yardımçı təsərrüfat” ifadələrini meydana gətirəndə bu qədər mübahisə yaranmamışdır? Halbuki, “slujba” sözünün müqabilində onsuz da çox işlədilən “şö`bə”, “idarə”, “aparat” əvəzinə “xidməti” sözünü işlətmək olar: “mətbuat xidməti”, “aeroportun təhlükəsizlik xidməti” və s.

“Başqa dillərdən alınma terminlərin azərbaycanlaşdırılması xüsusilə ağrılı keçir” fikrini təsdiq edərək göstərmək istərdim ki, bu işdə Arazın o tayındakı mətbuatın, nəşr mə`mulatının, elmi əsərlərin imkanlarından da istifadə etmək lazımdır. Dilimiz o taylı-bu taylıdır. Orada da dünya səviyyəli dilçi alimlər var, orada da dilə qayğı ilə yanaşırlar. Bu işdə dini mətbuatı və əsərləri də izləmək lazımdır. Dilimizin təşəkkülündə ərəb və fars dillərinin roluna e`tinasızlıq göstərmək doğru deyildir. Ərəb dilinin bir sıra sözdüzəldici şəkilçiləri, ümumiyyətlə, ərəb sözləri hələ çox karımıza gələcəkdir.

“Həyat” qəzeti, 28 mart 1992-ci il.

BİZƏ TÜRKCƏ-AZƏRBAYCANCA LÜĞƏT LAZIMDIR

1920-1985-ci illərdə belə bir problemi müzakirə etməyin əbəs olduğu hamıya mə`lumdur. Lakin hazırkı dövrdə buna tamamilə başqa baxımdan qiymət verənlərin tapılacağına da şübhə etmək olmaz. Bu mühüm məsələyə vətənpərvərlik mövqeyindən yanaşmağın vaxtı çatmışdır. Kim nə deyir-desin, belə bir lüğətin indiyədək hazırlanıb nəşr edilməməsi Azərbaycan türkologiyası, dilçiliyi üçün bağışlanmaz səhvdir.

Türkoloqların bildirdiyinə görə, Türkiyədə dil islahatı, xüsusilə əlifba dəyişimi zamanı müəyyən sün`i tədbirlər görülməsi nəticəsində bu dildə külli miqdarda, başqa dillərin heç biri ilə müqayisə edilməyəcək dərəcədə paralelizmlər yaranmışdır. “Osmanlı” və “türk dili” məfhumlarının meydana gəlməsini yalnız bununla izah etmək olar.

Bəs türkcə-azərbaycanca lüğətin bizə nə faydası ola bilər? Mə`lumdur ki, Avropa dillərindən, xüsusilə fransız dilindən türk dilinə külli miqdarda söz daxil edilmişdir. Lakin biz həmin sözlərin heç də hamısını qəbul etməmişik və onlar dilimizə yaddır. Azərbaycan dilində həmin sözlərin böyük əksəriyyətinin müqabilində tamamilə başqa sözlər – həm əcnəbi, həm də doğma sözlərimizi işlədirik: spor (idman), fuar (yarmarka), ekonomik (iqtisadi), epik (incəsənət), kamp (düşərgə), kamyon (yük maşını), kreş (körpələr evi), apartman (mənzil), asansör (lift), teleferik (funiklyor), okul (məktəb), qrev (tə`til), ambalaj (qablaşdırma), plak (qramofon valı), piyasa (bazar), matematik (riyaziyyat), niklör (nüvə), banliyo treni (şəhərətrafı qatar), deterjan (yuyucu vasitə), piyanqo (lotereya), kürtaj (abort), amatör (həvəskar), sekreter (katib) və s. Dilimizdə vətəndaşlıq hüququ qazanmış Avropa mənşəli sözlərin əksəriyyəti türk dilində işlədilmir, yaxud da onların yerinə yeni sözlər yaradılmışdır.

Ərəb dilindən türk dilinə elə sözlər keçmişdir ki, biz onları heç vaxt işlətmirik: ahize (telefon dəstəyi), tüveyc (taccıq), hüveynat (mikroorqanizmlər), malzeme (material), mendil (yaylıq), şaka (zarafat), mizah (yumor), nezle (soyuqdəymə), nüfus (əhali), korsar (dəniz qulduru), müsteşrik (şərqşünas), hüb (məhəbbət), hür (azad) və i.a. Ərəb dilindən Azərbaycan dilinə keçmiş, amma türk dilində istifadə edilməyən sözlər də vardır.

Türk dilində elə sözlər var ki, dilimizdəki sözlər kimi səslənir, amma tamamilə başqa mə`nalar verir: anlaşma (müqavilə), aydın (ziyalı), basılmaq (nəşr edilmək), çöpçü (zibiltəmizləyən), doğan (şahin), baz (qızılquş), samanqapan (kəhrəba), doğramaçı (dülgər), pinti (xəsis), pulçu (filatelist), çırpışdırmaq (yavaşca tıqqıldatmaq), çıraq (dülgər şagirdi), çelik (polad), subay (zabit), hırıltı (xırıltı), er (əsgər), qulluq (köləlik) və s.

Fars dilindən türk dilinə keçmiş, amma bizdə işlədilməyən və ya tamamilə başqa mə`na verən sözlər də var: dal (budaq), mihmandar (ekskursiyaçı), çarşaf (döşək ağı), yekpare (vahid), hezar (bülbül), keşide (tiraj), serpuş (baş geyimi), siyah (qara), hemağuş (qucaqlaşma), encümen (komissiya), hemşirezade (bacı uşağı) və s. Qəribə də olsa, dilimizdə işlədilən nümayəndə, nümayiş, çarpayı, çamadan, xoşbəxt, zərgər, rəhbər, sərhəd, mehriban, dərman kimi fars sözlərinin əvəzinə türk dilində müvafiq olaraq temsilçi, törən, karyola, valiz, mutlu, kuyumçu, öndər, sınır, sevimli, ilac kimi sözlər işlədilir.

Bunlardan əlavə, türk dilində qədim sözlərin əsasında elə sözlər yaradılmışdır ki, Azərbaycanda işlədilmir. Türk dilinin bir çox leksik və frazeoloji ifadələri dilimizdə başqa mə`nalara uyğun gəlir. Türk dilində “qoca qarı” ifadəsi dilimizdəki “küpəgirən qarı” mə`nasını verir. Türkiyəli bir kişinin “Ankarada doğdum” deməsi bizdə gülüşə səbəb olacaqdır. Türk dilində fe`lin məchul növünün öz şəkilçisinin (-ıl, -il, -ul, -ül) olmasına baxmayaraq, orada “doğduğum yer” ifadəsində heç bir qəbahət görmürlər. Bizdə isə qrammatik məntiqə əməl edərək işlətdiyimiz “doğulduğum yer”, “doğulmuşam” ifadələrini türklərdəki kimi işlətməyəcəyimizə şübhə ola bilməz. Türk dilində “vəsiqəli” (fahişə), “Nil ayqırı” (begemot), “malul” (invalid), “hırtı-pırtı” (köhnə-köşkül), “politika yapmaq” (aldatmaq), “ən`ənəçi” (mühafizəkar) kimi bizdə təəccüb doğuracaq sözlər çoxdur. “Fırıldaqçı” sözü türk dilində də bizdəki mə`nada işlədilir. Lakin bu sözün “uşaqlar üçün fırlağan düzəldən adam” mə`nası da vardır.

Türk dilində bizdəki ilə müqayisədə bir çöx sözlərdə səslərin yerdəyişməsi baş verir: domuz (donuz), toprak (torpaq), yaprak (yarpaq), aksırmak (asqırmaq), köprü (körpü), parmak (barmaq), püt (büt), gömlek (köynək), diken (tikan), tavuk (toyuq) və s. Dilimizin bə`zi sözlərinin türk dilində olmadığı, habelə türk dilinin çoxlu sözlərinin dilimizdə işlənmədiyi də mə`lumdur.

Bizə belə bir lüğət türk dili fonetikasının saysız-hesabsız dil hadisələrindən (səs fərqlənməsi, səs düşümü, səs artımı, səs uyuşması və s.), ərəb, fars, Avropa dillərindən keçmiş sözlərin yazılışındakı qaydalardan baş çıxarmaq, dillərimizin leksik və frazeoloji ifadələrindəki mə`na fərqlərindən düzgün istifadə etmək üçün lazımdır. Dilimizdəki orfoqrafiya və orfoepiya qarmaqarışıqlığına son qoymaq üçün belə bir lüğətə böyük ehtiyac var.

Həmin lüğət bizə Trabzon bazar leksikonundan çıxıb siyasi, elmi, mədəni, iqtisadi və bir çox digər sahələrdə yüksək səviyyəli müzakirələrdə iştirak etməyimizə çox kömək edə bilər.

İndiyədək müxtəlif mətbuat orqanlarında türk şəxs adları, Türkiyənin coğrafi adları, bu dildə işlədilən ixtisarlar o dərəcədə müxtəlif şəkildə verilir ki, yaranmış qarmaqarışıqlığa son qoyulacağına şübhə edirsən. Mə`lumdur ki, hər bir sanballı ikidilli lüğətdə şəxs adları, coğrafi adlar və ixtisarlar əlavə kimi verilir. Türkiyədə elmin müxtəlif sahələrindəki terminlərin dilimizdəkilərlə yüz faiz eynilik təşkil etməyəcəyi də aydındır. Deməli, elmin müxtəlif sahələri üzrə türkcə-azərbaycanca terminlər lüğətləri də hazırlamaq lazımdır.

Nəhayət, nəzərə almaq lazımdır ki, Türkiyədə “Böyük osmanlıca-türkcə sözlük” və “Kiçik osmanlıca-türkcə sözlük” kimi sanballı, türkdilli ölkələrin ziyalılarının həsəd aparacağı nəşrlər buraxılmışdır. Bunu elmlər namizədi dərəcəsinə nail olmaq və ya türkoloqlar, şərqşünaslar sırasına soxulmaq üçün etməmişlər. Bu nəcib iş əlifba dəyişimi nəticəsində xalqın öz keçmişindən üzülmüş əlaqələrini bərpa etmək niyyətindən irəli gəlmişdir. Hazırkı şəraitdə biz də türk xalqları ilə qırılmış əlaqələrimizi bərpa etmək məqsədilə türkcə-azərbaycanca, türkməncə-azərbaycanca, özbəkcə-azərbaycanca, uyğurca-azərbaycanca, tatarca-azərbaycanca və s. lüğətlər yaratmalıyıq.

“Həyat” qəzeti, 9 iyun 1992-ci il.

“SİMNAR” ADI NECƏ YARANMIŞDIR?

Adlarımızın hər birinin hansısa bir dildə müəyyən mə`nası olmalıdır. Böyük Nizaminin “Yeddi gözəl” əsərindəki hekayətlərdən birinin əsas obrazı olan mahir me`mar Simnarın adından götürülərək bə`zi soydaşlarımıza verilən bu adın lüğəti mənası nədir?

“Sim” farsca “gümüş” və “nar” ərəbcə “od” deməkdir. Bunların sintezindən ibarət “Simnar” adının mə`nası nə ola bilər? Qəribədir ki, bu ad yalnız bizdə mövcuddur. 1991-ci ildə Tehranda buraxılmış və “Qur`an”, “Avesta”, “Şahnamə”, “Xəmsə” və digər şah əsərlərdəki adların mə`naları izah edilən “Fərhənge namhaye İran” (“İran adlarının lüğəti”) ensiklopediya-mə`lumat kitabına “Simnar” adı salınmamışdır. Yaxın və Orta Şərq xalqlarında da belə bir ada təsadüf edilmir. Bizdə isə uşaqlara bu adın verilməsi prosesi Nizaminin “Yeddi gözəl” əsərinin dilimizə tərcüməsindən sonra müşahidə edilir. Ötən əsrlərdə, hətta XX əsrin 30-cu illərinə qədər olan dövrdə belə bir ad daşıyan adamların olması da şübhəlidir.

İş burasındadır ki, islamın zühurundan əvvəlki ərəb mədəniyyətini gözəl bilən Nizami öz əsərinin bütün dövrlərin oxucularına böyük tə`sir göstərən obrazının adını “Simnar” şəklində yazması şübhə doğurur. Ərəb dili ensiklopediyalarında və izahlı lüğətlərində bu ad “Sinimmar” şəklində yazılır və “Yeddi gözəl”də təsvir edilən əhvalat eynilə təkrar edilir. Müasir ərəb dilində də “Cəzau-Sinimmar” (Sinimmarın cəzası) frazeoloji ifadəsindən müxtəlif münasibətlərdə geniş istifadə edilir. Ərəb dilindəki həmin ifadə “artıq tamah baş yarar”, “acgözlüyə görə cəza”, “tamahkarlığın aqibəti” mə`nalarında indiyədək işlədilir. Nizaminin bu adı təhrif etməsi heç ağılasığışan şey deyildir! Çünki öz qəhrəmanlarını və obrazlarını qədim ərəb, yunan, hind, rum, İran sivilizasiyalarından götürən və onların adlarını ərəb qrafikası əsasında olan fars əlifbasının imkanlarına əməl edərək çox dəqiqliklə verən Nizami “Sinimmar” əvəzinə “Simnar” yaza bilməzdi.

Şairin ölməz “Xəmsə”sinin ən mö`təbər və nəfis əlyazmalarından birində 1636-cı ildə Dost Məhəmməd ibn Dərviş Əd-Dərəxçi tərəfindən köçürülmüş və ə`la müniatürlərlə zinətləndirilmiş, hazırda Respublika Əlyazmalar İnstitutunda saxlanan əlyazmasında bu ad “Sinimmar” şəklində verilmişdir.

Böyük İran alimi Əli Əkbər Dehxudanın (1879-1956) Tehran universiteti tərəfindən 1969-cu ildə buraxılmış “Lüğətnamə” ensiklopediya lüğətinin 149-cu cildindəki “Sinimmar” məqaləsində aydınca göstərilir ki, bu ad Nizaminin məşhur “Yeddi gözəl” əsərinin əsas obrazlarındandır və nədənsə, son vaxtlar bə`zi nəşrlərdə “Simnar” şəklində verilir. Ə.Ə.Dehxuda göstərir ki, “Sinimmar” sözünün rum dilində “oğru, “gecələr yatmayan adam” və “qəmər” mə`naları vardır. Bəlkə də həmin mə`nalar “Simnar” adının İranda və farsdilli ölkələrdə yayılmamasının əsas səbəbkarı olmuşdur. Əsədi Tusinin “Lüğəte-fars” əsərində də Nizaminin bu obrazının “Sinimmar” olduğu göstərilir.

Bizdə bu adın etimologiyasının izahına “Yeddi gözəl”in “Elm” nəşriyyatı tərəfindən buraxılmış sətri tərcüməsi nəşrinin “Lüğət” hissəsində cəhd göstərilmişdir. Lakin orada da (səh.334) “…o, qədim Babil allahı Simnimar adı ilə bağlıdır” yazmaqla yenə də bu adı təhrif etmişlər. Hicri tarixlə 1333-cü ildə Təbrizdə fars dilində buraxılmış “Yeddi gözəl əfsanəsi” kitabının bu yaxınlarda Azərnəşr tərəfindən Azərbaycan dilində nəşrinin 11-ci səhifəsində göstərilir ki, bu ad Təbriz nəşrində “Səmnar” şəklində getmişdir və “…bundan sonra Nizamidə adlandırıldığı kimi “Simnar” yazacağıq.” Bizcə, fars dilində həmin sözün “Səmnar” və “Simnar” qrafik şəkillərinin eyni olduğu nəzərə alınaraq burada “Sinimmar” sözündən söhbət getməli idi.

“Yeddi gözəl” əsərinin Azərbaycandakı nəşrlərində bu adın “Simnar” şəklində getməsinin əsas səbəbini mənzum tərcümədə onun daha yaxşı səslənməsinə cəhd göstərilməsi deyil, sadəcə olaraq tərcüməçilərin həmin sözün ərəb qrafikası ilə yazılışına diqqət yetirməmələri ilə izah etmək lazımdır.

“Həyat” qəzeti, 12 iyun 1992-ci il.

HƏRBİ DİLİMİZ HAQQINDA BƏ`Zİ MÜLAHİZƏLƏR

Hər bir xalqın ədəbi dilinin əsasında təşəkkül tapan hərbi dili tarixin müəyyən dövrlərində, daha doğrusu, millət müharibə təhlükəsinə mə`ruz qaldığı və müharibə etdiyi vaxt cəmiyyətin həyatında daha bariz şəkildə özünü büruzə verir. Əmin-amanlıq illərində hərbi dil hiss edilmədən arxa plana keçir və yalnız bir də müharibə təhlükəsi zamanı vətəndaşların zehnini məşğul etməyə başlayır.

Dilçilik elmində “hərbi dil” məfhumu barədə geniş bəhs edilməsə də, bir sıra dillərin mütəxəssisləri hərbi sənədlərin, memuarların dilindəki, hərbi qulluqçuların leksikonundakı səhvlərdən bəhs edir, onların ədəbi dilin normalarını korlamasından şikayətlənirlər. İndiki çətin günlərimizdə dilçi alimlər, jurnalistlər, hərbi qulluqçular, cəbhə xəbərlərinin təhlili ilə bilavisitə məşğul olanlar əslində bütün vətəndaşlar hərbi dilimiz qayğısına qalmalıdırlar. Xalqımızın ölüm-dirim mübarizəsi apardığı bu günlərdə rəsmi və müstəqil informasiya vasitələrinin, müxtəlif qəzet və jurnalların, radio və televiziyanın müxbirləri öz yazı, veriliş və müsahibələrində hərbi dilimizin qaydalarına əməl etməlidirlər. Hərbi informasiya, müsahibə və icmallarda hər şey öz adı ilə çəkilməlidir. Bu, hərbi dilin tələbidir.

Bir sıra qəzetlərdə “texnika və canlı qüvvələr cəmləşmişdir”, “mövqelər dağılmışdır”, “tikililər dağılmışdır”, “əsir getmişdir” kimi cümlə və ifadələrdən belə təsəvvür yaranır ki, göstərilənlər öz-özünə baş vermişdir. Lakin elə yazmaq lazımdır ki, həmin hadisələrin kiminsə tə`siri nəticəsində baş verdiyi nəzərə çarpdırılsın: “texnika və canlı qüvvə cəmləşdirilmişdir”, “mövqelər dağıdılmışdır”, “tikililər dağıdılmışdır”, “əsir götürülmüşdür”. Cəbhə xəbərlərinin dili emosional və konkret olmalı, məntiqə əsaslanmalıdır.

“Arxa işləri üzrə komandirin köməkçisi”, “tə`lim-tərbiyə üzrə komandirin köməkçisi” əvəzinə “komandirin arxa tə`minatı üzrə köməkçisi”, “komandirin tə`lim-tərbiyə üzrə köməkçisi” ifadələri yazmaq daha düzgündür.

Eyni bir qəzetdə həm “polk”, “rota”, “batalyon”, həm də “alay”, “bölük”, “tabur” sözləri işlədilir. Bə`zi qəzetlər isə inadla “tabur” sözünü “tabır” şəklində yazırlar. Bu söz dilimizdə ilk dəfə işlədilmir. General Ə.Şıxlinskinin “Qısa rusca-türkcə hərbi lüğəti”ndə “tabur” şəklində verilmişdir. Müasir türk dilində də “tabur” şəklində istifadə edilir. “Tabır” danışıq dilində işlədilir, hərbi dil isə ədəbi dilə söykənir. Yeri gəlmişkən, “tabur” sözünü daha bir məqamda da işlətmək lazımdır. Radio və televiziya müsahibələrində hərbi qulluqçularımız “stroy qarşısında”, “stroyla getmək” kimi ifadələrdən çox istifadə edirlər. Halbuki “tabur qarşısında”, “taburla getmək” kimi sırf hərbi ifadələr vardır. Bu ifadələr ədəbi dilimizin qaydalarına xilaf çıxmır və hərbi dilimizi daha da səlisləşdirə bilər.

Bə`zən qəzetlər döyüşlərin gedişində müəyyən bir müddəti göstərmək üçün xeyli söz istifadə edirlər: “İyun ayının 12-də axşam saat 7-nin yarısından iyunun 13-də səhər saat 8-ə 25 dəqiqə qalana qədər.” Dünyanın əksər ölkələrinin silahlı qüvvələrində heç bir dolaşıqlığa yol verilməməsi, dəqiqlik üçün bu cür məqamlarda vaxtın ifadə edilməsi üçün dördrəqəmli formadan istifadə edirlər: “İyunun 12-də saat 18.30-dan iyunun 13-də 07-35-dək.” Belə olduqda “axşam”, “səhər”, “dəqiqə qalana qədər” söz və ifadələrini işlətməyə ehtiyac qalmır.

“Snayperdən atəş açıldı”, “bir döyüşçümüz minadan partladı” cümlələrində məntiqi səhvlər vardır. Snayper silahın bir növünü daşıyan döyüşçüdür. Atəş isə snayper silahından açıla bilər. Döyüşçü özü partlamır, minanın partlamasından həlak olur. KİV-də “Qrad” tipli raketlər”, “Alazan” tirli raketlər”, “Kristal” tipli reketlər” ifadələrinin verilməsi məqbul deyildir. “Alazan” raketləri” və s. kimi ifadələr kifayətdir.

Bir sıra fikirlərin ifadə tərzi narazılıq doğurur: “Bizimkilər tərəfindən vurulub məhv edilmişdir”. Hərbi qəzetdə belə bir cümlə işlətmək kənar seyrçi mövqeyində durmağa bənzəyir. “Düşmənin müqavimətini dəf edirlər” – hücumu dəf edərlər, müqaviməti isə qırarlar, sındırarlar.

Hərbi ixtisarlara da diqqət yetirmək lazımdır. Eyni bir qəzetdə həm “PDM”, həm də “BMP” yazmaq səriştəsizlikdir.

Qəzetlər kimin həlak olmasına, kimin isə şəhid olmasına diqqət yetirməlidirlər. Müharibədə hər həlak olana şəhid demirlər.

Hərbi sirr və hərbi etika barədə danışmağın vaxtı çatmışdır. İyun ayının əvvəllərində qəzetlərin birində belə bir cümlə oxudum: “Müsahibimiz AXC Ağdam rayon şö`bəsinin sədri, Eldar Bağırov adına 845 nömrəli tabırın komandiri Allahverdi bəy Bağırovdur.” Hərbi sirr baxımından, görəsən, düşmənə daha nə lazımdır?!

Televiziya və radio verilişlərində hərbi qulluqçular çox vaxt bir-birlərinə “bəy” deyə müraciət edirlər. Orduda rəislik-tabelilik münasibətlərini sabitləşdirmək və subordinasiya qaydalarını möhkəmləndirmək lazımdır…

Qəzet redaksiyaları döyüşçülərimizin cəbhə rayonlarında qrup halında çəkilmiş fotoşəkillərinin dərc edilməsinə hərbi sirr baxımından ehtiyatla yanaşmalıdırlar. Deyilənlər televiziya jurnalistlərinin cəbhədən verdikləri reportajlarda hərbi qulluqçuların hansı geyimdə göstərilməsinə də aiddir. Silahlı qüvvələrimizin döyüşçüləri xalqa nizam-intizamın hökm sürdüyü bir ordunun hərbi qulluqçuları kimi təqdim edilməlidir.

“Xalq qəzeti”nin cari il 16 iyun tarixli nömrəsində “Milli orduda dil məsələsi” yazısını dərc etməsi də hərbi dilimizin püxtələşməsinə diqqət yetirdiyini göstərirLakin belə vacib bir məsələ – hərbi terminlərin dəyişdirilməsi, daha doğrusu, islah edilməsi silahlı qüvvələrin müvafiq səlahiyyətli qurumunun kollegiyasında hərbi mütəxəssislərin, bir neçə dillərin tərcüməçilərinin, xüsusilə hərbi tərcüməçilərinin iştirakı ilə yüksək səviyyədə həll etmək lazımdır.

Hərbi dilimizin sabitləşməsinə təkcə müvafiq kütləvi informasiya vasitələrinin əməkdaşları deyil, bütün vətəndaşlar qayğı göstərməli, onu yad ünsürlərdən təmizləmək üçün öz nitq və yazılarına diqqətlə və məs`uliyyətlə yanaşmalıdırlar. Hərbi dilə qayğı vətənpərvərlikdəndir.

“Həyat” qəzeti, 1 iyul 1992-ci il.