Kitabı oxu: «Fiesta»

Fiesta romanı ilə yazıçı Pamplon şəhərinə əvəzolunmaz xidmət göstərib. Məhz buna görə şəhər sakinləri onu sevir və böyük rəğbətin nəticəsi olaraq ATA adlandırıb, abidə ucaldıblar.

BİRİNCİ HİSSƏ

1

Robert Kon bir dəfə Prinston universitetinin orta çəki dərəcəsində boks üzrə çempionu olmuşdu. Bu tituldan ötrü ürəyim getməsə də, bunun Kon üçün əhəmiyyəti böyük idi. Əslində, o boksla maraqlanmırdı, heç xoşu da gəlmirdi, boks onun üçün sadəcə yəhudi olduğuna görə Prinstonda üzləşdiyi natamamlıq və cəsarətsizlik hissinə qarşı əzab-əziyyətlə əldə edilmiş bir qalxan idi. O, zaldan başqa heç yerdə dalaşmayan utancaq mülayim bir oğlan olsa da, ona yuxarıdan aşağı baxanları bir zərbə ilə yerə sərəcəyi fikri inanılmaz daxili rahatlıq bəxş edirdi. O, Hörümçək Kellinin ulduz tələbəsi idi. Hörümçək Kelli bütün gənc boksçulara çəkilərinin yüz beş, ya da iki yüz beş funt olmasından asılı olmayaraq yüngül çəkili kimi vuruşmağı öyrətmişdi. Deyəsən, Konun ürəyindən keçən də, elə bu idi. O, həqiqətən çox cəld idi. Çox yaxşı tələbə olduğundan, Hörümçək onu dərhal oyuna buraxdı və bununla da onun burnu həmişəlik yastılandı. Bu, Konu boksdan daha da iyrəndirsə də, qəribə bir razılıq bəxş edərək burnunun formasını yaxşılaşdırdığı tam dəqiqdir. Prinstonda oxuduğu sonuncu ildə daha çox oxumağa başlayan Kon, axırda eynək taxmalı oldu. Mən hələ heç vaxt köhnə qrup yoldaşlarından onu xatırlayan birinə rast gəlməmişəm. Onlar heç onun orta çəki üzrə çempion olduğunu da xatırlamırdılar.

Mən heç vaxt sadə, səmimi insanlara inanmamışam, xüsusilə də onların hekayələri üst-üstə düşürsə, elə buna görə də bu əhvalatı təsdiqləyəcəq bir adam- Hörümçək Kelli olmasaydı, Robert Konun heç vaxt çempion olmadığını, onun üzünü ya at təpiklədiyini, ya da anasının nəsə görüb ya nədənsə bərk qorxduğunu, bəlkə də uşaq vaxtı harasa dəydiyindən şübhələnərdim. Hörümçək Kelli təkcə Konu xatırlamaqla kifayətlənmir, tez-tez onun sonrakı aqibətinin necə olduğunu duşunürdü.

Robert Kon, atası tərəfdən, Nyu-Yorkun ən varlı, anası tərəfdən isə ən qocaman yəhudi ailələrinin üzvü idi. Prinstona hazırlaşdığı hərbi məktəbin futbol komandasında yaxşı oynayan Konun milliyyəti ilə bağlı bir problemi yaranmamışdı. Prinstona gələnə qədər heç kəs ona yəhudi olduğuna görə fərq qoymur, özlərindən seçmirdilər. Olduqca yaraşıqlı, mehriban və utancaq olması ona həmişə baha başa gələrdi. Ancaq o bütün bunları rinqdə qoymağı bacardı və Prinstonu yalnız hədsiz utancaqlıq və yastı burunla tərk edib, ona bir az şəfqət göstərən ilk qızla ailə həyatı qurdu. Beş illik evlilikdən üç uşağı olan Kon, atasından miras qalan pulun əlli min dollarından çoxunu xərcləyəndən sonra, var-dövlətin qalan hissəsinin anasına keçməsi ilə varlı arvadla yaşanan ailədaxili bədbəxtliyin daha da dərinləşməsi onu həyat yoldaşı ilə yollarını ayıracağı qərarına gətirib çıxarsa da, bu zaman qadın artıq çoxdan öz miniatürçü sevgilisi ilə aradan çıxmışdı. Aylardır ondan ayrılmaq istəyən, ancaq bunun insafsızlıq olacağını düşünüb heç nə edə bilməyən bir kişi üçün arvadının qəfil gedişi şəfaverici zərbə oldu.

Boşandıqdan sonra Robert Kon başını götürüb qərbə üz tutdu. Kaliforniyada ədəbi mühitə düşən Kon, tezliklə əlli min puldan qalan qəpik-quruşla rəssamlıq jurnalını maliyyələşdirməyə başladı. Jurnal Karmel, Kaliforniyada nəşrlərə başlayıb, Provinstaun və Massaçusetsdə başa çatdı. Bununla da, bir anda xilasedici mələyə çevrilən, redaksiya səhifələrində adı ancaq redaksiya heyətinin üzvü kimi göstərilən Kon jurnalın yeganə redaktoru oldu. Bu, onun pulları idi və yeni vəzifəsindən də razı idi. Ancaq jurnal nəşrinin həddindən artıq bahalaşması ilə məyus olan Kon, çox keçmədi ki, bu işin daşını atmağa məcbur oldu.

Lakin bu vaxt onu narahat edən başqa məsələlər də var idi. O, jurnalın hesabına uğur qazanacağına ümid edən bir qadının toruna düşmüşdü. O, çox güclü qadın olduğundan, Kon canını onun yaxasından qurtara bilmirdi. Həm də Kon, bu qadını sevdiyinə əmin idi. Jurnalın uğur qazanmadığını görərək Kondan soyumağa başlayan qadın, istədiyini əldə etmək üçün daha bir yolun olduğunu düşünüb, onu daha yaxşı yazacağı bir yerə – Avropaya getməyə məcbur etdi. Beləliklə, onlar qadının təhsil aldığı, üç il yaşadığı Avropaya gəldilər. İlk ili səyahətdə, son iki il isə Parisdə keçmişdi. Robert Konun cəmi iki dostu var idi. Onun biri Bradoks, biri isə mən idim. Bradoks onun ədib yoldaşlarından, mən isə tennis dostu idim.

Onu ələ keçirmiş Frensiz adlı qadın, ikinci ilin sonunda gözəlliyinin solduğunu görüb Robertə qarşı laqeydliyi və sui-istifadəni bir kənara qoyub, ona ərə getməyi qəti qərara aldı. Bu vaxt isə Robertin anası hər ay oğluna üç yüz dollar göndərməyə başlamışdı. Bu iki il, iki il yarım müddətində inanmıram ki, Robert Kon başqa bir qadına tərəf baxmışdı. Onun Avropada yaşayan bir çox insan kimi, Amerikada daha yaxşı yazıb-yarada biləcəyini nəzərə almasaq, o, həqiqətən xoşbəxt idi. O, çox zəif bir roman yazsa da, tənqidçilərin rəyi o qədər də pis olmadı. O, çoxlu kitablar oxuyur, qumar, tennis oynayır və yerli idman zallarının birində boksla məşğul olurdu.

Bu qadının Kona qarşı niyyətindən ilk dəfə üçümüz birgə nahar edəndə xəbər tutdum. Biz Lavenyuda nahar etdikdən sonra, kofe içmək üçün Versal kafesinə getdik. Kofedən sonra bir-iki qədəh içdikdən sonra, onlara getməli olduğumu söylədim. Kon isə həftəsonu ikimizin səyahətə çıxmağımız barədə nəsə danışırdı. Onun ürəyindən şəhərdən çıxmaq, yaxşıca gəzmək keçirdi. Mən Strasburqa getməyi, oradan isə piyada Sent Odil, Elzas ya da, başqa bir yerə keçməyi təklif etdim.

– Mən Strasburqda bizə bələdçilik edəcək bir qız tanıyıram, – dedim.

Elə bu zaman stolun altından gələn naməlum zərbəni hiss etdim. Təsadüfən kiminsə dəydiyini fikirləşib, sözümə davam etdim:

– O, artıq iki ildir orada yaşayır və şəhəri beş barmağı kimi tanıyır. Çox yaxşı qızdır.

Yenə kimsə məni dümsüklədi və mən başımı qaldıranda Robertin rəfiqəsi Frensizin gərilmiş buxağını, gərilmiş sifətini gördüm.

– Strasburqda nə işimiz var axı ?! Biz Bruqesə, ya da Ardenə gedə bilərik.

Konun rəngi özünə gəldi. Bundan sonra heç kim məni dümsükləmədi. Onlarla sağollaşıb, oradan uzaqlaşdım. Kon qəzet almaq bəhanəsiylə məni küncə çəkdi.

– Allah xatirinə, sən niyə axı Frensizin yanında Strasburqdakı qızdan söz açdın, – o dedi.

– Mənə nə Frensizdən? Əgər mən Strasburqda yaşayan amerikalı bir qız tanıyıramsa, bundan Frensizə nə?

– Fərqi yoxdur, hansı qız. Qız söhbəti varsa demək, mən gedə bilməyəcəm.

– Bu nə axmaqlıqdır axı.

– Sən Frensizi yaxşı tanımırsan. Heç bir qız söhbəti ola bilməz. Olmaya, onun baxışlarını görmədin ?

– Yaxşı, yaxşı – mən dedim, – onda gəl, Sanlisə gedək.

– Əsəbləşmə.

– Əsəbləşmirəm. Sanlis yaxşı yerdir, biz "Böyük Maral" mehmanxanasında gecələyər, sonra meşəyə ekskursiyaya çıxıb, geri qayıdarıq.

– Bax, bu, ağlabatan fikrə oxşayır.

– Sabah meydançada görüşərik, – dedim.

– Gecən xeyrə, Ceyk, – o dedi və kafeyə qayıtdı.

– Qəzet almaq yadından çıxdı, – mən dedim.

– Lap yadımdan çıxmışdı. O, mənimlə küncdəki köşkə yaxınlaşdı.

– Ceyk, düzünü de, əsəbləşmədin ki? – o, əlində qəzet mənə tərəf döndü.

– Yox, niyə, əsəbləşməliyəm axı?

– Onda tennis meydançasında görüşərik, – o dedi. Mən onun arxasınca əlində qəzet kafeyə qayıtmasına baxdım. O, mənim xoşuma gəlirdi, ancaq görünür, bu qadın ona həyatı əməlli-başlı zindan etmişdi.

2

Həmin qış romanını da qoltuğuna vurub Amerikaya yollanan Robert Konun kitabı yaxşı bir nəşriyyat tərəfindən qəbul olundu. Ancaq eşitdiyim qədəriylə onun gedişi əməlli-başlı səs-küyə səbəb oldu, bu həm də Frensizin onu itirəcəyinin başlanğıcı oldu, çünki Nyu-Yorkda qadınlar tərəfindən yetərincə qayğı görən Kon artıq qayıdanda tamamilə dəyişmişdi. İndiyə qədər görünməmiş bir şövqlə Amerikaya can atan Robert artıq əvvəlki kimi sadəlövh və utancaq deyildi. Naşirlərin ona yağdırdığı təriflər deyəsən, ağlına yaman batmışdı. Bundan başqa, bir neçə qadının onun xoşuna gəlmək üçün dəridən-qabıqdan çıxması isə Konun oxunu yaydan çıxarmışdı. Bu ox dörd il boyunca yalnız həyat yoldaşına tərəf tuşlanmışdı. Hardasa üç ildən artıq müddətdə isə o, Frensizdən başqa heç bir qadına gözünün ucu ilə də baxmamışdı. Əminəm ki, o heç bir dəfə də olsun sevməmişdi.

Frensiz universitetdə keçirdiyi ağrılı illərdən yadigar qalan ümidsizlikdən evlənmiş Konu, keçmiş arvadı üçün əslində bir heç olduğunu başa düşəndə ələ keçirmişdi. O, hələ böyük sevgini tapmasa da, qadınları özünə cəlb etməsini, eləcə də əks cinsin ona qayğı göstərib, onunla yaşamaq istəyini heç də sadəcə ilahi möcüzə kimi qavramırdı. Və bu hiss onun ətrafdakılara qarşı münasibətini dəyişdi. Bundan başqa, onun yüksək girov müqabilində, Nyu-Yorkdan olan tanışlarla qumarda işlətdiyi hiylələr ona yüzlərlə dollar qazandırırdı. Qumardakı uğurları onun lovğalığını daha da artırır və o, artıq insanın lazım gələrsə, qumarla özünə yaxşı güzəran yarada biləcəyi haqqında fikirlər söyləyirdi.

Hələ bu hamısı deyil. O, U. H. Hudsonu oxumağa başladı. Düzdür, ilk baxışda bu adi məşğuliyyət kimi görünsə də Kon, "Bənövşəyi Ölkə" əsərini dəfələrlə oxuyurdu. Ancaq "Bənövşəyi Ölkə" çox gec yaşda oxunarsa, ölümcül kitabdır. Bu kitabdan həyat bələdçisi kimi otuz dörd yaşında istifadə etmək, elə bu yaşda da fransız monastr məktəbindən "çəkmə siləndən milyonçuya qədər" silsiləsindən olan kitabçalarla silahlanıb Uoll Stritə gəlmək kimi mənasızdır. Mən əmin idim ki, Kon "Bənövşəyi Ölkə"nin hər kəlməsini R. Q. Danın bəyanatı kimi qəbul edirdi. O, bəzi düzəlişlər etsə də, bütövlükdə kitabı ciddi qəbul edirdi. Sən demə Kon bu kitaba bənd imiş. Kitabın ona nə qədər təsir etdiyini mənim ofisimə gələn zaman başa düşdüm.

– Salam, Robert, – mən dedim. Olmaya, könlümü almağa gəlmisən?

– Ceyk, Cənubi Amerikaya getmək istəməzsən?– o soruşdu.

– Yox.

– Niyə yox?

– Nə bilim, bu heç vaxt ürəyimdən keçməyib. Çox baha çıxır. Həm, Parisdə istədiyin qədər Cənubi amerikalı tapa bilərsən.

– Onlar əsl Cənubi amerikalılar deyil.

– Səni deyə bilmərəm, mənə yetərincə təbii görünürlər.

Bu həftə üçün təcili göndərməli olduğum məktubların hələ yarısını yazmışdım.

– Təzə nə xəbər? – mən soruşdum.

– Heç nə.

– Nə əcəb sizin yüksək təbəqəyə məxsus dostlarınızdan kimsə boşanmağa hazırlaşmır?

– Xəbərim yoxdur; Ceyk, qulaq as, əgər, bütün xərci mən çəksəm onda necə, mənimlə Cənubi Amerikaya gedərsən?

– Niyə məhz mənlə?

– Çünki sən ispanca danışa bilirsən. Həm də, ikimiz daha yaxşı əylənərik.

– Yox, – mən dedim, – bu şəhərdə mənə xoşdur. İspaniyaya isə yayda gedəcəm.

– Bütün ömrüm boyu mən belə bir səyahətə çıxmağı xəyal etmişəm, – Kon dedi. O əyləşdi. – Sonra, çox gec ola bilər.

– Axmaq olma, – mən dedim. – İstədiyin yerə gedə bilərsən. Xəzəl qədər pulun var.

– Bilirəm, ancaq haradan başlayacağımı bilmirəm.

– Kefini pozma, – mən dedim, – onsuz da bütün ölkələr hərəkətli şəkillərə bənzəyir.

Ancaq mənim ona yazığım gəlirdi. Zarafatım onun xətrinə dəymişdi.

– Sürətlə axıb gedən bu həyatda ürəyim istəyən kimi yaşaya bilmədiyimi fikirləşəndə, dəli oluram.

– Onsuz da, matadorlardan başqa heç kəs bu həyatı dolğun yaşamır.

– Matadorlar məni maraqlandırmır. Bu, anormal həyat tərzidir. Mən Cənubi Amerikaya getmək istəyirəm. Biz əla səyahət edə bilərik.

– Bəs, ov üçün Britaniya Şərqi Afrikasına necə, getmək istəyərsən?

– Yox, mənlik deyil.

– Mən olsam gedərdim səninlə.

– Yox, ora məni cəlb etmir.

– Çünki sən bu barədə heç nə oxumamısan. Get, bir az da gündə bərq vuran qara şahzadələrin eşq macəralarından oxu.

– Mən Cənubi Amerikaya getmək istəyirəm.

Onun çox tərs yəhudi damarı var idi.

– Gəl, düşək aşağı bir şey içək.

– Bəs sən işləmirdin?

– Yox, – mən dedim. Biz birinci mərtəbədəki kafeyə düşdük. Çoxdandır, mən buranın dostlardan yaxa qurtarmaq üçün ən yaxşı yer olduğunu kəşf etmişəm. Bir qurtum içəndən sonra isə bir söz yetər: "Bilirsiniz, mən təcili gedib, teleqram göndərməliyəm", vəssəlam. Etikanın çox vacib olduğu qəzet işində də bu cür nəzakət qaydalarına əməl etmək yaxşı olardı. Sonra, biz bara düşüb sodalı viski içdik. Kon divardakı içki yeşiklərinə göz gəzdirirdi.

– Bura yaxşı yerdir, – o dedi.

– Həm də çoxlu içki var, – mən təsdiqlədim.

– Qulaq as, Ceyk, – o, bara doğru əyildi. – Sən nə vaxtsa həyatın axıb getdiyini, sənin isə bu həyatdan heç bir xeyir götürmədiyini hiss etmisən? Başa düşürsən ki, artıq ömrü yarı etmisən?

– Hə, arada olur.

– Təsəvvür edirsən ki, hardasa otuz beş ildən sonra öləcəyik?

–Vecimə də deyil, Robert, – mən dedim. Bəsdir, çərənlədin.

– Ciddi sözümdür.

– Bu yeganə şeydir ki, məni narahat etmir, – mən dedim.

– Çox nahaq.

– Mənim başqa işlərə görə narahatam. Bu qədər kifayətdir.

– Amma mən hələ də Cənubi Amerikaya getmək istəyirəm.

– Qulaq as, Robert, başqa ölkəyə getmək heç nəyi dəyişmir. Mən bunu artıq sınamışam. Sən bir yerdən başqa yerə getməklə, özündən qaça bilməzsən. Bunun heç bir mənası yoxdur.

– Amma sən heç vaxt Cənubi Amerikada olmamısan.

– Lənətə gəlsin, Cənubi Amerikanı! Sən ora bu əhvalla getsən inan ki, heç nə dəyişməyəcək. Bura yaxşı şəhərdir. Niyə axı, istədiyin həyata Parisdə başlamaq istəmirsən?

– Parisdən bezmişəm. Elə Latın məhəlləsindən də.

– Onda ora getmə. Özün üçün fırlan, gör başına nə gəlir.

– Heç nə olmayacaq. Yadımdadır, bir dəfə bütün gecəni tək-tənha dolaşdım, ancaq velosipedli polisin məni saxlayıb sənədlərimi soruşmasından savayı heç nə baş vermədi.

– Məgər, şəhər gecə gözəl görünmür?

– Mən Parisi sevmirəm.

Hərlənib-fırlanıb, yenə eyni yerə gəldik. Ona görə məyus olsam da, əlimdən heç nə gəlmirdi, çünki dediyindən dönmək fikri yox idi: Cənubi Amerika onun dərdinin dərmanıdır və Parisi görməyə gözü yoxdur. Birinci fikri o, kitabdan oxumuşdu, deyəsən, elə ikincini də.

– Yaxşı, – mən dedim, – yuxarı qalxıb teleqram göndərməliyəm.

– Getməsən olmaz?

– Yox, bu vacibdir.

– Səninlə gəlib otağın bir küncdə otursam, etiraz etməzsən?

– Əlbəttə, o nə sözdür, buyur.

O, bayır otaqda əyləşib qəzet və "Redaktor və Naşir" jurnalını oxudu, mən isə iki saat boyunca dayanmadan işlədim. Sonra ayrılmış əlyazmaları ştamplayıb, iç-içə böyük zərfə qoyaraq, Sen-Lazar vağzalına aparılması üçün kuryerə zəng vurdum. O biri otağa keçəndə Robert Kon buradakı böyük stulda əyləşib mürgüləyirdi. O, başını qollarına söykəyib yuxulamışdı. Onu oyatmağa ürəyim gəlməsə də, redaksiyanı bağlayıb getmək istəyirdim. Əlimi onun çiyninə qoydum. O, başını silkələdi.

– Yox, mən bunu edə bilmərəm, – o dedi və başını qollarının arasında daha da gizlətdi. – Edə bilmərəm. Heç nə məni buna məcbur edə bilməz.

– Robert, – mən onu çağırıb çiynini silkələdim. O, başını qaldırıb, gülümsədi və göz vurdu.

– Olmaya, sayıqlayırdım?

– Deyəsən. Amma, nə dediyini eşitmədim.

– Aman Allah, belə də axmaq yuxu olar!

– Yəqin, makinanın səsi səni yuxuya aparıb.

– Ola bilər. Dünən bütün gecəni yatmamışam.

– Niyə?

– Söhbət edirdik, – o dedi.

Onların söhbətini təsəvvür edə bilirdim. Mənim dostlarımın yataq otaqlarını təsvir etmək kimi çox pis bir vərdişim var idi. Biz aperativ içmək və bulvardakı axşam gəzintisinə tamaşa etmək üçün Napoliten kafesinə yollandıq.

3

İsti bir yaz gecəsi mən, Robertonun gedişindən sonra Napolitendəki masaların birində əyləşib havanın qaralmasına, küçə lampalarının yavaş-yavaş yanmasına, işıqforun qırmızı, yaşıl işıqlarına, şütüyən insanlara, taksi tıxacının kənarı ilə atılıb-düşən faytonlara, özünə axşam yeməyi axtaran tək, ya cüt gəzişən fahişələrə tamaşa edirdim. Mən masamın yanından keçən gözəl bir qıza baxır, küçənin sonunda gözdən itənə qədər gözümü ondan çəkmir sonra, başqasına baxırdım ki, birinci qızın geri qayıtdığını gördüm. O, mənim yanımdan təkrar keçəndə baxışlarımız toqquşdu və o, masama yaxınlaşıb əyləşdi. Ofisiant dərhal bizə yaxınlaşdı.

– Nə içəcəksən?– soruşdum.

– Perno¹.

– Bu, balaca qızlar üçün məsləhət deyil.

– Balaca qız özünsən. Ofisiant, bir qədəh perno.

– Mənə də perno, zəhmət olmasa.

– Nə olub? – o soruşdu. Əylənmək istəyirsən?

– Hə, bəs sən ?

– Yəqin ki. Bu şəhərdə hər şey mümkündür.

– Deyəsən Parisi sevmirsən?

– Yox.

– Bəs niyə başqa yerə getmirsən?

– Getməyə başqa yerim yoxdur.

– Demək onda burada xoşbəxtsən.

– Olmayan kimi!

Perno absinteyə bənzəyən yaşımtıl içkidir. Su əlavə edəndə süd rəngi olur. Biyan dadan bu içki, əvvəldə kefini yaxşı qaldırsa da, sonrası pis olur. Biz oturduq bir az içdik, ancaq qız yaman qaşqabaqlı görünürdü.

– Yaxşı, – mən dedim, – məni yeməyə qonaq etməyəcəksən?

O, irişdi və bu zaman onun niyə gülməkdən qaçdığı mənə aydın oldu. Çünki ağzı bağlı daha gözəl gorunürdü. Mən hesabı ödədim və biz küçəyə çıxdıq. Mən fayton saxladım və sürücü səkiyə çıxıb saxladı. Biz arxada əyləşəndən sonra, yüyənə xəfif toxunuşla vitrinləri işıqlı, qapıları bağlı mağazaların önündən, geniş, işıqlı və boş prospektdən keçib, Opera prospektinə tərəf yola düşdük. Fayton pəncərəsi saatlarla dolu olan "Nyu-York Xəbərçisi" bürosunun yanından keçdi.

– Bu saatlar nə üçündür? – o soruşdu.

– Onlar bütün Amerikanın vaxtını göstərir.

– Mənə kələk gəlmə.

Biz Rivoli küçəsinin tıxacından, Tyulirin qaranlıq darvazasından keçərək Piramida küçəsinə doğru davam etdik. O, mənə tərəf sıxıldı, mən isə qolumu ona sarıdım. O, öpüşmək istədiyi gözlərindən oxunurdu. Bir əliylə mənə toxunsa da, onun əlini geri götürdüm.

– Lazım deyil.

– Sənə nə olub? Xəstəsən?

– Hə.

– Ona qalsa, hamı xəstədir. Elə mən də xəstəyəm.

Biz Tüleri bağından keçib, işığa çıxdıq, Sena çayını keçib, Sen-Pères (Müqəddəs Atalar-tərcüməçidən) küçəsinə tərəf burulduq.

– Gərək xəstə-xəstə perno içməzdin.

– Elə sən də.

– Mənim üçün fərqi yoxdur. Bunun qadınlara heç bir təsiri yoxdur.

– Adın nədir?

– Corcet. Bəs sənin?

– Ceykob.

– Bu, flamand adıdır.

– Həm də amerikan.

– Yəqin, flamand deyilsən?

– Yox, amerikalıyam.

– Lap yaxşı, flamandları görməyə gözüm yoxdur.

Biz artıq restorana çatmışdıq. Faytonu saxlaması üçün sürücünü səslədim. Biz aşağı düşdük, ancaq bura Corcetin ürəyincə deyildi.

– Elə də gözəl restoran deyil.

– Yox, – mən dedim.

– Bəlkə Foyota gedək? Gəl, faytonu saxlayıb yolumuza davam edək.

Onu ona görə özümlə gətirmişdim ki, qəlbimin dərinliyində kiminləsə qarşılıqlı yemək yeməyin daha yaxşı olacağına ümid edirdim. Axırıncı dəfə nə vaxt fahişə ilə yemək yediyim xatırlamadığımdan, bunun necə darıxdırıcı olduğu da yadımdan çıxmışdı. Biz restorana girib, qəbul masasında oturan xanım Lavinin yanından keçib, balaca bir otağa daxil olduq. Corcetin kefi bir az düzəlmişdi.

– Bura o qədər də pis deyil, – o dedi. Çox dəbdəbəli olmasa da, yeməkləri dadlıdır.

– Lejedə yediklərindən daha yaxşıdır.

– Yəqin, Brüssel demək istədin.

Biz bir şüşə də şərab içdik və Corcet mənimlə zarafatlaşmağa başladı. O, artıq çəkinmədən gülümsəyərək bütün pis dişlərini göstərir və biz qədəhləri toqquşdururduq.

– Pis oğlana oxşamırsan, – o dedi. Amma heyif ki, xəstəsən. Yoxsa, yaxşı yola gedərdik. Bəlkə deyəsən sənə nə olub ?

– Müharibədə yaralanmışam, – mən dedim.

– Ah, bu amansız müharibə!

Yəqin ki, biz müharibə mövzusunu davam etdirib onun sivilizasiya üçün bir faciə olduğu ilə razılaşıb ondan yaxa qurtarmaq haqqında uzun-uzadı danışacaqdıq. Artıq sıxılmağa başlamışdım. Elə bu vaxt başqa otaqdan kimsə məni çağırdi:

– Barns! Ey, Barns! Ceykob Barns!

– Dostum məni çağırır, – dedim və çıxdım.

Bredoks öz dəstəsini böyük masa ətrafına toplamışdı: Kon, Frensiz Klayn, xanım Bredoks və tanımadığım bir neçə adamlar.

– Bizimlə rəqsə getmək istəyirsən? – Bradoks soruşdu.

– Hara?

– Əlbəttə ki, rəqs zalına. Yoxsa, bizim yenidən rəqsə qayıtmağımızdan xəbərsizsən? – xanım Bredoks müdaxilə etdi.

– Sən gəlməlisən, Ceyk. Hamımız gedirik, – Frensiz masanın sonundan dilləndi. O, gülümsədi.

– Əlbəttə, o gəlir, – Bredoks dedi. Gəl, bizimlə kofeyə qonaq ol, Barns.

– Yaxşı.

– Rəfiqəni də gətir, xanım Bredoks gülə-gülə dedi. Kanadalı bu qadın, onlara xas bütün nəzakət qaydalarına əməl edirdi.

– Çox sağolun, indi gəlirik, – mən dedim və balaca otağa geri qayıtdım.

– Sənin dostların kimdir? – Corcet soruşdu.

– Yazıçılar və rəssamlar.

– Çayın bu tərəfində onlardan yaman çoxdur.

– Həm də lap çox.

– Razıyam. Amma, hələ də aralarında pul qazananlar var.

– Hə, elədir.

Biz yeməyi və şərabımızı bitirdik.

– Gəl gedək, – mən dedim. Gedək, kofeni də onlarla içək.

Corcet çantasını açıb, kiçik güzgüsünə baxa-baxa üz-gözünə əl gəzdirdi, dodaq boyasını təzələdi və şlyapasını düzəltdi.

– Yaxşı, sən deyən olsun, – o dedi.

Biz Bredoks, onun yoldaşları və çoxlu adamlarla dolu olan otağa daxil olduq.

– İcazə verin, nişanlım Madmazel Corcet Leblankı sizə təqdim edim, – mən dedim. Corcet o gözəl gülüşü ilə gülümsədi və biz hamı ilə əl sıxıb tanış olduq.

– Sizin müğənni Corcet Leblankla qohumluğunuz var? – xanım Bredoks soruşdu.

– Heç tanımıram, – Corcet cavab verdi.

– Amma, adlarınız eynidir, – xanım Bredoks mehribanlıqla təkid edirdi.

– Yox, – Corcet dedi. Elə deyil. Mənim soyadım Hobindir.

– Ancaq cənab Barns sizi Madmazel Corcet Leblank kimi təqdim etdi. Öz qulaqlarımla eşitdim, – fransızca danışmağın həyəcanından düşünməyə macal tapmayan xanım Bredoks dediyindən dönmək istəmirdi.

– O, axmaqdır, – Corcet dedi.

– Ah, demək, bu, bir zarafatdır, – xanım Bredoks dedi.

– Əlbəttə, – Corcet dedi. Gülmək üçün söylədim.

– Eşidirsən, Henri? – xanım Bredoks stolun aşağısına tərəf səsləndi.

– Cənab Barns öz nişanlısını Madmazel Leblank kimi təqdim etsə də, əslində onun soyadı Hobindir.

– Əlbəttə, əzizim, Madmazel Hobin, mən onu çoxdan tanıyıram.

– Oh, Madmazel Hobin, Frensiz Klayn xanım Bredoksun lovğa və həyəcanlı fransızcasından fərqli olaraq, öz səlist və təbii fransız ləhcəsi ilə dilləndi.

– Siz çoxdandır Parisdəsiniz? Bura xoşunuza gəlir? Parisi sevirsiniz ya yox?

– Bu kimdir? – Corcet məndən soruşdu. Onunla mütləq danışmalıyam?

O əyləşib əlini əlinin üstünə qoymuş, başını dik tutub dodaqlarını danışmaq üçün büzmüş Frensizə tərəf çevrildi.

– Yox, mən Parisi sevmirəm. Bura baha və çirkli şəhərdir.

– Doğrudan? Ancaq mən buranı həddindən ziyadə təmiz hesab edirəm. Hətta, deyərdim ki, Avropanın ən təmiz şəhərlərindən biridir.

– Fikirlər müxtəlifdir.

– Çox qəribədir! Ola bilsin, bu şəhərdə yenisiniz.

– Mən kifayət qədər uzun müddətdir ki, buradayam.

– Ancaq razılaşmaq lazımdır ki, burada çoxlu yaxşı insanlar var.

Corcet mənə tərəf döndü.

– Əcəb yaxşı dostların var.

Frensiz içkili olduğundan söhbəti daha da uzatmaq marağında olsa da, Lavinin kofe və likör gətirməsi ilə söhbət yekunlaşdı və biz hamımız Bredoksun dediyi rəqs klubuna yollandıq.

Rəqs Müqəddəs Montan Ceneve küçəsində yerləşən "Bal Muzet"də keçirilirdi. Həftənin beş günü Panteon məhəlləsinin işgüzar camaatı burada rəqs edirdi. Həftədə bir gün isə bura rəqs klubuna çevrilirdi. Bazar ertəsi isə bura bağlı olur. Biz çatanda qapının ağzında oturan polisdən, bir də barın arxasındakı sahibkarın həyat yoldaşı ilə barın sahibindən başqa demək olar ki, heç kəs yox idi. Biz içəri girəndə buranın sahibinin qızı pilləkənlərdən aşağı endi. Burada uzun skamyalar, otaq boyunca düzülmüş stollar və sonda rəqs döşəməsi var idi.

– Kaş adamlar bir az tez gələrdi, – xanım Bredoks dedi.

Bar sahibinin qızı nə içəcəyimizi öyrənmək üçün bizə yaxınlaşdı. Sahibkar rəqs döşəməsinin yanındakı hündür kətildə əyləşib, akkordeonda ifa etməyə başladı. Onun topuğundakı zınqırovlu xalxal hər dəfə ifa etdikcə səs çıxarırdı. Hər kəs rəqs edirdi. Çox isti olduğundan, biz tər içində döşəmədən uzaqlaşdıq.

– Aman Tanrım, – Corcet dedi. Tamam su içindəyəm.

– Hə, yaman istidir.

– Həm də necə!

– Şlyapanı çıxart.

– Heç bu ağlıma gəlmir.

Kimsə Corceti rəqsə dəvət etdi və mən bara yaxınlaşdım. Belə isti gecədə akkordionun səsi insana xoş təsir edirdi. Mən qapının kandarında dayanıb, küçədən gələn küləyin sərin nəfəsini içimə çəkə-çəkə pivə içdim. Elə bu vaxt iki taksi sıldırım küçədən aşağı endi. Hər iki taksi rəqs zalının qarşısında saxladı. Maşından bəzisi köynəkdə, bəzisi jaketdə olan bir dəstə gənc aşağı düşdü. Mən qapıdan düşən işıqdan yalnız onların əllərini və təzəcə yuyulmuş dalğalı saçlarını görə bilirdim. Qapının ağzında dayanan polis mənə baxdı və gülümsədi. Onlar içəri daxil oldular. Onlar deyib gülə-gülə içəri girəndə işığın altında ağ əllərini, ağ sifətlərini, dalğalı saçlarını daha aydın gördüm. Bret də onlarla idi. O, çox qəşəng görünürdü və oğlanlarla çox mehriban idi.

Onlardan biri Corceti göstərib dedi:

– Özüdür ki var! Əsl fahişədir. Mən onunla rəqs edəcəm, Lett. Bizə tamaşa edərsən.

Lett adlı qaraşın hündür olan oğlan dedi:

– Özünü ələ al.

Qıvrımsaçlı sarışın cavab verdi:

– Narahat olma, əzizim. Bret isə hələ də onlarla idi.

Mən çox hirslənmişdim. Həmişə onlar necəsə məni əsəbləşdirməyi bacarırdılar. Bilirəm onlar əylənmək istəyirlər və mən dözümlü olmalıyam, ancaq onların ağzının payını vermək üçün istənilən adamın üstünə atılmağa hazır idim. Bunun əvəzində isə mən küçəni aşağı düşüb, zalın yanındakı barda pivə içdim. Pivə yaxşı olmadığından onun dadını qaçırmaq üçün ondan daha pis dadan konyak içdim. Zala geri qayıdanda döşəmə rəqs edənlərlə dolu idi və Corcet, oyanarkən boynunu əyən, gözlərini qaldıran, iri yanlarını silkələnən hündürboy sarışınla rəqs edirdi. Musiqi dayananda isə dəstədən başqa biri onu rəqsə dəvət etdi. Qız onların çevrəsinə düşmüşdü. Mən başa düşdüm ki, onların hamısı bir-bir onunla rəqs etməsə əl çəkməyəcəklər. Onlar həmişə belə edirdilər.

Mən bizim masaya yaxınlaşdım. Kon da qonaqların arasında idi. Frensiz isə rəqs edirdi. Xanım Bredoks kimisə özü ilə gətirib bizə Robert Prentis kimi təqdim etdi. O, əslən Çikaqodan olan, Nyu-Yorkda yaşayan yeni roman yazarlarından idi. Onun qəribə ingilis ləhcəsi var idi. Mən ona içki təklif etdim.

– Çox sağolun, – o dedi. İndicə içmişəm.

– Birini də için.

– Çox sağolun, bir azdan içərəm.

Biz qızı çağırdıq və hər birimiz su ilə konyak sifariş etdik.

– Eşitdim, siz Kansazdansınız? – o dedi.

– Bəli.

– Paris necə, ürəyinizcədir?

– Bəli.

– Doğrudan?

Mən bir az içkili idim. Elə çox içməsəm də, bu mənə laqeyd olmağa bəs edirdi.

– Bəli, doğrudan. Tanrı xatirinə, dedim ki, ürəyimcədir. Sizin yox? – mən soruşdum.

– Siz necə gözəl əsəbləşirsiniz, – o dedi. Kaş mənim də belə istedadım olardı.

Mən ayağa durub rəqs döşəməsinə tərəf getdim. Xanım Bredoks məni müşayiət edirdi.

– Robertlə höcətləşmə, – o dedi. Bilirsən ki, o hələ də uşaqdır.

– Mən heç nə etmədim, – dedim. Sadəcə məni qovacağından qorxdum.

– Nişanlının yaman bəxti gətirib, – xanım Bredoks döşəmədə Let adlı qara, hündür oğlanın qolları arasında rəqs edən Corcetə baxaraq dedi.

– Elə deyil ki? – mən dedim.

– Sözsüz, – xanım Bredoks cavab verdi.

Kon bizə yaxınlaşdı.

– Gəl, Ceyk, – o dedi, gəl gedək içək.

Biz bara yaxınlaşdıq.

– Sənə nə olub? Yaman pis görünürsən.

– Heç nə. Sadəcə bu tamaşa mənə pis təsir edir, vəssalam.

Bu zaman Bret də bara yaxınlaşdı.

– Hello, dostlar!

– Salam Bret, – mən dedim. Nə əcəb sərxoş deyilsən?

– Artıq içməyi tərgitmişəm. Dostlara konyak və soda verin.

O, əlində stəkan dayananda Konun ona baxdığını gördüm. O elə baxırdı ki, sanki həmyerlisi vəd edilmiş torpağa baxır. Əlbəttə, Kon daha cavan idi. Ancaq o, ümidə layiq bir həvəslə ona baxırdı.

Bret çox gözəl idi. O, hörmə jaket, tvid yubka geyinmiş, saçını oğlan kimi arxaya daramışdı. Bununla da hər şey başladı. Lakin, əynindəki yun sviter belə onun yarış yaxtasının korpusuna bənzəyən donqarını gizlətmirdi.

– Əla dostların var, Bret, – mən dedim.

– Çox istiqanlıdırlar, elə deyil? Özünə bir bax, əzizim! Onu haradan tapmısan?

– Napoliten kafesindən.

– Yaxşı vaxt keçirə bildiniz?

– Ah, misilsiz, – mən dedim.

Bret güldü.

– Səhvin var, Ceyk, bu heç yaxşı hərəkət deyil. Bu, bizim hamımız üçün təhqirdir. Bir baxın, Frensiz ilə Co da buradadırlar.

Bu Konun xeyri üçündür.

– Bu lap ağ oldu, – Bret dedi və yenə güldü.

– Arifə bir işarə də kifayətdir, – mən dedim

– Hə, bəlkə elə deyil? Bu cür dostların içində ürəyin istəyən qədər içə bilərsən.

Musiqi başladı və Robert Kon dedi:

– Mənimlə rəqs edərsiniz, xanım Bret?

Bret ona gülümsədi.

– Mən bu mahnını Ceykobla oynamağa söz vermişdim, o güldü. Sənin adını Bibliyadan götürüblər, Ceyk.

– Bəs növbəti mahnını necə? – Kon soruşdu.

– Biz artıq gedirik, – Bret dedi. Bizim Montmartrda görüşümüz var.

Rəqs zamanı mən Bretin çiyinləri üzərindən Kona baxdım və onun hələ də barda dayanıb Bretə baxdığını gördüm.

– Yeni bir qurban hazırdır, – mən ona dedim.

– Belə demə. Yazıq oğlan. Mən də indi fikir verdim.

– Yaxşı, – mən dedim. Elə bilirdim onların sayının artmağı sənin ürəyincədir.

– Cəfəng danışma.

– Əlbəttə, xoşuna gəlir.

– Hə, yaxşı, tutaq ki, belədir sonra?

– Heç nə, – mən dedim. Biz akkordion və banconun sədaları altında rəqs edirdik. Hava isti olsa da, özümü xoşbəxt hiss edirdim. Biz dəstənin başqa bir üzvü ilə rəqs edən Corcetin yanından keçdik.

– Onu bura gətirmək haradan ağlına gəldi?

– Bilmirəm, gətirdim də.

– Getdikcə axmaq romantikə oxşayırsan.

– Elə deyil, darıxırdım.

– İndi necə?

– İndi yox.

– Gəl, çıxaq buradan. Onun qayğısına qalan çoxdur.

– Doğrudan istəyirsən?

– İstəməsəm, niyə təklif edim ki?

Biz döşəmədən ayrıldıq, mən divardakı asılqandan paltomu götürüb geyindim. Bret barın yanında məni gözləyirdi. Kon ona nəsə deyirdi. Mən bara yaxınlaşıb bir zərf istədim. Müdir birini tapdı. Cibimdən əlli franklıq çek çıxarıb, zərfə qoyub möhürləyəndən sonra ona uzatdım.

– Mənimlə gələn qız məni soruşsa, zəhmət olmasa, bu zərfi ona verin, – mən dedim. Yox, əgər, bu bəylərdən biri ilə getsə, o zaman xahiş edirəm, bu zərfi mənim üçün saxlayın.

– C'est entendu, monsieur (Başa düşdüm, cənab, fr.), – bar sahibi dedi. Artıq gedirsiniz? Belə tez?

– Bəli, dedim.

Biz qapıya yaxınlaşdıq. Kon hələ də Bretlə nəsə danışırdı. Bret Konla sağollaşıb qoluma girdi.

– Gecən xeyrə, Kon, – mən dedim.

Küçəyə çıxıb, taksi axtarmağa başladıq.

– Elə bil, həmin əlli frankı salıb itirdin, – Bret dedi.

– Ah, elədir ki var.

– Bir dənə də taksi yoxdur.

– Biz Pantona qədər piyada gedib oradan birini tapa bilərik.

– Gəl, yolüstü istənilən pivəxanaya gedib içək, taksi üçün isə bir adam tapıb göndərək.

– Küçədə də gəzmək istəmirsən.

– Əgər çarə varsa, niyə də istəyim?

Biz ən yaxın pivəxanaya girdik və mən ofisiantı taksi tapmaq üçün göndərdim.

– Belə, – mən dedim, – biz onlardan uzaqlaşdıq.

Biz hündür bara söykənib heç bir söz demədən bir-birimizə baxırdıq.

Ofisiant gəlib taksinin bayırda olduğunu deməsi bizi özümüzə gətirdi. Bret mənim əlimi möhkəm sıxdı. Mən ofisianta bir frank verdim və biz oradan çıxdıq.

– Deyək, hara sürsün? – mən soruşdum.

– Ah, hara istəyirsə, ora da getsin.

Biz əyləşdik, qapını bağlayıb sürücüyə Monsori Parkına sürməsini söylədim. Bret küncdə gözləri yumulu, arxaya tərəf əyilmişdi. Mən onun yanında əyləşdim. Maşın yola düşdü.

– Ah, əzizim, mən elə bədbəxtəm ki! – Bret dedi.

4

Taksi təpəni yuxarı qalxıb işıqlı meydandan keçərək, üzüyuxarı qaranlığa girib, sonra San Etyen du Mont küçəsinin arxasındakı qaranlıq küçəyə daxil olaraq ehtiyatla üzüaşağı düşüb ağacların və Kontreskarpdakı avtobus dayanacağının yanından keçib, Muftar küçəsinin çay daşlari ilə örtülmüş yollarına doğru buruldu. Burada səhərə qədər barlar işıq gəlir, mağazalar açıq olur. Bir-birimizdən aralı otursaq da, köhnə küçəni üzü aşağı düşdükcə bir-birimizə yaxınlaşırdıq. Bretin şlyapası başından düşmüş, başını arxaya söykəmişdi. Mən bir anlığa mağazalardan düşən işığın altında onun çöhrəsini gördüm, sonra yenidən qaranlıq oldu, daha sonra biz Qabelin prospektinə çatdıq və mən onun üzünü daha aydın gördüm. Yol dağıldığından fəhlələr asetilen işığı altında yolda işləyirdilər. Bretin bəyaz çöhrəsi və uzun boynu parlaq işıq altında aydın görünürdü. Küçə yenidən qaranlıqlaşanda mən onu öpdüm. Bizim dodaqlarımız möhkəmcə bir-birinə yapışmışdı, ancaq o üzünü çevirdi və bacardığı qədər oturacağın küncünə tərəf sıxıldı. Başını aşağı salmışdı.

– Mənə toxunma, – o dedi. Xahiş edirəm, toxunma.

– Nə olub axı?

– Bacarmıram.

– Ah, Bret.

– Lazım deyil. Mən bacarmıram, vəssalam. Ah, əzizim, xahiş edirəm məni başa düş!

– Məni sevmirsən?

– Sevmirəm?! Sənin bircə toxunuşun kifayətdir ki, mən əriyim.

– Necə ola bilər ki, bunun bir çarəsi olmaya?!

O artıq qamətini düzəltmişdi. Mən qolumu ona dolamış, o isə mənə söykənib sakitcə oturmuşduq. O, gözlərini zilləyib mənə elə baxırdı ki, sanki bu gözlər onun deyildi. O, mənə baxanda sanki bütün dünya dayanırdı. O, elə baxırdı ki, sanki dünyada bu cür baxılası ikinci bir şey yoxdur, əslində isə o, həyatda çox şeydən qorxurdu.

– Əldən gələn bir şey yoxdur, – mən dedim.

– Mən bilmirəm, – o dedi. Yenidən o cəhənnəmi yaşamaq istəmirəm.

– Yaxşısı budur, bir-birimizdən uzaq duraq.

– Amma, mən sənsiz qala bilmirəm. Məsələ təkcə bunda deyil.

– Elədir, amma həmişə bura gəlib çıxır.

– Bu mənim səhvimdir. Məgər, hər insan öz əməllərinin cəzasını çəkmir?

O, elə hey mənim gözlərimin içinə baxırdı. Onun gözlərinin müxtəlif dərinlikləri olsa da, bəzən onlar tamamilə düz olurdu. Ancaq indi ora gedən bütün yollar görünürdü.

– Bəzən kişilərə nə qədər əzab verdiyimi fikirləşirəm. İndiyədək bunun cəzasını çəkirəm.

– Səfehləmə, – mən dedim. Məsələn, mən başıma nə gəlirsə, gülüşlə qarşılayıram. Heç vaxt keçmiş barədə düşünmürəm.

– Ah, buna şübhəm yoxdur.

– Yaxşı, gəl söhbəti bağlayaq.

– Mən özüm də nə vaxtsa onlara gülmüşəm. O, mənə baxmırdı.

– Qardaşımın dostu Monsdan belə vəziyyətdə qayıdıb. Bu bizə axmaq bir zarafat kimi görünürdü. Görəsən, doğrudan insan heç vaxt heç nəyi başa düşmür?

– Hə, – mən dedim. Heç kim hər şeyi bilə bilməz.

Mən bu mövzuda xeyli məlumatlıyam. Vaxtilə mən bu məsələyə mümkün olan müxtəlif aspektlərdən baxaraq müəyyən etmişəm ki, bəzilərində olan eyib və qüsurlar lağ yeri olsa da, həmin şəxs üçün ciddi problemdir.

– Bu, gülməlidir – mən dedim. Çox gülməlidir. Qəribə olsa da, eşqə düşmək də gülməlidir.

– Belə düşünürsən? – onun gözləri yenidən mənə zillənmişdi.

– Mən o mənada demirəm. Yəni ki, xoş bir hissdir.

– Yox, – o dedi. Məncə, bu yer üzündəki cəhənnəmdir.

– Yaxşı ki, görüşdük.

– Məncə, burada yaxşı bir şey yoxdur.

– Məni görmək istəmirsən?

– Buna məcburam.

İndi biz iki yad insan kimi oturmuşduq. Sağımızda Monsuri parkı var idi. Alabalıq hovuzu olan qaranlıq və bağlı restoranda əyləşib parka tamaşa etmək olardı. Sürücü başını bizə tərəf çevirdi.

– Hara getmək istəyirsiniz? – mən soruşdum. Bret başını yana çevirdi.

– Oh, de ki, kafe Selektə sürsün.

– Kafe Selektə sürün, – mən dedim, Monparnas Bulvarına.

Biz düz aşağı düşüb, Montruj tramvaylarına keşik çəkən Belfort şirinin ətrafında fırlandıq. Bret yola baxırdı. Raspay bulvarında, Monparnas işıqlarının önündə Bret dedi:

– Səndən bir şey istəsəm, etiraz etməzsən?

– Bu nə sözdür?!

– Çatmamışdan qabaq məni bir dəfə də öp.

Taksi saxlayanda mən düşdüm və borcumuzu ödədim. Bret şlyapasını başına qoyub aşağı düşdü. O, aşağı düşəndə əlini mənə uzatdı. Onun əlləri titrəyirdi.

– Çox səliqəsiz görünürəm?

O, kişi papağını xatırladan şlyapasını gözünün üstünə salıb bara sarı getdi. Bardan və stollardan başqa rəqs zalında olanların çoxu burada idi.

– Salam, dostlar! – Bret dedi. Mən içmək istəyirəm.

– Ah, Bret! Bret! – özünü hersoq adlandıran, hamının Zizi çağırdığı balaca yunan portret rəssamı onun gözünə girmək üçün canfəşanlıq edirdi.

– Sənə deyiləsi yaxşı xəbərlərim var.

– Hello Zizi, – Bret dedi.

– Səni bir dostumla tanış etmək istəyirəm, – Zizi dedi. Kök bir kişi bizə yaxınlaşdı.

– Qraf Mippipopolus, – rəfiqəm Eşli xanım.

– Salam, – Bret dedi.

– Yaxşı, ülyahəzrət Parisdə yaxşı vaxt keçirə bilir? – saat zəncirinə sığın dişi taxmış qraf Mippipopolus soruşdu.

– Belə də, – Bret dedi.

– Paris gözəl şəhərdir, – qraf dedi. Ancaq mən duşunürəm ki, Londonla bağlı daha gözəl xatirələriniz var.

– Oh, bəli, – Bret dedi. Möhtəşəm.

Bradoks stoldan məni səslədi.

– Barns, – o dedi. Gəl, iç. Sənin gətirdiyin qız yaman pis davaya düşdü.

– Niyə?

Patronun qızı onunla haqqında nə isə deyib. Biabırçılıq oldu. Amma, qoçaq qız öz sarı biletini göstərdi və qızdan da özününkünü göstərməsini tələb etdi. Yaman dava düşdü.

– Bəs axırı necə oldu?

– Kimsə onu apardı. Qəşəng qızdır. Qəribə ləhcəsi var idi. Əyləş, bir az içək.

– Yox, – mən dedim. Evə getməliyəm. Konu görən olmayıb?

– O, Frensizlə evə getdi, – xanım Bradoks gəldi.

– Yazıq oğlan, təmiz kefi pozuldu, – Bradoks dedi.

– Hə, hə, elədir ki, var, – xanım Bradoks dedi.

– Mən getməliyəm, – dedim. Gecəniz xeyrə.

Barda Bretlə də sağollaşdım. Qraf şampan sifariş edirdi.

– Bizimlə qədəhləri qaldırmağa nə deyirsiniz, cənab? – o soruşdu.

– Məni üzrlü sayın, çox minnətdaram. Artıq getməliyəm.

– Doğrudan gedirsən? – Bret soruşdu.

– Hə, – dedim. Başım yaman pis ağrıyır.

– Sabah görüşəcəyik?

– Ofisə gələrsən.

– Çətin.

– Yaxşı, bəs onda harada görüşək?

– Saat beş arası, harada olsa.

– Onda, şəhərin başqa tərəfində görüşərik.

– Yaxşı, saat beşdə Kriyonda olacam.

– Bax, sözümüz sözdür ha! – mən dedim.

– Narahat olma, – Bret dedi. Heç nə vaxtsa səni aldatmışam?!

– Maykdan bir xəbər var?

– Bu gün məktub gəlmişdi.

– Gecəniz xeyrə qalsın, cənab, – qraf dedi.

Mən səkiyə çıxıb, hələ də dolu olan Rotonda kafesinin stollarının yanından keçib, üzü aşağı Sen-Mişel bulvarına tərəf yollandım, masaları səkinin kənarlarına qədər uzanan Dom küçəsinə baxdım. Stollardan birindən kimsə mənə əl etdi, ancaq onu mən tanımadığımdan yoluma davam etdim. Tezliklə evə çatmaq istəyirdim. Monparnas bulvarı artıq boşalmışdı. Lavinin restoranı artıq bağlanmış, qarşıdakı stollar isə "Klozire de Lila" ya daşınırdı. Küçənin işığında yenicə yarpaqlamış şabalıd ağaclarının arasında yerləşən Neyin heykəlinin yanından keçdim. Solğun çəhrayı bir əklil bünövrəyə söykənmişdi. Mən ayaq saxladım və yazını oxudum: "Bonapartist qrupundan, bir də yadımda deyil hansısa tarix" yazılmışdı. Uzunboğaz çəkmələri ilə yaşıl şabalıd yarpaqlarının arasından qılıncını oynadan Ney Marşal yaxşı görünürdü. Mənim evim küçənin o tərəfində, Sen-Mişel bulvarının bir addımlığında yerləşirdi.

Qapıçının otağından işıq gəldiyini görüb qapını döydüm və məktublarımı aldım. Qadına gecəniz xeyrə deyib, pilləkənlərı yuxarı qalxdım. Burada iki məktub və bir neçə qəzet var idi. Mən yemək otağındakı qaz işığında onlara göz gəzdirdim. Məktublar Amerikadan idi. Biri bank hesabı idi. Balans 2432 dollar, 60 sent göstərirdi. Yoxlama dəftərimi götürüb, ayın əvvəlindən bəri dörd çeki çıxdım və balansımda 1832 dollar, 60 sent olduğunu tapdım. Və bu rəqəmi məktubun arxasına yazdım. O biri məktub isə toy dəvətnaməsi idi. Aloyzius Kirbi ailəsi, qızları Ketrinin toy tarixini elan edirdilər – mən nə gəlini, nə də bəyi tanımırdım. Yəqin indi onlar bütün şəhərə namə göndəriblər. Bu, məzəli ad idi. Əminəm ki, adı Aloysiz olan istənilən adamı yadımda saxlaya bilərəm. Bu, yaxşı katolik adı idi. Dəvətnamədə bir gerb də var idi. Eynilə, Zizi – yunan hersoqunda olduğu kimi. Hə bir də o qraf. O, gülməli idi. Bretin də ləqəbi var – xanım Eşli. Cəhənnəm olsun, Bret. Lənətə gələsən səni, xanım Eşli.

Mən çarpayının yanındakı lampanı yandırdım, qazı söndürdüm və yataq otağının pəncərələrini açdım. Çarpayı pəncərədən uzaq olduğundan, bir az pəncərənin qarşısında oturub, hava aldıqdan sonra paltarlarımı soyundum. Bayırda dükanlara tərəvəz daşıyan gecə qatarı tramvay yolu ilə şütüyürdü. Gecələr yata bilməyəndə, buralar səs-küylü olur. Soyuna-soyuna çarpayının yanındakı böyük şkafın güzgüsündən özümə baxırdım. Mebellər ənənəvi fransız üslubunda düzülmüşdü. Çünki bu daha rahat idi. Hər halda, bu mənə gülməli gorunürdü. Mən gecə paltarlarımı geyindim və yerimə uzandım. Yerimin içində buğa döyüşünə aid iki qəzeti vərəqləməyə başladım. Onlardan biri narıncı, o biri isə sarı rəngdə idi. İkisində də eyni xəbərlər olduğundan birini oxusam kifayət edəcəkdi. "Le Toril" daha yaxşı qəzet olduğundan onu oxumağa qərar verdim. Bütün qəzeti nöqtəsindən vergülünədək, hətta oxucuların məktubları və lətifələr də daxil olmaqla başdan-ayağa oxudum. Lampanı söndürdüm. Yəqin, artıq yuxuya gedə biləcəkdim.

Bundan sonra başım işləməyə başladı. Necə deyərlər, köhnə palan içi sökməyə başladım. Boynuma alıram, qondarma cəbhədən italyansayağı qaçan zaman bu cür yaralanmaq axmaqlıq idi. Biz italyan hospitalında cəmiyyət yaratmaq istəyirdik. İtalyanca onun çox məzəli adı var idi. Görəsən, italyanların başına nələr gəldi. Bu, Milandakı Baş hospitalda, Ponte korpusunda baş vermişdi. Onun yanında isə Zonda korpusu var idi. Orada Ponte ya da bilmirəm Zondanın heykəli var idi. Polkovnik mənə burada baş çəkmişdi. Bu, gülməli idi. Bu başıma gələn ilk belə hadisə idi. Mən təpədən dırnağadək sarıqda idim. Onlar başıma gələnlərı polkovnikə nağıl etdilər. Sonra o, möhtəşəm nitq söylədi: "Ey, ingilis! (istənilən əcnəbi onun üçün ingilis idi) siz həyatınızdan keçmisiniz". Nitqə bir bax! Əlimdə olsaydı onun sözlərini çərçivəyə salıb redaksiyadan asardım. O, zarafat edənə oxşamırdı. Yəqin, özünü mənim yerimə qoymuşdu. "Che mala fortuna! Che mala fortuna!" (Bəxtin gətirmədi! Bəxtin gətirmədi!)

Düzü, heç vaxt bu barədə düşünməmişdim. İndi isə bacardığım qədər bu məsələyə ötəri yanaşır, ətrafımdakıları narahat etməməyə çalışırdım. Yəqin ki, məni İngiltərəyə göndərən kimi Bretin görüşünə qaçmasaydım, belə bir şey də başıma gəlməyəcəkdi. Məncə, o heç vaxt sahib olmayacağı bir şeyi istəyir. İnsanlar həmişə belədir. Cəhənnəm olsun, hamısı. Katolik kilsəsi belə vəziyyətlərdə yaxşı kömək edir. Hər halda, yaxşı məsləhətdir: bu barədə düşünməmək. Əla məsləhətdir. Qulaq asmağa dəyər. Arada bir sınayın.

Mən uzanıb düşünür, fikirlərim bir-birini qovurdu. Özümlə bacarmadığımdan, yenidən Bret və başıma gələnlər barədə düşünməyə başladım. Breti düşünən kimi, ora-bura qaçan fikirlərim sakit dalğalara tərəf yol alırdı. Sonra qəfildən məni ağlamaq tutdu. Bir az keçəndən sonra özümə gəldim, yerimə uzanıb küçəni aşağı düşən ağır vaqonların səsinə qulaq asa-asa yuxuya getdim.

Qəfildən oyandım. Küçədə səs-küy var idi. Mən səsə qulaq verdikdə, tanış səs eşitdim. Gecə xələtimi geyinib qapıya yaxınlaşdım. Qapıçı aşağı mərtəbədə kimləsə danışırdı. O, çox əsəbi idi. Aşağı mərtəbədə kiminsə məni çağırdığını eşitdim.

– Cənab Barns, sizsiniz? – qapıçı qadın səsləndi.

– Bəli, mənəm.

– Burada bir qadının səsi bütün küçəni ayağa qaldırıb. Gecənin bu vaxtı bu nə rüsvayçılıqdır, axı! Deyir ki, sizi mütləq görməlidir. Ona yatdığınızı söylədim.

Sonra, Bretin səsini eşitdim. Ancaq yarıyuxulu olsam da, onun Corcet olduğuna əmin idim. Özüm də, bilmirəm niyə. Axı heç o, mənim ünvanımı da bilmirdi.

– Zəhmət olmasa, onu yuxarı göndərə bilərsiniz? – mən dedim.

Bret pilləkənləri yuxarı qalxırdı. O, lül sərxoş idi.

– Bu nə axmaqlıqdır, axı! – o dedi. Əməlli-başlı dava çıxdı. Yatmamışdın, düz demirəm?

– Yaxşı, bəs nə edirdim?

– Bilmirəm. Saat neçədir ki?

Mən saata baxdım. Saat beşin yarısı idi.

– Saatdan xəbərim yoxdur, – Bret dedi. Əyləşə bilərəm? Əsəbləşmə, əzizim. Qrafla indi sağollaşdıq. Məni bura o gətirdi.

– Hə, de görüm xoşuna gəldi? – mən konyak, soda və stəkanları çıxardım.

– Bir damcı süz, – Bret dedi. Məni sərxoş etməyə çalışma. Qraf? Ah, heç nə. O da bizlərdəndir.

– Doğrudan, o qrafdır?

– Sənin sağlığına. Bilirsən ki, mən də belə duşunurəm. Necə olsa, qraf olmağa layiqdir. Bircə insanları tanımır! Heç bilmirəm bütün bunları necə qazanıb. Ştatlarda şirniyyat mağazaları şəbəkəsinin sahibidir.

O, şərabdan bir qurtum içdi.

– Deyəsən, o şəbəkə dedi. Ya da buna bənzər bir şey. Hamısı bir-birilə əlaqəlidir. Mənə bir az bu barədə danışdı. Çox maraqlı gəldi. Bununla belə, o bizlərdən biridir. Buna şübhəm yoxdur. Bunu hamı təsdiq edə bilər.

O, bir qurtum da içdi.

– Mən bütün bunlara necə şıllaq atım axı? Etiraz etməzsən ki? Bilirsən, o Ziziyə çox kömək edir.

– Zizi necə, həqiqi hersoqdur?

– Çox güman ki. Bilirsən də, o yunandır. Bir qəpiklik rəssamlığı yoxdur. Qrafı daha çox bəyəndim.

– Onunla hara getdiniz?

– Ah, hər yerə. Elə indicə məni bura gətirdi. Onunla Biaritsə getməyim üçün mənə on min dollar təklif etdi. Bizim pulla, neçə funt edir?

– Hardasa iki min funt.

– Xeyli puldur. Amma, mən dedim ki, gələ bilmərəm. O, belə məsələlərdə çox anlayışlıdır. Ona dedim ki, Biaritsdə çoxlu tanışım var.

Bret güldü.

– Fikrimi oxuya bilmirsən, – o dedi. Hələ sodalı konyakdan ancaq bir qurtum içmişəm. İndi hamısını içəcəm.

– Hə, belə daha yaxşıdır. Çox gülməlidir, – Bret dedi. Sonra o, mənə onunla Kana getməyi təklif etdi. Dedim ki, Kanda da çoxlu tanışlarım var. Daha sonra, Monte Karloya. Eynilə, Monte Karloda da tanışlarımın olduğunu dedim. Ona hər yerdə çoxlu tanışlarımın olduğunu söylədim. Öz aramızdır, düz də demişəm. Axırda ondan məni bura gətirməsini xahiş etdim.

O, bir əli stolda, o biri əli ilə qədəhi qaldırıb mənə baxdı.

– Belə baxma, – o dedi. Ona dedim ki, sənə vurulmuşam. Bax bu da həqiqətdir. Niyə belə baxırsan axı!? O, bunu çox yaxşı qarşıladı. Sabah axşam bizi yeməyə qonaq etmək istəyir. Gəlmək istəyirsən?

– Niyə də yox.

– Yaxşısı budur, mən gedim.

– Niyə?

– Sadəcə səni görmək istədim. Çox axmaq fikirdir. Bəlkə, əynini geyinib məni ötürəsən? O, aşağıda maşında oturub məni gözləyir.

– Qraf?

– Hə. Hətta onun formalı sürücüsü də var. Məni bir az gəzdirəcək və sonra səhər yeməyi üçün Bulon meşəsinə gedəcəyik. Hələ şərab səbətini demirəm. Hamısını Zellidən alıb. Bir düjün Mumm şüşəsi. Tamahın düşmədi ki?

– Səhər tezdən işə getməliyəm, – mən dedim. Əylənməyə heç həvəsim yoxdur.

– Axmaq olma.

– Bacarmıram.

– Yaxşı, elə olsun. Ona salam göndərmək istəmirsən?

– Əlbəttə, çatdır.

– Gecən xeyrə, əzizim.

– Vəziyyəti daha da dramatikləşdirmə.

– Elə sən də.

Biz sağollaşıb öpüşdük və Bret dedi:

– Yaxşısı budur, mən gedim. Gecən xeyrə qalsın, əzizim.

– Getməsən olmaz?

– Yox.

Biz yenidən pilləkənlərdə öpüşüb sağollaşdıq və ipi çəkmək üçün gözətçini çağıranda onun qapının arxasından nəsə donquldandığını eşitdim. Mən geri qayıdıb, açıq pəncərənin qabağında Bretin küçəni yuxarı qalxaraq işıqların altında, səkidə dayanan uzun limuzinə tərəf yaxınlaşdığına baxdım. O, maşına mindi və maşın yerindən tərpəndi. Mən pəncərənin qabağından çəkildim. Stolun üstündə boş stəkan, bir də yarımçıq konyak qədəhi var idi. Mən onların hər ikisini mətbəxə aparıb, yarımçıq qədəhi əlüzyuyana boşaltdım. Yemək otağında qazı söndürüb, çəkələklərimi ayağımla çarpayının altına itələyib yatağa girdim. Mənim göz yaşı tökdüyüm Bret bax belə idi. Sonra onun axırıncı dəfə küçəni qalxıb maşına minməsini yadıma salıb, qısa müddətlik yenidən cəhənnəm əzabı yaşadığımı hiss etdim. Gündüz heç nəyi vecinə almamaq asandır, oğul istəyirəm, gecə bunu bacarsın.

5

Səhər tezdən şirin kökə ilə kofe içmək üçün Sen-Mişel bulvarı ilə Suflo küçəsinə tərəf yollandım. Gözəl bir səhər açılmışdı. Lüksemburq bağlarındakı şabalıdı ağacları çiçək açmışdı. Havada səhər təravəti var idi. Mən kofe içə-içə qəzetləri oxuyur, siqaret çəkirdim. Gülsatan qadın dükandan çıxıb, gündəlik köşkünü hazırlayırdı. Tələbələrin bəzisi hüquq məktəbinə, yarısı isə Sarbona tərəf gedirdi. Bulvar tramvayla dolu idi, adamlar işə tələsirdi. Mən avtobusa mindim, arxa tərəfdə dayanıb Madlen kilsəsinə getdim. Madlen kilsəsindən Kapucino bulvarına, oradan Opera binasına qədər piyada gedib, sonra redaksiyaya yollandım. Yolüstü tullanan qurbağalar və boks oyuncaqları satan kişinin yanından keçdim. Onun xanım köməkçisinin boksçuları döyüşə hazırladığını görüb, tora düşməmək üçün yolumu dəyişdim. Qız əli ilə tordan tutub kənarda dayanıb ətrafa baxırdı. Kişi isə oyuncaqlarını satmaq üçün iki turisti şirnikləndirirdi. Daha üç turist isə kənarda dayanıb tamaşa edirdi. Mən əlindəki diyircəklə səkidə nəm hərflərlə CİNZANO yazan kişinin arxası ilə hərəkət etdim. Küçədə hamı işə tələsirdi. Onlardan biri olduğuma görə özümü yaxşı hiss edirdim. Küçəni keçib redaksiyaya girdim.

Ofisdə fransız qəzetlərini bir az vərəqləyib, siqaret çəkdim və yazı makinasının arxasına keçib işə başladım. Saat on birdə taksi ilə Ked-Orseyə gedib, bir neçə müxbirlə birlikdə xarici işlər nazirliyinin göndərdiyi qalın çərçivəli eynəkli gənc fransız diplomatın saat yarımlıq nitqinə və sualları cavablandırmasına qulaq asdım. Nazirlər kabinetinin sədri ya Lionda çıxış edir, ya da artıq geri qayıdırdı. Bəziləri yalnız öz səslərini eşitmək üçün suallar versə də, xəbər xidməti müxbirləri cavabını axtardıqları sualları ünvanlayırdılar. Təzə bir xəbər yox idi. Oradan çıxanda taksini Uolsi və Krumla bölüşdüm.

– Gecələr nə edirsən, Ceyk? – Krum soruşdu. Aya-günə dönmüsən, görünmürsən. Latın məhəlləsində qalıram.

– Bəzən gecələri harasa çıxıram. "Dinqo" kafesinə. Ora əla yerdir, elə deyil?

– Ya da yeni açılmış "Selektə" gedirəm.

– Neçə dəfə getmək istəmişəm – Krum dedi. Amma bilirsən də arvad-uşaqla hər şey başqa cürdür.

– Yenə tennis oynayırsan? – Oulsi soruşdu.

– Yox, – Krum dedi. Bu il heç oynaya bilməmişəm. Bir-iki dəfə istədim, ancaq bazar günləri yağış yağdığından və meydança adamla dolu olduğundan istəyim baş tutmayıb.

– İngilislər şənbə günləri işləmir, – Uolsi dedi.

– Bəxtəvərlər, – Krum dedi. Yaxşı, sizə göstərərəm. Əlbət, ömrümün sonunadək müxbir olaraq işləməyəcəm. Bax onda gəzməyə xeyli vaxtım olacaq.

– Bu yaxşı fikirdir. Balaca bir maşınla şəhərdən kənarında yaşamaq…

– Mən gələn il maşın almağı düşünürəm.

Mən pəncərəyə çırpıldım. Sürücü maşını saxladı.

– Bu, bizim küçədir, – mən dedim. Gəlin, içkiyə qonaq olun.

– Çox sağ ol, köhnə dost, – Krum dedi. Uolsi başını silkələdi.

– Mən gərək onun səhər danışdıqlarını nəzərdə saxlayım.

Mən Krumun əlinə iki frank qoydum.

– Dəli olmusan, Ceyk, – o dedi. Mən ödəyərəm.

– Bu ki, redaksiyanın hesabından gedir.

– Olsun, özüm ödəyəcəm.

Mən sağollaşıb, onlara əl salladım. Krum başını bayıra çıxarıb:

– Çərşənbə günü səhər yeməyində görüşərik.

– Mən razı.

Mən liftlə ofisə qalxdım. Robert Kon burada məni gözləyirdi.

– Salam, Ceyk, – o dedi. Yeməyə gedək?

– Yaxşı, gözlə görüm təzə nəsə var, ya yox.

– Hara gedəcəyik?

– Hara istəsən.

Mən yazı stolumun üstünə göz gəzdirdim.

– Sən harada yemək istəyirsən?

– Vetzelə gedək? Orada yaxşı qəlyanaltı olur.

Restoranda biz qəlyanaltı və pivə sifariş etdik. Ofisiant hündür, soyuqdan diyircəklənmiş stəkanda pivələri gətirdi. Burada qəlyanaltı üçün onlarla yemək növü var idi.

– Keçən gecə yaxşı əylənə bildin? – mən soruşdum.

– Yox, elə də yox.

– İşlər necə gedir?

– Pis. İkinci kitab heç getmir.

– Hamıda belədir.

–Bilirəm. Amma, yenə də narahat oluram.

– Cənubi Amerikaya getmək barədə necə, yenə də düşünürsən?

– Fikrimdən çıxmır.

– Bəs niyə dayanmısan?

– Frensizə görə.

– Yaxşı, – dedim, – onda onu da özünlə apar.

– Bu, onun xoşuna gəlməz. Ora, onun bəyənəcəyi yer deyil. O, ətrafında çoxlu adam olmasını xoşlayır.

– Onda qoy, cəhənnəm olsun.

– Bacarmaram. Mənim ona qarşı öhdəliklərim var.

O, doğranmış xiyarları itələyib duzlu siyənəyi qabağına çəkdi.

– Sən xanım Bret Eşli haqqında nə bilirsən, Ceyk ?

– Xanım Eşli onun soyadıdır. Bret isə adıdır. O, qəşəng qızdır, – mən dedim. O, boşanmağa və Mayk Kempelə ərə getməyə hazırlaşır. Mayk indi Şotlandiyadadır. Nəsə olub?

– O, çox cazibədar qadındır.

– Elə deyil?

– Onun özünəməxsus bir zərifliyi var. Çox zarafatcıl və qırmızı adama oxşayır.

– O, çox qəşəngdir.

– Heç bilmirəm, sənə necə izah edim, – Kon dedi. Məncə, bu anadangəlmədir.

– Deyəsən, o sizin çox xoşunuza gəlib.

– Həm də çox. Aşiq olsam, heç təəccüblənmərəm.

– O, içki düşkünüdür, – mən dedim. Həm də, Mayl Kempelə aşiqdir və ona ərə getməyə hazırlaşır. O kişinin zibil qədər pulu var.

– Mən onun ərə gedəcəyinə inanmıram.

– Niyə də yox?

– Bilmirəm. Sadəcə inanmıram. Çoxdandır onu tanıyırsan?

– Hə, – mən dedim. O, müharibə vaxtı mən olduğum hospitalda Könüllü Yardım Dəstəsində tibb bacısı idi.

– Onda lap uşaq olub ki.

– İndi otuz dörd yaşı var.

– Bəs Eşli ilə nə vaxt evlənmişdilər?

– Müharibə vaxtı. Onun aşiq olduğu oğlan dizenteriyaya tutulduğuna görə canı ilə əlləşirdi.

– Səsindəki bu istehza nədir?

– Üzr istəyirəm. Təsadüfən oldu. Sadəcə sənə faktları göstərməyə çalışıram.

– Onun sevmədiyi adamla ailə həyatı qura biləcəyinə inanmıram.

– Olsun, – mən dedim. Artıq o bunu iki dəfə edib.

– İnanmıram.

– Özün bilərsən, – mən dedim, – cavablarımı bəyənmirsənsə, onda axmaq suallar vermə.

– Mən səndən bunu soruşmurdum.

– Sən məndən Bret Eşli haqqında nə bildiyimi soruşdun.

– Ancaq onu təhqir etməyini istəmədim.

– Uf, cəhənnəm ol.

O, rəngi qaçmış halda stoldan qalxdı və kiçik qəlyanaltı boşqablarının arxasında solğun və əsəbi halda dayandı.

– Otur aşağı, – mən dedim. Axmaqlıq etmə.

– Sən sözünü geri götürməlisən.

– Qurtar bağça söhbətlərini.

– Dedim ki, sözünü geri götür.

– Yaxşı. Mən Bret Eşli haqqında heç nə bilmirəm. Razı qaldın?

– Yox, mən bunu nəzərdə tutmurdum. Mənə cəhənnəm ol, dedin.

– Yaxşı, cəhənnəmə getmə, – mən dedim, – otur yerində. Biz hələ indi yeməyə başlamışıq.

Kon gülümsədi və aşağı oturdu. O, yenidən əyləşdiyinə sevinirdi. Kim bilir, oturmasa nə axmaqlıq edəcəkdi.

– Ceyk, sən məni təhqir etdin.

– Bağışla. Bilirəm, dilim zəhərdir. Özüm də istəmədən acı danışıram. Nə danışdığımdan özümün də xəbəri olmur.

– Bilirəm, – Kon dedi. Sən demək olar, mənim ən yaxşı dostumsan, Ceyk.

“Əcəb işə düşdüm”, – mən düşündüm.

– Sözlərimi unut, getsin, – bu dəfə ucadan dedim. Bir daha üzr istəyirəm.

– Yaxşı. Hər şey qaydasındadır. Sadəcə bir anlıq inciklik idi.

– Əla. Gəl, onda başqa bir şey sifariş edək.

Səhər yeməyindən sonra Pi kafesinə yollandıq və orada kofe içdik. Mən Konun yenidən Bret haqqında söz açmaq istədiyini hiss etsəm də, buna imkan vermədim. Bir az ordan-burdan söhbət edəndən sonra, mən Kondan ayrılıb, işə qayıtdım.

6

Saat beşdə Krillon otelində Breti gözləyirdim. O, hələ gəlmədiyindən mən əyləşdim və bir neçə məktub yazdım. Məktubları çox yaxşı qatlaya bilməsəm də, Krillon otelinin möhürünün bir işə yarayacağına ümid edirdim. Bret gəlib çıxmadı, odur ki, saat altıya qalmış on beş dəqiqə mən aşağı, bara tərəf düşdüm və barmen Corcla "Cek Rouz" kokteyli içdim. Bret barda da yox idi, ona görə qayıdanda yenə də yuxarı çıxıb baxdım və taksiyə minib Selekt kafesinə getdim. Sena çayını keçəndə mən yedəyə qoşulmuş və suyun axarı ilə üzən boş barjaları və körpüyə yaxınlaşan zaman barja sürənlərin əllərindəki şüvüllə onları necə itələdiyini gördüm. Çay çox qəşəng idi. Parisdə körpünü keçmək insana həmişə xoş təsir edir. Taksi eyni hərəkətləri təkrarlamaq üçün yaradılan semaforun ixtiraçısının heykəlinin ətrafında dövrə vurub, Raspay bulvarına tərəf döndü və mən arxaya söykənib yolun bu hissənin bitməsini gözlədim. Raspay bulvarına gedən yol insanı həmişə sıxır. Əsas da Fontenblo və Montero arasında yerləşən Paris-Lion xəttini keçəndə özümü çox yorğun, əzgin və cansıxıcı hiss edirəm. Bəlkə, bu yerləri bu qədər darıxdırıcı edən fikirlərimizin qarışıqlığı idi. Parisdə Raspay bulvarı kimi eybəcər başqa küçələr də var. Piyada bu küçəni gözüyumulu düşməyə hazıram. Ancaq maşınla buranı keçməyə dözə bilmirəm. Deyəsən, bu barədə bir dəfə nəsə oxumuşdum. Robert Kon üçün Parisin hər küçəsi belə idi. Görəsən, Konda Parisə qarşı bu qədər nifrət haradan idi? Çox güman, Menkendən. İnanıram ki, Menken (Henri Luis Menken (1880-1956) alman-amerikan jurnalisti, satiriki, ədəbi tənqidçisi və alimi) də Parisi görməyə gözü yox idi. Çox gənclər indi nəyi xoşlayıb xoşlamadıqlarını Menkenə görə müəyyən edir.

Taksi Rotenda kafesinin qarşısında saxladı. Siz Monparnasda hansı taksi sürücüsündən onu çayın sağ sahilində olan kafelərin birinə aparmasını xahiş etsəniz, onlar sizi həmişə Rotondeyə gətirəcək. On ildən sonra, onun yerini yəqin, günbəz tutacaqdı. Bəlkə də daha tez. Mən Rotendanın təkəm-seyrək müştərilər olan stollarının yanından keçib, Selektə girdim. Barın içərisində bir neçə adam, həyətində isə Harvi Stoun tək oturmuşdu. Onun qarşısında boşqablar qalaqlanmış, üzünü də tük basmışdı.

– Əyləşin, – Harvi dedi, – çoxdandır səni axtarıram.

– Nəsə olub?

– Heç, elə belə.

– At yarışına getmişdin?

– Yox. Bazar günündən çıxanam.

– Ştatlardan nəsə xəbər var?

– Heç nə. Səssizlikdir.

– Niyə görəsən?

– Bilmirəm. Mən onlarla qurtarmışam. Tamamilə əlaqəmi kəsmişəm.

O, qabağa əyildi və gözlərimin içinə baxdı.

– Sənə bir şey deyim, Ceyk?

– Hə.

– Beş gündür, dilimə heç nə dəymir.

O saat yadıma bir şey düşdü. Üç gün qabaq, Harvi Nyu-York barında poker zəri atmaqla məndən iki yüz frank qazanmışdı.

– Niyə axı?

– Pul yoxdur. Pul gəlmədi, o susdu. Çox qəribədir, Ceyk. Belə olanda, ancaq tək qalmaq istəyirəm. Yalnız öz otağıma çəkilmək istəyirəm. Mən pişik kimiyəm.

Mən cibimi yoxladım.

– Yüz dollar bəs edər, Harvi?

– Hə.

– Onda, gedək bir şey yeyək.

– Hara tələsirik. Gəl, hələ bir az içək.

– Yaxşısı budur, nəsə yeyək.

– Yox. Mən belə olanda heç nə yemək istəmirəm.

Biz içdik. Harvi mənim boşqabımı da öz qalağının üstünə qoydu.

– Menkeni tanıyırsan, Harvi?

– Hə. Niyə soruşdun?

– O, necədir?

– Heç nə. Çox gülməli sözlər danışır. Axırıncı dəfə onunla nahar edəndə biz Hofenhaymer haqqında söhbət etdik. "Məsələ ondadır ki", o dedi, – "o, özünü müqəddəs kimi aparır. Bu da pis deyil”.

– Elədir ki, var.

– Amma, indi bu işlərin daşın atıb, – Harvi davam etdi. O, bildiyi hər şey haqqında yazıb, indi isə bilmədiyi məsələlərlə məşğuldur.

– Bəlkə də, o haqlıdır, – dedim. Sadəcə onun yazdıqlarını oxuya bilmirəm.

– Onsuz da onu indi heç kim oxumur, – Harvi dedi, -bircə Aleksandr Hamilton İnstitutundakılardan başqa.

– Elədir, – mən dedim. Yaxşı vaxtlar idi.

– Əlbəttə, – Harvi dedi.

Beləliklə, biz səssiz əyləşib bir müddət dərin fikrə getdik.

– Birini də süzüm?

– Süz, – Harvi dedi.

– Bax, Kon gəlir, – mən dedim.

Robert Kon küçəni keçirdi.

– Axmaq, – Harvi dedi.

Kon bizim masaya yaxınlaşdı.

– Salam, dostlar, – o dedi.

– Salam, Robert, – Harvi dedi. Mən də indicə Ceykə sənin axmaq olduğunu deyirdim.

– Nə demək istəyirsən?

– İndi bir sual verəcəm, amma fikirləşmədən cavab ver. Əgər istədiyin hər şeyi edə bilmək imkanın olsaydı, nə edərdin?

Kon düşünməyə başladı.

– Fikirləşmə. Ağlına gələni de.

– Bilmirəm, – Kon dedi. Bu nə sualdır, axı?

– Mən sual verdim ki, nə edərdin. Ağlına birinci nə gəlir? Axmaq fikir olsa da, de.

– Bilmirəm, – Kon dedi. Yəqin ki, daha yaxşı bacardığım işi görərdim, yenidən futbol oynayardım.

– Mən səhv etmişəm, – Harvi dedi. Bu, axmaqlıq deyil. Bu sadəcə əqli cəhətdən geri qalmadır.

– Lap öldüm gülməkdən, Harvi, – Kon dedi. Bir gün kimsə üz-gözünü yaman əzişdirəcək.

Harvi Stoun güldü.

– Demək, belə düşünürsən? Bu baş verməyəcək, narahat olma. Bu vecimə də deyil. Çünki boksçu deyiləm.

– Amma, bu baş versə, vecinə olacaq.

– Yox, olmayacaq. Bax, burada böyük səhv etdin. Çox yanlış fikirdəsən.

– Bəsdir mənim haqqımda danışdın.

–Yaxşı fikirdir, – Harvi dedi. Mənim üçün fərqi yoxdur. Sən mənim üçün bir heçsən.

– Bəsdir, Harvi, – mən dedim. Gəl, içək.

– Yox, – o dedi. Mən küçəni yuxarı qalxıb yemək yeyəcəm. Görüşərik, Ceyk.

O, stoldan durub, küçəyə çıxdı. Mən onun tıxacda taksilərin arası ilə balaca, ağır, asta və özündən razı halda küçəni keçməsinə tamaşa etdim.

– O, həmişə məni cin atına mindirir, – Kon dedi. Onu görən gözüm yoxdur.

– Amma, mənim ondan xoşum gəlir, mən dedim. Onu çox istəyirəm. Onu görəndə əsəbləşmə.

– Bilirəm, – Kon dedi. O, sadəcə mənim əsəblərimlə oynayır.

– Günorta nəsə yazmısan?

– Yox, yaza bilmirəm. Birinci kitab bundan asan idi. Heç cürə fikrimi toplaya bilmirəm.

Yadımdadır, yazın əvvəli o, Amerikadan bura gələndə özünə inanırdı. Öz ədəbi istedadından əmin olandan sonra isə, macəra axtarmağa başladı. Artıq həmin əminlik yoxdur. Bəzən hiss edirəm ki, Robert Konu yaxşı kəşf etməmişəm. Çünki o Bretə aşiq olana qədər belə sözlər demədiyindən, onu başqalarından ayırmırdım. O, yaxşı tennis oynayır, yaxşı bədəni var idi və həmişə formada idi; qumarda kartları ram edə bilir və yaddaqalan bir tələbə idi. Onun indiyədək adam içində hansısa bir sözlə seçildiyini görməmişdim. O, məktəb vaxtı polo ya da buna bənzər adı olan bir köynək geyinsə də, onu cavan göstərmirdi. Məncə, o modabaz deyildi. Zahiri görünüşü sanki Prilsetonda hazırlanmışdı. Daxilən isə, ona təlim keçmiş iki qadının təsirinin məhsuludur. Bir də onun uşaqlara xas gülərüzlülüyü var idi ki, heç kim onu yox edə bilməmişdi və mən bunu aşkar etməmişdim. O, tennisdə qalib gəlməyi sevirdi. Əsasən də Lenqlen sayağı qalibiyyəti sevirdi. Digər tərəfdən isə, məğlub olanda əsəbləşmirdi. Bretə aşiq olandan sonra tennis onun üçün hissələrə parçalanaraq yox oldu. Onunla mübarizədə heç vaxt şansı olmayan adamlar artıq onu məğlub edirdi. Özü isə bunu çox xoş qarşılayırdı.

Nəysə, biz Selektdə oturduğumuz müddətdə Harvi Stoun küçəni o taya keçdi.

– Gəl, Lilasa gedək, – mən dedim.

– Mənim görüşüm var.

– Nə vaxt?

– Frensiz yeddiyə on beş dəqiqə qalmış bura gələcək.

– Bu da o.

Frensiz Klayn küçənin o biri tərəfindən bizə sarı gəlirdi. O, iri addımlarla hərəkət edən ucaboy bir qız idi. O, bizə əl yelləyib gülümsədi. Biz onun küçəni keçməsini seyr etdik.

– Salam, – o dedi. Səni görməyimə şadam, Ceyk. Elə mən də səninlə danışmaq istəyirdim.

– Salam, Frensiz, – Kon dedi.

O, gülümsədi.

– Aleykum salam, Robert. Demək burdasan? – o, sürətlə danışmağa davam etdi. Bütün günüm səni gözləməklə keçib. O, – başını Kona yelləyərək, – nahara evə gəlməyib, – dedi.

– Özümü burada artıq hiss etməyə başlamışdım.

– Hə, bilirəm. Amma, sən qulluqçulara heç nə deməmişdin. Sonra Paula ilə görüşəcəkdim, ancaq onu ofisdə tapmadım. Ritzə gedib orada gözlədim, amma o gəlmədi, mənim isə əlbəttə ki, orada nahar etməyə pulum yox idi.

– Bəs nə etdin?

– Ah, əlbəttə ki, oranı tərk etdim.

O sanki bacardığı qədər şən danışmağa çalışırdı.

– Mən həmişə verdiyim sözün üstündə durmuşam. Amma, görürəm ki, hamı mənim kimi deyil. Bundan dərs çıxartmalıyam . Nə isə, Ceyk, necəsən?

– Yaxşı.

– Rəqsdə səninlə olan qız qəşəng idi, amma sonra Bretdi kimdir onunla getdin.

– O xoşuna gəlmir? – Kon soruşdu.

– Məncə, o, çox cazibədardır. Səncə?

Kon heç nə demədi.

– Qulaq as, Ceyk, səninlə danışmaq istəyirəm. Mənimlə "Dome" kafesinə gələrsən? Sən isə burada qalacaqsan, Robert, aydındır? Gedək, Ceyk.

Biz Monparnas bulvarını keçib, stollardan birində əyləşdik. Əlində "Taymz" qəzetinin fransızca buraxılışı olan bir oğlan bizə yaxınlaşdı və mən birini alıb vərəqləməyə başladım.

– Hə, Frensiz, danış görək nə olub?

– Ah, onun məni tərk etmək istəməsindən başqa heç nə olmayıb, – o dedi.

– O ayrılmaq istəyir?

– O hər kəsə evlənəcəyimizi demişdi, hətta mən anama da xəbər vermişdim, ancaq indi o bunu istəmir.

– Niyə?

– O qərara gəlib ki, həyatdan hələ zövq almayıb. Mən bilirdim ki, Nyu-Yorka getməyinin sonu belə olacaq.

O, parlaq gözləri ilə mənə baxaraq əlaqəsiz danışmağa çalışırdı.

– Əgər istəmirsə, mən də ərə getməyəcəm. Buna əminəm. Artıq heç nə məni ona ərə getməyə məcbur edə bilməz. Ancaq üç il gözləyəndən sonra, mən təzəlikcə boşanandan sonra bunu söyləməsi mənə təsir edir.

Mən susdum.

– Amma, biz bunu qeyd etmək əvəzinə, lüzumsuz qalmaqallar edirik. O, özünü uşaq kimi aparır. Səbəbsiz mübahisəyə başlayır, sonra isə ağlayıb üzr istəyir, özü ilə bacarmadığını deyərək yalvarır ki, bunu edə bilməz.

– Qəliz məsələdir.

– Həm də necə. Mən ona iki il yarım vaxtımı sərf etmişəm. İndi isə heç bilmirəm ki, hansısa kişi mənimlə evlənməyə razı olar ya yox. İki il bundan qabaq Kanda mən istədiyim kişiyə ərə gedə bilərdim. Qəşəng bir xanımla ailə qurmağı planlaşdıran qocaların hamısı məndən ötrü dəli-divanə idi. Ancaq indi heç bir kişini toruma sala bilmərəm.

– Əminəm ki, indi də istənilən kişiyə ərə gedə bilərsiniz.

– Yox, inanmıram. Həm də onu sevirəm. Və istəyirəm ki, uşaqlarım olsun. Həmişə uşaqlarımızın olacağını xəyal etmişəm.

O, düz gözümün içinə baxırdı.

– Mən uşaqları sevmirəm, ancaq heç vaxt uşaqlarımın olmayacağını düşünmək də istəmirəm. Həmişə fikirləşmişəm ki, uşaqlarım olanda onları sevəcəm.

– Onun artıq uşaqları var.

– Bilirəm. Onun uşaqları, pulu, varlı anası, hətta kitabı da var, ancaq mən nəsə yazanda bir insan mənim işimi çap etmək istəmir, heç kəs. Heç pis də yazmıram. Və mənim bir qəpiyim də yoxdur. Aliment ala bilərdim, ancaq qısa müddətdə boşanmağı istədim.

O, yenidən gözləri parlayaraq mənə baxdı.

– Bu, düzgün deyil. Bir tərəfdən mən özüm günahkaram, ancaq tamamilə yox. Mən gərək vaxtında hər şeyi başa düşərdim. Evlilikdən söz düşən kimi o ağlayır və evlənə bilməyəcəyini deyir. Niyə axı evlənmək istəmir? Mən ona yaxşı həyat yoldaşı olardım. Mənimlə yola getmək asandır. Onun işlərinə də qarışmazdım. Ancaq bunların heç bir xeyri yoxdur.

Bu, biabırçılıqdır.

– Hə, düzdür, bu biabırçılıqdır. Ancaq bu mövzuda danışmağın mənası yoxdur, bəlkə səhv deyirəm? Gəl, kafeyə geri qayıdaq.

– Çox təəssüf ki, əlimdən gələn bir şey yoxdur.

– Səndən tək istəyim odur ki, bizim söhbətimiz haqqında ona heç nə deməyəsən. Mən bilirəm o nə istəyir. – Və yalnız indi o, parlaq, şən bir tərzdə dedi. – O, kitab çıxanda balaca qızcığazların xoşuna gəlmək üçün tək Nyu-Yorka qayıdıb orada qalmaq istəyirdi. Onun istədiyi yalnız budur.

– Bəlkə, heç onların xoşuna gəlməyəcək. Məncə, onun ağlından keçən bu deyil. İnan mənə.

– Sən onu mənim qədər tanımırsan, Ceyk. Onun istəyi yalnız budur. Mən bilirəm. Bilirəm. Məhz buna görə də o, evlənmək istəmir. O, bu payız təkbaşına böyük zəfər çalmaq istəyir.

– Kafeyə qayıtmaq istəyirsən?

– Hə. Gəl, gedək.

Bu müddət ərzində bizə içki gətirilməyən masadan durub, mərmər örtüklü stolun arxasından bizə gülümsəyən Konun əyləşdiyi Selekt kafesinə sarı yolu keçdik.

– Niyə belə sevincəksən? – Frensiz soruşdu. Deyəsən hər işin düzəlib.

– Sənin Ceyklə gizlincə dərdləşməyin mənə gülməli görünür.

– Ceyklə aramızda heç bir sirr yoxdur. Tezliklə hamı hər şeyi biləcək. Mən sadəcə Ceykə hər şeyi olduğu kimi nağıl etdim.

– Nəyi? İngiltərəyə getməyini nəzərdə tutursan?

– Hə, İngiltərə gedəcəyimi deyirdim. Ah, Ceyk! – sənə deməyi unutdum. Mən İngiltərəyə gedirəm.

– Bu ki əladır!

– Bu ən nümunəvi ailələrdə sınanmış bir çıxış yoludur. Məni Robert göndərir. O, mənə iki yüz funt sterlinq verəcək və mən dostlarımı ziyarətə gedəcəm. Bu əla deyil? Ancaq hələ ki onlara heç nə deməmişəm.

O, Kona tərəf çevrildi və ona gülümsədi. Ancaq Kon gülümsəmirdi.

– Səndən olsa, mənə yalnız yüz funt verəcəkdin, elə deyil Robert? Ancaq mən onu iki yüz funt verməyə razı saldım. O, çox səxavətlidir. Düz demirəm, Robert?

Təsəvvür edə bilmirəm ki, insanlar Robert Konu necə belə təhqir edə bilirdilər. Elə insanlar var ki, onları təhqir etmək olmaz. Onlar elə təsir bağışlayır ki sanki sən onları təhqir etsən, bütün dünya gözlərinin qarşısında məhv olacaq. Ancaq Kon burada hər sözə dözürdü. Hər şey gözlərimin önündə baş verirdi, ancaq bunu dayandırmaq üçün içimdə heç bir təpər yox idi. Bundan sonra baş verənlər isə sadəcə gülməli idi.

– Sən necə belə sözlər deyə bilirsən, Frensiz? – Kon onun sözünü kəsdi.

– Hələ danışmağa dilin də var?! Mən İngiltərəyə gedirəm. Dostlarımı ziyarət edəcəm. Sən istəmirsən deyə, onlarla görüşməməliyəm? Yox, onlar mənimlə üzləşməli olacaqlar. "Necəsən, əzizim? Sən hara, bura hara? Anan necədir?" – Hə, doğrudan əziz anam necədir? O, bütün pullarını fransız hərbi istiqrazlarına yatırıb. Hə, o belə də edib. Yəqin, dünyada bunu etmiş ikinci adam tapılmaz. "Bəs Robert necədir?" ya da buna bənzər çox ehtiyatla işlədilmiş bir söz. "Əzizim, çalışın onun adını çəkməyin. Yazıq Frensiz, bəxti heç gətirmədi." Bu gülməlidir, hə Robert? Bəs səncə Ceyk, sən nə fikirləşirsən?

O, həmin dəhşətli parlaq gülüşü ilə üzünü mənə çevirdi. Qarşısında ürəyini boşaltmaq üçün bir adamın olması onu çox məmnun etmişdi.

– Bəs sən nə edəcəksən, Robert? Qəbul edirəm, bütün bunlar mənim səhvimdir. Hamısı mənim səhvimdir. Gərək səni jurnaldakı katibəndən canını qurtarmağa məcbur edəndə məni də eyni aqibətin gözləyəcəyini təxmin edərdim. Ceyk bu əhvalatı bilmir. Bəlkə, ona hər şeyi danışım?

– Ağzını yum, Frensiz, Tanrı xatirinə!

– Hə, mən ona danışacam. Robertin jurnalda bir katibəsi var idi. Çox sevimli, balaca bir qız idi və Kon onu əsrarəngiz hesab edirdi, ancaq sonra mən peyda oldum və o, mənim də onun qədər gözəl olduğumu düşündü. Beləliklə, mən qızdan canımı qurtardım və jurnal köçəndə, o qızı da Karmeldən Provinstauna göndərdi və qayıtması üçün yol pulu da vermədi. Hamısı da məni məmnun etmək üçün edirdi. Həmin vaxtlar onun üçün maraqlı idim. Düz demirəm, Robert?

– Səhv başa düşmə, Ceyk, katibə ilə olanlar yalnız platonik bir şey idi. Hətta platonik də deyildi. Heç nə olmamışdı, tamamilə heç nə. Sadəcə o çox gözəl idi. Bu hərəkəti isə ancaq məni məmnun etmək üçün etdi. Necə deyərlər, nə əkərsən, onu da biçərsən. Bir az bədii oldu, hə? Növbəti kitabını yazanda bu sözü yadına salarsan, Robert.

– Bilirsən də, Robert yeni kitabı üçün mövzu axtarır. Elədir, Robert? Elə buna görə də, məni tərk edir. O düşünür ki, mən yaxşı mövzu deyiləm. Görürsən də, birlikdə yaşadığımız müddətdə başı o qədər kitab yazmağa qarışıb ki, bizim haqqımızda yazmağa heç nə xatırlamır. Buna görə də yeni mövzu axtarışına çıxıb. Ümid edirəm, qarşısına həddindən artıq maraqlı bir mövzu çıxacaq.

– Qulaq as, əziz, Robert. İcazə ver, sənə bir söz deyim. Etiraz etməzsən ki? Heç vaxt münasibətdə olduğun xanımların qəlbini qırma. Çalış ki, bunu etməyəsən. Çünki heç bir mübahisə göz yaşları olmadan ötüşmür və bu zaman elə pərişan olursan ki, qarşındakının nə dediyini xatırlaya bilmirsən. Bu zaman olan söhbətlərin heç biri sonradan yadına düşmür. Çalış ki, özünü təmkinli aparasan. Bilirəm, bu çox çətindir. Amma, yadında saxla, bu ədəbiyyat naminədir. Biz hamımız ədəbiyyat üçün qurbanlar verməliyik. Mənə bir bax. Heç bir etiraz etmədən İngiltərəyə gedirəm. Hər şey ədəbiyyat üçündür. Biz hamımız gənc yazarlara kömək etməliyik. Sən belə düşünmürsən, Ceyk? Ancaq sən gənc yazar deyilsən. Elə deyil, Robert? Sənin otuz dörd yaşın var. Ancaq fikirləşirəm ki, böyük yazıçı olmaq üçün hələ tezdir. Bir Hardiyə, Anatoli Fransa bax. O, bu yaxınlarda ölüb. Ancaq Robert onun yaxşı yazıçı olmadığını düşünür. Bəzi fransız dostları bunu ona deyib. O, fransızca elə də yaxşı oxuya bilmirdi. O, sənin qədər istedadlı yazıçı deyildi, elə deyil Robert? Səncə, o da yeni mövzu axtarmaq məcburiyyətində qalıb? Görəsən, o evlənmək istəməyəndə öz məşuqələrinə nə deyirmiş? Görəsən o da ağlayırmış? Ah, ağlıma bir fikir gəldi. O, əlcəkli əlini dodağına toxundurdu.

– Robertin mənimlə evlənmək istəməməsinin əsl səbəbini tapmışam, Ceyk. Bu indi ağlıma gəldi. Kafe Selektdə bəsarət gözüm açıldı sanki. Çox sirlidir, elə deyil? Bir gün onlar xatirə lövhəsi asacaqlar. Lurdedəki kimi. Eşitmək istəyirsən, Robert? İndi sənə deyəcəm. Bu, çox sadədir. Təəccüblənirəm ki, niyə indiyə qədər bu mənim ağlıma gəlməyib. Çünki Robert həmişə məşuqə arzusunda olub, əgər evlənmək istəmirsə, demək artıq kimisə tapıb. Katibə qız iki ildən çox onun məşuqəsi olmuşdu. Görürsən, necə tapmışam? Əgər, o söz verdiyi kimi mənimlə evlənsə, bu eşq macərasının sonu olacaq. Bunu başa düşməyim əladır, hə? Düz tapmışam. Onun üzünə bax və özün qərar ver. Hara gedirsən, Ceyk?

– Lap yadımdan çıxmışdı, mən bir dəqiqəlik içəri keçib, Harvi Stounu görməliyəm.

Kon mən gedən kimi başını qaldırdı. Onun rəngi ağappaq idi. Niyə o burada oturmuşdu? Niyə axı bu sözlərə dözürdü?

Barın pəncərəsindən onlar aydın görünürdü. Frensiz gülümsəyib onun gözünün içinə baxaraq danışır, hər dəfə də soruşurdu: "Elə deyil, Robert?" Bəlkə də, artıq indi bunu soruşmur. Bəlkə də, indi başqa şey danışırdı. Mən barmenə heç nə istəmədiyimi deyib, yan qapıdan özümü küçəyə atdım. Qapıdan çıxanda iki qədəhin şüşəsindən arxaya baxıb, onları masa arxasında gördüm. O, hələ də danışırdı. Mən yan küçə ilə Raspey bulvarına tərəf düşdüm. Taksi gəldi və mən taksiyə minib, sürücüyə ev ünvanımı söylədim.