Kitabı oxu: «Сыналганнар – сынатмый»

ТАТАР ДӨНЬЯСЫНА СӘЯХӘТ

Мин моңа кадәр татар дөньясын, халкыбызның күренекле шәхесләрен шактый яхшы беләм дип йөри идем. Шулай уйлау бик табигый дә, чөнки туа-тумыштан милләтебез мохитендә кайнап яшим. Аннары язучы-шагыйрь буларак та бар әсәрләрем халкым язмышы белән бәйләнгән, депутат буларак та кылган гамәлләрем халкыбыз мәнфәгатьләрен кайгыртудан гыйбарәт. Әмма кулыма шактый саллы кулъязма алып, танышып чыккач, үзем турында да, татар дөньясы турында да фикерләрем үзгәрә башлады.

Гөлназ Шәйхинең «Сыналганнар – сынатмый» исеме астында тупланган әлеге журналист юлъязмаларын һәм күренекле шәхесләребез хакындагы тәфсилле очеркларын, дустанә рухтагы әңгәмәләрен укыганда, мин төрле хисләр кичердем. Беренчедән, татар дөньясының гаҗәеп тә зур һәм бай, мәшһүр шәхесләребезнең бихисап булуын күреп-аңлап, милләтебезгә карата күңелдә йөргән ихтирам һәм горурлык хисләрем бермә-бер артса, икенчедән, моңа кадәр боларның шактые хакында мәгълүматларым булмавы өчен кыенсынып, хәтта оялып та куйдым.

Студент чакта бер профессор безгә: «Күбрәк яшәгән, күбрәк укыган саен, кеше үзенең бик аз белүен аңлый барырга тиеш», – дип әйткән иде. Бүген мин бу сүзләрнең хаклыгына тагын бер кат инандым. Кулъязманы укыган саен, минем өчен татар дөньясы күзгә күренеп зурая, киңәя барды. Кыскасы, китап авторы мине кулымнан җитәкләп, моңа кадәр күрмәгән-белмәгән «татар утраулары» буйлап сәяхәткә алып чыгып китте. Бу сәяхәтнамә-китап белән таныша барган саен, мин татар дөньясын өр-яңадан ачкан кебек булдым.

Радиодагы мәгънәле әңгәмәләре, газета-журналлардагы кызыклы язмалары аша Гөлназ Шәйхи безгә моңа кадәр дә яхшы таныш иде. Без аны үзара «Бөтендөнья татар конгрессының елдырым елъязмачысы» дип атый һәм үз эшенә фидакярләрчә бирелгән журналист буларак ихтирам итә идек. Ә бу китап исә аның гади каләм иясе генә түгел, ә милләтпәрвәр рухлы шәхес, өлгергән сәясәтче, оста әңгәмәче икәнлеген дә күрсәтте.

Аннары Гөлназга һәр иҗатчы өчен иң кирәкле сыйфат – ихласлык хас. Ул кешеләрдән һәм без яшәгән дөньядан яманлык эзләми, ул кешеләргә һәм дөньяга мәхәббәтле күзләре белән карый. Дөрес, Г. Шәйхи тормыштагы аянычлы хәлләргә дә битараф түгел, ул аларны да читләп узмый. Әмма, барыбер, аның язмаларында һәр татар төбәген үз туган авылы, туган йорты кебек якын күрү, милләттәшләребез ирешкән һәр уңышка сөенә белү хисе өстенлек итә.

Әйе, дөньяда татар яшәмәгән илләр, төбәкләр сирәктер. Әмма без – бер халык, уртак иман, уртак хыял, уртак максат тирәсенә берләшкән олуг милләт. Ә бердәм милләт булып яшәү өчен, без бер-беребез белән аралашырга, дуслашырга, туганлашырга, бер-беребездән даими хәбәрдар булып торырга тиеш. Дөрес, бөтен дөньяга сибелгән һәр татар белән һәрчак күрешеп-аралашып тору мөмкин дә түгел. Әмма моның өчен бүген махсус мәгълүмат чаралары: газета-журналлар, радио-телевидение, Интернет һәм башка мөмкинлекләр бар. Ә милләттәшләрнең яшәү рәвешен, гореф-гадәтләрен, рухи халәтләрен яхшырак белим дисәң, һичшиксез, алар турындагы җанлы әңгәмәләрне, тәфсилле сәяхәтнамәләрне, йөрәк җылысын кушып, чын күңелдән яратып иҗат ителгән китапларны уку лязем.

Гөлназ Шәйхинең «Сыналганнар – сынатмый» китабын укыгач, сез моңа үзегез дә ышанырсыз.

РАЗИЛ ВӘЛИЕВ,

Татарстан Республикасының халык шагыйре

ТАТАРЛАР СЫЗГАН ЮЛДАН…

ШЫГЫРДАН

Чувашия Республикасының Батыр районы Шыгырдан авылында менә дүртенче тапкыр «Шыгырдан укулары» үткәрелде. Узган ел да мин әлеге чарада катнашкан идем. Быел да, чакыру алгач, бик теләп юлга кузгалдым. Казан белән Шыгырдан арасы әллә ни ерак түгел – 160 чакрым.

Көзге матур көн, юллар әйбәт, табигатьнең матурлыгына хозурланып барып, Чувашиягә килеп җиткәнне сизми дә калганмын.

Мин – Шыгырданда. Ул Татарстандагы авыллардан аерылып тора. Дөресрәге, бездә андый авыл, гомумән, юк. «Нинди генә булса да, авыл авылдыр инде», – дияр, бәлки, кайберәүләр. Юк шул, җәмәгать, бүгенге көндә ул – Россиядә 1700 хуҗалыгы, 7000 халкы, 5 мәчете, республика күләмендә эшләп килүче «Гөлстан» мәдрәсәсе, 2 мәктәбе, 20 дән артык кибете, 2 китапханәсе, Мәдәният йорты, балалар бакчасы булган, милли йола, гореф-гадәтләребезне саклаучы төзек, бай татар авылы. Мондагы мәһабәт йортларны күреп таң каласың. Авыл урамнарында асфальт юл. Йорт тирәсендә әле көзге кырауларга бирешмичә чәчәк атып утырган гөлләргә дә игътибар иттем. Шыгырданга беренче аяк баскан кеше дә бу җирдә уңган, оста, булдыклы халык яшәгәнгә инана.

Китапханә, балалар бакчасында төзекләндерү эшләрен башкарганнар. Балалар бакчасында 100 гә якын сабый тәрбияләнә. Өлкәннәр китапханәсенең 1000 укучысы бар. Иң күп укыла торган китаплар Нәбирә Гыйматдинованыкы икән.

2003 елдан бирле авыл белән Рәшит Купканов җитәкчелек итә. «Бездә Аксакаллар советы эшли. Һәр эшкә алар белән киңәшләшеп, өлкәннәрнең фатихасын алып тотынабыз. Шуңа күрәдер бар эшебез дә алга бара», – ди рәис. Авылның иң өлкән кешесе – туксан биш яшьлек Нуретдин абый Хәсәнов.

Сезнең авыл эчендә такси йөргәнен күргәнегез, ишеткәнегез бармы? Шыгырданда такси йөри. Ураза вакытында ифтар ашына баручы әбиләр, бабайлар телефоннан дәшеп кенә такси чакырталар икән. Һәрберсенең кулында кәрәзле телефон. Авылның SAO. SHYGYR.ru дигән үз сайты эшли. Теләгән һәркем анда кереп, үзеннән хәбәр калдыра ала. «Владивостоктагы авылдашлар да сайт аша безнең белән хәбәрләшә. Үзләренең яңалыкларын җиткереп бара», – ди Рәшит әфәнде.

Алда әйткәнемчә, минем Шыгырдан авылына килүемнең максаты «Шыгырдан укулары»нда катнашу иде. Әлеге чара башланырга вакыт булудан файдаланып, кызыксынып, авыл халкы белән аралашып калырга тырыштым.

Тамир абый Салихов мәктәптә математика, физика укыткан. «Татарча укыттым, ирексездән русча сөйләргә туры килгән чаклар булды», – дип искә ала балаларга белем биргән чакларын Тамир абый. Менә ун ел буе, инде пенсиягә чыккач, башаягы белән авылларының тарихын өйрәнүгә чумган. Моның өчен ул Мәскәү, Казан, Сембер, Чабаксар архивларында да күп булган. Аның сүзләренә караганда, Шыгырданга XVI гасырның ахырында Шаһигардан морза нигез сала. Вакытлар үтү белән, Шаһигардан исеме үзгәреп, Шыгырдан дигән сүз килеп чыга, авыл бүгенге көндә шул исемне йөртә.

Биредә яшәүче халык гомер-гомергә игенчелек, терлекчелек, һөнәрчелек, сәүдә белән шөгыльләнә. XVIII гасыр ахырында анда I, II гильдия сәүдәгәрләре була. Алар чит төбәкләр белән дә сәүдә иткәннәр. Бүген дә авыл элеккеге гадәтләрдән читләшми. Ата-бабаларының эшен дәвам итәләр, кече эшмәкәрлек алга киткән. Халык «Дуслык» авыл хуҗалыгы кооперативына берләшкән. Шулай ук Шыгырданда 21 фермер хуҗалыгы да бар. Фермерларның берсе Фәрит Чабатовның 300 гектар җире, 5 эшчесе бар. Ул Чувашиядәге «Татар көрәше» федерациясен җитәкли. 40 ка якын булачак батыр-малайлар «Ак Барс» спорт комплексында милли көрәшебезнең серләрен үзләштерә икән. Шулай ук ирекле көрәш белән дә шөгыльләнәләр. Күптән түгел Ивановода узган халыкара фестивальдә Фәритнең 7 шәкерте катнашкан. Көрәшчеләрнең икесе – III, берсе II урынны яулый, дүртесе чемпион була. «Егетләрне Олимпия чемпионнары бүләкләде. Бу алар өчен киләчәккә бер стимул да булды», – ди остаз. Риназ Саттаров, Илназ Чабатов, Илнар Таранов, Илнар Шәмсетдиновлар өметле көрәшчеләр икән.

Мин, авыл буйлап барганда, «Булат» исеме язылган такта эленгән берничә бинага игътибар иттем. Алар арасында кунакханә, ашханә, ресторан, кибет тә бар. Аларның хуҗасы төзелеш, сәүдә, җәмәгать туклануы тармакларын берләштергән «Булат» оешмасының генераль директоры, район Җыелышы депутаты, эшкуар Ринат Абделвәлиев икән. Ринат – шушы авыл егете. Кайчандыр кооператив институтын тәмамлап, икътисадчы дипломы алган. Өч бала атасы. Кызы Эльвирага унсигез яшь, уллары Булат 11 нче сыйныфта, Ильяс 5 нче сыйныфта укый. Хатыны Флёра – Ринатның ышанычлы юлдашы. Оешмага исем олы малай хөрмәтенә бирелгән икән. «Балалар татарча беләме соң?» – дип сорыйм хуҗадан. «Русча беләләрме дип сорасагыз, әйбәтрәк булыр», – диде ул, шаяртып.

Авыл элек-электән мәгърифәтле була. Шыгырданнан ил күләмендә танылу алган фән докторлары, профессорлар, академиклар, фән кандидатлары чыккан. Шуларның берсе Әнвәр Зиатдин улы Фәизов авылдашлары белән очрашуга кайткан иде.

Әнвәр абыйга тиздән сиксән яшь тула. Ул бүген дә галимнәр сафында. 1946 елда яшь егет Әнвәр Казанга килә, педагогика институтының педагогика һәм психология факультетына укырга керә. 1950 елда туган авылына кайтып, мәктәптә балаларга белем бирә башлый. Ике елдан ул Чабаксарга күчә. «Менә шуннан бирле мин анда», – ди Әнвәр Зиатдин улы. Казанда кандидатлык, Мәскәүдә докторлык диссертацияләрен яклый. Хәзер инде ул – философия фәннәре докторы, профессор, Чуваш дәүләт университетының философия һәм методология фәннәре кафедрасы мөдире, Философия буенча докторлык диссертациясе яклау советы рәисе дә. Аның эшен кызы дәвам итә. Галия Әнвәровна философия фәннәре докторы, авыл хуҗалыгы академиясендә кафедра мөдире икән.

Шыгырдан гомер-гомергә динле авыл була. XIX гасыр ахырында анда 3 мәчет булса, бүген 5 мәчет халыкка хезмәт итә. Бишенче мәчет төзелешен Зәки Хәсәнов башлап йөри. Бу эштә аңа, авылдашлары белән беррәттән, Краснодардан «Сахар Кубани-М» оешмасының генераль директоры Әлиулла Хәлиулла улы Сәнҗапов ярдәм итә. Аның әнисе, Рокыя ханым, чыгышы белән Шыгырданнан. Әлиулла Сәнҗапов Краснодарда үзе мәчет төзетү хыялы белән яшәгән була. Зәки абый аны эзләп тапкач, аралашкач, Әлиулла әфәндегә дә күңелдә йөрткән хыялын тормышка ашырырга мөмкинлек туа, ул биш ел эчендә якташларына матди ярдәм күрсәтә.

«Шыгырдан укулары» кысасында, алтынчы мәчеткә, булачак Җәмигъ мәчете нигезенә дә таш салынды. Ул моннан 1100 ел элек җимерелгән Болгар мәчете планы белән, бераз кечерәйтеп төзеләчәк икән. Әлеге тантанада Чувашия, Самара, Мари Эл, Ульяновск мөфтиләре, имамнар һәм бик күп кунаклар катнашты. Төзелеш эшләрен 2008 елдан башлап җибәрергә хыялланалар.

Чувашиянең мөфтие Әлбир хәзрәт Крганов та нәкъ менә шушы авылдан. Ул җиде яшендә намазга баса. Авыл имамы, мәчет картлары аңа дин гыйлеме өйрәтәләр. 1991 елның маенда, мәчет ачылу тантанасында, аңардан шигырь укыталар. Бу булачак мөфтинең беренче тапкыр халык алдында чыгыш ясавы була. Ә 1994 елның май аенда унҗиде яшьлек Әлбир Кргановны Чувашия имамнары мөфти итеп сайлыйлар. Менә шуннан бирле ул әлеге җаваплы вазифаны башкара. Белемле, акыллы хәзрәт. Бик күп илләрнең дин әһелләре белән очрашкан, аралашкан кеше ул. 1999 елның декабрендә Россия Президенты Владимир Путин, Гудермеска барганда, юкка гына Чувашия мөфтиен үзе белән алмагандыр. Халык ярата, хөрмәт итә үзен. Гаиләсендә дә ул – терәк, таяныч. Хатыны Урмай кызы Ләйсән белән ул һәм кыз үстерәләр. Гомәргә биш яшь, Хәдичәгә сигез ай. «Гомәр, үскәч кем буласың?» – дим. Малай, ике дә уйламыйча: «Әти кебек мөфти булам», – дип җавап бирде. Димәк, дәвамчы үсә.

Шыгырданга килгән саен, андагы үзгәрешләргә сөенеп кайтам. Авыл үсә, яшәрә, матурая. Яңа йортлар калка. Татар авылы бетә, яшьләр авылдан китә дип, чаң кагучыларга мин: «Шыгырданга барыгыз, алардан үрнәк алыгыз», – дип әйтер идем. Монда үрнәк алырлык эшләр байтак.

«Кәеф ничек?», 2007, октябрь

ТҮБӘН ВАРТА

Хәзерге техниканың алга киткән чорында кешене берни белән дә гаҗәпләндереп булмый. Дөньяның кайсы почмагын күрергә телисең, көнендә шунда барып җитәргә дә, кире әйләнеп кайтырга да мөмкин, акчаң булса, әлбәттә.

Ханты-Манси автономияле округының Түбән Варта шәһәре белән Казан арасы 2500 чакрым. 25 сентябрь көнне Татарстан Дәүләт Советы рәисе урынбасары Римма Ратникова җитәкчелегендәге рәсми делегация, шул араны махсус (чартер) рейста узып, кабат башкалабызга исән-имин кире кайтты. 5000 километрны самолётта узу җиңел булмаса да, Түбән Вартада алган уңай тәэсирләр барысын да оныттырды. Безнең бу калага баруның максаты – халкыбызның герой-шагыйре Муса Җәлилгә һәйкәл ачу. Ни өчен Себернең бу почмагында татар шагыйрен зурлыйлар? Мине менә шул кызыксындырды.

Түбән Вартаны өч буын шәһәре дип атыйлар. Бу – бик күпләр өчен яшьлек шәһәре. Аңа бүген – утыз биш яшь. Нефть һәм газ ятмалары табылгач, бу җиргә бәхет һәм байлык эзләп, Татарстан һәм Башкортстаннан бик күп татар егетләре агыла. Менә шул чорда яңа төзелә башлаган биш урамлы шәһәрнең бер урамына безнең егетләр Муса Җәлил исемен бирәләр, һәм ул урамда иң беренчеләрдән булып ике катлы йортлар калка. Шул вакыйгалардан соң дүрт дистә елга якын вакыт узган. Халкыбызның милли герое Муса Җәлил исемен йөрткән урам – татарлар өчен кадерле ядкяр. Урамны һәм шагыйрьне мәңгеләштерү йөзеннән, татар җәмәгатьчелеге Муса Җәлилгә һәйкәл куйдыру теләген күтәреп чыгалар. Бай татар егетләре табыла. Шәһәр җитәкчелеге дә моны хуплый. Бу эшкә Казан сынчысы Мәхмүт Гасыймов алына. Өч елдан соң шагыйрьнең сыны Түбән Вартада үз исемен йөрткән урам башында, Обь елгасы буенда урын алды. Бу тантанада катнашкан Салават Фәтхетдинов: «Булдыклы татар егетләре тарафыннан башкарылган бу изге эшне мин, кая гына чыгыш ясасам да, үрнәк итеп сөйләячәкмен», – диде. Дөрестән дә, бик күп җирләрдә, теләк булып та, сүздә генә кала торган эшләребез шактый. Бик күпләргә һәйкәл ачарга җыенып та, дистә еллар көтәбез. Ә биредә булдырган татарлар!

Бүгенге көндә Түбән Вартада якынча 242 000 кеше яши. Шуларның 22 % ын татарлар тәшкил итә. Самолёттан җиргә төшкәндә, иллюминатор аша бу каланы кемдер безнең Түбән Камага, кемдер Алабугага охшатты. Баксаң, Обь елгасы буенда урнашкан Түбән Варта үзенә генә хас табигате, көчле инфраструктурасы булган, Россиянең яшь, бай, матур шәһәрләренең берсе икән.

Түбән Варта шәһәренең символы – Самотлорны буйсындыручыларга һәйкәл. Самотлор – күл исеме. Аның тирәсеннән бик күп нефть һәм газ ятмалары табыла. Биредә көч түккән, хезмәт иткән батырлар хөрмәтенә һәйкәл СССР Министрлар Советы карары белән 1978 елның 15 июлендә ачыла. Ул вакытта һәйкәлнең бәясе 1 400 000 сумга төшә. 10 метрлы гранит пьедесталга куелган 12 метрлы бронза фигура әллә каян күренеп тора. Ул җыелма образны гәүдәләндергән. Түбән варталылар аны үз итеп, «Алёша» дип йөртәләр, туй вакытларында шәһәр символына чәчәкләр салалар икән.

Көз хакимлек иткән бу көннәрдә безне иң элек сибәләгән яңгыр каршы алса, бераздан кояш елмайды. Машина тәрәзәсе аша күз салганда, урамнарның чиста, юлларның төзек икәненә игътибар итәсең. Кайчандыр вагон, барак, палаткаларда яшәгән нефтьчеләр, газчылар бүген заманча төзелгән йортларда торалар. Яңа сафка баскан йортлар, биналар күзгә ташлана. Гомумән, шәһәр бай яши. Монда безнең татар егетләренең дә хезмәте бик зур. Муса Җәлил истәлегенә һәйкәл ачканда, Ханты-Манси автономияле округының губернаторы Александр Филлипенко һәм шәһәр башлыгы Борис Хохряков татар халкының көчле рухлы, акыллы, эшчән, булдыклы икәнлекләренә басым ясадылар. Округ, шәһәр өчен башкарган хезмәтләре өчен рәхмәтләрен дә җиткерделәр.

Бәйрәмнең беренче өлеше Муса Җәлил урамында, Обь елгасы ярында узса, икенче өлеше Сәнгать сараенда үтте. 1000 кешелек зал шыгрым тулы. Сәхнәдә – шагыйрь рәсеме. Аңа багышланган җырлар, шигырьләр яңгырады, матур сүзләр сөйләнде. Түбән варталылар үзләре дә концерт куйдылар. Бәйрәмне котлап, Казаннан килгән Салават Фәтхетдинов, Фердинанд Сәләховларның чыгышы алкышларга күмелде. Менә шундый зур чараны оештырган милләттәшләргә тирән ихтирам һәм рәхмәт хисләре уянды.

Дөрестән дә, биредә гомер итүче татарлар белән аралашкач, аларның эшләгән эшләрен, тоткан урыннарын күргәч, Президентыбыз Минтимер Шәймиевнең «Без булдырабыз!» дигән сүзләре кабат искә төшә.

Марат Равил улы Юнысов чыгышы белән Курган өлкәсенең Өчкүл авылыннан. Аңа бүген утыз алты яшь. Кайчандыр бу якларга бәхет эзләп килгән һәм эзләгәнен тапкан дип тә әйтергә була. Ныклы гаиләсе, ике улы бар. Үзе бизнеста – «Сервис-гарант»ның җитәкчесе. Түбән Вартада – 2, Сургутта 1 төзелеш материаллары сата торган зур кибете бар. Аның кул астында 150 кеше эшли. Бүгенге көндә Марат дин юлында. «Миңа Аллаһ дөрес юл күрсәтте», – ди ул. Ураза тота, биш вакыт намаз укый икән. Быел хаҗга барырга җыена. «Эш вакытында намаз укырга вакыт табасыңмы соң?», – дип сорагач, «Минем эштәге компьютерда биш намазның да вакыты кертелгән. Намаз вакыты җитүгә, бөтен офисны яңгыратып, азан яңгырый. Баштарак эштәгеләр гаҗәпләнеп карыйлар иде. Хәзер инде ияләштеләр. Бүгенге көндә минем белән бергә эшләүче егетләрнең күбесе намаз укый. Моның өчен безнең офиста барлык шартлар да тудырылган», – ди Марат. Бик матур, үзенә генә хас акценты белән татарча сөйләшә. Машинасындагы магнитофонында гел татар җырлары. «Узган ел, Казанга баргач, 400 компакт-диск алып кайттым. Хәзер рәхәтләнеп татарча гына тыңлап йөрим», – ди егет. Туган авылы Өчкүлдәге 1890 елда төзелгән мәчетне яңабаштан төзекләндергән. Тиздән шуны ачарга җыеналар икән. Маратның изге юлында уңышлар телисе генә кала.

Мин танышкан икенче татар егете – Ринат Фәрхат улы Әбүзәров – «Сибтрансойл» оешмасының генераль директоры. Ринатның әти-әнисе Фәрхат абый белән Асия апа 1973 елда Пенза өлкәсенең Кузнецк районы Кече Труев авылыннан килгәннәр һәм Түбән Вартада төпләнеп калганнар. Бу вакытта Ринатка бер яшь була. Хәзер инде ул – үзе әти, хатыны Ульяновск өлкәсе Барыш районы кызы Гөлнара белән ике кыз үстерәләр. Ринатның бүгенге көндә «Метелица» дигән үз рестораны да бар. Анда хатыны хуҗабикә. Шәһәрнең нәкъ үзәгендә җир алган. Тиздән анда зур сәүдә үзәге һәм татар ризыкларыннан торган ресторан төзеләчәк икән. «Шәһәр җитәкчелеге татарларга хөрмәт белән карый һәм һәрвакыт ярдәм итә», – ди Ринат Әбүзәров.

Мондый булдыклы татарлар күп Түбән Вартада. Мин аларның кайберләрен генә телгә алдым. Беләкләрендә ныклык, күңелләрендә татарлык көчле аларның. Акча эшләп кенә калмый, милли тормышны да алга тарталар. Татар-башкорт китапханәсе эшли. Анда барлыгы 3500 китап саклана. «Татарстан безгә китаплар җибәрә. Татарстанда дөнья күргән газета-журналлар алдырабыз. «Сердәш» китап сөючеләр клубы да җыела», – диделәр. 2 мәчет бар. Өченчесенә, 800 урынлы булачак дин йортына да нигез салганнар. Янында 50 урынлык мәдрәсәсе дә булыр дип планлаштырганнар. Балалар бакчасында татар төркеме бар. Быел егерме бишенче тапкыр милли бәйрәмебез Сабан туен уздырганнар. Гомумән, үз телеңне, динеңне, моңыңны сакларга, аралашырга мөмкинлек бар. Калганы үзләреннән тора.

«Кәеф ничек?», 2007, октябрь

ПЕТЕРБУРГ

1703 елның 16 маенда Нева елгасы култыгында Петербургның үзәге булачак крепость-ныгытмага нигез салына. Аңа төзелешнең җитәкчесе булган патша Пётр I һәм көрәштәшләре хөрмәтенә Петропавел исеме бирелә. Патша указы нигезендә, Россиянең үзәк өлкәләреннән төзелешкә меңнәрчә кеше чакырыла. Башка милләт вәкилләре белән беррәттән, Казан, Түбән Новгород, Пенза якларыннан татарлар да бу төбәккә агыла. Хезмәт вакытлары тулгач та, алар туган якларына кайтып китәргә ашыкмыйлар, әлеге җирдә төпләнеп калалар. Үзләре теләгән җирдә йорт корырга да мөмкинлек бирелә, шулай итеп, татар урамнары калка. Безнең милләттәшләребез йөкчеләр, төзүчеләр, һөнәрчеләр, сәүдәгәрләр булалар. Иран, Кытай, Төркестан белән сәүдә татарлар кулында була. Татарлар кибетләр тоталар. Хәрбиләр арасында да безнекеләр җитәрлек. Аларга барлык мөселман йолаларын үтәргә мөмкинлек тудырыла. 1907 елда Николай II указы белән мәчет төзергә рөхсәт алына. Беренче татар газетасы – «Нур» нәшер ителә башлый.

350 ел тарихы булган шәһәрдә бүген 45 000 гә якын милләттәшебез көн күрә. Алар арасында фән әһелләре, танылган мәдәният-сәнгать кешеләре, эшкуарлар, дәүләт һәм җәмәгать эшлеклеләре бар. Татар милли-мәдәни автономиясе эшли. 1914 елда төзелгән мөселман архитектурасы үрнәге булган мәчет, эшкуар милләттәшләребезнең клубы, «Ак калфак», «Сандугач» ансамбльләре бар. Россиянең икенче башкаласын төзү эшендә катнашкан кардәшләребезнең тарихын чагылдырган Татар тыкрыгы дигән урам исеме яши.

Тарихи вакыйгаларга бай, Петроград, Ленинград, Санкт-Петербург исемнәрен йөрткән бу шәһәргә минем беренче баруым. Максатым – мондагы истәлекле урыннарны үз күзем белән күрү, бөек шәхесләр йөргән эзләрдән йөрү, анда яшәгән татар тормышы, милләттәшләребез белән якыннанрак танышу. Тимер юл вокзалында мине, чәчәкләр тотып, Әлфия Рәхмәтуллина каршы алды. Бирегә аяк басуга, мин монда яшәүче халыкның зыялылыгына, килгән кунакларга хөрмәт һәм ихтирам белән карауларына игътибар иттем.

Әлфия – гаҗәеп, милләтпәрвәр татар кызы. Чыгышы белән Оренбург якларыннан. Үзләрендә кызыл дипломга училище тәмамлагач, укуын дәвам итәргә Ленинградка, ул вакытта СССРда химик-фармацевтлар әзерли торган бердәнбер институтка килә һәм студент елларыннан ук милли тормышта кайный башлый. Татар дөньясына бер кереп китсәң чыгам димә. Менә Әлфия Рәхмәтуллина да егерме елдан артык Санкт-Петербург татарларын бер-берсе белән аралаштыру, берләштерү, әле алай гына да түгел, халкыбызның мәдәниятен, әдәбиятын башка милләтләргә дә җиткерү өчен күп көч куя. Ул әзерләгән милли проектларда шәһәрдә яшәүче башка милләт вәкилләре дә теләп катнаша икән. Әлфия оештырган Рөстәм Яхин, Сайра Вельшакова, Хәйдәр Бигичев, Илһам Шакиров, шулай ук сугыш һәм хезмәт ветераннарын хөрмәтләп үткәргән кичәләрне гел мактап телгә алдылар. Ул милли тормышның үзәгендә кайный. Мине аның үзе яшәгән шәһәрне «биш бармагы кебек» белүе, һәрбер тарихи һәйкәл турында яратып сөйләве сокландырды.

«Санкт-Петербургка килгәнсең икән, бер минутың да әрәмгә узмасын, шәһәр белән якыннанрак танышырга кирәк», – дип, миңа үзе төзегән экскурсия планын күрсәтте. Ә мин рәхәтләнеп үземне аның карамагына тапшырдым. Иң элек без Нева проспектыннан, ягъни үзәк урамнан ерак булмаган цирк кунакханәсенә урнаштык. Безне монда Казан кызы – Нурания Зәкәрия кызы көтә иде. Ул ике дистә елдан артык биредә директор икән. Безне, үзенең туганнарыдай хөрмәтләп, чын күңелдән кунак итте. Бу кунакханәдә соңгы елларда Татарстаннан килгән бик күпләр тукталганнар: Илһам Шакиров, Фердинанд Сәләхов, «Сөембикә», «Татарстан» журналы хезмәткәрләре…

Бераз ял итеп алгач, без шәһәр буйлап сәяхәткә кузгалдык.

Беренче эш итеп татар халкы тарихын дөрес итеп күрсәткән, «гомерем буе татарны яладан саклаган рус кешесемен» дип язган галим Лев Гумилёвның музей-йортына юл тоттык. Ял көне булса да, бернигә карамыйча, безнең белән очрашырга музейны оештырган, Лев Николаевичны якыннан белеп, аралашып яшәгән Марина Козырева килгән иде. Әлеге фатирда галимнең рухы саклана. Монда безнең татарлар еш кунакта булалар икән. Теләк-тәкъдимнәр дәфтәрен алып, андагы язмаларга күз салам. Бик күп якташларыбыз татар тарихын дөресләп, бозмыйча язган тарихчыга үзләренең рәхмәт хисләрен җиткергәннәр. «Без дә Лев Гумилёвта кунакта булдык. Тагын бер кат аның талантына, әти-әнисен яратуына сокландык. Гомер юлының, тормышының авыр һәм катлаулы булуына да карамастан, аның кешеләргә карата мәхәббәте һәм ышанычы югалмавы, галимгә карата тирән хөрмәтне арттыра», – дип язып калдырган Татарстан хөкүмәте рәисенең беренче урынбасары Равил Моратов. Без дә, галимнең рухы яшәгән изге йортка кунакчыллыгы өчен рәхмәт әйтеп, экскурсиябезне дәвам иттек. Танылган тарихчы, олы гуманист, төрки халыкларның эчкерсез дусты булган Лев Николаевич Гумилёвның каберенә барып, чәчәкләр салдык.

Әмма күңелдә иң уелып калганы Юсуповлар сараенда булгандыр, мөгаен. «Петербургка килгәч, әлеге сарайга бармасак, андагы матурлыкны күрмәсәгез – дөрес булмас. Елына әллә ничә тапкыр барсам да, андагы затлылыкны күреп, күңел сөенә, туймыйм», – диде Әлфия. Мин дә Юсуповлар сараена ул вакыттагы татар байларының тормыш шартлары белән якыннан танышырмын, үз күзләрем белән күрермен дигән өметләр белән барган идем. Экскурсоводның «Здесь жили знаменитые русские дворяны Юсуповы» дигән беренче җөмләсеннән үк бөтен хыялларым, «татарларның Петербург үзәгендә үз сарайлары булган. Менә нинди булган безнекеләр» дигән горурлык хисләрем чәлпәрәмә килде.

Баксаң, аның тарихы болайрак икән. Идегәйнең оныгының оныгы Муса морзаның биш хатыны була. Беренчесенең исеме – Кондаза. Ул иренә улы Йосыфны бүләк итә. Юсуповлар нәселе шуннан башлана. Йосыф егерме ел рус патшасы Явыз Иван белән дус яши. Йосыфның дүрт кызы Кырым, Әстерхан, Казан, Себер ханнарының хатыннары була. Шуларның берсе – Сөембикә. Йосыф морзаның уллары, ислам динендә калып, Явыз Иванга хезмәт итәләр. Һәм аларның нәселе аннан соңгы рус патшаларының да игътибарын тоеп яши. Алар карамагына күп җирләр бүләк ителә. Юсуповлар ыруы тарихында хәлиткеч борылыш ясаган вакыйга Ярославль янында, Идел буендагы Романов шәһәрендә була. Рус дәүләте белән ул чорда патша Фёдор Алексеевич идарә итә. Йосыф морза оныгының оныгы Абдулла морза үз өендә патриарх Иоакимны кабул итә. Бу православ динендәгеләрнең пост (ураза) вакыты була. Кунакчыл хуҗа хөрмәт йөзеннән кунакка каз тәкъдим итә. Ә патриарх аны балык дип белеп, тәмләп ашый. Соңыннан гына каз ите икәнлеген белеп ачуы чыга һәм, Мәскәүгә кайтуга, «уразамны махсус боздырды» дип, бу хәбәрне патшага җиткерә. Фёдор Алексеевич бер сәгать эчендә бай татарның бөтен җирләрен, шәһәрләрен, крестьяннарын дәүләт карамагына ала. Абдулла морза шул бер сәгать эчендә бөлә. Аның өчен бер генә юл кала. Өч көн уйлаганнан соң, Абдулла чукынырга, Дмитрий исемен, Юсупово-Княжево фамилиясен алып, православ динен кабул итәргә була. Шул көнне ул төш күрә. Аңа «син бүгеннән иманыңа, динеңә хыянәт иттең. Синең нәселеңдә дәвамчы булып бары тик бер генә ир заты булачак. Әгәр дә алар икәү икән, егерме алты яшенә кадәр генә яши алачак» дигән аваз ишетелә, имеш. Һәм бу шулай булып чыга да.

Ә патша Пётр I Дмитрийның улы – генерал-лейтенант Григорийга гади генә итеп Юсупов фамилиясен калдырырга боерык бирә. Рус исемнәре, татар фамилиясе белән православ динендә аларның нәселләре дәвам итә. Әмма каргыш үзен озак көттерми. Гаиләдәге ир балалар тугач та үлгән яисә, үсеп беткәч, егерме алты яшь тулганчы, бу дөньядан киткән. Бүгенге көндә Юсуповларның дәвамчылары чит илдә яши. Юсуповлар сарае, аларның тарихы белән танышып, урамга чыкканда, минем башымда мең төрле уй кайный иде.

Ә татар милләте, аның сафлыгы, берлеге өчен көрәшүчеләр күп булган бу шәһәрдә. Аларның дәвамчылары бүген дә бар. Беренче «Нур» татар газетасын чыгарган Атаулла Баязитовның эшен дәвам итүче, бүген инде сиксән яшьлек юбилеен бәйрәм иткән Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре, Россия Журналистлар берлеге әгъзасы Әлфинур апа Гафурованы күрми китсәм, дөрес булмас дип уйладым. Ул безне тәмле пәрәмәчләр пешереп каршы алды. Әлфинур апаны Санкт-Петербург шәһәренең һәр татары белә. 90 нчы елларда башланып киткән милли күтәрелеш чорында бу төбәктәге татарларны уятучы да ул. 2000 елда Әлфинур Шәрәфетдин кызы Санкт-Петербург шәһәрендә татар милли матбугатын торгызу һәм үстерү өлкәсендәге хезмәтләре өчен «Сөембикә» журналының иң зур бүләге – «Сөембикә беләзеге» белән бүләкләнә. Ул бүген дә хезмәттә: «Нур» газетасы белән элемтәдә, үзендә булган язмаларны, фоторәсемнәрне туплап, китап итеп әзерләргә тырышып йөри. Әлбәттә, Асия Садриева кебек аңа ярдәм итүче яшьләр дә бар.

Петербург ул – миңа калса, күперләр һәм тарихи һәйкәлләр (ядкярләр) шәһәре. Анда һәр бина тарих мизгелләрен саклый. Петергофта булдык, Эрмитаж белән дә таныштык, Исаак соборын да күрдек, Нева елгасы буйлап катерда да йөздек, кичке шәһәр буйлап та сәяхәт иттек, яңа гына куелган Тукай һәйкәленә дә чәчәкләр салдык (Тукай бу калада булган, милләттәшләр белән очрашкан, берничә көн яшәгән), татарның танылган шәхесләре – Санкт-Петербургтагы милли-мәдәни автономия рәисе, Азнакай егете Рәис Яркәев, Татар общинасы җитәкчесе Ринат Мәгъдиев белән дә очраштык. Гомумән, очрашуларга, кызыклы сәяхәткә бай булды бу сәфәр.

Казанга Санкт-Петербургтан алган уңай тәэсирләр, андагы татарларның милли тормыштагы уңышларына сөенеп кайттым.

«Кәеф ничек?», 2007, октябрь

КЫТАЙДА ЯШӘҮЧЕ ТАТАРЛАР

Кытай Халык Республикасы – 56 төрле милләтне үз эченә алган зур бер гаилә. Татарлар – аң-белемнәре, хәләл хезмәтләре белән бу илнең мәдәният, мәгариф, сәүдә-сәнәгать, авыл хуҗалыгы, сәламәтлек саклау һәм башка өлкәләрендә күзгә күренерлек роль уйнаган халык. Кытайда милләттәшләребез, нигездә, Шенҗан-Уйгур автоном районында: Үрүмче шәһәрендә, Алтай, Чүгүчәк һәм Гучан өлкәләрендә, Гучан өязендәге Чишмә милли татар авылында урнашканнар. Татарларның җан исәбе 1953 елда 6929 кешегә җиткән була. 1954 елдан башлап, Кытай-совет килешүе нигезендә, зур бер төркем татарлар Советлар Союзына кайта башлыйлар. Соңгы җан исәбен алу мәгълүматлары буенча, Кытайда бүгенге көндә 4873 милләттәшебез яши.

* * *

Җәй айларында Татарстаннан читтә яшәүче татарлар янында еш булырга туры килде. Шулар арасында иң кызыклы сәяхәтләрнең берсе, мөгаен, Кытайга булгандыр.

Соңгы елларда бу илдә гомер итүче татарлар белән еш аралашабыз, милләттәшләребез турында азмы-күпме мәгълүматыбыз бар. Үзгәртеп кору еллары башланып, «тимер пәрдәләр» күтәрелеп, чикләр ачылгач, башка чит илләрдәге кан кардәшләребез кебек, Кытайдагылар да туган туфракка таба тартыла башладылар. Безнең милләтпәрвәрләребез дә анда булып, халкыбыз вәкилләре белән танышып кайттылар. Бүгенге көндә кырыкка якын татар егете һәм кызы Татарстан хөкүмәте һәм Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты ярдәме белән Казан югары уку йортларында белем ала. Шул кызларның берсе – Гөлчәһрә – хәзер Казан килене. Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетының бүлек мөдире Марс Тукаев белән яңа гына никах укытып, гаилә корып җибәрделәр.

Кытайдагы милләттәшләребезнең тормыш-көнкүрешләре белән якыннан танышу, милли бәйрәмебез Сабан туенда катнашу өчен, Кытайның Үрүмче шәһәреннән 300 километр ераклыкта урнашкан Чишмә милли татар авылына юл алдык. Юлдашым – Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәләхов.

5000 чакрым араны без Мәскәүгә поездда, аннан Новосибирскига һәм Үрүмчегә самолётта барып, ниһаять, Кытайга килеп җиттек. Безне бер төркем татарлар белән Кытайның кояшлы иртәсе каршы алды. «Барыр юл ерак», – дип, авыл рәисенең ярдәмчесе Сәмигулланың машинасына утырдык та Чишмәгә юл тоттык. Ул кытайча, уйгурча, казахча, татарчаны бергә кушып сөйли. Бик тырышкан очракта, тылмачым Фердинанд аша Сәмигулланың телен аңларга була әле. Ул сөйләгәннәрдән мин менә ниләр аңладым: Дуваң дигән кытай авылы 1989 елның 20 июлендә Шенҗан-Уйгур автономияле районы хөкүмәте тарафыннан «Чишмә милли татар авылы» дип үзгәртелгән. Авылда кытай, татар, уйгур, казах, үзбәкләр – барлыгы 4050 кеше яши. Шуларның 650 се татар. Чишмәнең башлыгы – Дәлил Кан, секретаре – Хан Җүн. Халык башлыча авыл хуҗалыгы белән шөгыльләнә. Дөге, кукуруз, фасоль, кавын, карбыз үстерәләр. Фермерлар да бар. Авылның шифаханәсе, 5 мәчете, мәктәбе бар. Мәктәптә барлыгы 380 бала укый, шуларның 100 е татар укучысы икән.

Монда юллар бик яхшы. Машина зур тизлек белән барса да селкетми, тирбәлеп кенә барган күк. Кытайда мин трассада да, шәһәр эчендә дә юл йөрү кагыйдәләрен үтәп йөргән транспорт йөртүчене күрмәдем. Әле тегеннән, әле моннан җиңел машина, автобус, җәяүле йә ишәккә атланган кеше килеп чыгарга мөмкин.

Тау-таш арасы. Комлык, корылык. Юл кырыенда куй, дөя көтүләре күренеп кала. Тәүлектән артык юлда бару үзен сиздерде, сөйләшеп бара торгач йоклап та кителгән. «Килеп җиттек» дип эндәшкәнгә уянып киттем. «Кая соң монда авыл, бу фермалар түгелме соң?» – дим аптырап. Баксаң, биредәге өйләр балчыктан салынган икән. Йорт итеп төзелгән мәктәп, авыл Советы һәм шифаханә бинасын гына күрдем. Халык бай яши дип әйтмәс идем. Кемдер «уфалла» арбасын ишәккә таккан, кемдер үзе тарта.

Чишмәгә килеп җиткәч, Сабантуйның Тянь-Шань тавы куышында узачагы билгеле булды. Ул авылдан тагын 60 чакрым ераклыкта икән.

Без машинада, борыла-сырыла, тауга күтәрелдек. Табигатьнең гүзәллеген язып та, сөйләп тә аңлатып бетерә торган түгел. Аны үз күзләрең белән күрү кирәк. Биек-биек таулар, мәһабәт, мәгърур чыршылар сәламли, тау битен юып, чишмә челтери. Җәйләүләрдә юл буйлап тирмәләр куелган. Монда җәй айларында халык куй, дөя, сыер, елкы көтә икән. «Татарның җитмәгән җире юк, монда да яши икән бит ул» дип уйлап, милләтебезнең таркалып яшәвенә җаным сыкрап куйды.

Без, ниһаять, Киң Сай куышлыгында. Монда электр юк, шулай да генератор ярдәмендә ут куелган. Татарча музыка яңгырый. Көндез 38 градус жылы булса, кичкә суытты. «Бездә тауда көндез бик эссе, ә төнлә 4 градуска кадәр салкынайта», – диделәр. Безне Чишмә авылы җитәкчеләре, зурлап каршы алып, бер тирмәгә табынга дәштеләр. Иң беренче чәй чыгардылар. Чәй үзе яшел, үзе сөтле, үзе тозлы. Тозлы чәйне таудагылар эчә икән. Алар иртән китәләр, кич кайталар. Ә тозлы чәй тирләтми һәм ашыйсыны китерми, диделәр. Әлбәттә, мин ул чәйне эчә алмадым, кара чәй бирделәр. Аннан өстәлгә куй башы чыкты. Ул затлы кунакларга гына бирелә торган ризык икән. Аның колагын, борынын кисеп, аерым-аерым куялар. Табынга бер-бер артлы ит ризыклары чыга торды. Аларның барысы да бик борычлы итеп әзерләнгән. Монда бар ризыкны да махсус таякчыклар белән ашыйлар. Дөрес, безгә кашык та тәкъдим иттеләр, әмма миңа таякчыклар белән ашау кызыграк булды.

Бер табын артында затлы, зыялы татарларыбыз белән утырырга туры килде. Рәфыйк абый Аббас һәм аның җәмәгате Мәрфуга ханым әнә шундыйлар. Бик матур итеп татарча сөйләшәләр. Рәфыйк абый – Уйгур автономияле районының һәм Кытай мәмләкәтенең танылган, күренекле кешеләренең берсе. Ул – халык сәламәтлеген саклау эшләрен югары дәрәҗәгә күтәрүгә зур өлеш керткән шәхес. Рәфыйк Аббас 1927 елда Үрүмче шәһәрендә туа, ата-бабалары Казан-Уфа якларыннан булган. Шенҗан медицина институтының дәвалау факультетын тәмамлап, 1951 елда табиб булып эшли башлый. Хезмәт эшчәнлеге дәверендә ул төрле дәрәҗәдәге вазифалар башкара. Заманында Шенҗан Сәламәтлек саклау департаментында министр дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә. Бүгенге көндә Рәфыйк ага – Бөтенкытай Кызыл Хач җәмгыятенең VII чакырылышының президиум әгъзасы, Шенҗан-Уйгур автономияле районы халык хөкүмәтенең киңәшчесе. Җәмәгате Мәрфуга ханым – доцент. Шенҗан университетында кытай теле һәм әдәбияты, тел факультетларында укыткан, гыйльми бүлек мөдире булып эшләгән. Шенҗандагы татар мәдәниятен тикшерү җәмгыятенең рәис урынбасары булып торган. Берничә фәнни китап авторы. Кызлары Клара – профессор, Диләрә – танылган табибә. «Без дөньядагы хәлләр белән һәрдаим танышып торабыз. Безнең башлыгыбызның Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев белән очрашуы безнең өчен горурлык булды. Минтимер Шәймиевне без бөтен татарлар Президенты дип тә атыйбыз, насыйп булса, Казанга барырга исәп», – ди Рәфыйк ага.

Тагын бер танылган татарыбыз – генерал Рәгънә апа Акмуллина белән дә танышырга мөмкинлек туды. Ул чип-чиста итеп ана телендә сөйләшә. Кытайда туып-үсеп тә, татар телен камил белүе мине шаккатырды. Рәгънә ханым үзе Колҗа шәһәрендә туган. Җиде ел татар мәктәбендә белем алган. Гарәп хәрефләре белән татар әлифбасын язган. Гомерен медицинага багышлап, менә кырык ел инде ул сәламәтлек саклау өлкәсендә хезмәт итә. Хәрбиләр шифаханәсенең директоры булган. Бик күп фәнни мәкаләләр авторы. Рәгънә ханым бик матур итеп җырлый да икән. Ул безгә Рәшит Ваһапов репертуарыннан Нигъмәт ариясен җырлап күрсәтте.

Зыялы шәхесләр күп иде ул көнне бәйрәмдә. Турсин Интип – доцент. Университетта укыта. Бик матур итеп гармунда уйный һәм җырлый. Такмаклар да башкарды. Ә халкыбызның «Каз канаты» җыры кытай татарларының гимны икән. Алар аны үзләренчә бераз үзгәртеп җырлыйлар.

Журналист кеше гел кызыксынучан бит инде ул. Минем табын янында бергә утырган милләттәшләрем белән күбрәк аралашасым килде. Янымдагы тагын бер кеше белән таныштым. Ул – Абдулла Аббас, алда искә алган Аббасларның туганнары икән. Әтисе Әхмәтзыя Хисаметдин хаҗи – Уфадан, әнисе Мәгърифә Казан ягыннан икән. 1910 елларда алар Үрүмчегә килеп урнашалар. Бу зыялы гаиләдән биш профессор чыккан. Абдулла әфәнде – биология фәннәре докторы, профессор. Үзе дә алты фән докторы әзерләгән. Аспирантлары күп. Ул – Кытай халык депутаты. «Мин татар ризыклары әзерләргә яратам. Әнием бик оста пешекче иде. Ул миңа ризык әзерләү серләрен дә төшендерде. Татар туйларына ризык әзерләргә дә чакыралар. Бар булган белемемне туплап, рәсемнәрен төшереп, уйгур телендә «Татар ашлары» дигән китап чыгардым. Берничә кат нәшер иттеләр. 100 мең тираж белән дөнья күрде. Бүген ул – иң күп сатылучы китапларның берсе», – ди Абдулла әфәнде.

Тамак ялгап алгач, бер-беребезгә хәерле төннәр теләп таралыштык. Якын-тирә авыл, шәһәрләрдән җыелган татарлар төне буе җырлап утырдылар. Ә иртәгә – Сабантуй.

Милли бәйрәмгә 1000 гә якын кеше килгән иде. Тауга җәяү күтәрелү җиңел түгел, шуңа күрә аты булганнар атка атланганнар. Мондагы бәйрәм бездәгедән аерылып тора. Кытайда коммунистлар партиясе хакимлек итә. Сабантуй кытай һәм уйгур телләрендә ел буе башкарган эшләргә нәтиҗә ясап, доклад белән башланып китте. Аннан Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев һәм Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закировның котлавы яңгырады. «Татарстан Президентының котлавын ишеткәч, шатлыктан яшьләр тамды», – ди Абдулла әфәнде. Бәйрәм уйгур, кытай, казах җыр-биюләре белән бергә үрелеп барды. Әлбәттә, Сабантуйның бизәге Татарстаннан килгән артистлар – Фердинанд Сәләхов, Рөстәм Вәлиев һәм җырчы Фәрит Фәйзрахманов булды. Аларның чыгышлары алкышларга күмелде. Сабантуйның икенче өлеше төрле уеннар белән дәвам итте.

Көннең икенче яртысында без кабат Үрүмчегә кайтыр юлга кузгалдык.

Үрүмче шәһәренә татарлар 1881 елда килеп урнаша башлыйлар. 1900 елның башында аларның саны шактый арта. Татар балаларын ана телендә укыту өчен, мәктәп салдыру ихтыяҗы туа. Әлеге мәсьәләне хәл итү өчен, мәчетнең мөхтәрәм кешеләре, бер өй табып, рәсми рәвештә 1912 елда татар мәктәбе ачалар. Дәресләр бирү өчен, Казаннан Зиннәтулла исемле кешене укытучылыкка чакыралар. 1915 елда кызларны укытырга мөгаллимә кирәк булгач, Үрүмче татарлары Зиннәтулла әфәндене Казанга җибәрәләр. Казанга кайткач, ул укытучы белеме булган татар кызы Мәрьямгә өйләнеп, аны Үрүмчегә алып кайта.

Бу вакыттан бирле инде шактый вакыт узган. Бүген Үрүмчедә татар мәктәбе дә, татар мәчетенең имамы да юк. Татар тыкрыгы дип аталган бер урам гына бар. Яшь буын инде ана телен дә белми дәрәҗәсендә. Үз вакытында татар телендә белем алганнар арасында кемнәр, нинди генә һөнәр ияләре юк. Мәсәлән, бик күп гыйльми дәрәҗәләргә ия булган профессор Әкбәр Вәли, татар оешмасы җитәкчесе, унбиш ел метерология институты директоры булып эшләгән Илчи Сәйрани, телләр белгече Илдан Исхаков, Милләтләр хезмәте министрлыгында эшләүче Мәлик Чанышев һ. б.

Үрүмчедә шәһәр белән танышырга да, кибетләрдә, базарда йөрергә дә туры килде. Андагы кытай товарлары безнең базардагы һәм кибетләрдәгедән бер дә аерылмый. Бары тик бәясе генә югарырак. Шәһәр пычрак, халык күп. Ә Үрүмченең уйгурлар яши торган җирендә нур бар кебек. Әллә каян мәчетләре балкып тора. Уйгурларның мәчете татарларныкыннан тышкы кыяфәте белән аерылып тора. Анда милли бизәкләр сизелә.

Кытай иленең бер шәһәре һәм бер авылы белән якыннан танышып, «кем кая туган, шунда торсын» дигән фикергә килеп, кабат юлга кузгалдык. Бу юлы Казахстан башкаласы Алма-Атага.

«Кәеф ничек?», 2007, октябрь

ТУБЫЛ БЕЛӘН КАЗАН АРАСЫ

Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәләхов, юлда йөргәндә, гел кызыклы хәлләргә, маҗараларга очрап кына тора. Узган елда Сахалинга татар оешмасы оештырырга киткәч, һава шартлары начар булу сәбәпле, самолёт очмыйча, ул атна буе аэропортта утырды. Февраль ахырында Төмән өлкәсенең Тубыл шәһәрендә менә ун ел инде эшләп килүче «Себер иле» татар тапшыруының юбилей тантанасына Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров: «Фердинанд Сәләхов белән бергә барырсыз. Татар дөньясы аның җырлавын ярата, үзен хөрмәт итә. Сахалиннан да «бездәге татарларны уятты, рәхмәт аңа» дигән хатлар бүген дә килә», – дигәч, мин тагын ниләргә юлыгырбыз икән дип уйлап куйган идем аны…

Маҗаралар тимер юл вокзалында ук башланды. Вагон начальнигы билетлар белән бергә документларны да карый башлагач, Фердинандның үзе белән паспорты булмавы ачыкланды. Поезд начальнигы аның машина йөрү таныклыгын карагач, юлаучының халык артисты булуын аңлатып торасы булмады. Командировкага баруын әйткәч, ул рөхсәт бирде. Шулай итеп, без поездга кереп урнаштык. Вагон иске, чисталыгы да әллә ни мактанырлык түгел. Шунысы әйбәт булды: купеда без өч кенә пассажир булып чыктык. Күршебез – Уренгойга акча эшләргә баручы Чаллы кешесе, Владимир исемле. Алты елдан артык шулай вахта методы белән эшләп йөри икән. Ул безгә Себернең матурлыгы, табигатенең кырыслыгы турында сөйләп барды. Төньяккарак барган саен салкынайта. Екатеринбургта 28 градус чамасы булса, Төмәндә – 32, без килеп төшкәндә Тубылда 36 градус салкын иде. Төнге сәгать ике. Ә безнең Фердинандның башында кепка, өстендә юка куртка, кулында бияләе дә юк. Ярый әле, машина белән каршы алып, кунакханәгә урнаштырдылар.

Ниһаять, без борынгы тарихи җирдә – Иртеш буенда урнашкан Тубыл шәһәрендә. Биредә борын-борыннан безнең татарларыбыз яшәгән. Бүген дә милләттәшләребез шәһәрдә яшәүче халыкның өчтән бер өлешен тәшкил итәләр. Шәһәр хакимияте тарафыннан татарларга карата игътибар сизелә сизелүен, шулай да… Себер Татар милли-мәдәни үзәге шәһәр хакимияте тарафыннан финанслана. Мондый ярдәм күрүче үзәкләр Россиядә берничә генә. Тубыл татарлары оешмасының үз биналары бар. Анда китапханә, татар халкының тарихына багышланган музей урнашкан. Штатта 40 кеше исәпләнә. Алдагы елларда ул сан 120 булган. Балаларның да, өлкәннәрнең дә ансамбльләре эшләп килә. Барлык милли, дини бәйрәмнәрне үткәрәләр икән. Яңа гына «Искер» дип аталган газеталары дөнья күргән. Без юбилеен билгеләп үтәргә килгән «Себер иле» телевизион тапшыруын да әлеге үзәктә эшләүче Римма Өметбаева әзерли. Ул тапшыру Татарстанда 2004 елда «Бәллүр каләм» премиясенә лаек булган иде. Римма «Себер дәрьясы» дигән радиотапшыруларны да әзерләүче икән. Тубыл дәүләт педогогика институтында татар теле һәм әдәбияты укытучылары әзерләнә. Җитәкчеләре – Татарстанның Буа районы кызы Флёра Сафиуллина. Гомумән, 90 нчы еллардагы милли күтәрелеш инде күренмәсә дә, биредәге татарлар эшлиләр, тарихыбызны, телебезне, динебезне, милли ризыкларыбызны саклап калырга тырышалар.

Милли ризык дигәннән, «Бу ашханәнең хуҗабикәсе Гөлнур апа, Казаннан килгән кунакларны үземә алып килегез, дип чакырды», – дигәч, безне төшке ашка шунда алып киттеләр. Гөлнур Баһаветдинова – чыгышы белән Казан артыннан, Биектау районы Зур Битаман авылыннан. «Казанда «Акчарлак» рестораны каршындагы пешекчеләр әзерләү училищесын тәмамлап, Чаллы шәһәренә барып эшкә урнаштым. Тубылда нефтехимкомбинат төзелгәнен ишеткәч, ирем белән бәхет эзләп шушы якка юл тоттык. Башта Себер татарларының телен аңлый алмый аптырадым. Әле дә хәтеремдә. Зур чемоданнар, сумкалар сөйрәп, бу калага килеп төштек. Хәзер елга буена барып җитәбез дә трамвайга утырып китәбез, диләр. Көчкә күтәренеп елга буена килдек. Нинди трамвай ул?! Трамвай дигәннәре паром икән. Утырып, рәхәтләнеп еладым. Ничекләр ияләшермен икән дип курыккан идем. Ходай рәхмәте белән утыз ике ел гомер шушы шәһәрдә үткән дә киткән. Авыр вакытлары да, рәхәт чаклары да булмады түгел. Якын кешеләремне дә югалттым. Ике никахтан дүрт балам бар, Аллага шөкер. Кечкенәсе дә мәктәпкә китте инде. Олы улымны гына, армиядә бик каты кыйнап, гарип итеп кайтардылар. Хәзер шуны дәвалау артыннан йөрим. Үз эшемне башлап җибәрдем. Төрле-төрле тәмле ризыклар пешереп, халыкны сыйлыйбыз. Татарча туйлар, мәҗлесләр дә үткәрәбез. Туган як онытылмый инде ул. Гел сагынып искә алам. Авылда әнием, туганнарым яши, Аллага шөкер, хәбәрләшеп яшибез. Вакыт тапкан саен кайтып килергә тырышам», – ди Гөлнур апа. Безне ул татар милли ашлары белән сыйлады.

Поездда Фердинанд Сәләхов: «Тубылда Сәкинә Арангулова дигән бик матур итеп җырлаучы ханым яши. Аны «Себер сандугачы» дип йөртәләр. Бу төбәктәге милли күтәрелешне башлап җибәрүчеләрнең берсе ул. Үзе – җиде бала анасы. Бервакыт гастрольдә йөргәндә, без «ачка казан аскан артистларны» өенә алып кайтып, тиз генә бәрәңге кыздырып ашатты. Шул изгелеген гомеремдә онытасым юк. Андый тәмле бәрәңгене башка ашаганым булмады», – дип сөйләп барган иде. «Себер иле»нең юбилей тантанасында миңа менә шул ханым белән дә якыннанрак танышырга насыйп булды. Сылу гәүдәле, җитез хәрәкәтле, кап-кара чәчле бер ханым, сәхнәгә чыгып, җыр сузды. Тын да алмый утырган зал аны алкышларга күмде. Бу Сәкинә Арангулова иде. Ул Тубыл районының Лаемтамак авылында туып үскән. «Әле дә хәтеремдә. Мине, унике яшьлек кызны, атка утыртып шәһәргә алып килделәр. Бу 1962 ел иде. Шунда зур сәхнәдән беренче тапкыр «Галиябану» һәм «Авыл көе»н җырладым. Абыем гармунда уйнады. Менә шул вакыттан бирле сәхнәдән төшкәнем юк. 1989 елда, Татарстан Республикасы мөстәкыйль дәүләт булсын дип тырышып йөргән вакытта, мин дә Казанда К. Тинчурин исемендәге театр бинасында чыгыш ясадым. Гөлзадә Сафиуллина мине, сәхнәгә чыгарганда, «Себер сандугачы» дип тәкъдим итте. Әлеге чыгыш турында бирегә кайтып сөйләгәч, безнең танылган шагыйребез Якуб ага Зәнкиевкә бу бик ошаган. Менә шуннан бирле миңа бу исем ябышып калды», – ди Сәкинә ханым. «Ирегез Арслангәрәй әфәнде дин юлындагы кеше икән. Сәхнәдә йөрергә ничек рөхсәт бирә соң?» – дип кызыксынам. «Без аның белән аңлашып яшибез. Минем иҗатыма иремнең беркайчан да каршы килгәне булмады. Аның әтисе дә мулла булган. Ул үзе дә яшьтән үк намаз укый. Шәһәрдәге мәчетне торгызуны да башлап йөрүчеләрнең берсе. «Син мине һәрвакыт һәр эшкә рухландырып, ярдәм итеп тордың», – ди. Бергәләп җиде бала үстердек, Аллага шөкер. Һәрберсе белән дә горурлана алабыз. Олы улларыбыз Хәсән белән Хөсәен – игезәкләр, бик матур җырлыйлар, музыкантлар да, спортчылар да, рәссамнар да. Сөяктән сыннар эшлиләр. Россия Рәссамнар берлеге әгъзалары. Өченче улыбыз Айвар, әтисе кебек, дин юлында. Биш вакыт намазын калдырмый. Айдар, Вилзур, Султан, кызыбыз Ләйлә белән бергәләп гаилә ансамблендә иҗат итәбез. Ансамбльне оештыргач, «Бәхет ачкычы» дигән исем биргән идек, сеңелләре тугач, абыйлары аның исеме белән «Ләйлә» дип атыйсылары килде. «Бик яшь күренәсез», – дигәч, Сәкинә ханым рәхәтләнеп көлде. «Рәхмәт инде, яшәрткәнегез өчен. Мин әниемә охшаганмындыр инде. Әниемә 91 яшь. Сау-сәламәт. Кичә генә юындырдым, башында бер генә бөртек тә ак чәче юк. Күзе әйбәт күрә, акылы үзендә. Һәрвакыт аның белән киңәшләшеп яшибез», – ди.

Тубылда мин тагын бер затлы ханым белән таныштым. Ул – шәһәр милли-мәдәни автономиясе рәисе Фәүрия Мөхәммәтҗан кызы Шәрипова. «Владимир Путиннның үзе белән очрашкан кеше ул», – диделәр аның турында. Фәүрия ханым – шәһәрнең почётлы гражданины. Гомерен балалар сәламәтлеген саклауга багышлаган, Россиянең атказанган табибы. Халкыбызның милли тормышын җанландырып яшәтүдә күп эшләр башкара ул.

Менә шундый милли җанлы шәхесләребезнең тырышлыгы, булдыклылыгы аркасында эшләп килүче «Себер иле»нең бәйрәме Зур драма театрында узды. Залда алма төшәрлек тә урын юк. Татарларны бәйрәм белән котларга шәһәр җитәкчесе дә килгән. Рус милләтеннән булса да, хатыны татар икән. «Хатынымның әнисе яратып карый торган тапшыру ул», – диде хуҗа. Әлбәттә, бәйрәмгә буш кул белән килмәгән иде шәһәр мэры. Тапшыруларның сыйфатын яхшырту максатыннан, яңа аппаратура бүләк итте. Әлеге тантана үзешчән сәнгатьтә катнашучыларның җыр, биюләре белән бергә үрелеп барды. Ә сәхнәнең күрке Казан кунагы, Татарстанның халык артисты Фердинанд Сәләхов булды. Халкыбыз җырлары белән беррәттән, эстрада шлягерларын җырлап, залга төшеп, халыкны биетеп, җырлатып, күңелләрен күрде ул. «Ап-ак киемнән сәхнәгә килеп чыккан җырчыны без фәрештәдәй хис иттек. Аның һәр җыры саен баш иеп, рәхмәт әйтәсе килде», – диде тамашачы. «Казан – безнең Мәккәбез. Без аңа карап яшибез, үрнәк алырга тырышабыз, килүегез өчен рәхмәт», – дип озатып калды безне «Себер иле»нең мөхәррире Римма Өметбаева.

Менә шулай Татарстаннан еракта гомер итүче милләттәшләребезнең күңелләрендә тагын бер кат өмет чаткысын уятып, аларның хәл-әхвәлләрен белеп, без кайтыр юлга, тимер юл вокзалына килдек. Билет кесәдә, Фердинандның паспорты гына юк. Тагын нәрсә дип әйтерләр икән инде дип, курку катыш караш белән караганмындыр инде. Поезд начальнигы – мөлаем йөзле Эльмира ханым: «Мин сезне шунда ук таныдым. Сез җырчы Фердинанд Сәләхов бит. Бернинди дә авырлык булмаячак. Рәхәтләнеп ял итеп кайтыгыз», – дип, безне вагонга озатты.

Утыз сәгатьлек юл булса да, кайту тизрәк кебек. Кояшлы Тубыл озатып калып, болытлы Казан каршы алса да, барыбер үз илең, үз җирең яктырак, җылырак шул. Бу сәяхәттән дә мин тагын бер кат «һәрбер адәм баласына да туган җирендә яшәргә, эшләргә, гомер итәргә язсын» дигән фикер белән кайттым.

«Татарстан яшьләре», 2007, ноябрь

«КИЛӘЧӘК БҮГЕН ДӘ АНАЛАР КУЛЫНДА»

(Әңгәмәдәш – Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров)

– Ринат Зиннурович! Халкыбызның үткәнендә, милли үсешебездә татар хатын-кызының тоткан урынына бәя биреп, сез ниләр әйтер идегез?

– Гомер бакый халкыбыз яшәешендә хатын-кызларыбыз, үзләренең гүзәл сыйфатлары белән, милләтнең горурлыгы гына түгел, терәге-таянычы да булган. Татар халкының милли азатлык өчен көрәш тарихын алыйк: халык хәтере ватан сагына баскан ир-егетләребез янәшәсендә меңнәрчә туташ һәм ханымнарыбыз язмышын сынландыра. Риваятьләрдә яшәүче Алтынчәч белән Каракүз, Бөек Биләр җирендә актык тамчы каннарына каршы көрәшеп, дошманга бирелергә теләмичә, соңгы сәгатьләрендә кошка әйләнгән кызлар образы… Казан ханлыгының соңгы мәликәсе – азатлык өчен көрәшүчеләрнең байрагына әверелгән, чынбарлыктан риваятьләргә күчкән мәшһүр Сөембикә… Каһарман ханым-туташлар аннан соң да бихисап булды. Горурлыкмы? Әлбәттә. Аянычмы? Һичшиксез.

Мәгърифәт өлкәсендә дә байтак безнең каһарман җаннарыбыз. Үз акчаларына кызлар өчен махсус уку йортлары ачкан Маһруй Галиева, Суфия Җантурина, Гайния Яушева, Фатиха Аитова – нәкъ менә шундый затлар. Әлбәттә, алар янәшәсендә һәрвакыт таяныч булырдай, ярдәм кулы сузарга әзер олпат ир-егетләребез торган. Исмәгыйль Гаспралы, Шиһабетдин Мәрҗани, Һади Максуди, Фатих Кәрими, Гобәйдулла һәм Габдулла Нигъмәтуллин-Бубилар, Габдулла Тукай, Фатих Әмирхан, Риза Фәхретдин, Ибраһим Терегулов, Мозаффар Мөштәри һәм башкалар, һәм башкалар. Милләтебезнең шундый уллары ярдәмендә татар кызлары, ана телендә югары белем алырлык уку йорты булмауга карамастан, Петербург, Мәскәү, Казан университетларына керүгә ирешкәннәр. Сара Шакулова, Сафия Сыртланова, Зәйнәп Габдрахманова, Әминә Алиева кебек туташларыбыз Парижның Сорбонна университетына, Женева, Истанбул университетларына барып белем алганнар. Башка телдә укысалар да, үзебезнең татар халкына хезмәт иткән алар. Шуңа күрә үзләрен бүген милләт аналары дип зурлыйбыз да.

Менә соңгы елларны гына алыйк: милли хәрәкәт, дәүләт эшләре дисеңме, мәгърифәт-мәдәният дисеңме – һәркайсын фидакяр ханым-туташлардан башка күзаллау мөмкин түгел. Бүген мөгаллимәләр, табибәләр, мәгариф һәм сәламәтлек саклау өлкәләрендә эшләүчеләрнең 80–90 % ын хатын-кызлар тәшкил итә. Бу бит гүзәл затларыбызның искиткеч җәмгыяви көчкә ия булуын раслый.

Әйтеп үткәнемчә, татар тарихы битләрендә милләт өчен җан атып йөрүче ханым-туташларыбыз шактый. Ләкин кайсы гына гасырда яшәсәләр дә, алар татар хатын-кызларына хас сыйфатларны югалтмаган. Акыллы, тыйнак, белемле, уңган бу асыл затлар – халкыбызның йөз аклыгы.

– Сезне якыннан белүчеләр холкыгыздагы күп сыйфатларыгызга соклану белдерәләр. Һәр кеше – тәрбия җимеше. Тәрбия дигәнбез икән, иң элек безгә гомер бүләк иткән әнкәйләрне искә алабыз. Һәркем өчен әнисе – тормыш өлгесе. Сезнең әниегез нинди кеше иде?

– Һәркайсыбызның күңел түрендә, мөгаен, үз әнисенең кабатланмас образы яшидер. Минем әнием, Харис кызы Кәримә, Чистай районының Дүртөйле авылыннан күрше Нарат-Елга авылына, ишле гаиләгә килен булып килә. Әтиебез Зиннур белән бергәләп алты бала тәрбияләп үстерделәр. Җиденчегә репрессияләнгән туганнарыбызның баласы, сигезенчегә әтинең бертуган сеңлесеннән калган ятим дә сыйды. Менә шул ишле гаиләнең үзәге әни иде. Бүген аның турында искә алу миңа рәхәтлек тә бирә, моңсу да булып китә. Әни исән чакта үзебезнең тарафтан күрсәтеп өлгерелмәгән кадер турында да уйлыйм. Ихтирам һәм хөрмәтне тоеп яшәде алар югыйсә. Тормыш тәҗрибәсе туплый барган саен, узган гомер юлының яңа төсмерләре ачыла бара, үзеңә кирәкле киңәш эзләп тә, әтиле-әниле чорларга кайтып әйләнәсең. Балачак – иң самими, гөнаһсыз вакыт. Ул чактагы кайбер мизгелләр минем дә күңел дәфтәренә онытылмаслык матур хатирә булып язылган.

Безнең якның халкы гомер бакый бакчасында бәрәңге үстергән. Кайберәүләр, бәлки, ышанмас та, бәрәңге бакчасын һәм әнине калебемә сеңдергән беренче хатирәм үтә сабый чагыма карый минем. Көзге көн. Әнием мине, бәләкәй баланы, юрганга төреп алып чыккан да, бәрәңге сабаклары өстенә, кояшка каратып утыртып, бәрәңге казый. Көн якты, күзем кояшка чагыла, әни якында гына – мин боларны әле дә яхшы хәтерлим. Бераз үсә төшеп, инде кул астына керә башлагач, аңа булдыра алганча ярдәм итү, ул әйткәнне тырышып эшләүләрем истә. Әниемнең яргаланып беткән кытыршы куллары рәхмәт әйтеп, башымнан сыйпагандагы сүзсез дә аңлашыла торган рәхәт мизгелләрне сагынам…

Безнең әни аш-суга бик оста иде. Тәмле ризык яисә мич ашы пешерсә, беренче табадан безгә авыз иттерә дә берәребездән тирә-күршедә яшәүче ялгыз әбиләргә күчтәнәч тараттыра. Аларга утын ярырга яисә башка эшләренә булышырга кирәк булса да, әни безне йөгертә иде. Туганнар, күршеләр, авылдашлар арасында бер-береңә ярдәм итүнең әһәмиятен балачактан ук белеп, күреп үскән балалар без.

Сигезенче классны тәмамлагач, тугызынчыга күрше авылга йөреп укыдым. Нарат-Елгадан берүзем идем. Һәр дүшәмбе таңнан торып, аркага котомка асып, җәен җәяүләп, кышын чаңгыда юлга чыгам. Әнинең авыл башына кадәр килеп, мин күздән югалганчы басып карап торуы – күңелдә бик нык уелып калган сурәтләрнең берсе. Хәзер дә Мирсәет Сөнгатуллин башкаруындагы «Җәяүле буран» дигән җырны ишетүгә, күз алдымда шушы күренеш яңара.

Мин – авыл баласы. Ә авыл баласының чит мохиткә, шәһәр тормышына килеп керүе – психологик яктан бик авыр нәрсә. Әти-әни корган оядан чыгып китә алмый азапланган меңләгәннәрдән берәү мин дә. Укырга да кирәк, китәсе дә килми. Ул ояда бик җылы, уңайлы иде. Анда һәрвакыт татулык, дуслык, бер-береңә хөрмәт яшәде. Бер түбә астындагы унөч кешелек гаиләнең җылы мөнәсәбәтләрдә яшәвендә әниебезнең роле бәяләп бетергесез иде.

– Элек авыл баласы күп очракта әби кочагында, әби-бабай тәрбиясен алып үскән. Ә бүгенге яшьләр, гаилә корышка, аерым торырга тырышалар, башка чыгалар. Оныклар да әбиләрдән ерактарак үсә, аларның тәрбиясе җитми сыман тоела…

– Әлбәттә, заманы башка, бүгенге әбиләр заманга «яраклаштылар», күпләр тәрбия мәсьәләсен үзләреннән бөтенләй алып ташладылар дип саныйм мин. Оныклар тәрбияләүдә әбиләрнең читләшүе – замана китереп тудырган бер ситуация. Авылдагы әбиләрне дә, шәһәрдәгеләрне дә карчык дип булмый хәзер. Карчык дип әйттермиләр дә әле алар үзләренә! Пенсия яшендә булсалар да, күбесе эшли, дөнья куа. Ләкин бөтенесен заманга сылтап калдырсак, гаделлеккә хилафлык итү булыр иде.

Без Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетында, Россия киңлекләреннән татар хатын-кызларын җыеп, гамәли конференция уздырган идек. Җәмгыятьне борчыган проблемаларны, шул исәптән әлегесен дә алга куеп, ачыктан-ачык сөйләштек, чишелеш юлларын эзләдек без анда.

Әбиләр тәрбиясе ул – зур тормыш мәктәбе. Әти-әнигә хөрмәтне әби тәрбияли, балага бу дөньяда әти белән әнинең иң төп урынны алып торучы кешеләр икәнен дә ул аңлата. «Әтиегез кайтканчы», «әниегез кушканча булсын» дип әйтүләр әкренләп үзенекен эшли. Динне, халкыбызның гореф-гадәтләрен, милли йолаларны әбисенең гамәлләре, мөнәҗәт-җырлары, кушып сөйләгән мәкаль-әйтемнәре аша сеңдерә бала. Кешенең дөньяга карашы шул көндәлек тормыш аша формалаша. Бабайлары исән-сау булган балалар тагын да бәхетлерәк. Әби-бабайларның балалар тәрбияләүдәге роле элек зур дәрәҗәдә булган, һәм ул бүгенге көндә дә шулай булырга тиештер дип саныйм.

– Моннан ике ел элек Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты каршында «Татар гаиләсе» фонды оештырылды. Фондның максатларын тагын бер кат аңлатып китсәгез иде.

– Милләтнең алтын баганасы булган татар гаиләсе бүген кризис кичерә. Ә гаиләне борын заманнан хатын-кызларыбызның асыл сыйфатлары тотып торган. «Оясында ни күрсә, очканында шул була» ди халкыбыз. Гаиләдән туган тел китә бара. Тел белән бергә милләтне милләт иткән күпме җәүһәрләр җуела. Гаиләгә татар гаиләсенә хас булмаган, безнең халык өчен әхлаксызлык саналган ят гадәтләр килә.

Татар гаиләсендәге тәрбия гомер-гомергә үзенең бөтенлеге һәм эзлеклелеге белән аерылып торган. Ана сөте белән сеңгән миһербанлык, җылылык, бишек җырларыннан күчкән моң һәм аһәң, әби-бабайларның хикәятләре аша үзләштерелә торган әкияти образлар һәм, ниһаять, гаилә учагында ныгытылган хезмәт сөючәнлек – болар барысы да милли тәрбиянең какшамас нигезләре. Гаилә корганчы, татар кызлары болар турында күбрәк белсеннәр иде, дим. Киләчәк тормышларында менә шул гореф-гадәтләрне, милли йолаларыбызны куллансыннар иде. Тагын бер мөһим нәрсә: физик яктан көчле, сәламәт милләт кенә киләчәккә ышаныч белән карый ала. Баланы бишектән игелекле гамәлләр белән мавыктырып, физик яктан чыныктырып үстерергә кирәк. Бу – яңа буынны заман чирләреннән сакларга, һичшиксез, ярдәм итәр иде. Кыскасы, безнең халыктагы борынгыдан килгән асыл сыйфатлар – ярыш рухы, көрәштән курыкмау, җиңүгә омтылыш яшәргә тиеш.

Бөтендөнья татар конгрессы унбиш елдан бирле милләт тормышы өчен шактый гына уңышлы эшләр башкарды. Милли йолаларны, гореф-гадәтләрне тормышыбызга кайтару, җәмгыятьтә гаиләнең ролен, дәрәҗәсен арттыру максатыннан оештырылды «Татар гаиләсе» фонды. Гаилә программасы да кабул ителде. Фондның рәисе итеп Туфан ага Миңнуллинны сайладык. Россия Юстиция министрлыгында теркәлү уздык. Төбәкләрдә хәзер «Татар гаиләсе»нең дистәдән артык филиалы барлыкка килде.

Бүгенге көндә гаилә турында күп сөйләнә. Россия Президенты Владимир Путин да киләсе елны «Гаилә елы» дип игълан итү турында сүз чыгарды. Бу безнең дөрестән дә хак юлда икәнебезгә тагын бер кат инандыра. Аек гаилә тормышы булдыру, дингә йөз белән борылу, балаларга, оныкларга тел һәм милли йолаларны тапшыру – болар барысы да иң беренче чиратта гаиләдә генә гамәлгә аша. Әйткәнемчә, татар гаиләсе – милләтне тотып торган төп багана. Без менә шуны аңлап эш итәргә тиеш тә.

– Ринат Зиннурович, бездә бит катнаш гаиләләр дә шактый…

– Әйе, ассимиляция турыдан-туры катнаш никахларга барып тоташа. Татар башка милләт кешесенә өйләнсә дә, кияүгә чыкса да – нәтиҗә бер. Шагыйрь әйтмешли: «Татардан да, башкорттан да урыс туа – вәт бәла!» Еш кына яшьлек мәхәббәтенең күзләре сукыр, зиһене чуалган була, ләкин өйләнешеп күп тә үтми, күзләр ачыла башлый. Катнаш никахлар беренче нәүбәттә таркала. Олыгая барган саен, һәр милләт вәкиле үз диненә, үз мәдәниятенә, кыскасы, үз тамырларына тартыла – монысы да катнаш никахларны таркатучы бер факторга әверелә.

Белгәнегезчә, катнаш никахларның орлыгы катнаш балалар бакчасында һәм мәктәпләрдә ярала. Шуңа күрә милли тәрбиянең өзлексез дәвамы бакчаларда да, мәктәптә дә булырга тиеш. Рус мәктәпләрендә укыган татар балаларына бергә булу һәм аралашу аеруча зарур. Аралашу, бер-берең белән элемтәдә тору сибелеп яшәгән татар милләте өчен, гомумән, мөһим. Шөкер, бүген моның мөмкинлекләре дә артты. Яшьләребез Интернет челтәрен бик тиз үзләштерә. Татар сайтлары да байтак. Аларның күбесе яшьләрне таныштыру, кавыштыру белән дә шөгыльләнә. Кайбер төбәкләрдә, мәсәлән, Мәскәүдә, Саратовта, татар яшьләре клублары уңышлы гына эшләп килә…

Мәктәп, мәгариф – милли тәрбиянең икенче бер баганасы, татарның киләчәге өчен мәктәпләрдә милли рух яшәү зарур.

– Инде сезнең теләкләрне дә ишетик…

– Без, шактый катлаулы чорда яшәсәк тә, күңелебезне боектырмаска, авырлыклардан куркып калмаска тиеш. Татарның тормышы беркайчан да җиңел булмаган. Ачлык-ялангачлык елларында да әниләребезнең, татар хатын-кызларының күңел җылысы, эшлекле-назлы куллары киләчәкне саклап калды. Шуңадыр татар әле дә яши, оптимистик рухын югалтмый, өметен сүндерми. Киләчәк бүген дә аналар кулында. Алар дөрес тәрбия, аң-белем биргәндә генә, балаларыбыз халкыбызның ышанычлы дәвамчылары булачак. Ә безгә «Җәннәт – әнкәйләрнең аяк астында» дигән гыйбарәне истән чыгармаска кирәк.

«Сөембикә», 2007, ноябрь

КАСЫЙМОВЛАР АВЫЛЫ

Удмуртия төбәге татарларының тарихы бик еракка барып тоташа. XIV гасырда Идел буе Болгар дәүләте халкының бер өлеше төньяк Удмуртиягә күчеп киткән, һәм 1361 елда болгар татарларының Карья ханлыгы барлыкка килгән. Озак гасырлар дәвамында фин-угор, славян халыклары белән яхшы мөнәсәбәттә, милли үзенчәлекләрне, рухи байлыкларны саклап югалтмыйча яшәгәннәр.

Хәзерге көндә Удмуртиядә 110 000 татар яши. Милләттәшләребез бу республикада яшәүчеләрнең 7 % ын тәшкил итәләр. Бүген дә биредәге халкым татарлыкны саклап калырга тырыша. Республиканың 26 мәктәбендә татар теле фән буларак укытыла. Ижевскиның үзендә татар гимназиясе эшли. Милли басма – «Яңарыш» газетасы дөнья күрә. Телевидениедә «Безнең вакыт», «Хәерле кич», балалар өчен «Күңелле кыңгырау» тапшырулары чыгып килә. Татар язучыларының ана телендә 20 дән артык китабы дөнья күргән. Ел саен милли бәйрәмебезне – Сабан туен – зурлап уздыралар. Ижевск, Сарапул, Воткинск, Глазов шәһәрләрендә татар ансамбльләре иҗат итә. Удмуртия мөселманнарының Диния нәзарәте 30 га якын мәхәлләне берләштерә, 20 дән артык мәчет гөрләп эшли.

Барлык милли оешмаларны берләштереп торучы Татар милли-мәдәни автономиясе эшли. Аның җитәкчесе – Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты әгъзасы, Удмуртиянең атказанган журналисты Ирек Шәрипов.

Безнең ата-бабаларыбыз да Удмуртия җирендә дус-тату яшәгәннәр, аларның дәвамчылары да бу матур традицияне саклап гомер итәләр.

* * *

Удмуртиянең төньягындагы Балезино районында, урман эчендә, борынгы татар авылы – Кистем яши. Биредә минем берничә тапкыр булганым бар. Килгән саен, бу якларда яшәгән милләттәшләребезнең мәдәниятле, мәгърифәтле, динле булуына инанып кайтам.

Тарихи чыганакларга караганда, авылның башлангычы Касыйм ханлыгына барып тоташа. Ә исеме турында төрле риваятьләр сакланган. Шуларның берсе болайрак. Биредә яшәүче татарларны чукындырырга миссионерлар килә. Авыл халкы аларны кыйнап җибәрә. Шуннан берәү, «кистем» мин аларны дип, удмурт авылына барып сөйләгән, ди. Менә шуннан бу татар авылына «Кистем» дип исем кушканнар, имеш.

Бу төбәккә килгән бабаларыбыз, урманнарны чистартып, чәчүлек җирләре әзерләгәннәр, иген иккәннәр. Тик табигатьнең кырыс шартлары, җирнең кызыл балчыклы булуы игенчелеккә алга китәргә мөмкинлек бирмәгән. Халык һөнәрчелек, сәүдә белән шөгыльләнә башлаган. Тиз арада авылда зур базар төзелгән. Монда Түбән Новгород, Иваново, Казан, Петербург, Урта Азия илләреннән килгән сәүдәгәрләр сату иткән. Әлеге һөнәр кардәшләребезгә мул тормышта яшәргә мөмкинлек биргән.

Бүгенге көндә Кистемдә 900 гә якын кеше яши. Күпчелекне, әлбәттә, милләттәшләребез тәшкил итә. Араларында удмуртлар, бисермәннәр дә бар. Болар – күрше авыллардан Кистемгә килен булып төшүчеләр. Алар татар телен, авыл халкының гореф-гадәтләрен үзләштереп бетергәннәр. Авыл халкы, нигездә, затлы, зыялы нәселләрдән.

Удмуртия белән безнең вакыт аермасы бер сәгать. Ә бу авыл халкы исә Казан вакыты белән яши. Тагын бер кызык нәрсә: Кистем авылы кешеләренең 99 % ы Касыймов фамилиясен йөртә. «Укучыларның барысы да диярлек Касыймов фамилиясендә. Шуңа күрә без балаларга исеме һәм әтисенең исеме белән дәшәбез. Ә безгә апа-абый дип эндәшәләр», – диләр укытучылар. Мәктәптә бүгенге көндә 114 бала белем ала.

Мәктәптә иң кадерле урын – мөгаен, музейдыр. Ул 1992 елда ачыла. Хәния апа Касыймова авыл кешеләре ярдәме белән бик бай материал туплаган. Хәзер инде ул лаеклы ялда. Аның эшен яшь тарихчы, авылның имамы Илмир хәзрәт дәвам итә.

Авыл элек-электән мәгърифәтле, укымышлы була. Музейда гарәп язуында бик күп китап саклана. Алар арасында Коръәннән алып әдәби әсәрләргә кадәр бар. Шуларның иң борынгысы – 1859 елда Гали Мостафа улы тарафыннан күчереп язылган «Мөхәммәдия» китабы. Биредә шулай ук авылның данлыклы шәхесләренә дә зур урын табылган. Алар үзләренең авылдашлары белән хаклы рәвештә горурланалар. Ибраһим Вәлиулла улы Әхмәров 1912 елда туа. Һөнәре буенча физика һәм математика укытучысы. Ибраһим йолдызларны биш бармагы кебек белгән. 1939 елның 14 апрелендә, лекциядән кайтканда, ул күктә билгесез комета күреп ала. Шунда ук район үзәгенә йөгерә һәм Пулков обсерваториясенә кометаның урнашкан градусларын хәбәр итеп телеграмма юллый. Бу ачыш ил, дөнья күләмендә таныла. Һәвәскәр астроном ЮНЕСКОның Халыкара медале белән бүләкләнә. Удмуртиянең атказанган укытучысы Ибраһим ага 1987 елда 75 яшендә вафат була. Бүгенге көндә галәмдә Әхмәров исемле комета, татар йолдызы «йөзә».

Казанда Бертуган Касыймовлар урамы бар. Абыйлы-энеле Галиулла белән Сәмигулла Касыймовлар – Татарстан тарихында тирән эз калдырган җәмәгать эшлеклеләре, галимнәр – Кистем авылы егетләре икән. Галиулла ТАССР Эшче-крестьян инспекциясе халык комиссары була, Татарстан хөкүмәтенең беренче төркеменә кертелә. Шәхес культы корбаны. Энесе Сәмигулла хезмәт юлын үз төбәкләрендә гади укытучыдан башлый, төрле сикәлтәле юллар аша үтеп, Татарстанның Госплан комитеты рәисе дәрәҗәсенә кадәр күтәрелә. Казанның энергетика институты белән җитәкчелек итә. 1968 елда дөнья куя. Татарның менә шундый зыялы уллары ул – бертуган Касыймовлар.

Нурислам Зәйдулла улы Касыймов Киров педагогика институтын тәмамлаган. Глазовта физика укытучысы булып эшләгән. Штанга күтәрү буенча Удмуртия чемпионы. Сеңлесе Әминә Зәйдулла кызы – нәфис гимнастика буенча СССРның спорт мастеры.

Хәзерге көндә татар җыр сәнгатендә үз юлын эзләүче җырчыбыз – Финляндиядә яшәүче Җәмилә Низаметдин дә Кистем кызы. Ул җибәргән хатлардан, открыткалар һәм гаилә фоторәсемнәреннән музейда почмак та эшләгәннәр. Җәмиләнең үзе язган шигырьләрен, җырларын да җыялар.

Татар дөньясына Кистем авылы биргән шәхесләр арасында Франция, Алжирда француз телендә кибернетика һәм информатика укыткан галим Рифкать Касыймов, техник фәннәр кандидаты, Уфа авиация институты доценты Разия Касыймова, Россиянең атказанган геологы Хикмәтулла Арсланов, бөтен гомерен балалар укытуга багышлаган Социалистик Хезмәт Герое Закир Хәсәнов, Кистем авылының шәҗәрәсен төзегән тарихчы Гыйльман Касыймовлар бар. Бүгенге көндә Удмуртиянең урман хуҗалыгы министры Рафис Касыймов, Дәүләт Советындагы 12 татар депутаты арасында ике Касыймов та нәкъ менә Кистем авылыннан. «Казанда сөйли торган «Татар радиосы»ннан яңалыклар җиткерүче Марат Касыйм да безнеке», – диделәр миңа, сөенеп, Кистемдә.

Бу төбәктә элек-электән динле халык яшәгән. Бүген дә шулай. Авылның имамы – гыйлемле яшь мулла, Татар дәүләт гуманитар институтын һәм «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлаган Илмир хәзрәт Касыймов. Ул саф татар телендә сөйләшә. Илмирны авылда олысы да, кечесе дә хөрмәт итә. Аны Бөтендөнья татар конгрессының IV съездына бертавыштан делегат итеп сайлау да нәкъ менә яшь имамның абруе турында сөйли.

Архив документларыннан күренгәнчә, авылда XIX гасыр башында 3 мәчет була. Беренчесе 1829 елда төзелә. Беренче указлы муллалар Фәхретдин Чәчәков һәм Габделгалим Насыйров 119 малай һәм 80 кызга үз өйләрендә белем бирәләр, дин тарихын, гарәп язуын өйрәтәләр. Аннары, еллар узгач, муллаларның игелекле эшләрен уллары дәвам итә. 1894 елда Кистемдә мәдрәсә ачыла. Шул ук елда авыл мәчетен дә яңарталар. Аны Госман хаҗи төзетә. 1903 елда авылда көчле янгын чыга. Кистемнең өчтән бер өлеше янып бетә. Бу вакытта Госман хаҗи юлда була. Бу коточкыч хәбәрне ишеткәч: «Әгәр дә минем йортым исән калса, авылда яңа мәчет төзетәчәкмен», – дип сүз бирә. Ходай рәхмәте белән, хаҗиның йорты исән кала. Авылда яңа мәчет салу эше 1905 елда тәмамлана. Бу мәчет Кистем авылына бүген дә иман нурын сибеп тора.

Удмуртия Президенты Александр Волков катнашында узган республика татар иҗтимагый оешмалары җитәкчеләре, мәдәният, мәгариф хезмәткәре җыелышында Кистем авылы клубы мөдире Светлана Касыймова, Президент программасы буенча Мәдәният йортының түбәсен япканга, республика җитәкчесенә рәхмәтен җиткерде. Клубта берничә ансамбль иҗат итә. Татар җыр-моңнарын, биюләрен, шигъриятен һәрчак халыкка җиткереп, милләтебезнең телен, динен, мәдәниятен, гореф-гадәтләрен саклап килгән менә шундый авыл көн күрә Удмуртия Республикасында.

«Кәеф ничек?», 2007, декабрь

«АВТОВАЗ» КАЛАСЫНДА

Язгы тыныч иртә. Машина тигез юлдан алга җилдерә. Салонда магнитофоннан Резидә Шәрәфиева җырлый. Шофёрыбыз Иван татар җырларын яратып тыңлый, әле алай гына да түгел, кушылып җырлый да. Самара өлкәсеннән, 270 елга якын тарихы булган Тольятти каласыннан кайтып киләбез. Кая гына барсам да, халкымның булдыклы, талантлы, укымышлы икәнлегенә инанып кайтам.

Язгы кояш нурлары күзне чагылдыра. Ә мин уйларым белән бу шәһәрдә узган көннәрне, очрашкан кешеләрне барлыйм.

Эше барның ашы бар

«АвтоВАЗ»да миңа берничә тапкыр булырга туры килде. Килгән саен, Тольяттиның үзенчәлекле шәһәр булуына инанам. Ул Үзәк, Комсомол, Автозавод районнарыннан тора. Алар шәһәрнең өч почмагында урнашкан. Каланы икегә бүлеп, яңа һәм иске шәһәр дип атыйлар. Уртада – урман. Урман эчендә кунакханәләр, шифаханәләр, ял итү урыннары. Мәһабәт Жигули таулары әллә кайдан күренеп тора.

«АвтоВаз» төзелеше башлангач, элеккеге Советлар иленең төрле төбәкләреннән бирегә килеп урнашкан халык арасында татарлар да шактый була. Бүген бу шәһәрдә милләттәшләребезнең саны 40 000 нән артык. Һәр җирдәгечә, туган телебез юкка чыга барган чорда, Тольяттида яшәүче кардәшләребез, татарлыкны саклап калу максатыннан, Россия законына нигезләнеп, 2001 елның февралендә Татар милли-мәдәни автономиясен оештыралар. Автономиягә җитәкче итеп бертавыштан Җәмил Рәхимҗан улы Вәлиуллин сайлана. Җәмил үзе – Татарстанның Нурлат районы Яңа Әмзә авылы егете. Бүгенге көндә ул – Тольяттидагы «Зур Татарстан» сәүдә йорты директоры, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитетының бюро әгъзасы. БТК ның 2007 елның декабрь аенда узган IV съездында Җәмил Рәхимҗан улына Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев, татар милли тормышында башкарган барлык хезмәтләрен искә алып, Рәхмәт хаты тапшырды. Бу – Җәмил Вәлиуллин эшенә генә түгел, әлеге җирлектә яшәүче халкыбыз тормышына югары бәя.

Тольяттига килгәч, без, әлбәттә, беренче эш итеп Татар милли-мәдәни автономиясе бинасы ишеген кагабыз. Бик күп төбәкләр өчен көнләшерлек бина ул. Түбәсендә Татарстан әләме дә җилферди. Бинага килеп керешкә, милли, җылы рух урап ала. Милли тормыштагы һәр эшнең башлангычы монда туа, җанлана. Автономия каршында татар эшкуарларын берләштергән Координацияләү советы эшли. Яшьләрне аралаштыру, очраштыру, татар гаиләләре төзү өчен, төрле кичәләр оештыруны җанландырып җибәргәннәр. Автономия каршында эшләп килүче иҗади коллективларга яңа концерт костюмнары тектерткәннәр. Әлбәттә, милли эшкә акча да түләнми, үзең өчен файдасы да юк кебек. Бу эш белән үз халкын яраткан, милләтенең фанаты булган кеше генә шөгыльләнә ала. Ә автономия җитәкчесе Җәмил Вәлиуллин – нәкъ шундый кеше.

Иман йорты

Тольяттига иман нуры сибеп утыручы Җәмигъ мәчете – бу калада яшәүче һәр татарның горурлыгы. Ярты гектар мәйданны биләгән, 2500 кешене сыйдырырлык бу иман йорты дүрт ел дәвамында төзелеп, 2007 елның декабрендә ачылды. Әлеге эшнең башында хезмәт ветераны, шәһәрнең Аксакаллар шурасы рәисе, җитмеш сигез яшьлек Харис Хәйдәр улы Диниулов тора. «Кайсы ташның кая куелганын, кайсы кадакның кая кагылганын беләм», – ди Харис ага.

Мәчетнең тышкы күренеше генә түгел, эчке ягы да зәвык белән эшләнгән. 25 пәйгамбәрнең, 4 хәлифнең исемнәре мәчет стенасына алтын хәрефләр белән язылган. Ир-атлар, хатын-кызлар өчен аерым намаз заллары, гарәп телен, дин сабакларын өйрәнергә теләүчеләр өчен бүлмәләр бар.

Мәчетнең имам-хатыйбы – Татарстанның Чирмешән районы Иске Кади авылы егете Ислам хәзрәт Гомәров. 2000 елдан бирле ул гаиләсе белән Тольяттида яши. Шушы вакыт эчендә хәзрәт биредәге татарларның ихтирамын һәм хөрмәтен яулап өлгергән. Хатыны Альбина ханым белән кызлары Әминә, уллары Әмирдә дә туган телгә, татар тарихына, ислам диненә карата мәхәббәт тәрбиялиләр. Милли тормыштагы һәр эш Ислам хәзрәтнең хәер-фатихасы белән эшләнә. «Соңгы елларда милләттәшләребез ныклап дингә тартыла башлады. Җомга намазларына 400 ләп кеше җыела. Араларында яшьләрнең дә күп булуы сөендерә. Ә Ураза, Корбан гаетләре вакытында халык мәчеткә сыеп бетә алмый», – ди хәзрәт.

Якшәмбе мәктәбе

Менә дүрт ел инде шәһәрнең 81 нче мәктәбендә Якшәмбе татар гуманитар мәктәбе эшли. Моңа хәтле мәктәп турында ишетеп кенә белә идем, үз күзләрем белән барып күргәч, бу эш белән шөгыльләнүчеләрнең фидакярлегенә, булганлыгына, тәртипкә исем китте.

Биредә җиде яшьтән җитмеш яшькәчә 120 кеше белем ала. Татар телен өйрәнергә йөрүчеләр арасында башка милләт кешеләре дә бар икән. Укытучылары – Тәнзилә Таһир кызы Хәйруллина. Ул үзе Татарстанның Нурлат районыннан. Арча педагогика училищесын тәмамлаган, бүгенге көндә Әлмәттә мөселман мәдрәсәсендә укый. Якшәмбе мәктәбендә укучы балаларның кызыксынучанлыгы, укытучыларына хөрмәт йөзләренә чыккан.

Тольяттида татар балаларына үз мохитләрендә белем бирүче тагын бер уку йорты бар. Ул – Олимпия прогимназиясе. Бакча-мәктәптә Мода театры эшли. Анда йөрүчеләр милли киемнәрдән шәһәрнең Мәдәният йортларында чыгышлар ясыйлар. Самараның «Ялкынлы яшьлек» ансамбле белән Казанга килеп, Камал театры бинасында башкалабыз тамашачысын да шаккатырганнар иде. Ә милли костюмнар тегәргә Тольятти Татар милли-мәдәни автономиясе ярдәм итә икән. Мәктәптә «Татар өе» почмагы да бар. Директорлары Светлана Пунченко әйтүенчә, киләсе уку елыннан, милли-мәдәни автономия белән берлектә, татар теле түгәрәге дә ачарга телиләр.

Сәнгатькәрләр

Быел Тольяттида беренче тапкыр «Уйнагыз, гармуннар!» һәм «Татар җыры» бәйгеләрен берләштергән «Язлар моңы» фестивале узды. Әлеге чарада миңа да катнашырга туры килде. «Беренче коймак төерле була» дигән халык мәкален белсәм дә, шәһәрнең Татар милли-мәдәни автономиясе уздырган «Язлар моңы»н да «төер» күрмәдем. Бәйге тоткан 60 ка якын конкурсант арасында Тольяттиның үзеннән, өлкәнең Самара шәһәреннән, Камышлы районыннан, Ставрополь районының Сускан авылыннан да милләттәшләребез бар иде. Тольяттиның филармония концертлар залында ул көнне тальян моңы, татар җырлары, халкыбыз биюләре хакимлек итте.

Тольятти милли-мәдәни автономиясе уздырган тагын бер милли бәйрәмебез – Сабан туена да тукталасым килә. Моннан ике дистә еллар элек бу шәһәрдә милләтпәрвәрләребез тарафыннан кабат торгызылган бәйрәмебезне автономия оештыра башлагач, ул бигрәк тә җанланды. Шәһәрнең уртасында, Идел елгасы буенда уза Сабантуй. Мәйдан һәр елны өлкәнең якын-тирә авыллары, шәһәрләрендә яшәүче 50 000 нән артык милләттәшләребезне үз кочагына җыя. Шунысын да әйтергә кирәк: Тольятти татарлары, беренчеләрдән булып, 2001 елда ук Сабантуйда исерткеч эчемлекләр сатудан баш тартты.

Автономия шәһәрдәге татар рәссамнары белән дә ныклы элемтәдә тора. Ринат Бикташев – шундый талантлы милләттәшләребезнең берсе. Ул 1982 елда Куйбышев инженер-төзүчеләр институтын тәмамлагач, Тольяттиның архитектура идарәсенә яшь белгеч буларак эшкә килә. Аннан «АвтоВАЗ»да эшли. 1987 елдан бирле Самара өлкәсе Ставрополь районының баш архитекторы. Ринат әфәнде – СССР Архитекторлар берлеге әгъзасы, Россиянең почётлы төзүчесе. Самара өлкәсендә, шулай ук Россиянең башка шәһәрләрендә узган күргәзмәләрдә катнашкан рәссамның узган ел тагын бер хыялы тормышка ашты. Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты һәм Тольятти шәһәре милли-мәдәни автономиясе белән берлектә «Казан» милли мәдәният үзәгендә Ринат Бикташевның шәхси күргәзмәсе узды.

Әлеге күргәзмәдә Тольятти кызы Лариса Хафизованың да эшләре урын алган иде. Лариса – шулай ук искиткеч талант иясе. Милләттәшебезнең картиналары Тольятти, Мәскәү, Самара, Ульяновск, Казан шәһәрләрендә, Франция, Германия, АКШта узган күргәзмә-бәйгеләрдә катнашып җиңү яулаган.

Татарские Выселки-Бритовка-Сускан

Бер авыл исеме бу. Тольяттидан 14 чакрым гына ераклыкта урнашкан авыл менә шулай берничә исем йөртә. Аңа 1765 елда патшабикә Екатерина II идарә иткән чорда нигез салына. Бу җиргә Пенза, Сембер якларыннан сөрелгән татарлар килеп урнаша, алар терлекчелек, игенчелек, яшелчә үстерү белән шөгыльләнгәннәр. «Усал халык яши ул авылда», – дигәнне ишеткәнем бар иде. Авылга аяк баскач, халыкның мул яшәгәнлегенә игътибар итәсең. Дөрес, үзгәртеп кору җилләре кайчандыр миллионер булган колхозны тараткан. Шулай да безнең татар югалып калучылардан түгел. Авыл халкы турында безгә: «Тольятти базарын тота алар», – диделәр. Шәһәр халкын авыл хуҗалыгы продукциясе белән тәэмин итүләренә ишарә икән.

Бүген биредә 2500 кеше яши, 70 % ы – татарлар. 3 мәчет бар. Урта мәктәптә 180 бала белем ала. Шуларның 92 се – безнең милләттән. Кырык ел дәвамында мәктәп белән Равил Садриев җитәкчелек иткән. Авыл музеен да Равил әфәнде төзегән. Татар теле һәм әдәбияты дәресләре укытуны да шушы мөхтәрәм зат тырышлыгы белән уку программасына керткән булганнар. Ул вакытта балаларга ана теленең асылына Клара апа Сирачева төшендергән. Бүген ул лаеклы ялда. Аның эшен дәвам иттерүче алмаш бар барын, кызы Зөлфия Шамил кызы – татар теле һәм әдәбияты укытучысы. «Татар теле беркайчан да бетмәячәк. Син ана теле укытучысы бул, дип, Зөлфияне Равил абый институтка җибәргән иде», – ди Клара апа. Ләкин бүген инде мәктәптә татар теле һәм әдәбияты укытылмый икән. Равил абый да безнең арада юк, урыны җәннәттә булсын.

Сусканда балалар музыка мәктәбе эшли. Анда Наҗия Мусина җитәкчелегендә «Алтынчәч» фольклор ансамбле иҗат итә. «Шәһәрнең милли-мәдәни автономиясе, аның җитәкчесе Җәмил Вәлиуллин безгә һәрвакыт ярдәм итеп тора, без аңа рәхмәтлебез», – ди музыка мәктәбе директоры Елизавета Сафиулова. Мәктәптә 120 бала сәнгать серләренә төшенә. Узган ел 60 мең сумлык грант та отканнар әле.

Авылда Татар милли-мәдәни үзәген төзегәннәр. Җитәкчесе – Ставрополь районы Җыелышы депутаты Рифкать Низамов. Халкымның мул тормышта яшәүләренә, милли рухны сакларга тырышуларына сөенеп, кабат юлга кузгалдык. Алда безне яңа очрашулар көтә…

«Татарстан яшьләре», 2008, май

БАР ШУНДЫЙ АВЫЛ…

Галигә барам…

1670 еллар тирәсендә Котлыгыш Манашев атлы бер татар кешесе гаиләсе белән Казан губернасыннан бирегә күченеп килгән. Аның Юныс, Йосыф һәм Гали исемле өч улы булган. Күпмедер вакыттан соң Гали атасы йортыннан аерылып башка чыккан: көнчыгыш яккарак китеп, тау битендәге кечкенә инеш буенда йорт корган. Тормыш башлау өчен яхшы җирләр эзләп йөргәндә, ул Рзи исемле чувашны очраткан һәм аны да биредә калырга күндергән. Чуваш дусты урнашкан урында Рзи исеменнән Рысайкино авылы барлыкка килгән. Ә Гали йорт корган урында Гали авылына нигез салынган.

Авылда «Морат бабакай чишмәсе» дигән изге урын бар. Аксакал Госман абый Латыйповның сөйләвенә караганда, Морат бабакай бу авылга Оренбург якларыннан күченеп килгән. Ул киләчәкне күрүче, ягъни күрәзәче була. Бервакыт аны районга чакырталар. Ул бер малайны үзенә иптәшкә ала да районга китә. Бик эчәсе килгәнгә, юлда туктап су сорый. Ләкин биргән суны эчми – түгә. Аңа: «Үзең су сорадың, үзең түктең», – дип аптырыйлар. «Күрше авылда янгын, суны түгеп, мин шуны сүндердем», – ди бабай. Бу дөрестән дә рас килә. Морат бабакай бик дини карт була. Кайчандыр ул барып намаз укый торган җирдә чишмә бәреп чыккан. Авыл халкы ул урынны күз карасыдай саклый, тәрбияли, карый. «Авылыбыз гомер буе иманлы булды, шуңа күрә Ходай Тәгалә безне афәтләрдән саклап килә», – ди Госман абый.

Хәзер инде Гали – 705 йортлы, 2100 кеше яшәгән төзек, бай авыл. Ул елдан-ел зурая, чөнки яшьләр туган авылларында төпләнеп калу ягын карыйлар. Узган ел гына да биредә 28 мәһабәт йорт калыккан, яшьләр урамы барлыкка килгән. Аңа «Төзүчеләр урамы» дип исем кушканнар. Яшь гаиләләрдә икешәр, өчәр бала үсә. Галидә елына уртача 27 бала туа.

Бер гасырлык тарихы булган мәктәптә 20 укытучы 300 гә якын балага аң-белем сеңдерә. Укучылар барысы да татар милләтеннән булсалар да, укыту рус телендә (татар теле һәм әдәбиятыннан кала). Гали урта мәктәбе укучылары, район, өлкә күләмендә уздырылган олимпиадаларда катнашып, алдынгы урыннарны яулыйлар икән. Ә тәрбия эшләре ана телендә алып барыла. «Чишмә» җыр һәм бию ансамбльләре бар. Аның җитәкчесе – кайчандыр Самарадагы данлыклы «Ялкынлы яшьлек»тә җырлаган Гөлнур Карипова. «Чишмә» үз авылларында гына түгел, башка татар авылларына барып та тамашачылар алдында чыгыш ясарга өлгерә.

«Тылсымлы җеп» чигү түгәрәгенең эшләре дә үзләрендә генә түгел, өлкә күләмендә мәгълүм. Биредәге матурлыкка таң калырлык. Стенага эленгән чигү эшләре арасында безнең татар халык әкиятләре геройларын да, милли рухлы әби-бабайларны, затлы чәчәкләрне, җиләк-җимеш сурәтләрен дә күрергә мөмкин. Әлеге түгәрәккә йөрүче оста куллы кызларның эшләре Мәскәүдә узган бәйгедә дә катнашкан.

Менә инде унберенче мәртәбә, уку елына йомгак ясап, мәктәп күләмендә Сабантуй үткәрәләр икән. Ул нәкъ чын авыл Сабан туе кебек уза. Беренче көнне, Гали буйлап йөреп, балалар бирнә (бүләк) җыялар, икенче көнне мәйданда көч сынашалар, җырлыйлар, бииләр. Көрәш батырына тәкә бирелә.

Йорт саен – бер эшмәкәр

Авылның байлыгы – гаҗәеп уңган, тырыш, булдыклы халкы. Алар, үзләрен үзләре генә тукландырып калмыйча, Россиянең бик күп төбәкләре өчен азык-төлек, яшелчә, ит ризыклары җитештерә. Үзгәртеп кору җилләре килеп кагылгач, колхоз таралган. Һәм биредә гомер итүче халык, югалып калмыйча, үз-үзен саклап калу өчен, җиң сызганып, төрле тармакта эшкә керешкән. Каралты-кураның төзеклеге, һәр йорт каршында торган үз техникасы (авылда барлыгы меңгә якын җиңел машина исәпләнә) биредә яшәүче татарның тормышы яхшы икәнлеге турында сөйли, ә бу муллыкның нигезен, әлбәттә, халыкның тырышлыгы тәшкил итә.

Галидә 20 ләп кече эшкуар, 17 фермер хуҗалыгы бар. «Нинди генә эшкә тотынсак та, нәрсә генә үткәрсәк тә, менә шул үзебезнең милли җанлы егетләргә таянабыз», – ди авыл башлыгы Идрис Муллабаев. Ә Галидә, дөрестән дә, таянырлык егетләр байтак икән.

Шуларның берсе – Халит Йосыпов. Эшкуар. Гер күтәрү буенча спорт остасы. Спортның бу төре буенча менә инде ике дистә елга якын Сабантуй мәйданында аңа тиңнәр юк. Менә шул егет, үзенең йортында спорт залы ачып, авыл яшьләренә спортның бик күп төрләре белән дә бушка шөгыльләнергә мөмкинлек тудырган. «Безгә сау-сәламәт яшьләр тәрбияләргә кирәк. Сәламәт кешедән генә сәламәт балалар туа. Без барыбыз да авылыбызның киләчәге өчен тырышабыз», – ди Халит. Әлеге спорт залында тренер вазифаларын Нәргизә Таштимерова (карате буенча спорт остасы) башкара, хезмәт хакын Халит түли. Нәргизәләр гаиләсе Үзбәкстаннан күченеп кайткан. Анда яшәгәндә, Нәргизә тугыз яшендә спортның бу төре белән ныклап шөгыльләнә башлый. Бик күп ярышларда катнаша. Россия күләмендә узган чемпионатларда гел җиңүләр яулый. Американың Атланта шәһәрендә узган бәйгедә беренчелекне ала. Быел 11 нче сыйныфны тәмамлаган кызның теләге – милиционер булу.

Икенче асыл егетебез Арсланов Наилнең үсемлек мае эшләү цехы бар. Ул биш ел элек, Белгородка барып, сыек май ясау серләренә төшенеп кайткан. Менә шул вакыттан бирле Наил үз эше белән шөгыльләнә. Ике ярдәмче тота. Көнбагышны фермерлардан ала. Әзер майны, пластик шешәләргә тутырып, Россиянең төрле төбәкләренә озата. Татарстанның Чирмешән, Бөгелмә, Лениногорск, Әлмәт районнары да аның маен теләп алалар. «Бавырсак, чәкчәк пешерергә әйбәт диләр», – ди Наил.

Тагын бер булдыклы татарыбыз Камил Исхаков – фермер. Камил белән аралашкач, «артык тыйнак, аз сүзле дә инде безнең татар» дип уйлап куйдым. Аның 1300 гектар чәчүлек җире җәелеп ята. Анда көнбагыш, карабодай, бодай, арыш гөрләп үсә. Уңышны җыеп алырга Камилнең үз техникасы да җитә. Шуларга өстәп, 70 баш сыеры, 150 аты, сарыклары бар. Ветеринар, ат караучы, каравылчы, тракторчыларны исәпкә алып, барлыгы 20 гә якын авыл кешесен эшле иткән Камил. «Безнең халык гомер-гомергә ат тоткан. Кечкенәдән атлар яратам мин, – ди ул. – Бүгенге көнгә кадәр сатканым да, суйганым да юк атларны. Минем нәселле атларым, чабышкы атларым, эшче атларым да бар. Сабантуйларда катнашабыз. Моннан ике ел элек бер атым Оренбург ипподромында рекорд куйган иде. Бүгенге көнгә кадәр аны уза алганнары юк әле».

Равил Мостафин исә 2000 елдан бирле Галидә тегермән тота. Татарстан, Башкортстан, Самара өлкәсен югары сыйфатлы он белән тәэмин итә. Беренче, икенче сортлы он да тарта. Бодайны Самара, Оренбург өлкәләре фермерларыннан сатып ала. Ә бодайның калдыкларын, ягъни көрпәне, тирә-яктагы авыллардан терлекләр өчен алып китәләр. Тегермәндә эш ике сменада оештырылган.

Ә Наилә белән Минтаһир Сираҗиевлар гаиләсе орлык суганы үстерү белән мәшгульләр. Бу эштә инде аларның тәҗрибәләре зур. Орлыкны апрельдә чәчәләр, июльнең 25 ләреннән соң җыялар икән. «Яхшы уңышның сере – вакытында чәчү, вакытында җыеп алуда», – ди Наилә ханым. Кышны югалтуларсыз чыккач, әзер орлыкны Ростов, Краснодар, Түбән Новгород, Чиләбе, Новосибирск, Татарстан, Башкортстан һәм башка яклардан килеп алалар. 1 кг орлыктан 1 ц орлык суганы үсә. Ә әзер орлык суганының килосы – 60–80 сум.

Авыл тау итәгенә урнашкан. Тау битенә менеп карасаң, һәр хуҗалыкта теплицалар барлыгын күрәсең. Кызыксынып, Халисә апа белән Рәшит абый Фәйзуллиннар гаиләсенең капкасын кагам. Уллары гаиләсе белән яшиләр. Алар гаиләләре белән помидор үстерәләр. Теплицаларының мәйданы – 6 сутый. Шунда 1500 төп помидор үсә. Киленнәре Рушаниянең сөйләвенчә, орлыкны декабрь аенда өйдә чәчәләр. Берәр айдан аларны, аерып, савытларга утырталар, февраль аенда теплицага күчерәләр икән. Ә апрель аенда инде беренче уңыштан авыз итәләр. Сатарга йөрмиләр, Татарстан, Самара, Тольятти, Уфадан килеп, өйдән КамАЗларга төяп алып китәләр икән. «Атнага 600 кг саткан вакытлар була», – ди Рушания. Помидор сатып, узган ел 280 мең чиста табыш алганнар һәм яңа йорт җиткергәннәр.

Гали авылында яшәүче Әнисә апа Баһаутдинованың да түгәрәк, ишле гаиләсе белән якыннан аралашырга туры килде. Сиксән ике яшьлек Әнисә апа – Герой ана. Исламшәриф абый белән унбер бала – Халисә, Ильяс, Ибраһим, Мөхлисә, Исламгәрәй, Мәүлетгәрәй, Нурислам, Нәфисә, Шамил, Камил, Наилне тәрбияләп үстергәннәр. Балалары исән-саулар. Туган нигезне ташламыйлар. Бүген Әнисә апаның унсигез оныгы, алты оныкчыгы бар. Әтиләренең вафатына унике ел булган.

– Беренче баламны унтугыз яшемдә таптым, төпчегемне утыз җидедә дә. Камилем миңа алтын медаль «алып бирде». 1963 елда Мәскәүдән килеп тактылар, – ди Әнисә апа. – Һәркем үз бәхете белән туа, яшь әниләр туачак сабыйларын үтермәсеннәр иде. Шешә белән түгел, күкрәк сөте белән үстерсеннәр. Мин Гали авылындагы иң бай, иң бәхетле ана. Балаларым кыенлык күрсәтмәделәр, мең рәхмәт аларга. Миңа күрсәткән кадер-хөрмәтләре үзләренә игелек булып кайтсын.

«Хәләл»

Гали авылы, аның яшәеше белән якыннанрак танышкан вакытта нинди генә уңай эшне күрсәтсәләр дә, Расих Латыйпов исемен телгә алалар. Мәктәпкә, китапханәгә татарча китаплар алып бирү, мәчет, мәдрәсәгә ярдәм итү дисеңме, татар театрын, яисә концертын кабул итүме, Сабан туен оештырып, анда батырга машина бирүме, җирле шагыйрәгә китабын нәшер иткәндә булышумы – һәрвакыт: «Монда Расихның хезмәте һәм матди ярдәме бар», – диләр. Кем соң ул шундый ярдәмчел татар, игелекле җан дигән сорауга җавап эзләп, Расих Латыйповның үзе, гаиләсе белән танышырга булдым. Ул – «Хәләл» оешмасы генераль директоры.

Расих – Гали авылында Мөҗәһит абый белән Бибинур апа гаиләсендә туып үскән егет. Мәктәптән соң техникум тәмамлый, армия сафларында хезмәт итә, соңыннан Кинель шәһәрендә югары белем ала. Төпкәрәк, нәсел тамырларына төшеп карасаң, аның милли тәрбия алып, иманлы гаиләдә үскәнлегенә төшенәсең. Әтиләре Мөҗәһит абый гомере буе ислам диненә хезмәт итә, авылдагы мәдрәсәнең ректоры була. Егерме елга якын мөфти Тәлгать хәзрәт Таҗетдин белән ахир дуслар булалар. Мөҗәһит абыйны соңгы юлга да Тәлгать хәзрәт укып озата. «Миннән дә бәхетле әти юктыр, биш балам да намаз укый, Аллага шөкер», – дип әйтә иде әтиебез. Узган ел дүртебез дә хаҗга бардык. Олы абыебыз вафат булды. Аның өчен дә хаҗ кылдык. Әтиебез ике тапкыр хаҗи булган, – ди Расих. – Әти-әниебез бу дөньядан безне, биш баласын да хәләлне хәрәмнән аерырга өйрәтеп киттеләр».

Расих үзенә тормыш иптәшен дә әллә каян эзләп йөрми. Үз авылы кызы – сыйныфташы Кәүсәрне сайлый һәм ялгышмый. Самара дәүләт икътисад институтын кызыл диплом белән тәмамлаган кыз унбиш яшеннән дин юлында. Биш вакыт намазын калдырмый. Кәүсәр – әнисе Гәүһәр апа кебек, оста пешекче, уңган хуҗабикә. Кызлары Гөлсинә дә икенче класстан бирле намаз укый, Коръән аятьләрен белә. Бүген Гөлсинә әнисе укыган югары уку йортында белем ала, гел «биш»легә генә укый. Кәүсәр ханым – өйдә дә, эштә дә иренең уң кулы. «Хәләл»нең икътисадчысы да, хисапчысы да, цех хуҗасы да.

2003 елда Расих, Самара өлкәсе татарлары соравы буенча, туган авылында Россиядә беренче булып хәләл ит ризыклары әзерли торган цех ачырга алына. Иң элек кибет сатып алып, аны үзгәртеп, 12 кеше эшли торган цех төзи. Әлеге эшкә ул тәҗрибә туплаган белгеч буларак тотына. Моңа кадәр Расих өлкәнең Похвистнево районындагы колбаса әзерләү оешмасында гади эшчедән алып цех җитәкчесе дәрәҗәсенә кадәр күтәрелгән. Югары белеме дә ярдәмгә килә. Расих Латыйпов – белгечлеге буенча терлекчелек чималын эшкәртү технологы. Әлбәттә, хәләл ит ризыклары әзерләү өлкәннәрнең киңәше, Тәлгать хәзрәт Таҗетдиннең хәер-фатихасы белән башланып китә. Шулай итеп, өч ай эчендә цех хәләл иттән алты төрле казылык җитештерә башлый. Цехка да «Хәләл» дип исем кушалар.

Моннан өч ел элек бинага икенче кат төзеп, ярымфабрикатлар әзерли башлаганнар. Алар җитештергән пилмән, котлет, бифштекс, шашлыкларны өлкә халкы бик яратып, теләп сатып ала. Пилмәнне ничек әзерләгәннәрен карап тордым, бик кызык икән. Камыр – бер юлдан, ит икенче юлдан автоматка керә дә, ит камырга «төренеп» чыга. Аннан уңган кызлар аны пилмән рәвешенә кертеп бөклиләр. Фаршны сыер итеннән дә, ат итеннән дә әзерлиләр. Көненә 500–600 килограмм пилмән ясыйлар.

Ә 2007 елда Расих Латыйпов өченче цехны – консервлар әзерләү цехын да ачкан. Бу эшне башлаганчы, иң элек үзе Мәскәүгә барып укып, өйрәнеп кайткан, аннан башкаладан килгән ике технолог эшчеләргә консерв эшләү серләрен төшендергән. Ничек итеп ат итеннән «тушёнка» әзерләгәнне дә үз күзләрем белән күрдем. Ул болайрак икән: ярты литрлы банкаларга 300 грамм әзер фарш һәм 150 грамм су салып, 1 сәгать тә 15 минутка мичкә тыгалар. Шуннан соң тимер капкач белән каплыйлар. Банкалар 11 көн сынау узалар. Бары шуннан соң гына аларны кулланучыга озаталар. Көненә 250–500 банка «тушёнка» әзерләнә. Бу цехта 6 кеше эшли. Ә, гомумән, бүгенге көндә Латыйпов 50 кешегә эш урыны булдырган. Биредәге эшчеләр хезмәт хакы алудан тыш көненә өч тапкыр бушка ашыйлар, айга 10 килограмм ит бирелә икән үзләренә. Эшчеләр өчен ял бүлмәсе дә, намаз уку бүлмәсе дә бар цехта.

«Хәләл» җитештергән ит ризыклары Татарстан, Башкортстан, Удмуртия республикаларына, Чиләбе, Төмән, Свердловск, Оренбург, Ульяновск, Самара, Саратов өлкәләренә, Ханты-Манси автономияле округына таратыла. Килеп тә алалар, үзләре дә илтеп бирәләр икән. Рамазан аенда эш тагын да арта.

Казылык, пилмән, фарш, гомумән, ит ризыкларын җитештерү өчен итнең 80 % ы Гали авылының үзендә үстерелә. Халык, малларын симертеп, әлеге цехка тапшыра. Авылдашлар өчен дә уңайлы, читкә терлек илтеп расходланып йөрисе юк. Ә малларны ике тапкыр хаҗга барып кайткан Мәҗит абый чала икән. Бөтенесен бер вакытта түгел, ә исемлек төзеп, ит кирәк вакытта чалына. Күрше татар авылларыннан да ит кабул итәләр, ләкин бер шарт белән – ит тапшырырга килгән кешенең кулында «авылның имамы чалды» дигән мөһерле кәгазь булырга тиеш икән. «Хәләл ризык ашаган кешегә вәгазь керә, намазга баса. Безнең ризыкларны яратып ашыйлар икән, без сөенәбез. Мөселман кардәшләребезгә саваплы ризыклар булсын. Бу эшебез Ходай Тәгаләдән, без бары сәбәпчеләр генә», – ди «Хәләл»нең генераль директоры Расих Мөҗәһит улы Латыйпов.

Гали – иманлы авыл. Биредә беркайчан да, хәтта Совет чорында да мәчеттә азан тавышы яңгыраудан туктамаган. «Ходай Тәгалә шуңа күрә безне бәла-казалардан саклый, халкыбыз иминлектә яши, бәрәкәте дә бар», – диләр авыл картлары. Авылда өч мәчеттә көненә биш тапкыр азан яңгырый. Мәчетләре дә буш тормый. Биш вакыт намазга да кеше йөри. Гыйбадәт кылучыларның саны елдан-ел арта, исламга яшьләребез тартыла, дип сөенәләр өлкәннәр. Мәчетләрдә яшь имамнар хезмәт итә. Аларга хезмәт хакы да түләнә икән. Моның өчен сәдакага җыелган акча тотыла. Ә имамнар – Гали мәдрәсәсен тәмамлаган яшьләр. Тирә-яктагы татар авыллары мәчетләрендәге имамнарның күбесе әлеге уку йорты шәкертләре икән. Мәдрәсә бүген дә матур гына эшләп килә. Укытучылары Камил хәзрәт – чыгышы белән Украинадан, Киевта мәдрәсәдә укыган. Аңа хезмәт хакын Расих Латыйпов түли. Мәдрәсәдә читтән килеп укучылар өчен яшәр урын да бар.

2010 елда Гали авылына 300 ел тула. Бәйрәмне Россиянең зур татар авылларыннан кунаклар чакырып, зурлап үткәрергә җыеналар. Бәйрәмдә очрашканга кадәр…

«Татарстан яшьләре», 2009, октябрь

ТАТАР СОГЫТЫ

Юлда йөрү, гел хәрәкәттә булу – үзе бер бәхет ул. Дөрес, юлның да төрлесе була. Ә инде яңа танышлар табып, элекке дуслар белән очрашып, кардәшләребезнең яшәеше белән танышып кайту юл газабын оныттыра, матур хатирәләрне генә күңел түренә туплый. Ходай Россия киңлекләрендә җәелеп яткан бик күп татар авылларында булырга насыйп итте. Кая гына килеп чыксам да, халкымның булдыклы, тырыш, иманлы икәнен күреп күңел куана. Авылда татарның чын мәгънәсендә үткәне, бүгенгесе, киләчәге саклана.

Менә бу юлы да милләтебез турында фикерем үзгәрмәс дигән өметтә кабаттан сәфәргә җыендым. Юлым – Чувашиянең Батыр районы Татар Согыты авылына. Авыл башлыгы Нәгыйм Хәсянов авылның экскурсоводы булырга вәгъдә бирде һәм сәяхәт дәвамында аның үз авылын яратып, авылдашлары өчен горурланып, сөенеп йөргәне сизелеп торды.

Татар Согытына XVII гасырда ук нигез салына. Биредә борын-борыннан бары тик татарлар гына яшәгән, хәзер дә шулай. Бүгенге көндә барлыгы 456 хуҗалык, 1400 кеше исәпләнә икән. Авылдан китүчеләр дә юк түгел, бар. Ләкин алар нигезләрен саклыйлар, бетермиләр. Үзләре читтә гомер итсәләр дә, җәен йортларының ишекләрен ачалар, яңа йортлар торгызучылар да шактый.

Замана шаукымы белән күмәк хуҗалык бетсә дә, җирләр булып буш ятмый. Бу җирлектә 17 фермер хуҗалыгы эшли. Шуларның берсе Илдар Куликов белән дә таныштык. Аның 150 гектар җире бар. Шуның 37 гектарында ул бәрәңге үстерә, кишер басуы да бар. Калганында иген игә. Ел коры килсә дә зарланмый: «Эшләсәң, уңыш алырга була», – ди ул. Бәрәңгенең иртә өлгерә торган төреннән мул уңыш көтә. Илдар – белеме буенча агроном. Милли, ирекле, классик көрәш буенча спорт остасы, Сабантуйлар батыры.

Җир һәр хуҗалыкка берәр гектар итеп бүлеп тә бирелгән. Анда хатын-кызлар бәрәңге, кишер, суган, печән үстерәләр. Бу авылның ир-егетләре – танылган балта осталары. Алар төзегән искиткеч матур йортларны үзләрендә генә түгел, Татарстан районнарында да, Казанда да, Самара, Ульяновскида да күрергә мөмкин. Хәзер вахта ысулы белән төзелеш эшенә Мәскәүгә йөрергә өйрәнгәннәр. Шәхси эшмәкәрләре дә бар.

Икмәк пешерү комбинатының хуҗабикәсе – Гөлинә Шәрәфетдинова. Бу эшне аның ире Әгъзәметдин башлап җибәргән. Аның вафатыннан соң эшне хатыны дәвам иттерә. Биредә 6 пешекче эшли. Тәмле икмәк Чувашиянең Батыр, Шомырша районы авылларына озатыла икән. Ипине төнлә пешерәләр. «Халыкка ипи кайнар килеш барып җитәргә тиеш», – диләр, үзләре үк илтеп тә бирәләр. Монда шулай ук унбиш төрле тәмледән-тәмле ләвәшләр дә пешереп халыкны сыйлыйлар икән. Гөлинә ханымга кияүләре Ильяс Мөхетдинов та ярдәм итә. Ильяс үзе – эшкуар. Ул авылның кизләвен бик матурлап эшләтеп куйган. Хуҗалыкта су булса да, авыл халкы Ильяска рәхмәт әйтеп, «суы бик тәмле» дип, суны чәйгә көянтә-чиләк белән чишмәдән ташый.

Авылга вакытында юллар салдырган, күл казыткан, зират тирәсен әйләндереп алырга ярдәм күрсәткән Фәрит Сәлиховны да хөрмәтләп телгә алды авылдашлары. Бүген ул зират янында ата-бабалар рухына истәлек һәйкәле ясатып ята.

Татар Согытында җиһаз ясау цехы, ит белән эш итүчеләр, казылык ясаучы осталар да бар. Зөфәр Сабитов, Марат Сәгадәтдиновларга да рәхмәтле авыл халкы. Менә шундый булдыклы милләттәшләребез туган авылларын, татарлыкны саклау, киләчәккә тапшыру өчен булдыра алганча ярдәм күрсәтәләр.

Авылда урта мәктәптә 204 бала туган телләрендә белем ала. Уку йорты белән егерме тугыз ел Хәйдәр Идиатулла улы Сабитов җитәкчелек итә. Ул үзе – физика һәм математика укытучысы. «Укытучылар коллективы да әйбәт, Россия Президенты грантын отучылар да, Чувашия Президенты стипендиаты булучылар да бар. Балаларыбыз да тырышлар, акыллылар. Беркайчан да мәктәбебезне тәмамлаган егет-кызларыбызның безнең йөзгә кызыллык китергәннәре юк. Укучыларыбыз арасында фән кандидатлары, хәрбиләр, сәнгать кешеләре дә байтак. Быел мәктәпне 19 егет-кыз тәмамлаган, аларга да бу тормышта үз урыннарын табачакларына өмет белән карыйлар. Киләчәктә заманча технологияләр кулланып төзелгән яңа мәктәп бинасында белем бирәчәкләренә дә чын күңелдән ышана мәктәп директоры. Гөлнур Сабитова бик алдынгы карашлы укытучы икән. Ул – Россия Президентының грантын откан остаз, фәннәр кандидаты. Район, республика күләмендә укытучылар бәйгеләрендә катнашып җиңүләр яулаган педагог.

«Хәрәкәттә – бәрәкәт» дигән халык мәкале – авыл яшьләре өчен яшәү шигаре. Татар Согыты халкының ир-егетләре гомер-гомергә мәйданнарда бил алышкан. Аларга тиңнәр булмаган. Хәзер дә бу авылда татар көрәшенә зур игътибар бирелә икән. 2008 елда яңа спортзал ачылган. Һәрвакыт 30–40 ир-егет, тренерлары Илдар янына килеп, татар көрәше серләренә төшенәләр. Ел саен алар Әфганстанда һәлак булган авылдашлары Рифкать Куликов истәлегенә милли көрәш буенча турнир да уздыралар икән. Башка спорт төрләре буенча да алар төшеп калганнардан түгел. Мини-футбол буенча үз вакытында Чувашиядә чемпион да булганнар.

Авыл гомер-гомергә ислам диненнән аерылмаган. Татар Согытына иман нуры иңдереп, 2 мәчеттән азан тавышы яңгырый, өченчесенә нигез салырга җыеналар. Дөрес, замананың шомлы, үзәк өзгеч җилләре Татар Согытын да читләп үтми. Советлар заманында авылның мәчетләрен сүтәләр. 1957 елның октябрендә булган шомлы вакыйганы авыл халкы әле дә онытмый. Бу айда Ахун бабай мәчетенең манарасы киселә. 1871 елда авыл халкының ярдәме белән төзелгән ике катлы мәчет бу вакытта хакимият тарафыннан намаз укучылар өчен ябылган була. Егерме җиде ел мәчет бинасы колхозның бәрәңге склады, ат абзары, ашлык амбары булып та хезмәт итә. Ахун бабай мәчете үз вазифасын башкармаса да, халыкка ул бик кадерле һәм изге җир була.

Беренче көнне авыл халкы манараны кисүчеләргә каршы чыга. Икенче көнне, милиция белән килгән килмешәкләр мәчет манарасын кискәндә, ир-атлар эчтән сыкраса, хатын-кыз, бала-чага кычкырып елый. Бинаны нигезенә кадәр сүтеп ташлыйлар. Кайбер бүрәнәләрен яңа келәт төзелешенә алалар, калганын дуңгыз фермасының азык цехы миченә ягалар. Ә манараның ае юкка чыга. Батыр йөрәкле берәү айны яшерә. Күпмедер вакыттан соң зиратта биек агач бастырып, айны шуңа беркетәләр. Күп еллар узгач, ул тагын юкка чыга. Узган ел кемдер шул айны 1994 елда төзелгән мәчет янына китереп куя, бүгенге көндә ул шушы мәчеттә саклана. Еллар үткәч, Ахун бабай мәчетенең нигез урынын оныгы Әфрар авылдашларының ярдәме белән рәшәткә белән тотып ала, куаклар утырта. Татар Cогыты халкы Ахун бабайның игелекле хезмәтләрен онытмый. Алар җыелышып киңәшләшәләр дә шушы ук урынга яңа мәчет төзергә дигән карарга киләләр. Тиздән төзү эшләре башланачак икән, инде кирәкле кәгазьләре әзер. Ә бу эшне башлап йөрүче кешеләрнең берсе – Муром мулласы Дамир хәзрәт Тимербулатов. Аның әнисе шушы авыл кызы булган. Ходай кушса, тиздән Татар Согытында тагын бер иман йорты калкып чыгар. Бу инде өченче мәчет булачак. Төзеләчәк мәчетнең имамы Мансур Салихов моның шулай булачагына чын күңелдән ышана.

Беренчесе, инде әйтеп үткәнемчә, 1994 елда төзелә. Әлеге мәчетнең төзелеше башында Миннәтулла Зиннәтулла улы була. Төзелеш өчен җирне үзенең бәрәңге бакчасыннан Тимерша абый Мөхәммәтҗанов бүлеп бирә. Бу мәчетнең имамы – Уфада белем алып кайткан Рәфикъ хәзрәт Сапяров. Мәчет каршында мәдрәсә эшли.

Авылның икенче мәчете 2008 елда шушы авыл кияве, иганәче Хәсиатулла Әхмәтовның булышлыгы, авыл халкының тырышлыгы белән ярты ел эчендә аякка баса. Биредә имам, мөхтәсиб – Галиәскар хәзрәт Козлов. Ул заманында оста көрәшче була. Ирекле көрәш буенча 52 кг авырлыкта Союзда өченче урынны яулаган вакыты да булган. Соңыннан утыз елга якын авылда тренер булып эшли, яшьләргә милли һәм ирекле көрәш серләрен төшендерә. 7 спорт остасы әзерли ул заманында. Соңыннан дин юлына кереп китә. Казанда мәдрәсә тәмамлый. «Авылыбызда иман бар, Аллага шөкер. Елына авылда 350 дән артык корбан гына чалына», – ди Галиәскар хәзрәт. Менә икенче ел инде мәчет каршында да җәйге лагерь оештырып җибәргәннәр. 50 гә якын бала һәр көнне, мәчеткә җыелып, дини тәрбия нигезләренә төшенәләр.

 
Утырттым мин куакларны,
Сатылмаслар алар акчага.
Еллар үтәр, шаулап үсәр,
Кошлар сайрар, диеп, бакчамда.
 

Менә шундый шигъри юллар белән каршы ала торган искиткеч бер матур бакча бар Татар Согыты авылында. Аны авылдашлары Сираҗетдин паркы дип йөртәләр. Бу бакчага Сираҗетдин Садретдин улы Хөснетдинов 1995 елда нигез сала. Ташландык булып яткан сазлык җирне ул авыл Советыннан кереп сорап ала һәм шунда төрле агачлар утырта башлый. Үсентеләрне урманнан ташый. Менә шулай чын күңелдән башланып киткән эш дәвамлы һәм саваплы була. Бакчага 2000 нән артык агач утырта ул. Хәзер биредә каен, шомырт, зирәк, чыршы, нарат, юкә, усак, миләш һәм башка төр агачлар шаулап үсә. Аларның һәрберсе сиксән ике яшьлек Сираҗетдин бабай өчен кадерле, ул аларны күз карасыдай саклый. Ул бик уңган кеше: гармунчы да, умартачы да, мичче дә. Шигырьләр дә яза. Бакча капкасына язылган шигъри юлларның авторы да ул үзе икән. Сираҗетдин Садретдин улының шушы халык өчен башкарган мәрхәмәтле эшен Чувашия татарларының милли-мәдәни автономиясе дә билгеләп үтә. Аңа якташлары Фәтхи Бурнаш премиясен тапшыралар.

Бакча хәзер искиткеч гүзәл. Дөньяның кайсы почмагыннан затлы кунак килсә дә кабул итәрлек. Биредә, Сираҗетдин бабайның рөхсәтен алып, төрле бәйрәмнәр – чыгарылыш кичәләре, авыл, укытучылар бәйрәме һ. б. бәйрәмнәрне үткәрәләр икән. «Мин олыгайдым, яшьләр минем эшне дәвам итсеннәр иде», – ди ул. Әлбәттә, Сираҗетдин бабайның изге эшен дәвам итәрләр, киләчәктә дә хөрмәтләрләр ул бакчаны. Бүген инде ул саклаулык зонасы булып санала, паспортлы бакча икән.

Менә шулай булдыклы, уңган, горур, динле халкы булган татар авылы яшәп ята Чувашиядә. Аларның планнары зур – яңа үсеп чыккан урамны электрлаштыру, төзеләчәк мәктәп бинасының, шулай ук үзәк урамга асфальт түшәү һәм буаны капиталь төзәтү проекты инде әзер икән. Шуларны тормышка ашырасы гына калган. Моның өчен аларда көч тә, егәр дә җитәрлек. Татар Согытында бүгенге буын булдырган казанышларны дәвам иттерүче милләтпәрвәрләр яши. Замандашларыбызның уңышларын Сираҗетдин бабай утырткан агачлар XXII гасырда яшәячәк халкыма җиткерерләр. Мин моның шулай булачагына чын күңелемнән ышанып кайттым.

«Татарстан яшьләре», 2010, октябрь

ЗУР ЧИРЕКЛЕ АВЫЛЫ

Авыл тарихы…

Авыл тарихы белән безне Усман хәзрәт Рәфиков таныштырды. Аның сөйләвенчә, авылга якынча 1600 еллар тирәсендә нигез салына. Төмән губернасы якларыннан унике гаилә Рызлейка елгасы буена, Ак яр тау итәгенә килеп урнаша. Агачтан йортлар салалар. Башка диндәге күрше авыл халкы белән аңлашылмаучанлык килеп чыккач, бу гаиләләр елганың икенче ярына күчеп, Зур Чирекле авылына нигез салалар. Ул Идел буе зонасының иң биек ноктасы булып санала. Бабайлар, авыл кору өчен, табигатьнең иң матур почмагын сайлый белгәннәр. Таулар исә салкын төньяк җилләреннән дә саклаган. Гөмбә, җиләккә бай урман, суның якында булуы да халыкның яшәеше өчен уңайлы шарт тудырган. Ул заманда елганың тирәнлеге 2 метрга кадәр җиткән. Яр буйларын камышлар әйләндереп алган җирләр сазлыклы, черки күп була. «Авылга исемне дә «черки» сүзеннән чыгып биргәннәр», – дип аңлатты Усман хәзрәт. Авылга нигез салган аксакалларның зираты билгеле. Ул хәзер кыр уртасында. Гомер-гомергә зират урынына кагылмаганнар. Төнлә кыр эшләрен башкарганда, тракторчылар, башларына чалма кигән изге җирне саклаучы руханиларны күреп, куркып тракторларын калдырып киткән очраклар да булган икән. Бүген авыл халкы аны койма белән әйләндереп алган, изге урын итеп күз карасыдай саклый.

Тора-бара авыл үсә. Халкы арта, заманадан артта калмаска тырыша. Россиядә барган төзелешләр бу авылга да кагыла. Мәскәү – Самара тимер юлының бер тармагы Зур Чирекле авылы кырыеннан узарлык итеп төзелә. Бу, әлбәттә, авылның үсешенә зур йогынты ясый. Күп халыкка эш тә чыга.

Дин…

Авыл гомер-гомергә ислам дине кануннарын хөрмәтләп яшәгән. Патша Указы белән 1800 елда Зур Чирекленең беренче мөфтие итеп Юсуп Юсупов билгеләнә. Беренче мәчет төзелә, мәдрәсә ачыла. Мәдрәсәдә, дин гыйлеме белән бергә, татар, гарәп, рус телләрен дә укытканнар. Тора-бара беренче мөфтинең эшен оныгы Гани Юсупов дәвам иткән, ул авылдагы икенче мәчетне корган. Соңыннан өченче мәчет төзелә. Әлбәттә, революциядән соң дин өлкәсендәге кискен борылышлар бу авылны да читләтеп үтми, өч мәчет тә җимерелә. «Ләкин, мәчетләрне җимереп кенә, халкыбызны диннән аера алмадылар. Ул безнең йөрәгебездә», – ди авыл халкы. Ходай рәхмәте белән, үзгәртеп кору чорында авылның өч мәчете дә кабат торгызыла. Аларның берсен – Камил хәзрәт мәчете, икенчесен Усман хәзрәт мәчете дип атап йөртәләр. Өченчесе – Али мәчете. «Бу мәчетебезне 2000 елда Алиебыз төзетте, рәхмәт яугыры», – ди авыл картлары. «Ниятем бар, мәчет салдырырмын дигән идем, ярдәм итмәссеңме икән?» – дип, миңа мөрәҗәгать иткәч, бик теләп алындым төзелеш эшенә. Ул мине хаҗга да алып барды, рәхмәт Али дустыбызга», – ди унҗиде ел мәчетләр рәисе булып эшләгән хезмәт ветераны Рафил абый Шәфиев.

Али Муса улы Сөләйманов – шушы авыл егете, Асия апа белән Муса абыйның уллары. Хәзерге вакытта Самарада яши. Самарадагы 2 нче икмәк заводының генераль директоры. «Кечкенәдән дини йолаларны күреп, үтәп үсте балаларым. Шуңа күрә алар динне хөрмәтлиләр, безне, әти-әнине, кадерлиләр, Аллаһка шөкер», – ди Асия ханым. Мәчетне ул зур итеп, 1000 кеше сыярлык итеп төзеткән. Мәдрәсәсе дә бар. Өлкәннәр дә, яшьләр, балалар да биредә ислам дине нигезләрен өйрәнәләр. Барлык хуҗалык эшләренә киткән чыгымнарны да Али Муса улы үз өстенә алган.

Халык тормышы…

1000 нән артык хуҗалыгы, 3500 кешесе булган Зур Чирекледә һәркем заманадан артта калмаска, үз эшен булдырырга тырыша. «Райондагы эшкуарлык эшенең күбесе безнең татар егетләре кулында дигән», – иде Умәр Сәит улы, безне авыл белән таныштырып йөргәндә. Биредә агач эшкәртү цехы, тегермән, куй көтүләре тотучылар шактый. Фермерлар да юк түгел.

Әсгать Ягудин 1000 башка якын сарык тота. Һәр көн 10–20 баш сарык чалып, халыкка хәләл ит җиткереп тора. «Корбан вакытында бик күп җирләрдән килеп алалар», – ди Әсгать Хәйретдин улы. Ә сарык тоту өчен, авылда мөмкинлекләр бар.

Шушы авыл егете Арслан Гафаровның ипи заводы бар. Анда 25 төрдәге икмәк ризыклары әзерләнә, һәм ул төрле авылларга җибәрелә икән.

Аббас Айбулатов – агач эшкәртү цехының хуҗасы. Авыл уртасындагы күлне чистартканнар. Хәзер анда балыклар җибәргәннәр.

Хәмит Нугайбеков унбер елдан бирле туганнары белән бергә тегермән тота. Монда югары, беренче, икенче сортлы он җитештерәләр. Әзер продукцияне Самара, Ульяновск, Пенза өлкәләренә озаталар. Авыл халкына да бик уңайлы. Мондый булдыклы егетләр күп Зур Чирекледә. Алар үзләренә хезмәт итәләр, халыкка да булышалар, милли тормышта да актив катнашалар.

Бу төбәктә Фәрит абый Юмаев белән дә таныштык без. «Кулларында алтын коя» диләр андый осталар турында. Ул үзе слесарь, үзе мичче, үзе агач остасы, үзе гармунчы, үзе җырчы да. Саный китсәң, тагын әллә нинди һөнәрләре бардыр әле. Без килгәндә, ул остаханәсендә халкыбызның борынгы һөнәре – комган эшләү белән мәшгуль иде. «Заказым күп, бик теләп алалар комганнарны», – ди Фәрит абый. «Остазың кем синең?» – дигән соравыма ул: «Мине тормыш өйрәтә», – дип җавап бирде. Хатыны Әлфия апа белән җиде бала үстергәннәр. Җәмәгате вафат булган. Балалары, уналты оныгы барысы да Мәскәүдә. «Юанычым – һөнәрем», – ди ул. Кирәксә, кулларына гармунын ала да рәхәтләнеп җырлап җибәрә, биеп ала. Ульяновск өлкәсендә узган милли-мәдәни чараларда да ул бик актив катнаша икән.

Менә шулай авыл үз көнен үзе күрә. Хакимияткә ялынып, кемнәндер көтеп утырмыйлар биредә. Халкы мескенләнә белми, горур алар. Булдыра торган татарлар яши Зур Чирекледә. Янгын сүндерү постын да мәчет каршында үзләре оештырганнар. Ике машина, өч янгын сүндерүче исәпләнә. Фәрит Бадаев һәм аның уллары Шамил белән Наил һәрвакыт сакта. Егетләр уяу, машиналары сафта.

Безне көн дәвамында озатып, авылдашлары белән таныштырып, алар башкарган эшләргә сөенеп, горурланып йөргән кеше үз ягының патриоты – «Симбирка» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятьнең генераль директоры Умәр Сәит улы Айбулатов булды. «Биредә мин туганмын, үскәнмен, яшим. Гаилә кордым, балаларым биредә үсә. Туганнарым, дусларым, әтием – сугыш һәм хезмәт ветераны – Зур Чирекледә. Халкы тырыш, булдыклы авылымның. Ничек инде шул авылны ташлап читкә китеп була ди?! Мин туган авылымны бик яратам», – ди район Советы депутаты, бюджет комиссиясе җитәкчесе, эшмәкәр Умәр Сәит улы. Авылның җирләре дә, колхоз бетте дип, буш ятмый. Эшлекле егетләр кулында җирләр. Шуларның берсе – Умәр Айбулатов. Аның колхозы да, сәүдә үзәге дә, ягулык станцияләре дә бар. Барлык булганы белән ул үз авылын саклап калырга, булдыра алганча ярдәм итәргә тырыша. «Бездә булдыклы егетләр күп. Бергәләп Сабантуйлар уздырабыз, Корбан, Ураза гаетләрен зурлап билгеләп үтәбез. Мәктәпкә, балалар бакчасына ярдәм итәргә тырышабыз. Рәхмәт барыбызга да», – ди. Ул өч баласы өчен – үрнәк ата, хатыны Равилә өчен – терәк. «Николаевка районының иң яхшы кешесе» исемен алган ир-егет тә ул. «Халкыбыз гомер-гомергә дәрәҗәле булган. Кая татар – шунда уңыш, шунда зур эшләр башкарыла. Киләчәктә дә шулай булсын», – ди Умәр Айбулатов. Мондый матур теләкләр белән һич кенә дә килешмәү мөмкин түгел.

Мин, Зур Чирекле авылы халкы белән танышкач, кабат халкымның иманлы, мәрхәмәтле һәм гаять тырыш икәнлегенә инанып кайттым.

«Татарстан яшьләре», 2010, октябрь

АЙБАГАРЛАР ИЛЕНДӘ

Казан карлы-буранлы иртәсе белән озатып калган иде, ә Белозерье авылы безне якты кояш нурлары астында каршылады. Тау башыннан ук балкып күренгән, җемелдәгән карларның аклыгына төренеп, күккә ашкан горур мәчет манараларының күплеге Белозерье авылында яшәүчеләрнең динле-иманлы икәнлеге турында сөйли. Тагын күзгә иң нык ташланганы – биредәге йортларның гаҗәеп матур, ныклыгы, зәвык белән төзелгәнлеге. Ике-өч катлы бу өйләр хан сарайлары кебек күркәм, һәрберсенә күз салган саен, йорт хуҗасының уңган, тырыш икәнлегенә шик калдырмый.

Белозерье – күп гасырлык тарихы булган татар авылы. Ул Россиядәге иң зур авылларның берсе. Ак күл буена милләттәшләребез XVII гасыр урталарында килеп урнашалар. «Әби-бабайлар авылның исемен шуннан чыгып сайлаган», – диләр авыл аксакаллары. Бүген алар авылларын, үзләренчә яратып, «Азюрка» дип йөртәләр. «Ак күл» дип, үзебезчә генә атаган булсалар, күңелгә тагын да ятышлы булыр иде кебек…

Тарихи мәгълүматларга караганда, 1775 елда Белозерьеда 127 гаилә яшәгән. 1913 елда авылда 3 мәчет һәм 6 кибет булган. Октябрь революциясеннән соң манаралар киселеп, мәчетләр җимерелсә дә, дин әһелләре тырышлыгы белән авыл халкы Коръән сүрәләре йогынтысыннан читләшмәгән, дини гореф-гадәтләрне саклап калган. Үзгәртеп кору җилләре исеп, мәчетләрне яңадан төзергә мөмкинлек тугач, 80 нче елларда Белозерьеда беренче мәчет торгызыла. Әкренләп мәчетләр авылның һәр урамында төзелә. Бүген, авылның бәрәкәтен арттырып, 8 мәчеттән көненә биш тапкыр азан тавышы яңгырый. Халыкның 99 % ы намазда. Хаҗ кылып, иманнарын яңартып кайтучылар да шул чама. Белозерье татарлары бу дөньяда, бәхетле булу өчен, малдан, байлыктан бигрәк, иманлы булуның мөһимрәк икәнен аңлап яшиләр.

Безне Белозерье белән авыл башлыгы Гафур Әбдрәшитов таныштырып йөрде. Мордовиянең башкаласы Саранскидан 25 чакрым ераклыкта гына урнашса да, авыл шәһәрләшмәгән, үз мохитен саклап кала алган. Татар авылларының һәрберсенә хас булганча кунакчыллар. Үзләренә килгән һәркемне зурлый, хөрмәтли беләләр.

Әбдрәшитовлар гаиләсе дә безне үз туганнарыдай якты йөз, тәмле тел, өстәл тулы ризык белән каршылады. Белозерьеда бернәрсәгә игътибар иттек: биредә яшәүчеләр, ата-баба йоласыннан читкә тайпылмыйча, төпчек малайны төп йортта калдыралар икән. Бу нигездә дә шулай. Галәв абый белән Мәйсирә апаның төпчек уллары Гафур ата-анасы нигезендә төпләнеп калган. Бүген инде ул үзе – дүрт бала атасы. Хатыны Рәсимә белән өч кыз, бер ул үстерәләр. Гаиләләре белән намазда. Нәсел дәвамчылары – уллары Мөслим тугач, ата-бабаларыннан калган гореф-гадәтләрне истә тотып, балага исем кушу мәҗлесе оештырганнар. Гаиләдә ир бала туса – ике, кыз бала дөньяга килсә, бер корбан чалып, туганнарны, якын дусларны табынга дәшәләр Азюркада. Бу йола аларда «бәбәй боткасы» дип атала икән.

Инде алдан әйткәнемчә, авыл зур, барысы 680 хуҗалык, 3000 кеше исәпләнә. Барысы да – татарлар. Халык саны гел арту ягында. Узган ел авылда, мәсәлән, 26 кеше бакыйга күчкән, 49 бала дөньяга килгән. Яңа урамнар калыккан. Кайчандыр авылдан китеп, хәзер кире кайтырга теләп җир сораучылар да бар икән. Авыл халкы, берсеннән-берсе уздырып, каралты-кура сала, хуҗалыклардагы машиналар саны инде 500 дән артып киткән. Гаҗәпләнерлек тә, сокланырлык итеп тә яшиләр Белозерьеда.

Авылның киләчәге нинди икәнен белергә теләгән кеше иң беренче чиратта мәктәп ишеген шакый. Без дә шулай иттек. Хәтерлим: моннан ике ел чамасы элек монда булганда да, мәктәпкә кергән идем. Бу юлы ул безне күпкә үзгәреп каршы алды, әйтерсең аннан нур бөркелеп тора. Башларына ак яулык бәйләгән укучы кызлар тыйнак кына исәнләшеп узалар. Татарча, әлбәттә! Малайлар да килгән кунакларга хөрмәт белән карыйлар. Мәктәптә яңа директор. Менә ел ярым белем йортын шушы авыл егете Равил Саяф улы Миняев җитәкли. Авылдашлары өчен җан атып йөрүче җитәкче мәктәптә авыл музеен булдырган, уку-укыту юнәлешендә дә үзгәрешләр керткән. Соңгы елларда татар теле һәм әдәбияты буенча алар Мордовия Республикасында гына түгел, Россия күләмендә дә алдынгылар рәтендә. Менә быел да Әдилә Фатих кызы Янгличеваның укучысы Ләйлә Янгличева ана теленнән республика күләмендә беренче урынны алган, хәзер Россия күләмендә узачак олимпиадага әзерләнә. Татар теле һәм әдәбияты укытуга зур игътибар бирелә мәктәптә. 1–5 нче сыйныфлар атнасына – биш, 6–9 нчы сыйныфлар – дүрт, 10–11 нче сыйныфлар өч сәгать туган тел серләренә төшенәләр икән. «Укучыларыбыз халкыбызның мәдәниятен, тарихын, гореф-гадәтләрен өйрәнсеннәр, телне белсеннәр, дип тырышабыз. Казан белән элемтәдә торабыз. Һәрдаим аннан педагоглар, галимнәр чакырып, семинарлар үткәрәбез», – ди мәктәп директоры. Саранск дәүләт педагогика институтының татар теле һәм әдәбияты бүлегендә бүгенге көндә аларның 4 укучысе белем ала. Димәк, остазларының эшен дәвам итәчәк шәкертләре дә бар. «Бөтенроссия рус теле һәм әдәбияты укытучылары» бәйгесендә катнашып, мәктәпнең завучы Раилә Ипкаева икенче урынны алган. Монысы да мәктәп тарихында беренче тапкыр.

Спортка да зур игътибар бирә башлаганнар. Хоккей, мини-футбол, грек-рим көрәше буенча уңышлары мактанырлык. Мини-футбол буенча районда беренче урынга чыкканнар. Унике яшьлек Абделваһап Асаенов грек-рим көрәше буенча Россия буенча беренче урынны алган. Яшьләрнең буш вакыты кышын – хоккей, җәен футбол мәйданчыкларында үтә. Авыл уртасына зур шугалак ясап куйганнар. Хоккей буенча «Белозерье» командасы – республикада берничә ел рәттән лидер, диделәр. Горурланып, мактанып сөйлиләр алар җиңүләре хакында. Мәчетләр арасында да һәр елны спорт бәйгеләре оештырмыйча калмыйлар икән. Халкыбызның «Хәрәкәттә – бәрәкәт» дигән гыйбарәсенә таянып яши авыл халкы.

Белозерьеда халык саны елдан-ел артып тора, дип әйткән идем инде. Бүгенге көндә мәктәптә 360 бала белем ала, мәктәп яшенә кадәрге балалар саны да шул чама. Кызганыч, әлегә авылда балалар бакчасы юк, ләкин якын киләчәктә төзелер дип өметләнәләр.

Читтән караганда, Белозерье үзе бер дәүләт кебек. Монда эшсезлектән аптыраган кешене ялгыш та очратмассың. Халыкның төп шөгыле – кече бизнес, кем нәрсәне булдыра. Күпчелек фермерлык юлына баскан, авылда 170 фермер хуҗалыгы исәпләнә: бәрәңге, суган, кишер, шикәр чөгендере үстереп саталар, көнбагыш үлчәп төрәләр. Үзләренең автосервислары, машина юдыргыч салоннары, ягулык салу станцияләре эшләп тора. Көнбагыш мае ясау, трикотаж цехлары бар. Хәтта бәдрәф кәгазен дә үзләре җитештерәләр. Авылдагы ун шәхси кибетнең берсендә дә аракы да, тәмәке дә сатылмый. Исерекләр турында ишетсәләр дә, бу авыл балалары аның ниндилеген күреп белмиләр. Урамда башына яулык япмаган хатын-кызны очратмыйсың. Белозерьеда гаилә тоткалары – ир-атлар. Ә хатын-кыз – гаилә учагын саклаучы. Ул өйдә генә тора, ирен, балаларын карый. Бу – аның төп вазифасы.

Белозерье дигән исем көнбагыш яратучыларга күптән таныш, дип, һич икеләнмичә әйтергә мөмкин. Авыл халкының төп табышы бик күп еллар көнбагыш саналган. Азюрканың көнбагыш сатучы апаларын элегрәк Казанның колхоз базарында да еш күрергә булган. Заманалар үзгәрү белән, яшәеш тә алга киткән. Хәзер инде базарга чыгып, стаканлап көнбагыш сатучылар юк, эш заманча цехларга күчкән. Бүген дә халыкны җитеш, бай яшәтүче төп чыганак – көнбагыш, үзләренчә әйтсәк, айбагар. Аны хәтта икенче ипи дияргә дә була.

Яңа салынып яткан мәчеттән ерак түгел урнашкан бер бина янына килеп туктадык. «Иң тәмле көнбагыш биредә әзерләнә», – диделәр безгә. Ишегалдына килеп керүгә, кыздырылган тәмле көнбагыш исе борынны кытыклап алды. Бертуган Баймашевлар хуҗалыгы булып чыкты бу. Унике ир туган бергәләп үз эшләрен булдырганнар. Безне олы агалары Касыйм Әмин улы Баймашев каршы алды. Аның янына Равил белән Айсә дә килеп кушылды. Мин кергәндә үк, көнбагыш тутырылган капларга «Карпайские» дип язылган язуга игътибар иткән идем. «Безнең бабабызның бабасы Кармыш исемле булган. Шул сүздән Карпай дигән кушамат барлыкка килгән. Безне авылда «Карпай кавеме» дип атыйлар. Бизнесны башлагач, көнбагышны ике ел исемсез генә саттык. Аннан уйладык та, үзебезнең продукциягә «Карпай» дип куштык», – ди Касыйм ага. Мәскәүгә барып патент алганнар, логотипларын булдырганнар. 2002 елда нигез салынган эш инде шактый югары дәрәҗәгә күтәрелгән. Баймашевларның продукцияләре, Россия күләмендә һәм Халыкара күргәзмәләрдә катнашып, биш алтын медальгә ия булган.

Кайчандыр көнбагышны үзләрендә, Белозерье кырларында үстергәннәр. Хәзер инде аны игүчеләр сирәк, әзер айбагарны Россиянең көньяк районнарыннан, Волгоград, Ростов, Краснодардан кайтарталар. Монда ул чистартыла, кыздырыла һәм капларга тутырыла. Әлбәттә, көнбагышның кулланучыга барып җиткәнче нинди юллар узганын тулысынча күрсәтергә теләмәделәр, «анысы сер» диделәр. Без бары әзер айбагарларны пакетларга тутырганны гына күрә алдык. Баймашевлар цехында әзерләнгән, тутырылган көнбагышлар Россиянең бик күп төбәкләренә, шулай ук Германия, Португалия, Испания, Греция, Италия, Кипр, Англия кебек илләргә дә озатыла икән. Татар авылында әзерләнгән продукциянең дөнья илләренә таратылуын ишеткәч, кардәшләребез өчен күңелдә горурлык хисләре уянды.

Белозерьеда табыш китерүче тагын бер чыганак ул – терлекчелек. Кемдер итләтә сата, кемдер аннан колбаса, казылык ясый. Бу авылда ясалган казылыкны Россиянең күп кенә шәһәрләре базарларында очратырга мөмкин. Самара, Мордовия, Түбән Новгород, Саратовта яшәүче мөселманнарны инде җиде ел хәләл ит ризыклары белән тәэмин итүче Абдулбарый Халиковның колбаса цехында булдык. Биредә унике төрдәге ит ризыгы әзерләнә икән. Тәүлегенә 500–700 килограмм колбаса җитештерәләр. Цехта 5 кеше эшли. Абдулбарый әфәнде белән улы Рәис язга эшләрен киңәйтергә, яңа бина төзи башларга планлаштыралар.

Озын көн кичкә авышты. Аралашулар, яңа тәэсирләр бераз арытса да, күңелдә рәхәтлек. Мондый нык татар авыллары булганда, халкымның киләчәге өметле булачагына шик юк!

«Халкым минем», 2011, март

БӘХЕТ УЛ – ТУГАН НИГЕЗЕҢДӘ ЯШӘҮ

Телдән-телгә күчкән риваятьләр буенча, Денис авылының тарихы ерак дәверләргә барып тоташа. Авылга нигез салган кешеләр Чирмешән ягыннан күчкән болгарлар булган, дигән легенда да яши. Икенче легенда болайрак: 1742–1747 елларда рус дәүләте хәрби ныгытмалар төзегән. Шулвакыт бу якларга да 7000 солдат килеп урнашкан. «Динмөхәммәт бабай шулар белән бергә килгән булырга тиеш. Егерме биш ел патшага тугры хезмәт иткәне өчен, аңа 6000 гектар җир бүлеп бирелә, шунда ул авылыбызның беренче йортына нигез сала. Бабайлар, ул тегермәнче булган, дип сөйлиләр иде. Динмөхәммәт бабайның атлары, сыерлары гына түгел, хәтта чылбырга бәйләгән аюы да булган. Савыт-сабалары да алтын-көмештән булган, диләр. Ул ике тегермән тоткан. Тирә-күрше чуваш, мукшы авылларыннан да килеп, аның тегермәнендә ярма ярганнар. Башка милләт кешеләре өчен Динмөхәммәт исемен әйтү җиңел булмагандыр, мөгаен, шуңа күрә аңа Денис дип кенә дәшкәннәр. Шулай итеп, ул архив документларына да «Денис Николаев» булып кереп китә. Туган авылыбызның русча аталып йөртүе күңелне гел тырнап тора, җанга ятып бетми инде», – ди Равил абый. Шунысы да билгеле: ХХ гасыр башында Денис авылында 1200 йорт булган, 6 мәчет эшләгән. Ихсан хәзрәт мәдрәсә дә тоткан. Патша армиясендә хезмәт иткәндә, офицер дәрәҗәсенә күтәрелгән Зиннур Камалетдинов дигән бер авылдашлары туган авылында балаларга рус теле һәм математика укыткан.

1930 елны авылда «Марс» исемле беренче күмәк хуҗалык төзелә. «Авылыбыз халкы уңган, тырыш безнең. Сугышка кадәр үк, әле район үзәгенең үзендә дә булмаган чакта ук, Дениста электр станциясе төзиләр, авыл өйләрендә «Ильич утлары» балкый. 30 нчы еллардагы шәхес культы гына авыл халкына зур фаҗигаләр китерә», – ди авыл тарихчысы.

Денис авылы турында күп еллар дәвамында җыелган мәгълүматлар мәктәп музеенда саклана. Биредә һәр экспонатны күз карасыдай кадерлиләр. Башкача ярамый да, бу кыйммәтле хәзинәне түкми-чәчми киләчәк буыннарга илтеп җиткезәсе бар бит – үткәнен белмәгәннең киләчәге булмаячак.

Денис урта мәктәбендә бүгенге көндә 87 бала укый, аларга 17 укытучы белем серләрен төшендерә. Ана теле дәресләре атнага ике тапкыр керә. Бу бик аз, әлбәттә. Белем бирү, ни кызганыч, рус телендә булса да, шунысы сөендерә: тәрбия эшләре, читтәге татар авылларындагы кебек үк, Дениста да татар телендә алып барыла. Укучылар да бер-берсе белән туган телдә генә аралашалар.

Мәктәп үзенең элеккеге укучылары белән хаклы рәвештә горурлана. Денис данын еракларга җиткезгән ул укучыларның сурәтләре мәктәп диварларын бизәп тора. Алар арасында Рәшит Нурмөхәммәтов рәсеме дә бар. Рәшит – Тольятти шәһәренең Татар милли-мәдәни мохтарияты рәисе. 1987 елны аның чаңгы узышы буенча студентлар арасында СССР чемпионы булуын авылдашлары әле дә горурланып сөйлиләр. (Сүз уңаеннан, Дениста әбидән бәбигә кадәр – барысы да чаңгыда. Районда, өлкәдә узган чаңгы ярышларында җиңүчеләрне, чемпион булып калучыларны монда дистәләп, йөзәрләп кенә саныйлар.) Бүгенге көндә Рәшит эшкуарлык белән шөгыльләнә. Хатыны Наилә дә – шушы авыл кызы. Наиләнең әти-әнисе – илле ел иңне иңгә куеп гомер итүче Минәхтәм ага һәм Минниәсма апа белән дә таныштык без. Биш бала тәрбияләп үстергәннәр, барысына да югары белем биргәннәр. Бүгенге көндә сигез оныклары бар. Минниәсма апаны «авылыбызның шагыйрәсе» диделәр. «Беренче шигыремне Америка гаскәрләре Кореяга бәреп кергәч язган идем, – ди ул. – Шигырьләремдә – җан җылым. Мин аларны үзем өчен, балаларым өчен, оныкларым өчен дип язам. Бу шигырьләрем аларга киләчәккә хатларым булсын».

 
Авылымның өсте гөлбакчадай,
Төрле төстә калай түбәләр.
Туган йортыгызны танырсызмы,
Бәхет эзләп чыгып киткәннәр?
 

Ә менә бу шигъри юлларның авторы – хезмәт ветераны Габделхәй абый Шәйхетдинов.

 
Авылым минем, туган җирем,
Ачкан китап кебек ике ярың.
Манараңда балкый ярымаең,
Күк йөзендә таң йолдызың, тулган аең.
 

Дениста туган авылларына, туган җирләренә мәдхия җырлаучы үзешчән шагыйрьләр күп. Алар белән очрашу, сөйләшү сәфәребезнең тагын бер күңелле мизгеле булды. Иҗатка, сәнгатькә гашыйклар җыелганнар да… шигырь сөючеләр оешмасы төзегәннәр. Оешманың исеме җисеменә туры килеп тора – «Илһам чишмәсе». Аны авылның китапханәчесе Фәния Бәдретдинова оештырып җибәргән. Бер ел дәвамында эшлиләр икән инде. «Оешмабызга кырыктан алып сиксән яшькәчә кешеләр йөри, арабызда авыл башлыгы Әлфәт Залаков үзе дә бар», – диделәр. Һәрберсенең иҗатында туган якка мәхәббәт якты эз булып сузылган. Әлеге ихлас шигырьләрне укыйсың да яшәүнең мәгънәсен аңлагандай буласың: «Туган нигезне саклау, аннан аерылмыйча гомер итү – бу дөньяда иң зур бәхет», – дип яза денислылар. Алар белән берсүзсез килешәсең.

Без балалар бакчасына, анда тәрбияләнүче нәниләр янына да сугылырга өлгердек. Кечкенә денислылар безгә «Илһам чишмәсе» оешмасына йөрүче авылдашлары иҗат иткән шигырьләрне матур итеп яттан сөйләделәр. Еллар узар, шушы нәниләр арасыннан да шигырь язучылар булыр. Һичшиксез, шулай булыр – алма агачыннан ерак төшми ул! Ә бәлки әле, зур бер шагыйрь дә үсеп чыгар һәм Денис авылының исемен бөтен татар дөньясына ишеттерер! Ни генә булса да, бу сабыйлар киләчәктә туган авылларын күтәрүче, аны яшәтүче, данлаучы кешеләр булып җитлегерләр. Күңел шуңа ышана, өметләнә.

Сәфәребез җомга көнгә туры килгән иде. Денис авылында халыкка 2 мәчет хезмәт күрсәтә. Авылның яше-карты җомга намазына җыелды. Күңелләрне рухландырып, сафландырып, төзек, матур йортлар өстендә азан тавышы яңгырады…

Бу авылда дин кануннарын да үтиләр, мәдәниятне дә читкә тибәрмиләр. Мондагы халык фикеренчә, алар аерылгысыз, икесе дә адәм баласының җанын, рухын тәрбияли, дәвалый.

Юлыбыз – гөрләп эшләүче Мәдәният йортына. Денистагы «Чулпан» фольклор ансамбле һәм яшьләрнең «Мизгел» бию төркеме безгә күптән таныш. Икесе дә «халык ансамбле» исемен йөртәләр. Алар, авыл, район күләмендә генә түгел, башка төбәкләрдә чыгыш ясап та, тамашачыларны күп тапкырлар сөендерделәр инде. Самара өлкәсе Похвистнево районы Гали авылында узган фестивальдә без моның хаклыгын үз күзләребез белән күреп инандык. Денислылар, «Халкым минем» төбәкара иҗат фестивалендә катнашып, мәртәбәле урыннарны яуладылар.

Оста, һөнәрле кешеләр яши Денис авылында. Шундый бер кызыклы шәхес – кул эшләре белән шөгыльләнүче, тегүче Җәүдәт Фәтхетдинов белән якыннан таныштык. Ул иске ясалма мех туннарны сүтеп, бияләй, унты, башмак, итекләр тегә икән. «Егет кешегә җитмеш төрле һөнәр дә аз» ди халык. Бу Җәүдәт абыйга бик тә туры килә: булдыклы ир-егет, алдынгы тракторчы, балта остасы…

Дениста безне көн дәвамында Фәридә һәм Рәис Минхәировлар озатып йөрде. Матур парлар. Фәридә Казан дәүләт университетының тарих бүлеген, Рәис Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаган. «Мин Фәридәгә дүртенче класста укыганда ук күз салган идем инде», – дип искә алып елмая Рәис. Ике яшь йөрәк 1987 елда кавыша. Унбер ат җигеп килен төшерә Минхәировлар! Ул вакыттан бирле шактый гомер узган. Мәхәббәт җимешләре – ике кызлары үсеп буй җиткән. Олысы Раушания Самарада берьюлы ике институтта белем ала, Нурияләре тугызынчы сыйныфта укый икән. Аларда ашаган бәлешнең тәме дә, исеме дә тел очында гына тора – үзләре уйлап чыгарган бу бәлешне Минхәировлар «Халкым минем» дип атаганнар.

…Инде юл кайтыр тарафка таба барылды. Ә аерыласы килми! Бу авылның хөрмәтле кешеләреннән дә, безнең өчен тансык булган табигатеннән дә. Тирә-юньдә инде барыбер яз хакимлек итә. Әнә юл кырыйларында карлар эреп, бозлар хасил булган, кар тәмам челтәрләнгән. Күңел инде язга каршы үзе йөгерә, сыерчыклы, умырзаялы, кояшлы язга. Боларны уйлагач, сулыш алуларга кадәр үк рәхәт булып китә… Бу гүзәллек белән без бары монда, авылда гына очраша алабыз, аны бары монда гына күрә алабыз!..

«Халкым минем», 2011, апрель

АККОШЛАР ТӨШКӘН ҖИРДӘ

Чан районы зур бер эшчеләр бистәсе кебек. Исемен татарларның чан, зур савыт дигән сүзеннән алганнар. Ул Татарский, Бараба, Куйбышев, Венгеровский районнары белән чиктәш һәм Новосибирскидан 450 чакрым ераклыкта урнашкан. Район хакимияте башлыгы Виктор Иванович Губер белән очрашкан вакытта, ул: «Без әле Татарстаннан бик күп нәрсәләргә өйрәнергә тиешбез. Безнең район да күпмилләтле. Халкыбызның 11 % ы – татарлар. Алар биш авылда төпләнеп яши. Башкарган эшләре, кылган гамәлләре – башкалар өчен үрнәк», – дигән иде. Миңа Виктор Губер телгә алган авылларның өчесендә булырга туры килде.

Кушкүл авылы

Иң элек 330 елдан артык тарихы булган Кушкүл авылына юл тоттык.

«Без – бараба татарлары, Себернең җирле халкы», – диделәр милләттәшләребез, үзләре белән таныштырганда. Биредә елгалар, күлләр күп, урманы да бай. Гомумән, яшәү өчен шактый уңай төбәк. Ерак заманнарда халык елга, күл буйларына аерым гаиләләр булып төпләнгән. Җәен камыштан ясаган шалашта торсалар, кышын землянкалар казып кергәннәр. Алар мәҗүсиләр булганнар, потка табынганнар, корбан чалганнар. Башлыча балык, кош ите белән тукланганнар. Исемнәре дә хайван, табигать күренеше атамаларын йөрткән.

1680 елда балыкчыларның күзе кечкенә генә бер утрауга төшә, һәм алар шунда туктала. Шалашлар корып, булачак авылга нигез салалар һәм, күлләрнең кушылган урынына урнашуына ишарәләп, Кушкүл дип атыйлар. Халык балыкчылык һәм аучылык белән шөгыльләнә. Россиянең Европа өлешеннән кергән татар-мишәрләр барабаларга яңа сулыш алып килә. Аларны агачтан йорт төзергә, хуҗалык алып барырга, игенчелек белән шөгыльләнергә, җырларга, милли уен коралларында уйнарга өйрәтәләр. Мишәрләр җирле халыкка мөселман исемнәре куша башлыйлар, бу төбәккә ислам динен алып киләләр. Авылларда мәчетләр калка.

Бүгенге көндә Кушкүл авылында 80 нән артык хуҗалык, 505 кеше исәпләнә. Авыл халкы, Россиянең бик күп төбәкләрендәге кебек, бары үз көченә генә таянып яши. «Гыйбрәт алыйм дисәң, читкә чык» ди халкыбыз гыйбарәсе. Бу, дөрестән дә, шулай. Кушкүл авылы халкының көнкүреше, яшәеше белән танышкач, «Татарстаныбызда без, Аллага шөкер, җәннәттә яшәгән кебек яшибез икән» дип уйлап куйдым. Ягулык итеп куллана торган табигый газның туган җире Себер булса да, биредәге халык бүген дә утын яга. Авылга газ әле дә килеп җитмәгән! Бер генә калай түбәле йорт та күрмәдем мин Кушкүлдә. Мәчетләре юк, ә мәктәпләре бар. Ләкин анда татарча укытмыйлар. Яшьләр калага китү ягын карый, чөнки биредә эш юк. Шулай да зарланып утырмый авыл халкы. 2008 елда клубка капиталь ремонт ясаганнар. Үзешчән сәнгать түгәрәге эшен җанландырып җибәргәннәр. «Умырзая» халык фольклор ансамбленә йөрүче апалар өчен монысы зур куаныч булган. Инде зурдан кубып сөйләрлек уңышлары да бар икән. «Розалиябез менә, «Иртеш моңнары» XI халыкара сәнгать фестивалендә катнашып, лауреат дипломына лаек булды», – ди клуб мөдирләре Разия Хәмидуллина, горурланып. «Миләшләр» вокал дуэты да, төрле бәйгеләрдә катнашып, танылырга өлгергән.

2010 елдан Кушкүлдә кече эшмәкәрлекне үстерүгә игътибар бирә башлаганнар. Ильяс Ибраһимов умартачылык белән шөгыльләнә. Зиннур Вахитов агач яру цехы ачып җибәргән. «Мин авылымны бик яратам. Читкә китмичә, үз туган нигеземдә генә гомер итәсем килә», – ди Зиннур. Хатыны Римма белән йорт салып чыкканнар. Кызлары Дәринә, уллары Тимурны үстерәләр. Бу нәселнең дәвамы ныклы.

Тармакүл авылы

Юлда йөргәндә һәрвакыт тирә-юньне күзәтергә яратам. Бу якларның да табигате бик матур. Күлләрнең күплеге күзгә ташлана. Басу буйлап барганда, каршыга очраган аккош көтүләре (!) шаккатырды. Биредә алар бик кадерле. Чан районының гербында да аккошлар сурәте. Алар – биредә яшәүче кешеләр күңеленең чисталыгын, район җирлеге табигатенең гүзәллеген чагылдыра торган символ, диделәр. Безгә дә шул матурлыкны якыннан күрергә насыйп булды.

Ходай биргән хозурлыкка сокланып бара торгач, Тармакүл авылына килеп җиткәнебезне сизми дә калдым. Әлеге авылда Татарстанның атказанган артисты Закир Шаһбан туып үскәнен мин инде белә идем.

Тармакүлнең килеп чыгышы турында төрле легендалар йөри. Шуларның берсе турында безгә тарих укытучысы Әфәнде әфәнде Халиков сөйләде. Аптырама, хөрмәтле укучым, язуда бернинди дә ялгышлык юк – укытучының исеме нәкъ шулай. Ә ул сөйләгән хикәят болайрак: Яркүл, Тармакүл күлләре, Эльма, Таук сазлыклары тирәсенә кешеләр килеп урнаша. Алар тәңречеләр була, «әнтәнәй» дигән потка табыналар. Юрталарда яшиләр. Ир-атлар аучылык, балыкчылык белән шөгыльләнәләр, ә хатын-кызлар йорт эшләрен карый. Ислам динен таратучы Ибраһим Карюков атлы кеше бу җирләргә Сембер губернасыннан килеп төпләнә. Авыл оеша башлый. Агачтан йортлар салалар, коелар казыйлар. Башта авылны Онар аул дип атыйлар. «Онар» бараба татарлары телендә «таң ату» дигәнне аңлата икән. Тора-бара, төгәлрәге, 1893 елда авылның исемен Тармакүлгә алыштыралар. Бу вакытта анда инде 500 ләп кеше яши торган була.

Ул вакыттан бирле шактый сулар аккан. Кайчандыр авылда мәчет тә, мәдрәсә дә булган. Бүген инде аларның берсе дә юк. Бу авылга да газ кермәгән, урамнарында юллар да шулай ук бик начар. Халык саны 600 гә якын. Күбесе өлкән яшьтәгеләр, чөнки монда да яшьләр читкә китә. Тармакүлдә урта мәктәп эшли. Барлыгы 39 бала укый, диделәр. Укыту рус телендә алып барыла, татар теле факультатив рәвешендә генә керә. Шулай да балалар безгә Тукай шигырьләрен бик матур итеп татарча сөйләп күрсәттеләр. Балалар бакчасы да шушы ук түбә астында, аңа 15 бала йөри. Закир Шаһбанның туганы Валерий Шәмсетдинов тырышлыгы белән мәктәптә «Дуслык» ансамбле оештырганнар. Анда йөрүче укытучылар район, өлкә күләмендә узган чараларда да актив катнашалар икән.

Тармакүл авылында безгә Хафизә ханым Әхтәриева үзләренчә себер пилмәне әзерләргә өйрәтте. Безнекеннән аермалы буларак, алар пилмәнне әчетелгән сөт салынган шулпада пешерәләр. Авыз итеп карадык – бик тәмле.

Бу авылда безнең игътибарны җәлеп иткән тагын бер нәрсә – кибет бинасы булды. Моннан 100 ел элек төзелгән ул бина өр-яңа кебек. Аны бер гасыр элек шушы авыл бае салдырган булган. Кирпечен дә Тармакүлдә сукканнар, ә измәсенә, бина нык булсын дип, тавык йомыркасы агын кушканнар. Әлеге кибет бүген дә үз вазифасын башкара.

Тебис авылы

Бу районда мәчете булган бердәнбер авыл – Тебис. Аларда азан тавышы инде унбер ел яңгырый. Шулай да биредәге халык дингә нык тартыла дип әйтмәс идем. Авылның имамы Зыятдин абый Әбдрәхимов белән сөйләшкәннәрдән чыгып, шундый фикергә килдем. Җомга намазына нибары биш-алты кеше йөри икән. «Теләкләре булган яшьләрне мин өйрәтергә әзер», – ди авылның имамы. Авылда гел татарлар гына яшәсә дә, татар телен камил беләләр дип тә әйтә алмыйм. Татар җырларын матур итеп җырласалар да, мәктәптә ана теле бер генә сәгать тә укытылмый. Менә шулары җанны әрнетте.

«Халкым минем», 2011, май

«ТУГАН ТЕЛНЕ ЯРАТУ ГАИЛӘДӘ ТУА»

(Әңгәмәдәш – педагогика фәннәре кандидаты Илсур Һадиуллин)

– Илсур Гәрәевич! Милли мәгариф өлкәсендә бүген сезне нәрсәләр борчый?

– Бездә вазгыять һәрвакыт катлаулы булды. Бүгенге глобализация чорында бөтен дөнья, үзенең ана теленнән, диненнән, әдәбиятыннан ваз кичеп, чит телләр өйрәнүгә күчкән чорда, күпләр туган телләрен белергә тырышса да, белергә теләмәүчеләре дә юк түгел. Хәзер без мәктәп укучыларының милли аңын күтәрү өстендә эшләргә тиешбез. Ә ана телен камил белү, уй-хисләреңне, фикерләреңне үз телеңдә җиткерә алу балалар бакчасыннан ук башланырга тиеш. Моны безнең Президентыбыз да ассызыклап әйтте. Без эшне шушы юнәлештә алып барабыз. Татар балалар бакчаларыннан башланган эш мәктәпләрдә, аннан югары уку йортларында дәвам ителергә тиеш. Тик күңелләрендә булмаса, балалар бакчасы һәм мәктәптә, төрле указ һәм приказлар белән генә берәүгә дә телне өйрәтеп булмый. Туган телне ярату иң элек гаиләдә туарга тиеш. Без хәзер, балаларда татар теленә мәхәббәт уяту максатыннан, ата-аналар белән ныклап эшлибез. Алар белән аңлы эш алып бармасаң, үз милләтеңә карата горурлык һәм хөрмәт хисен уятмасаң, ата-аналар үз балаларында моны тәрбияли алмый. Икенче яктан, киресенчә: «Без үз вакытында татар телен мәктәптә укымаган», – дип әйтүче ата-аналар да бар. Бу – сәбәп табу гына инде. Мәктәптә укымаса, өйдә аралашсыннар иде, шуның өчен ана теле бит ул. Андый гаиләләр белән эшне без балалар аша алып барабыз.

– Безнең кулланылышка «оптимизация» дигән сүз килеп керде. Мәктәпләрне берләштерәбез дип, татар мәктәпләрен бетереп, анда ана телендә белем алган укучыларны рус мәктәпләренә кушу да күпләрне борчый.

– Бу сүзне һәркем үзенчә аңлый. Оптимизация исә – бүлеп бирелгән финанс чыгымнарын без ничек итеп дөрес кулланырга тиеш дигән сүз бит ул. Президентыбыз да, шәһәр җитәкчебез дә «оптимизация – балалар бакчаларын яисә мәктәпләрне, татар классларын ябу түгел» дип кат-кат басым ясадылар. Дөрес, әгәр бер сыйныфта 10 укучы, икенчесендә 8 генә булганда һәм алар икесе дә параллель рәвештә бер үк программа буенча укыганда, бер сыйныфны икенчесенә кушарга мөмкин. Әгәр укыту программалары бер-берсеннән аерыла икән, сыйныфларны берләштерү безнең яктан дөрес булмый.

2010–2012 елларга һәр балалар бакчасының, һәр мәктәпнең алга таба ничек яшәячәге, анда күпме финанс чыгымнары тотылачагы һәм ул чыгымнар ничек дөрес кулланылырга тиешлеге турында программабыз төзелгән. Һәр мәгариф оешмасы шуңа нигезләнеп эш итә. Әгәр бер мәктәптә 1700 бала белем ала, ә аның күршесендәге мәктәптә 300 укучы гына укый икән, урынлы рәвештә «Нишләп берсендә белем алырга теләүчеләрнең саны күп, ә икенчесендә аз?» дигән сорау туа. Андый мәктәпләр дә юк түгел. Без алар белән аерым эш алып барабыз.

– Балалар бакчасында, мәктәпләрдә татар телен укыту бүген нинди югарылыкта?

– Шәһәребездә татар статусына ия булган 76 балалар бакчасы исәпләнә. Әгәр дә аларның һәрберсендә бөтен нәниләр дә татар телен белә, чын татар мохите яши, татарча тәрбия бирәләр дип әйтсәм, бу үз-үзебезне алдау булыр иде. Моннан безгә файда юк. Балалар бакчасындагы төркемгә телне белмәгән бер генә бала килеп керә икән, калган 19 бала, шул сабый аңласын дип, рус теленә күчә. Шуңа без, татар һәм рус төркемнәре аерым булсыннар, дибез. Эшлисе эшләр күп әле. Ләкин иң беренче чиратта үзебездә, олыларда, татар теленең кирәклеге турындагы фикер нык булырга тиеш. Татар булганыбызга горурланып яшәсәк, ул вакытта безнең балалар да, оныклар да шул хисне сеңдерер.

Казан шәһәрендә 40 татар мәктәбе эшли. Аларның төрлесе бар. Араларында фәннәрне рус телендә укытучы мәктәпләр дә юк түгел. Моның төп сәбәбе – бердәм дәүләт имтиханнарын рус телендә тапшыру. Бала, мәктәп, ата-ана, укытучы бүгенге көндә авыр хәлдә калдылар. Телисеңме, теләмисеңме, БДИ бирү өчен, рус теленә күчәргә тиеш буласың… Бер яктан, милли сәясәт дибез, милләтләр үз телләрен белергә тиеш дибез; икенче яктан, менә шушындый хәл… Әйткән сүзебез белән кылган гамәлебез аерыла да куя. Нишләтәсең, безнең яшьләргә дә югары уку йортларына керергә кирәк бит.

Хәзер Казанда Федераль мәгариф стандартларының икенче этабына күчү бара. Ул бездә 1 сентябрьдә башланачак. Шушы катлаулы чорда да татар теленә карашны мин кими, сүрелә дип әйтмәс идем. Әмма 90 нчы еллардагы кебек татар телен өйрәнергә атлыгып торучыларның саны да артмый инде. Без бүген шундый халәттә, ата-аналар тарафыннан да икеләнү җитәрлек.

– Бермәлне балалар бакчалары биналарының бер өлеше шәхси кулларга күчеп беткән иде. Әти-әниләр бакча-яслеләргә балаларын урнаштыра алмый тилмерде. Бүген шәһәрдә ситуация ничегрәк?

– Татарстан Республикасы Президентының «Бәләкәч» программасы нигезендә Казанда 1 декабрьгә кадәр барлыгы 23 яңа балалар бакчасы тапшырылырга тиеш. Шуларның 5 е – кире кайтарылган биналар. 110, 220, 260 урынлы балалар бакчалары төрлесе-төрле вакытта төзелеп бетәргә планлаштырылган. Август аенда кабул ителергә тиешле балалар бакчалары да бар. Бу – безне генә түгел, җәмгыятьне, әти-әниләрне шатландыра торган күренеш. Балалар бакчасының җитмәве чылбыр буйлап бара торган проблема, җәмгыятьтә канәгатьсезлек тудыра иде. Инде хәзер хәлләр уңай якка үзгәрер. Моңа кадәр Президентның бер генә программасы да үтәлми калганы юк. Газлаштыру, тузган торак программаларын искә төшерик.

Без балалар бакчаларына җитәкчеләрне, бәйге игълан итеп, конкурс аша гына алабыз. Әлбәттә, гаилә – балалар бакчасын, балалар бакчасы гаиләне алмаштырмый. Шул ук вакытта гаиләдәге тәрбия балалар бакчасына «ияреп бара», ә анда алган белем һәм тәрбия шулай ук өйгә «ияреп кайта». Тәрбия, кая гына алынса да, әгәр ул дөрес икән, балага бары тик уңай гына тәэсир итә. Күп кенә алга киткән илләрдә дә безнең мәгариф системасының казанышлары, бигрәк тә мәктәпкәчә яшьтәге балалар өчен, үрнәк булып торырлык. Без моның белән горурланабыз.

– Тиздән бердәм дәүләт имтиханнары башлана. Имтиханны кабул итүчеләргә һәм тапшыручыларга сезнең теләкләр нинди булыр?

– Укучылар да, укытучылар да ел дәвамында үзләре куйган хезмәтнең нәтиҗәсен күрергә тиешләр. Аларга мин сабырлык, түземлек, алган белемнәрен сыйфатлы итеп тапшыруларын телим. Укытучылар үзләре белем биргән шәкертләренә психологик яктан ярдәм итеп, олы тормыш юлына аяк баскан чорда изге теләкләрен җиткерсеннәр иде. Укытучының үз укучысына әйткән сүзләре гомер буе истә саклана, шуны онытмасыннар.

«Халкым минем», 2011, май

КОМСОМОЛЬСК-АМУР

Без, самолётка утырып, иң элек Мәскәүгә, аннан тугыз сәгать Комсомольск-Амурга очтык. Без, ягъни Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров җитәкчелегендәге төркем.

Амур елгасы яры буенда урнашкан бу шәһәрнең тарихы бик озын түгел. 1930 елда КПСС Үзәк Комитетының һәм РСФСР хөкүмәтенең Ерак Көнчыгышта көнкүреш һәм мәдәниятне үстерү турында карары чыга. Ә 1931 елда әлеге җирлектә суднолар төзү заводы оештыру турындагы карарга кул куела, һәм 1932 елда «Коминтерн» һәм «Колумб» пароходларына төялгән 1000 гә якын кеше Амур елгасы ярларына килеп туктый. Болар – шәһәрнең беренче төзүчеләре. Алар, барак, шалашларда торып, Комсомольск-Амур шәһәренә нигез салалар.

Беренче төзүчеләр арасында безнең татарлар да була. Милләттәшләребез күпләп, гаиләләре, туган-тумачалары белән бергәләп килеп төпләнәләр бу якларга. Алар авиация, металлургия заводларында эшлиләр. Татарстан җире ул чорларда Ерак Көнчыгыш өчен кадерле, кирәкле кадрлар – эш осталарын әзерләү урыны да була. Казан дәүләт төзелеш институты, Казан дәүләт университеты, Казан дәүләт педагогика институты, Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институты бу якларга бик күп белгечләр әзерләп озата. Татар һәрвакыт эш сөючәнлеге белән таныла. Татарстаннан Комсомольск-Амурга киткән белгечләрнең бик күбесе дан-шөһрәт казанган. Шулар арасында, мәсәлән, Советлар Союзы Герое, Ленин ордены кавалеры очучы-сынаучы Шамил Әбдрәшитов, судно төзүчеләр заводында җыючы булып эшләгән Октябрь революциясе һәм Кызыл Байрак орденнары кавалеры Николай Нуретдинов, Ленин, Кызыл Йолдыз, Кызыл Байрак орденнары кавалеры, авиация заводында баш инженер булып эшләгән Сәйфи Фатыйхович һ. б.

Бүгенге көндә Комсомольск-Амур шәһәре Хабаровск краенда динамик үсештәге үзәк булып тора. Биредә супер заманча очкычлар, ышанычлы корабльләр төзелә, нефть эшкәртелә. Югары квалификацияле белгечләр арасында безнең милләттәшләребез дә булуы куандыра. Профессор, физика-математика фәннәре кандидаты Игорь Гайнуллин, Гагарин исемендәге авиация заводының бүлек директоры Зөфәр Шәймәрданов, «Альмир» комплексы җитәкчесе Харис Шаһиморатов, тагын бик күпләрне атап булыр иде.

Татарның саны әллә ни күп түгел шәһәрдә. Шулай да алар күз уңында. «Татарларны без ишетеп түгел, күреп, танып беләбез. Алар – искиткеч уңган, тырыш, дус, башкаларны хөрмәтли белә торган халык. Башкалар өчен үрнәк», – диде шәһәр башлыгының беренче урынбасары Юрий Есипов, Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе Ринат Закиров белән очрашуда.

Менә самолёт шәһәр аэропортына төшеп туктады. Казанда вакыт иртәнге дүрт, ә Комсомольск-Амурда көндезге унбер инде. Вакыт аермасы җиде сәгать! Очыш аланында ук бер төркем милләттәшләребез каршы алды. Безне каршыларга килүчеләр арасында Ерак Көнчыгыш татарлары конгрессы рәисе Рөстәм Абдуллин һәм күптәнге танышым Ира да бар. Без аның белән 2002 елда, Бөтендөнья татар конгрессының III съезды вакытында танышкан идек. Ул вакытта Ира Лозовик, делегатлар каршында чыгыш ясап, Ерак Көнчыгышта яшәүче татарлар тормышын бик ачык итеп күзалларга мөмкинлек биргән иде. Аны «Азатлык» радиосын тыңлаучылар Ира Таҗетдинова буларак та яхшы белә.

Ира – Башкортстанның Илеш районы Иштирәк авылы кызы. Уфа педагогика институтын тәмамлагач, аны Бөтенсоюз юлламасы белән Ерак Көнчыгышка эшкә җибәрәләр. Татар кызы Приморье крае Лесозаводск районының Невское авылында математика укыта башлый. Ираның акыллы, белемле, булдыклы укытучы икәнлеген күреп алып, ике елдан мәктәп директоры итеп билгелиләр. Ул крайдагы иң яшь мәктәп җитәкчесе була. Ира үзе яшәгән җирдә һәрвакыт татарларны эзли, тик таба гына алмый. Язмышына шулай язылгандыр инде, кияүгә дә ул башка милләт кешесенә чыга. Алар гаиләләре белән Комсомольск-Амур шәһәренә күчәләр. Күңелгә кереп утырган татарлык үзенекен итә, көтмәгәндә ул шәһәр урамында эшкуар Рөстәм Абдуллин белән таныша. Аларга Альберт Әхмәтшин да кушыла. Бу өч милләтпәрвәр татарның фикерләре тәңгәл килә, һәм алар бергәләп 1999 елда Татар милли үзәген оештыралар. Бу өчәү арасында Ира ханым татар телен камил белүче бердәнбер кеше була. Үзе эшләгән мәктәптә ул якшәмбе мәктәбен оештырып җибәрә, һәм атна саен милләттәшләребез ана телен өйрәнергә, милли һәм дини бәйрәмнәребезне үткәрергә Ира янына җыелалар. 2000 елда ул Казанга кайта, Бөтендөнья татар конгрессына килә. Башкаладан китаплар, аудио-видео язмалар алып китә. Шулвакыттан бирле Ира Лозовик Казан белән элемтәсен өзми. Ул Ерак Көнчыгышта яшәүче милләттәшләребезне барлау, берләштерү белән шөгыльләнә. Хабаровск, Владивосток, Сахалин, Магадан, Петропавловск-Камчатский, Саха-Якутия татарлары белән элемтәләр урнаштыра. Бүгенге көндә дә Ира биредәге татар тормышы белән кайнап яши. Мәктәптә информатика фәнен укыта, анда да алдынгы – ике тапкыр грант откан. Бу яктагы милләттәшләребез турында радио аша да бөтен дөньяга җиткереп тора.

Кунакханәгә урнашып бераз тын алгач, безне шәһәрне икегә бүлеп агучы Силинка елгасы буена урнашкан паркка алып килделәр. Әлеге парк җирләрен безнең Рөстәм Абдуллин арендага алган. Биредә гел татар бәйрәмнәре, татарча дискотека, иң мөһиме милли бәйрәмебез – Сабантуй уза икән. Шуңа күрә халык бу паркны, шаяртып, «Татар бугазы» дип атый. Монда безне ак яулыклы татар апалары, әбиләре сәламләде. «Сезне күргәч, туган җиремә кайткандай булдым, – ди, яшьле күзләрен сөртеп, Фәймә апа Гайнетдинова. – Безнең гаилә 1936 елны, ачлыктан качып, өч кенә елга дип бирегә килгән, кире кайтырга мөмкинлек булмагандыр инде. Җитмеш алты ел шушында яшибез. Без килгәндә, миңа бер генә яшь булган». Чыгышы белән ул Киров өлкәсенең Нократ Аланы районы Түбән Шөн авылыннан икән. Гомер буе спорт белән шөгыльләнгән. 1959 елда Хабаровскида чаңгы шуу буенча беренчелекне дә ала. Фәймә апа бүген дә ветераннар арасында уза торган ярышларда катнаша икән. Әбиләрнең барысының да безнең белән аралашасылары килә. Хәмидә апа Галәвиева әнә Башкортстан якларыннан. Гомер буе сәүдә тармагында эшләгән. Өч ул тәрбияләп үстергән. Зәмзәмия апа Шәехова Киров өлкәсенең Сосмак авылыннан. Авиация заводында эшләп, лаеклы ялга чыккан. Һәрберсенең үз язмышы, ләкин бер уртаклыклары бар: алар туган җирне, туган туфракны сагынып, җирсеп яшиләр. Менә унөч ел инде «Мәҗлес» дигән клуб оештырып җибәргәннәр. Һәр атнада җомга көн очрашалар, намаз укыйлар, Коръән ашлары уздыралар икән. «Безгә шундый мөмкинлек тудырган Рөстәмебезгә Ходай сәламәтлек, озын гомер бирсен. Эшләре гел уң булсын дип дога кылабыз», – диләр ак яулыклы ак әбиләр. Бу теләкләр – Ерак Көнчыгыш татарлары конгрессы рәисе Рөстәм Шәкүр улы Абдуллинга.

Дөрестән дә, ут уйната торган егетләребезнең берсе ул – Рөстәм. Ул үзе Украинада туып үскән. Ә төп тамыры – Нижгар якларыннан. Галимҗан Ибраһимовча әйтсәм, «ул тормышның төбеннән күтәрелгән». Бүгенге көндә эшмәкәрлек белән шөгыльләнүче бу егет чын күңеле белән милләткә хезмәт итә. Онытылып барган туган телне кабат өйрәнү белән дә мәшгуль. «Теләгем – йөрәгемдә», – ди ул. Менә быел алтынчы тапкыр милли бәйрәмебез Сабан туен уздыру артыннан чаба. Әлеге бәйрәм, инде әйткәнемчә, Рөстәмнең паркында үтә. Озакламый татар ашларыннан авыз итәргә мөмкин булачак ресторан да ачарга җыена ул. Әбиләргә дә җыелырга урын биргән. Хәзер инде мәчеткә җир алганнар, тиздән мәчет төзелешенә дә керешергә планлаштыралар. Эшләгән кешегә эш җитәрлек. Ходай сәламәтлегеннән, халкыннан гына аермасын. Ә кирәк чакта таянырлык терәге – гаиләсе янында Рөстәмнең.

Комсомольск-Амурда без сугыш һәм хезмәт ветераны Хәбибулла абый Мөхәррәмов белән дә аралаштык. Ул сугышның башыннан алып ахырына кадәр узган. Үзе чыгышы белән Ульяновск өлкәсенең Мәләкәс районыннан. «Безнең әти-әниләр гомерләре буе намазны калдырмаган. Безне дә шулай тәрбияләделәр. Аллага шөкер, намаздамын. Сугышка киткәндә, әни миңа догалар язып бирде. Мине шулар саклап, туган илгә исән-сау алып кайтты», – ди Хәбибулла абый. Гомере буе авиация заводында эшләп, лаеклы ялга чыккан сугыш ветеранының теләге бер: «Еллар тыныч, илләр имин булсын иде», – ди ул.

Бу эшлекле сәфәрдә шәһәр башлыклары, милли хәрәкәт активистлары, зыялы татарларыбыз белән дә очрашулар мәгънәле, файдалы узды. Һәркем үзен кызыксындырган, борчыган сорауларны җиткерде, җавап алды. Китапханәдә узган чара Габдулла Тукайның шигырьләре белән кояш баеганда гына тәмамланды. Икенче көнне иртәдән без Ерак Көнчыгышның башкаласы Хабаровскига юл тоттык.

«Халкым минем», 2011, июнь

«ЖЕЛАЮ ОСТАВАТЬСЯ НАРОДОМ!»

(Беседа с губернатором Ульяновской области Сергеем Морозовым)

Ульяновская область… Один из немногих регионов, в котором проживают более ста национальностей без каких-либо серьёзных межэтнических конфликтов. Регион, значительную часть населения которого составляют татары… Об особенностях взаимоотношений разных народов, живущих в области, об особенностях своих личных отношений с татарами с нами поделился глава региона Сергей Иванович Морозов.

* * *

– 11 февраля 2011 года в Уфе под председательством Президента Российской Федерации состоялось заседание Государственного Совета Российской Федерации, на котором обсуждались вопросы межнационального согласия и развития национальных культур. Ульяновская область многонациональна и многоконфессиональна. Серьёзных конфликтов на религиозной и национальной почве не возникало. Как Вы смогли достичь такого положительного результата?

– В первую очередь спасибо вам за хорошую оценку. Действительно, исторически так сложилось, что на территории Ульяновской области проживают представители более ста национальностей. Несмотря на такую полиэтничность, серьёзных конфликтов на национальной и религиозной почве не возникает. Мы этим дорожим. Считаю, что позитивный результат достигнут во многом благодаря эффективному взаимодействию органов власти и национальных объединений. Мы чётко осознаём, что мир и взаимопонимание между всеми ульяновцами – это важнейший фактор не только общественно-политической стабильности, но и социально-экономического благополучия. Поэтому мы стремимся поддерживать все конструктивные инициативы со стороны гражданского общества.

В нашем регионе активно работает Совет национальностей. Это общественный орган, который является действенным механизмом регуляции межнациональной сферы. Возглавляя этот орган, я имею возможность пообщаться с представителями всех национальностей, могу лично выслушать проблемы, которые их беспокоят, или же, наоборот – предложения и советы с их стороны. Национальные общественные объединения активно сотрудничают с органами государственной власти в сфере сохранения и развития национальных культур. Во многом благодаря их усилиям в обществе формируется толерантное отношение к представителям разных этносов. Автономии активно помогают в изучении истории области, этнографии, фольклора и языков.

В ноябре прошлого года Правительство Ульяновской области подписало соглашение с национальными автономиями региона о создании в Ульяновске уникального культурного комплекса «Национальная деревня». На территории комплекса будут построены девять национальных подворий – в том числе татарское. В каждом подворье разместятся этнографический музей, библиотека литературы на родном языке, воскресная школа, кружки по изучению национальных языков и культур, редакции национальных газет, офисы культурно-национальных центров, этнографические экспозиции, ремесленные мастерские и другие объекты, имеющие национальный колорит. Уверен, это будет большим вкладом как в развитие существующих в области национальных культур, так и в укрепление межэтнического мира в регионе.

В нашей области регулярно проводятся Дни национальных культур, фестивали народного творчества. У нас уже есть опыт успешного проведения федерального татарского национального праздника Сабантуй – в 2003 и 2009 годах. А в этом году нам выпала честь провести ещё и всероссийский чувашский национальный праздник Акатуй. Несомненно, подобные мероприятия служат основой для укрепления межэтнического согласия, так как каждый житель и гость региона имеет возможность прикоснуться к культуре народов, живущих рядом с ним.

Кроме того, при поддержке регионального Правительства национальные объединения реализуют в области ряд бизнес-проектов в торговле, сельском хозяйстве, сфере услуг. А это дополнительные поступления в региональный бюджет.

Национальные организации являются проводником в налаживании партнёрских торгово-экономических связей Ульяновской области не только с другими регионами России, но и зарубежными странами. Их роль велика также в образовательной сфере. По их инициативе в области реализуются образовательные программы, направленные на сплочение интернациональной молодёжи.

– Принятый в прошлом году закон Ульяновской области «О государственной поддержке национально-культурных автономий в Ульяновской области» создаёт большие возможности для получения национального образования. Хотелось бы более подробно узнать об этом.

– Отмечу, что закон о поддержке автономий принимался в первую очередь с целью сохранения национальной самобытности, изучения и развития национальных культур. А как сделать это без развития национального образования, которое является основным гарантом изучения и сохранения национального языка?

Уже с 90-х годов в регионе ведётся активная работа по его развитию. Тогда обучение национальным языкам было доступно лишь в 20 школах области. Сегодня только татарский язык преподаётся почти в 190 школах, в 4 – сразу несколько предметов ведутся на татарском языке. Более 60 % татарских ребятишек обучаются сегодня родному языку в школах города и области.

Отрадно, что родной язык имеют возможность изучать в областных образовательных учреждениях не только татарские ребятишки. В ряде школ также преподаётся чувашский и мордовский языки. А азербайджанцы, армяне и евреи могут изучать или углублять знания родного языка через сеть воскресных школ.

Безусловно, роль национально-культурных автономий в развитии национального образования огромна. Они постоянно взаимодействуют с учреждениями образования и культуры, организуют совместные мероприятия и для детей, и для молодёжи, и для людей старшего поколения. Всё это наилучшим образом сказывается на сохранении культурного потенциала народов, проживающих на территории Ульяновской области.

Особо хочу отметить работу татарской автономии. Недавно у неё сменилось руководство, вследствие чего организация значительно повысила свою активность. В районах возобновились дни татарского языка и культуры, открываются выставки народных умельцев нашего региона. В этом году прошёл целый цикл мероприятий, приуроченных к 125-летию великого татарского поэта Габдуллы Тукая, памятник которому был установлен буквально месяц назад в одной из татарских школ г. Димитровграда. Отмечу, что в регионе уже установлены памятники нескольким выдающимся представителям разных народов, проживающих в Ульяновской области. Вы можете увидеть здесь монументы в честь азербайджанских деятелей Гейдара Алиева и Наримана Нариманова, армянина Гаи Дмитриевича Гая; мордвину Эрзе, чувашскому просветителю Ивану Яковлеву, булгарскому поэту Кул Гали, вьетнамскому общественнику Хо Ши Мину и многим др.

Мы видим, что татары не только стали чаще проводить свои национальные праздники. Общими усилиями они преобразили Центр татарской культуры, который в прошлом году отметил свое 15-летие. Провели ряд мероприятий межрегионального уровня. Причём молодёжь не отстаёт – в регионе работают сразу несколько общественных организаций, объединяющих молодое поколение татар. Ребята глубже погружаются в родную культуру, транслируя её затем своим сверстникам, тем самым передавая особенности татарской нации.

Уверен, не последнюю роль в развитии национального образования играют также средства массовой информации, выходящие на народных языках. В нашем регионе крайне популярны национальные телепередачи и газеты. С 1990 года при поддержке областного Правительства мы издаём газету «Өмет», по телевидению выходит передача «Чишмә», которые вносят свой неоценимый вклад в сохранение татарской культуры в нашем многонациональном крае.

– В Ульяновской области в 2003 и 2009 годах с большим размахом и на высоком организационном уровне были проведены Всероссийские Сабантуи. Что бы Вы посоветовали тем регионам, которым предстоит провести национальные праздники такого уровня?

– Залог успеха прошедших в Ульяновской области крупнейших культурных мероприятий я вижу в той структуре межнациональных отношений, которые сложились в нашем регионе за долгие-долгие годы, в системе отношений власти с нашими национальными объединениями. Провести народный праздник без народа невозможно. Только непосредственные носители той или иной национальной культуры могут подсказать, как должно проводиться такое мероприятие, рассказать о его истории, особенностях, дать ценную информацию о традициях, обычаях народа и так далее. Безусловно, некоторый опыт в проведении национальных праздников у нас уже есть: ежегодно в регионе широко отмечается татарский Сабантуй, чувашский Акатуй, мордовский Мосторовань морот, еврейские, азербайджанские, армянские праздники… Однако мероприятие федерального масштаба требуют иного организационного подхода. Нами было налажено тесное взаимодействие с Республикой Татарстан, которая помогла в организации культурной составляющей праздничной программы. К работе подключились не только национальные автономии (и не только татарские). Всё бизнес-сообщество, преуспевающие предприниматели из числа татар также не остались в стороне, организовав сбор средств на подготовку области к приёму гостей со всей России. Значительную работу проделали муниципальные образования Ульяновской области. Между ними была распределена нагрузка по работе с иногородними делегациями. Кроме того, каждый район области также готовился к празднику: приводили в соответствие архитектурный облик, организовывали мероприятия. Весь регион сработал просто как один единый организм. И в этом, наверное, заключается моя основная рекомендация – не действовать разрозненно и активно прислушиваться к жителям своего региона.

– Сергей Иванович, предположим, если Вам предложат стать губернатором Сан-Франциско, Алтайского края или Ульяновской области, что бы Вы выбрали и почему?

– Без сомнения, мне было бы интересно поработать и в Сан-Франциско, и в Алтайском крае – это был бы прекрасный опыт управленческой деятельности. Но я уже свой выбор сделал в 2004 году, когда выдвинул свою кандидатуру на пост губернатора Ульяновской области. Я здесь родился и вырос, здесь живёт моя мама, родственники. Похоронен отец. Я очень хочу сделать свою родину процветающим регионом, регионом-лидером, куда бы стремились приезжать люди.

– Мы хорошо знаем, что Вы трепетно, с большим уважением относитесь к татарскому народу. С чем связаны эти чувства? А Вы чувствуете взаимность?

– Подчеркну, что я в равной степени с большим уважением отношусь ко всем народам, проживающим на территории Ульяновской области. Ведь каждый из них не только обладает самобытной культурой, но и вносит неоценимый вклад в развитие нашего региона. Что касается татар, то это один из трёх крупнейших народов из числа тех, которые исторически населяют Симбирский край. И, безусловно, это сказывается на всех сторонах жизни области.

Что мне действительно нравится в татарах, так это предприимчивость, ловкость ума и удивительная сплочённость, которая должна бы послужить примером всем нам.

Не надо ходить далеко за примерами, подтверждающими мои слова. Я регулярно встречаюсь с членами организации татарских бизнесменов «Сембер». Недавно мы подписали соглашение о мерах по повышению уровня жизни работающих граждан. Кроме того, мы обсудили и пришли к согласию по многим важным вопросам. Это и поддержка малого и среднего бизнеса, и реализация инвестиционных проектов, и формирование национальной культуры.

Не менее активны татарские народные творческие коллективы. В прошлом году мы отметили 15-летие Центра татарской культуры. Отрадно, что инициатива по созданию этого центра исходила от самих татар: они нашли здание, привели его в порядок и не дают ему простаивать. Теперь здесь постоянно проходят различные мероприятия, встречи, выставки, национальные праздники, сюда приезжают татарские деятели культуры из соседних регионов. А недавно при Центре, по инициативе татарской автономии, создан Музей татарского языка и культуры. В мае этого года впервые проведён областной фестиваль «Играй, гармонь симбирская!» («Уйна, Сембер гармуны!») в честь выдающегося гармониста, народного артиста Татарстана, нашего земляка Файзуллы Туишева.

Безусловно, огромный вклад в сохранение и развитие татарской культуры вносит национальная автономия. Два года назад мы уже второй раз принимали федеральный Сабантуй. Меня порадовало, что весь татарский народ объединился вокруг подготовки и проведения праздника. Не только горожане, но и жители сельских районов приняли самое активное участие в мероприятиях. Помогали, организовывали, собирали деньги, приводили в порядок, украшали – в общем, равнодушных не было!

– В XVIII веке Симбирская губерния славилась мануфактурами известных промышленников Акчуриных. Нам известно, что здания этих мануфактур, родовые усадьбы и подсобные помещения сохранились до наших времён. Не планируете ли придать этим строениям статус памятников историко-культурного значения?

– Действительно, в области много таких зданий, и мы уже позаботились о том, чтобы сохранить это наследие для потомков. Так, в список объектов культурного наследия с 1999 года внесён целый ряд памятников истории и культуры, связанных с родом Акчуриных. Например, в городе Барыше есть Гурьевская усадьба – это господский дом фабриканта Кроткова (Акчурина), а также Гурьевская суконная фабрика, основанная помещиком Кротковым. В Барышском районе, в Старотимошкино сохранились: здание корпуса промышленной суконной фабрики Акчурина, жилой дом фабрикантов Акчуриных, их усадьба с парком. В самом городе Ульяновске на улицах Ленина, Железной Дивизии, Федерации располагаются дома, связанные с семейством Акчуриных, и мечеть, которую они посещали.

В Новоспасском районе (село Фабричные Выселки) находится Ансамбль суконной фабрики купца Акчурина – здания конторы, главного корпуса, обойного цеха и мастерских, а также пруд конца XIX века.

– Что бы Вы пожелали татарскому народу, проживающему в других регионах Российской Федерации?

– Приезжайте в Ульяновскую область! А если серьёзно, то моё главное пожелание – оставайтесь НАРОДОМ. В современном поликультурном сообществе очень важно сохранить свою национальную самобытность и донести её до потомков. Без этого невозможно сохранение социальной стабильности, основанной во многом на самосознании жителей. Человек должен ощущать себя частью крепкого народа, частью сильного государства. Необходимо поддерживать связи с представителями своего народа, проживающими в других регионах России или даже за рубежом. Мероприятия, подобные федеральному Сабантую, дают для этого отличную возможность.

Россия – одна из самых многонациональных стран мира. И в этом её богатство. Каждый из нас должен стремиться к его сохранению и преумножению. А учитывая, что татарский народ занимает в России второе место по численности, то без его участия в этом процессе не обойтись.

Ну и, конечно, желаю самых элементарных, но необходимых каждому человеку вещей – здоровья, благополучия и, наверное, терпения.

«Халкым минем», 2011, ноябрь

БЕР ГАСЫРЛЫК СОЛОУХА

Солоуха авылы Татарстаннан берничә мең километр ераклыкта, Красноярск краеның Пиров районында, табигатьнең искиткеч гүзәл почмагында урнашкан. Язын авыл ап-ак шомырт чәчәкләренә күмелә. Аннан бер-бер артлы миләш, балан, алмагачлар чәчәк ата. Бу вакытта Солоуха хуш искә төренә…

Бу гел алай булмаган. Моннан йөз ел элек бу җирләрдә урман шаулаган. Нарат, юкә, чыршы, каен агачлары үскән. 1910 елда, Столыпин реформасы чорында, Казан губернасының Мамадыш өязеннән Якуб Яхин дигән татар егете бу яклар белән танышырга килә. Биредәге куе урман, гаҗәеп матур табигатьне ул да бик ошата, бу хакта, кайтып, якташларына да сөйли, һәм 1911 елда алар, туган авылларын калдырып, берничә гаилә бай Себер җиренә күченәләр. Соңрак алар артыннан башкалар да кузгала. Шулай итеп, бу якларда татар авылы калка, яңа тормыш башлана. Башта алар тайганы кисәләр, агачларны төплиләр, яндыралар – үзләренә чәчү өчен кыр, көтүлек җирләре әзерлиләр, яхшы бүрәнәләрдән йортлар салалар. Шулай, әкренләп, Себер тормышына кереп китәләр. Авыл үсә, йортлар калка, балалар туа. Татарстаннан күченгән татарлар үзләре белән дин, гореф-гадәт, йолаларны да алып киләләр. Мәчет төзиләр, мәктәпкә нигез салалар.

Авылга беренче казык кагылган көннән соң бер гасыр гомер узган. 9 июль көнне Солоуха авылы халкы, җыелышып, шушы зур тантананы бәйрәм итте. Бу матур чарада миңа да катнашу насыйп булды. Казаннан – Мәскәүгә, Мәскәүдән Красноярскига очып, Себер җиренә аяк бастык. Аэропортка ук килеп каршы алган «Яр» край Татар милли-мәдәни автономиясе рәисе Вәгыйз Фәйзуллин безне иң элек үзенең туган авылына алып китте.

Красноярск краенда 46 мең татар яши. Сугышка кадәр анда 72 татар авылы булса, бүген аларның саны 40 тан узмый. Солоухага гына түгел, биредәге авылларның күбесенә Татарстаннан килеп нигез салганнар икән. Вәгыйз әфәнде әкрен генә сөйләп, таныштырып бара, мин исә сокланып тирә-юньне, урманны күзәтәм. Төз наратлар «хуш килдегез!» дип каршы алалар да «хәерле юл!» теләп озата баралар кебек тоела…

– Безнең яктагы борынгы мәчетләрнең берсе Казанка авылында урнашкан, теләсәгез алып керәм, күрсәтәм, – ди озатучыбыз.

Без, әлбәттә, бик теләп ризалашабыз.

Казанка авылына 1908 елда нигез салынган. Бирегә татарлар Татарстанның Бөгелмә, Чирмешән якларыннан күчеп килгәннәр. Килеп урнашуларына ике ел узуга, ике катлы мәһабәт мәчет бинасын да төзеп куйганнар. Совет елларында башка җирләрдәгечә аның да манарасы киселгән, һәм ул мәктәп булып хезмәт иткән. Авыл халкы кимеп, балалар саны азайгач, мәктәпне япканнар. Балалар хәзер 3 чакрым ераклыктагы күрше Югары Казанка авылына йөреп укыйлар икән. Бүгенге көндә Казанка авылында 170 кеше яши. Ә җәен халык саны арта, диделәр, чөнки шәһәрдә яшәүчеләр әби-бабалары янына оныкларын кайтаралар.

Менә шул мәчет берничә ел буш торгач, авылда мәрхәмәтле егет табыла: бинаны төзекләндерү эшенә Илдус Гәрәев алына. Нигезен ныгыта, эчен һәм тышкы ягын бик яхшы хәлгә китерә, әлбәттә, аңа башка авылдашлары да ярдәм итә. Илдус үзе урман эше белән шөгыльләнә, Красноярскида яши. Казанка – әнисенең туган авылы. Мәчеттә мәдрәсәгә, шулай ук авыл музеена да урын табылган. Бүгенге көндә бу мәчеттә җиде кеше эшли. Илдус Гәрәев аларның барысына да хезмәт хакы түләп тора. Менә шундый игелекле якташларына авыл халкы чын күңелдән рәхмәт укый.

Ислам дине нигезләрен, татар, гарәп телләренә авылдашларын Галия апа Әхмәтшина өйрәтә икән. «Без шәһәрдә яшәдек. Шунда мин мәдрәсәгә йөреп гарәп телен, дин тарихын өйрәндем. Лаеклы ялга чыккач, туган авылга кайттык. Менә ике ел мәдрәсәдә укытучы булып эшлим», – дип сөйләде Галия апа. Ул безне үзе пешергән тәмле пәрәмәчләр белән дә сыйлады әле.

Казанка авылының матур, бай табигатенә сокланып, матур итеп яши белгәннәренә, туган телне, динне, гореф-гадәтләребезне саклаганнарына рәхмәт әйтеп, юлыбызны дәвам иттек. Инде алдан әйткәнемчә, безне Солоуха авылында көтәләр иде. Шулай да эрбет урманына кереп, андагы саф һаваны сулап чыкмыйча булдыра алмадык. Биек, мәһабәт, төз булып үскән бу эрбет агачлары ерактан караганда ылыслары белән кулны чәнечтерер кебек тоелса да, аларның бик йомшак булуларын күреп шаккаттым.

Ниһаять, 300 чакрым юлны узып, Солоуха авылына килеп җиттек. Монда бәйрәмгә әзерлек эшләре гөрли. Безне «Рассвет» күмәк хуҗалыгы җитәкчесе Вәзир Әминаев һәм авыл башлыгы Рафаил Гинатулловлар кадерле кунакларыдай каршы алдылар. Мин шунда ук аларның нәкъ безнеңчә, татарча матур итеп сөйләшүләренә игътибар иттем. Күңелгә шундый рәхәт булып китте. Туган телебезне бозмыйча, матур итеп саклаганнарына рәхмәт!

Безне сиксән җиде яшьлек Гөлфизә апа Ганиевага фатирга урнаштырдылар. Без аны авылның ак әбие дип атадык. Өендәге чисталык, пөхтәлектән теләсә кем үрнәк алырлык. Авыл халкы аны хөрмәтләп, яратып Гөлфизәттәй дип йөртә. Тормышның авырлыгын күп күргән ул. Кулак дип, әтисен сөргәннәр, ачлык-ялангачлыкны шактый татыган. Рәшит атлы егеткә тормышка чыгып, сигез бала тәрбияләп үстергән. Кызганыч, аларның инде икесе гүр иясе булган. Үзеннән алда гүргә баласы кергән ананың хәсрәтеннән дә зуррак хәсрәт юк… Бүгенге көндә Гөлфизәттәй берүзе яши. Аның егерме дүрт оныгы, унтугыз оныкчыгы бар. Һәрберсе килеп, кайтып хәлен белеп торалар. Ул бакчасында бәрәңге, суган, кыяр үстерә, урманга җиләккә йөри. Узган ел адашкан. Бөтен авыл белән эзләгәннәр үзен. «Мылтыкка кадәр атканнар, колак ишетмәгәч, мин дә ишетмәгән инде», – дип кеткелдәп көлә Гөлфизәттәй. Икенче көнне үзе юлны табып кайткан. Киткәндә, аркабыздан сөеп, хәерле юл теләп, Татарстанга сәлам әйтеп калды.

Авыл башлыгы Рафаил абый туган авылы белән чын күңелдән горурлана. Аларның гаиләсе Солоухага 1965 елда Чувашиянең Комсомол районы Әлебаш авылыннан күчеп килә. Хәзер инде бу нәсел әлеге авылда чын-чынлап тамыр җибәргән.

Солоуха – нык авыл. Моннан йөз ел элек салынган йортлар да бар анда. Юан-юан бүрәнәле зур, иркен йортлар… Шуңа да игътибар иттем: һәркемнең ишегалдында тагын бер кечкенә икенче өй дә бар. Анысын мал өе дип атыйлар икән.

Бүгенге көндә авылда 200 дән артык кеше яши. Тугызъеллык мәктәп, клуб, кибетләр халыкка хезмәт күрсәтә. «Рассвет» күмәк хуҗалыгы эшли. 1000 гектар чәчүлек җирләре, терлек фермасы, умарталыклары бар. Хужалык рәисе Вәзир Әминаев, үзе яшь кенә булса да, инде «Рассвет» белән унике ел җитәкчелек итә. Аграр университет тәмамлаганнан соң, әти-әнисенең чакыруы буенча, ул кабат туган авылына әйләнеп кайта һәм ялгышмый. Тырыш, эшчән, булдыклы икәнен күреп, егерме биш яшендә үк авылдашлары аны колхоз рәисе итеп сайлап куйганнар. Ике улы үсеп килә. Вәзирләр үзләре исә гаиләдә җиде туган үскәннәр. Әтисе Вәгыйз абый белән әнисе Нурфига апа да исән-саулар. Без Солоухада булган көнне алар армиядән төпчек уллары Рамилне каршыладылар.

Наилә апа һәм Салих абый Баһаветдиновлар гаиләсе белән дә таныштык без. Наилә апа үзе – Мордовиядән, милләте буенча мордва. Аның әти-әнисе кушкан аты – Лидия. Моннан кырык биш еллар чамасы элек алар гаиләләре белән Солоухага күченәләр. Биредә ул Салих исемле егет белән танышып гаилә кора, ислам динен кабул итә. «Баштарак каенанам татарча берәр әйбер сораса, аңламыйча, әллә ниләр бирә идем. Кирәк булгач, ике ел эчендә татарчага ныклап өйрәнеп беттем. Инде Салих белән кырык биш ел бергә яшибез, Аллага шөкер. Бик тату гомер иттек, мин аның бер генә авыр сүз әйткәнен дә хәтерләмим. Каенанам белән дә дус тордык. Үлгәндә, Салихка: «Киленне йөрәгең белән сакла», – диде. Биш бала үстердек – Сәвия, Гөлфирә, Гөлүсә, Юлия, Рафис. Аллага шөкер, һәрбер балабызга да корбан чалдык. Ураза тотам, Коръән ашлары укытабыз», – дип сөйли Наилә апа. Ирле-хатынлы гомер буе колхозда эшләгәннәр. Салих абый – алдынгы механизатор, ә Наилә апа фермада хезмәт иткән. Район Советы депутаты булган. Хәзер инде икесе дә ялда. Унбер оныклары, бер оныкчыкларына куанып гомер итә Баһаветдиновлар.

Менә шундый уңган, булган милләттәшләребез яшәгән Солоуханың юбилее тантанасы уңаеннан туган авылларына Россиянең төрле төбәкләреннән – Омск, Красноярск, Новосибирск, Лесосибирск һәм тирә-күрше авылларда яшәүче авылдашлар җыелды. Иң беренче итеп 1941–1945 елларда Бөек Ватан сугышында катнашучылар хөрмәтенә мемориаль һәйкәл ачылу тантанасы узды. Аны салуда башлап йөргән кеше – шушы авылда туган, бүгенге көндә Красноярскида яшәүче Вәгыйз Фәйзуллин. Әлбәттә, бу изге эштә аңа авылдашлары, башка мәрхәмәтле егетләр дә ярдәм иткән. Солоухадан сугышка 92 кеше киткән, шуларның 47 се кире әйләнеп кайтмаган. Алар рухына бөтен авыл халкы җыелып намаз укыды, дога кылды. Бәйрәмгә җыелганнарны крайның мөфтие Гаяз хәзрәт тә сәламләде. Бүгенге көндә авылда исән-сау булган бердәнбер ветеран – туксан яшьлек Ислам абый Зарипов. Ул фронтка сугыш башлануга – 1941 елда ук китә. Шул китүдән туган авылына 1950 елда гына әйләнеп кайта. 1953 елда авылның Гөлбикә исемле бер чибәре белән гаилә корып җибәрә. Менә илле җиде ел алар иңне иңгә куеп гомер итәләр. Дүрт бала тәрбияләп үстергәннәр. Ислам абый үзе гомер буе умартачы булып эшләгән. «Үз гомеремдә аракы эчмәдем, тәмәке тартмадым», – ди. Җыелган халык алдында чыгыш ясап, авылны таркатмый-бетерми яшәткән авылдашларына ул чын күңеленнән рәхмәт әйтте. Шуннан соң Солоуха авылы халкы һәйкәл кырыена агач утыртты. Бәйрәмдә Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты рәисе, Татарстанның Дәүләт Советы депутаты Ринат Закировның котлавы да яңгырады. Авыл халкын бәйрәмнәре белән тәбрикләргә Красноярск краеның авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек министры урынбасары Александр Походин, Пиров районы башлыгы Александр Евсеев, край думасы депутатлары да килгән иде. Тантана котлау, җыр-бию белән бергә үрелеп барды. Әлеге авыл, биредә яшәүче татарлар турында «Халкым минем» тапшыруына да сюжетлар ясалды. Ул «Татарстан – Яңа гасыр» телевидениесе аша тамашачыларга күрсәтеләчәк.

«Халкым минем», 2011, июль