Kitabı oxu: «İran inqilabı və azadlıq hərəkatları»

 
Nə yatmısan, qoca vulkan, səninləyəm!
Ayağa dur, Azərbaycan, səninləyəm!
Səndən qeyri biz hər şeyi bölə billik!
Səndən qeyri biz hamımız ölə billik!
 

Məmməd Araz

Bu kitabımı İran inqilabı və azadlıq hərəkatları uğrunda canlarından keçən, adları bilinən və bilinməyən əziz şəhidlərə və hazırda İranda şahənşah Məhəmməd Rzanınzindanlarında inləyən azadlıq əsgərlərinə ithaf edirəm.

Hüseyn Baykara

Kitab Şuşada tanınmış və şərəfli yol keçmiş Şirinbəylilər nəslinin nümayəndələrinə ithaf olunur

Milli istiqlal nəzəriyyəçisi Hüseyn Baykara

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi ölkəmizdə müstəqil dövlətçilik ideyasının formalaşması, həyata keçirilməsi, yaşadılması və yenidən bərpa olunsmasının bir əsrlik tarixi salnaməsinin böyük bir dövrünün yekunudur. Doğrudur, Azərbaycanda istiqlal ideyası XIX əsrdən etibarən müxtəlif formada ifadə olunmuşdu. Lakin XX əsrin əvvəllərində baş vermiş böyük ictimai-siyasi hadisələr azadlıq arzusunu real milli istiqlal uğrunda mübarizə formasına gətirib çıxarmışdır.

Bütün türk-müsəlman dünyasında birinci müstəqil dövlət olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti azadlıq ideyasının arzudan gerçəkliyə çevrilməsinin real nümunəsidir. Qısa müddət fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ölkəmizdə dövlət müstəqilliyinin bünövrəsidir. Xalqımızın ümummilli lideri Heydər Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli dövlətçilik tariximizdəki roluna yüksək qiymət vermişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyinin qeyd ounması haqqında Sərəncamı dövlət müstəqilliyi ənənələrinə verilmiş yüksək siyasi qiymətin ifadəsi olmaqla bərabər, həm də ölkəmizdə müstəqil dövlətin daha da inkişaf etdirilib möhkəmləndirilməsi üçün keçilmiş yolun dərindən təhlil edilib dəyərləndirilməsinə, ibrətamiz dərslərinin öyrənilməsinə, istiqlal mücahidlərinin xatirəsinə ehtiram göstərilməsinə işıq salan mühüm əhəmiyyətə malik sənəddir.

Tərcümeyi-hal göstəricilərinə görə Hüseyn Baykara (1904-1984) Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından olmasa da, müstəqil dövlətçiliyimizin tarixində şərəfli yer tutmuş bu tarixi hadisənin tərəfdarlarından və təəssübkeşlərindən biri kimi tanınmışdır. Gənc yaşlarında ikən istiqlalçı baxışları ilə diqqəti cəlb edən bu vətənpərvər Azərbaycan ziyalısı Türkiyədə siyasi mühacirətdə yaşamış, vətənpərvər bir azərbaycanlı olaraq milli istiqlal sevdasını həmişə uca tutmuş və təbliğ etmişdir. İstanbul Universitetində mükəmməl hüquq təhsili almış Hüseyn Baykara Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin və onun qurucularının fəaliyyətini siyasi-hüquqi cəhətdən təhlil edib sistemli şəkildə dəyərləndirmişdir. O, Azərbaycan siyasi mühacirətinin nəzəriyyəçi qolunu təmsil etmiş, milli istiqlalçılığa dair baxışlar sisteminin formalaşdırılması yollarında fədakarlıqla xidmət göstərmişdir. Bu mənada Hüseyn Baykara milli dövlətçiliyin tarixini və nəzəriyyəsini dərindən mənimsəyib öyrənmiş tanınmış mühacir Azərbaycan ziyalısıdır. O, ölkədə və mühacirətdə ilk dəfə olaraq Azərbaycan milli istiqlalçılarının elmi təsnifatını vermişdir. Hüseyn Baykarının müəyyən etdiyi siyasi istiqlal nəzəriyyəsi milli istiqlala gələn yolların geniş cəbhəsinin aydın surətdə dərk olunmasına işıq salır. Onun XX əsrin əvvəllərindəki azadlıq hərəkatının müxtəlif qütbləri haqqındakı baxışları mükəmməl siyasi-elmi təsnifatdır. Hüseyn Baykaranın Əhməd Ağaoğlunun islamçı, Əlibəy Hüseynzadənin türkçü-turançı, Məmməd Əmin Rəsulzadənin sosial-demokrat, Əlimərdan bəy Topçubaşovun liberal-demokrat olmalarına dair mülahizələri istiqlal mübarizəsinin çoxqütblü inkişafının mükəmməl bir modelidir. Eyni zamanda o, milli istiqlal ideyasının ümmətçilikdən – milliyyətçiliyə və azərbaycançılığa doğru təkamül proseslərinin də obyektiv siyasi təsnifatını yaratmışdır. Bu fikirlər öz dövrü üçün yeni olduğu kimi, bu gün üçün də aktual və əhəmiyyətlidir. Azərbaycan milli istiqlalının tarixi inkişaf yolunun mahiyyətini dərindən dərk və şərh etmək baxımından Hüseyn Baykaranın baxışları müasir dövrdə də diqqəti cəlb edən əhəmiyyətli nəzəri qənaətlərdir.

Siyasi istiqlal düşüncəsi ilə istiqlalçı ədəbiyyatın qarşılıqlı üzvi əlaqəsi haqqında da Hüseyn Baykaranın baxışları obyektiv və cəlbedicidir. Onun fikrincə milli azadlıq hərəkatında ədəbi hərəkat siyasi mübarizəyə dəstək verərək onu tamamlamış və daha da inkişaf etməsinə ciddi təsir göstərmişdir. Hüseyn Baykaranın XX əsrin əvvəllərindəki ədəbi hərəkatı realizm və romantizm cəbhələri üzrə təsnif etməsi elmi cəhətdən obyektiv qənaətləri ifadə edir. Ədəbiyyatda romantizmi və realist cəbhəni təmsil edənlərin fərqli mövqelərini müəyyən etmək baxımından da Hüseyn Baykaranın mülahizələri əsaslı və inandırıcıdır: “Romantiklər cəmiyyətin yaralarını sağaltmağa çalışırdılar. Realistlər isə cəmiyyətin yarasına doğrudan-doğruya neştərlər batırır və axan irini təmizləyərək cəmiyyətin yaralarını sağaltmaq üçün çalışırdılar”. O, haqlı olaraq Azərbaycan yazıçı və şairlərinin öz əsərlərində xalqın milli azadlıq arzusunu, istiqlal ideyalarını həyata keçirmək uğrunda mübarizəni irəli aparan millət qəhrəmanlarını tərənnüm etməsini milli istiqlala əsl xidmət kimi qiymətləndirmişdir.

Hüseyn Baykara siyasi baxışlarına görə milli istiqlalçı, idealı etibarilə azərbaycançı idi. O, azərbaycançılığın kamil bir ideoloqu olmuş, həyatının sonuna qədər bu ideala sadiq qalmışdır. Hüseyn Baykaranın əsərləri müasir dövrdə müstəqil dövlətçilik və azərbaycançılıq ideyalarına sədaqət düşüncəsini daha da dərinləşdirib möhkəmləndirən tarixi-nəzəri irs kimi qiymətli mənbələrdir. Bu əsərlər Azərbaycan milli istiqlalının tarixi dərslərini və nəzəri təcrübəsini yeni nəsillərə çatdırmaq və milli dövlətçilik düşüncəsi aşılamaq baxımından da müasir səslənir.

Təqdim olunan kitab Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən müstəqil Azərbaycan Respublikasına qədər keçirilmiş şərəfli yolun məsuliyyətli və ibrətamiz dərslərini diqqət mərkəzinə çəkmək və daha böyük gələcəyə işıq salmaq baxımından xüsusi aktuallığa malikdir.

İsa HƏBİBBƏYLİ

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, akademik 3 dekabr 2017-ci il

İran xalqlarının azadlıq hərəkatlarından danışan kitab

Hüseyn Baykaranın oxuculara təqdim olunan “İran inqilabları və azadlıq hərəkatları” (İstanbul, 1978) adlı kitabı İranda İslam inqilabı ərəfəsində (1978-ci ilin mart ayı) yazılmışdır. Yazılmasından, təqribən, 40 il keçməsinə baxmayaraq, bu əsər öz siyasi dəyərini və aktuallığını saxlamışdır. Əsərin vətəndən uzaq düşmüş, lakin bütöv Azərbaycan istəyi ilə bir dissident tərəfindən yazıldığını və son illərdə bu mövzuda çoxsaylı elmi konfranslar, kitab və məqalənin onun tədqiqat imkanlarından kənarda qalmasını nəzərə alsaq, mövcud mənbələrlə bu insanın çox iş gördüyünü etiraf etməliyik.

Hüseyn Baykaranın bu kitabında XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq 1978-1979-cu illərdə İranda şahlıq rejiminin devrilməsinə kimi olan bir dövrdə xronoloji ardıcıllıqla bu ölkədə baş verən inqilablar barədə məlumat verilir, onların məram və məqsədi, forma və məzmunu, hərəkətverici qüvvələri, xalqa və cəmiyyətə xidmətinin nəticələri məntiq çərçivəsində oxucular üçün şərh edilir və təqdim olunur.

H.Baykaranın bu kitabı yazmaqda məqsədi qeyd olunan dövrdə İranda sözügedən tarixi hadisələrin dərin tədqiqi və analizini aparmaq olmamışdır. Onun əsas məqsədi regionda yaşayan və eyni soykökdən olan Türkiyə, İran və Azərbaycan türklərinin milli-azadlıq hərəkatlarında olan oxşar xüsusiyyətləri, xüsusilə də milli zəmində olan istəklərini ortaya qoymaqla bu oxşar milli zəmin üzərində onları Qərbin, Amerikanın və Rusiyanın regionda istismar, zülm və işğalçılıq siyasətinə qarşı milli birliyə və bütövlüyə, qarşılıqlı anlaşma və birgə hərəkət xətti seçib hazırlamağa çağırış olmuşdur.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Türkiyə və orada yaşayan soydaşlarımız üçün H.Baykaranın bu kitabının böyük maarifçilik əhəmiyyəti olmuş və bu gün də vardır. Türkiyədə bu gün də İranın inzibati-ərazi bölgüsü, əhalisinin milli tərkibi və məskunlaşdıqları ərazilər, milli münasibətlər və istəklər, milli zəmində baş verən hadisələr, bu ölkənin tarixi, iqtisadi-ictimai, mədəni-ədəbi durumu və inkişafı, xüsusilə də türklərin bu ölkənin xalq təsərrüfatında və idarəçilik sistemində, orduda çəkisi barədə məlumatları çox azdır və ya bəsitdir. H.Baykara sözügedən əsərinə yazdığı ön sözdə bu barədə yazır: “Uzun sərhəddi ilə Türkiyəyə qonşu olan bir İran dövləti, bir də İran xalqları var. Şahənşah Məhəmməd Rza tərəfindən idarə olunan bu ölkə dünya üçün bir qapalı qutu kimidir. …Bu səbəbdəndir ki, bir türk ziyalısı İran haqqında heç nə bilmir. Yenə də bu səbəbdəndir ki, İrandan söz açılanda bir türk ziyalısı İranı köhnədənqalma Qərb-Şərq anlayışı çərçivəsində dəyərləndirərək ağzına gələni danışır”. Kitabın yazılışında istifadə olunmuş ədəbiyyat siyahısı göstərir ki, müəllif ancaq 1978-ci il İran inqilabına qədər mövcud olmuş mənbə və ədəbiyyatlardan faydalanaraq bu kitabı yazmışdır.

Kitaba yazdığı “Ön söz”də də müəllif etiraf edir ki, kitabı yazmağa başladığı zaman çox çətinlik çəkəcəyini bilmişdir. Belə ki, müəllif İran inqilabı haqqında qələmə alınmış çox mükəmməl və gözəl əsərlərin mövcudluğunu qeyd etməklə etiraf edir ki, əsəri yazdığı zaman Türkiyədə onları əldə etmək onun üçün çox çətin olmuşdur.

Bu baxımdan kitabda toxunulmuş məsələləri indiki baxımdan təkmil, hərtərəfli, geniş səpkili, sanballı bir iş kimi qiymətləndirmək mümkünsüz bir işdir. Məlum olduğu kimi, sovetlərin devrilməsi və XX əsrin 70-ci illərində İrandakı durumun dəyişməsi ilə bağlı müəllifin bu kitabda toxunduğu məsələlərə aid hazırda çoxsaylı kitablar, məqalələr, sənədlər, xatirələr və s. işıq üzü görmüş, dəyərli əsərlər yazılmışdır.

Əslində bu kitabın çapı və təbliği region ölkələri, xüsusilə Türkiyə, İran və Azərbaycan türklərinin bir-biri barədə daha geniş və ətraflı məlumat əldə etmələri, bir-birini daha dərindən tanımaları və bu zəmin əsasında hərtərəfli qarşılıqlı iqtisadi-ticarət və eyni zamanda mədəni-ədəbi əlaqələr qurmağa təşviq olunmaları baxımından çox əhəmiyyətli bir vəsaitdir.

“İran İnqilabının inanc qaynaqları” bölümündə İran inqilabının başlıca ideoloji qaynağı olan İslam dininin şiəlik qolundan danışan H.Baykara İmam Hüseynlə Yezid arasında baş vermiş fikir ayrılığını diqqətə çəkir və buradaca siyasi bir təsnifatı ortaya qoyur, onu müasir mühitə tətbiq etməyə səy göstərir. Belə ki, müəllif adıgedən kitabında Peyğəmbərdən sonra xəlifə Əbu Bəkr, Ömər, Osman, Əli və İmam Hüseynin hakimiyyətinin xalqçılığa, demokratiyaya söykəndiyi fikrini irəli sürür və qeyd edir ki, İslamda bu zamana kimi soy-qəbilə üstünlüyü, əsilzadəlik ideyası yox idi. Lakin bundan sonra İmam Hüseyn və məsləkdaşları üzərində qələbə qazanaraq onları qətlə yetirən Yezid mənsub olduğu Üməyyə ailəsinin əsilzadəliyini, üstünlüyünü iddia etmiş, yaxın qohumlara böyük vəzifələr vermiş atası Muaviyənin yolunu gedərək öz hakimiyyətini də istibdad və zülm metodları ilə davam etdirmiş, öz ailə və nəslinin üstünlüyünü digər ərəb qəbilələrinə də qəbul etdirmişdir.

İslamdakı bu iki mövqeyi qarşılaşdıran H.Baykara bu gün İranda birincinin, yəni xalqçılıq və demokratiyanın deyil, sonuncunun – əsilzadəliyin və sülalə üstünlüyünün hakimiyyətin əsas ideoloji qaynağı olduğunu ortaya qoyur. Belə ki, o “İranda babilik hərəkatı” bölməsində ortaya qoyduğu mövqeyini bu cür təsdiqlyir: “İranda hakim təbəqə dövlət məmurları, cahil, xeyir güdən mollalar və axundlar idi. Belə ki, hakimiyyət şah və onun sarayı da daxil olmaqla ruhani deyilən bu xain qrupun əlində oyuncaq olmaqdan başqa bir şey deyildi. Digər tərəfdən də azadlıq, mal və can toxunulmazlığı adına hər cürə haqq və hüquq problemləri ayaqlar altında əzilməkdəydi. Belə bir vəziyyətdən narahat olan İran xalqı Tanrıya sığınaraq, axır zaman peyğəmbəri, “Mehdi”ni gözləyirdilər. Çünki başqa bir yolları yox idi və belə anlarda insan övladına hökmən bir təsəlli mənbəyi lazım olur … Ortalıqda nə İslamın təmiz əxlaq qaydaları, nə də İranda qanun deyə bir şey qalmışdı.”

“İranda babilik hərəkatı” bölümü də məhz müəllifin “İran İnqilabının inanc qaynaqları” barədə tezislərini açıqlamaq məntiqi ilə ortaya qoyulmuş və demək olar ki, kitabın ən maraqli bölmələrdən biridir. Müəllif bu bölümdə İranda Babilik hərəkatı, onun yaranma səbəbləri, mahiyyəti və xurafata, ədalətsizliyə və zorakılığa qarşı mahiyyətinin çox sadə və anlaşıqlı olan elmi bir səpkidə verilmişdir. Müəllif XIX əsrin ortalarında yaranmış babilik hərəkatını sonrakı illərdə baş vermiş hərəkatların başlanğıc nöqtəsi kimi qeyd etməkdə haqlıdır. Babilik hərəkatı rejimin və xurafatçıların zorakılığı ilə yatırılsa da, bu hərəkat ölkədə haqq və ədalət uğrunda başlamış xalq hərəkatları üçün milli oyanış ab-havası gətirmiş oldu. Bu oyanışın nəticəsində İranda Mirzə Mülküm xan və dostları tərəfindən yaradılmış ilk siyasi partiyalar – "Adəmiyyət cəmiyyəti", 1892-ci ildə yaradılan "İttihadi-İslam" (öncəki adı "Hövzeyi-bidaran" olmuşdur), görkəmli din və elm xadimi Şeyx Cəmaləddin Əfqaninin başçılığı ilə yaradılmış siyasi təşkilatlar sonrakı xalq hərəkatları üçün istiqamətverici qüvvələr olmuşlar. Əsərdə xalqa və onun hərəkatlarına yol göstərən yenilikçi Mirzə Mülküm xan və Şeyx Cəmaləddin Əfqaniyə və onların məsləkdaşlarına xüsusi bir ehtiramla münasibət bildirilir. Sonrakı illərdə müxtəlif adlarla yaradılmış “əncümənlər” bu liderlərin təlimat və ideyalarından faydalanmışlar.

Kitabda maraqlı bölmələrdən biri də Quzey Azərbaycandakı siyasi proseslərin və şəxsiyyətlərin Güney Azərbaycandakı xalq hərəkatlarına göstərdiyi təsir barədədir. Bu əsərdə Mirzə Kazım bəyin, Abbasqulu Ağa Bakıxanovun, Mirzə Fətəli Axundzadənin və digər elm, maarif və ədəbi xadimlərin yazı və fikirlərindəki inqilabi və novatorçu meyllərin böyük önəm kəsb etdiyini qeyd edir.

Kitabın “İran yaylası” adlı bölümündə müəllif qarşıya qoyduğu məqsədinə sadiq qalaraq bu ölkənin inzibati-ərazi bölgüsü və etno-demoqrafik mənzərəsi barədə oxucularına çox yığcam, aydın bir dildə, eyni zamanda da sadə və anlaşıqlı bir strukturda məlumat verir. Müəllif ölkənin “İran” adlanmasına da toxunaraq qeyd edir ki, “bugünkü İran dövlətinin yerləşdiyi torpaq hissəsi coğrafiya anlamında İran yaylası adlanan yaylanın tam yarısını təşkil edir”. İrandakı dil ailələrindən bəhs edən H.Baykara yazır: “İanda aşağıdakı dillər danışılır: fars, türkcənin azəri (Azərbaycan nəzərdə tutulur – S.B.) ləhcəsi, kürd, lor, bəluc, Gümüştəpədə Türküstan sərhəddi boyunca Xorasanın şimalına qədər türkmənlərin yaşadığı bölgədə türkmən ləhcəsi, qaşqaylar, bəxtiyarilər, tatlar bölgəsində türkcə, Bəsrə körfəzi sahillərində ərəb dili”. Bunun ardınca müəllif sözügedən kitabında İrandakı ayrı-ayrı vilayətlər, onların adları və coğrafi mövqeyi barədə məlumat verir. “Azərbaycan” adlı bölmədə müəllif İranın şimal-qərbində yerləşən çox gözəl bir vilayət, onun Səhənd və Savalan kimi vüqarlı dağ silsilələri, Urmiya gölü, ən böyük şəhəri olan Təbriz və əhalisinin sayı barədə oxucusuna tarixi rəqəmlərə söykənən məlumatları təqdim edir.

“İran əhalisi” bölümündə bu ölkənin etno-demoqrafik mənzərəsini oxucusuna təqdim edən müəllif onun içərisində türklərin çəkisi və durumunu xüsusi vurğulayır və bu barədə bunları yazır: “Beş il əvvəl həyata keçirilən siyahıyaalmaya görə, İranın əhalisi 36000000 təşkil edirdi. Əhalinin 36 faizi Azərbaycan türkləri, 8 faizi kürdlər, 3 faizi yörüklərdir (bəxtiyarilər, qaşqay qəbilələri). Bəluclar, lorlar 3%, erməni və yəhudilər 2% olub, yerdə qalan millətlər farslardır”. Bunun ardınca H.Baykara əsərində xüsusi olaraq vurğulayır: “Ciddi bir statistikaya görə, farslar 40-42% civarındadırlar.¹

Kitabda Güney Azərbaycandakı xalq hərəkatının milli zəmini, bu zəmində istibdadla demokratik milli qüvvələrin qarşı-qarşıya dayanması və son hesabda şahlıq rejiminin geri çəkilməsi, ölkənin Konstitusiyalı monarxiya quruluşuna çevrilməsi sadə dildə, xronoloji ardıcıllıqla təsvir olunur. Məhəmmədəli şahın hakimiyyəti illərində istibdadın tüğyan etməsi, hətta Məclisin topa tutulması, vətənsevər insanların təqib və edamlara məhkum edilməsi əslində ölkədə xalq hərəkatı partlayışına səbəb kimi göstərilir. Məşrutə hərəkatı, Təbriz üsyanı və hərəkatda xalq qəhrəmanlarının şücaət və basılmazlığı faktlarla qeyd olunur. Əsrin əvvəlindəki xalq hərəkatında milli qəhrəman Səttar xanın, Bağır xanın və onlarla bir səngərdə igidliklə vuruşmuş insanlar haqqında xoş niyyətli sətirlər oxucuda qürur hissi yardır. Məşrutə hərəkatından əvvəlki dövrdə Sərdari Milli Səttar xanın həyatı, onun xalq hərəkatının başcılığına qədər keçdiyi yol və onun Məşrutə hərəkatındakı rolu inandırıcı faktlar əsasında təsvir olunur. Onun əfsanəvi qəhrəmanlığının təkcə İranda yox, xarici ölkələrdə də məşhurlaşdığı qeyd olunur. Əsərdə Səttar xanın silahdaşlarından Bağır xana, Əli Müsyöya, Hacı Medi Küzəkonaniyə, Hüseyn xan Bağbana, Məlik-əlMütəllimə, Şeyx Səlimə xüsusi yer verilir və onların cəsarət və qəhrəmanlıqları müəllif tərəfindən dönə-dönə qeyd edilir.

Əsərdə Birinci Dünya müharibəsi dövründə İranın, o cümlədən Güney Azərbaycanın sosial-siyasi durumu, Gilandakı siyasi hadisələr, 1921-ci il 21 fevral dövlət çevrilişi, Sovet-İran əlaqələri, Heydər xan Əmoğlunun həyatı və mübarizə yolu, Şeyx Məhəmməd Xiyabani hərəkatı və onun mahiyyəti, “Azadistan” dövləti, Ş.M.Xiyabaninin həyati və polkovnik Məhəmməd Tağı xan Pesyanın başçılıq etmiş olduğu üsyan barədə müəllifin fikirləri öz əksini tapmışdır.

H.Baykara “İran inqilabları və azadlıq hərəkatları” adlı bu kitabında son 1978-1979-cu illər böhranına və bunun nəticəsində baş verən xalq çıxışlarına gətirib çıxaran səbəbləri və bu sırada da Pəhləvilər sülaləsinin hakimiyyət dövründə hakim dairələrin hyata keçirdiyi istismarçı, anti-demokratik, millətçi-şovinist siyasətin mahiyyətini açıqlamağa çalışmışdır. Bu məsələlərə aydınlıq gətirməyə çalışan müəllif Məhəmməd Rza şah dövrünün iqtisadi siyasətinə toxunaraq qeyd edir ki, neftdən gələn milyardlarla gəlirin böyük bir hissəsi mövcud iqtidarın qorunması üçün yaradılmış modern ordunun təchizatına və saxlanılmasına sərf olunur.

Qısa şəkildə olsa da müəllif yazısında 21 Azər hərəkatına, Azərbaycan demokrat Firqəsinə və onun rəhbəri S.C.Pişəvəriyə xüsusi yer ayırmışdır. İndiyə kimi, istər İran, istər Qərb, istərsə Amerika və son 25 ildə formalaşan Rusiya tarixşünaslığında, hətta Azərbaycan tarixşünaslığında belə bəzi tədqiqatçıların araşdırmalarında inkar olunur. Bu mövqedə duranlara Hüseyn Baykaranın 1978-ci ildə İstanbulda çap etdirdiyi “İran inqilabları və azadlıq hərəkatları” adlı kitabında tutarlı cavablar verilir.

H.Baykara əlində olan ədəbiyyat əsasında 21 Azər hərəkatının mahiyyətini və Milli Hökumətin bir illik fəaliyyəti dövründə Güney Azərbaycandakı sosial-siyasi, iqtisadi-mədəni tədbirlərdən bəhs etmiş, cənubi azərbaycanlıların milli şüurunun formalaşmasında əsas və son mərhələni təşkil edən “21 Azər” hərəkatının təbiimüqəddəm şərtləri, onun İranda son 100 ildə baş verən milli-azadlıq və milli-demokratik hərəkatların məntiqi davamı olmasını siyasi və ideoloji baxımdan əsaslandır bilmişdir. Müəllifin bu əsərində Azərbaycandakı xalq hərəkatının (19545-1946) məğlubiyyət səbəblərini, bu məğlubiyyətdə sovetlərin Pişəvəri hökumətinə etdikləri xəyanəti, şahənşah dövlətinə ABŞ və İngiltərənin göstərdiyi hərtərəfli yardım haqqında faktlar və reallıqlar ortaya gətirilir və oxucu bunlarla tanış olur.

“21 Azər” hadisələrindən sonra Məhəmməd Rza şah tərəfindən yaradılmış terror rejiminin mahiyyətini oxucusuna anlatmağa çalışan müəllif qeyd edir ki, İran ordusu daha da gücləndirildi və modernləşdirildi. Büdcənin böyük bir hissəsi isə İranda müasir texnologiyaya söykənən ağır sənaye yaratmaq adı altında Qərb və Amerika dövlətlərinin xəzinələrinə köçürülürdü.

Kənd təsərrüfatına gəlincə isə kitabın müəllifi bu sahədə vəziyyətin daha acınacaqlı olduğunu qeyd edir və “Pəhləvilər” başlıqlı bölümdə şahın ən böyük torpaq sahibi olduğu və bu torpaqları zorla feodal torpaq sahiblərindən alıb zəbt etdiyi qeyd olunur.²

Müəllif bu əsərində son İran inqilabı ərəfəsində (1978) xalqın güzəranının son dərəcə pisləşdiyini qeyd edərək yazır: “ …həyat yüzdə 30 nisbətində bahalaşmışdı. İcarə haqları bir ildə orta hesabla 50 faiz artmışdı. … İldə 18 milyard dollara başa gələn idxalat neft gəlirini silib süpürür, ayrıca xarici ödəmə sahəsində müvazinətin pozulmasına gətirib çıxarırdı. …Buraya bürokratik ləngimələri, israf və qanunsuzluqları da əlavə etmək olar.”

Şahdan İranda müstəqillik və azadlıq, Konstitusiyanın bərpası və Parlamentin sərbəst seçkilər əsasında formalaşmasını, İran xalqlarının hər birinə öz ana dilində məktəb, mətbuat, idarəetmə, neftdən gələn milli gəlirin əyalətlərin inkişafı, insanların maddi rifahı və güzaranını yaxşılaşması üçün müvafiq şəkildə bölünməsini, bir sözlə insan haqlarına aid olan haqq və hüquqları tələb edən azadixah qüvvələr, mübarizlər istibdadın zindanlarına atılır, sürgün və ya edam olunurdular. Qərb dünyasında “İnsan haqları” ilə məşğul olan beynəlxalq təşkilatların hesablamalarına görə, Məhəmməd Rza şahın zindanlarında 20-30 min nəfər arasında siyasi məhbus var idi.

Kitabında İran şahlıq rejiminin mahiyyətini son dərəcə açıq bir şəkildə, tarixi faktlarla açıb ortaya qoyan H.Baykara oxucusuna sadə bir dildə bunları bəyan edir: “İran şahı 25 may 1975-ci il tarixində 1905-1911-ci illərdə Səttarxan, Bağırxan və silahdaşlarının İran xalqlarının azadlığı uğrunda axıdılmış qanlar bahasına əldə etdikləri Konstitusiyanı bir fərmanla ləğv etmiş, mütləq və müstəbid olan öz qanlı üsul idarəsini yaratmışdı. Şah istədiyi zaman parlamenti buraxır və yeni seçkilər təyin edirdi. Parlamentə seçiləcək deputatların siyahısı öncədən şah tərəfindən təsdiqlənməli idi. Senatdakı 60 yerə 30 senat şah tərəfindən təyin edilirdi. Nazirlərin hamısı şah qarşısında məsuliyyət daşıyırdı. Baş naziri təyin və azad etmək səlahiyyəti yalnız şaha aid idi. Əslində onun yaratdığı dövlət forması şahlıq üsul idarəsi idi”.

Kitabın sonunda Məhəmməd Müsəddiq və Pəhləvilər sülaləsi haqqında yığcam məlumat verirlir. H.Bay-kara 1978-1979-cu illər inqilabına gətirib çıxaran səbəbləri, İngilis-İran neftinin milliləşdirilməsi uğrunda M.Müsəddiqin timsalında milli burjuaziyanın mübarizəsi və rolunu, onun təbii istəklərini, cəmiyyətdəki əsas vəzifələrini, XX əsrin 60-cı illərindəki torpaq islahatlarını, onun əsl mahiyyətini, 70-ci illərin terror rejiminin yerli xalqlara, xüsusilə qeyri-fars xalqlara qarşı həyata keçirilən iqtisadi və milli zülm siyasətini və bunun müqabilində yerli irtica və xarici imperializmin istismar və işğalçılıq siyasətinə qarşı milli-demokratik və azadlıq hərəkatlarını xronoloji ardıcıllıqla oxucusuna izah edir, həmin hərəkatların hərəkətverici qüvvələri içərisində Azərbaycan türklərinin çəkisi, yeri və rolu barədə məntiqi mülahizələrini də məharətlə sərgiləyir. İranda Konstitusiyalı monarxiya quruluşunun yaranmasında (Məşrutənin əldə olunmasında) Azərbaycan və onun xalqının rolunu təkzibolunmaz tarixi dəlillər əsasında ortaya qoyur.

Beləliklə də, H.Baykara kitabında İran cəmiyyətində, onun iqtisadi-ictimai və hərbi quruluşunda, 60-cı illərin torpaq islahatlarında, iqtisadi inkişaf planlarında baş vermiş əyintiləri, neqativ halları açıb göstərməklə 1978-1979-cu illər inqilabına, 55 illik Pəhləvilər rejiminin dağılmasına gətirib çıxaran səbəbləri və yolları xronoloji və məntiqi ardıcıllıqla açıb göstərməyə müvəffəq olmuşdur.

Oxuculara təqdim olunan bu yazıları elmi-publisist oçerk kimi qiymətləndirmək olar. Yazıda toxunulan məsələlər Türkiyədə İrandakı olaylardan tam xəbərsiz olan oxucular və eləcə də Güneylə bağlı biliklər əldə etmək istəyən gənc nəslin nümayəndələri üçün maraqlı, faydalı və gərəklidir. Bu baxımdan mərhum alimimiz Hüseyn Baykaranın məqalələr toplusundan ibarət bu kitabı oxucular üçün maraqlı və faydalı ola bilər. Bunu nəzərə alıb biz onun kitabının işıq üzü görməsini faydalı sayırıq.

Səməd Bayramzadə,

dosent, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA akad. Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun Cənubi Azərbaycan şöbəsinin müdiri

Əkrəm Rəhimli (Bije),

iqtisad üzrə fəlsəf doktoru, AMEA akad. Z.Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun Cənubi Azərbaycan şöbəsinin aparıcı elmi işçi

ÖN SÖZ

Yüz illər boyu dünyada həlli müşkül olan siyasi, iqtisadi və sosial-intellektual problemlər XX əsrdə bir daha aktuallaşdı, gündəmə gəldi və indi də qəti həllini gözləyir. Dünyanı və insanları silkələyən, yurd-yuvasından dərbədər salan müharibələr və ən müxtəlif ixtilaflar son çərəyini yaşamaqda olduğumuz bu yüz ilin əvvəlindən bu günə qədər davam etmişdir. Yüz milyonlarca insanın canına, qanına bais olan bu uğursuz gedişat, enmə və qalxmalar bəşəriyyətin həllini gözlədiyi problemlərə hələ ki bir işıq tutmuş, ümid vermiş deyildir. Dövlət və siyasət adamlarının dilindən “dünyaya sülh” və “insan haqları” sözləri düşmür. Həqiqətdə isə nə dünyada sülh, nə də insan haqlarına hörmət görünür. Uzun sərhəddi ilə Türkiyəyə qonşu olan bir İran dövləti, bir də İran xalqları var. Şahənşah Məhəmməd Rza tərəfindən idarə olunan bu ölkə dünya üçün bir qapalı qutu kimidir. Bu ölkədə nələr baş verir? Kimsə bir şey bilmir. Digər tərəfdən Cağaloğlu enişindəki kitab vitrinlərinə baxarkən “Konqo inqilabı” adlı kitabların sərgiləndiyini görəcəksiniz.

Bu o deməkdir ki, ölümlə, zülümlə, haqsızlıqla, əsarət və ədalətsizliklə istibdad üsuluyla idarə edilən zavallı İran ölkəsi və xalqları Türkiyə ictimai fikrini Konqo qədər də maraqlandırmır. Bu səbəbdəndir ki, bir türk ziyalısı İran haqqında heç nə bilmir.

Yenə bu səbəbdəndir ki, İrandan söz açılanda bir türk ziyalısı İranı köhnədənqalma Qərb-Şərq anlaşıyı çərçivəsində dəyərləndirərək ağzına gələni danışır. Halbuki XX əsrin əvvəlindən indiyə kimi İranda, İran xalqları arasında zülmə və istibdada qarşı eynən Qərbdəki fikir hərəkatları kimi üsyanlar olmuş, mübarizələr aparılmış, qanlar axmış, haqlar əldə edilmiş və bir az sonra yenə tapdalanmış, bir daha qanlar axmış, mübarizə davam etmişdir, bu gün də bu mübarizə dayanmamışdır.

Digər tərəfdən, şahənşah Məhəmməd Rzanın istibdadı tam gücüylə davam etmiş, bu arada İran neftindən gələn astronomik 20 milyard dollar hesab-kitabsız “ordunu modern silahlarla təchiz etmək” adı altında, habelə ölkədə ağır sənayeni qurmaq iddiasıyla Amerika və Qərbin sənayeləşmiş dövlətlərinin xəzinəsinə durmadan axıdılırdı. Bu vəsaitlər daha haralara xərclənmirdi ki… Şahənşahın Tehranda və villalarda şəxsi əyləncəsi və keyfi üçün qurulan və Hollivud aktyorları ilə qol-boyun davam edən çılğın əyləncələrə, İranın 2500 illiyi tədbirlərinə, şahənşahın tacqoyma mərasimlərinə, daha nələrə… nələrə…

Bütün bu hadisələrlə şahənşah dünyaya İranda bir yüksəliş hərəkatı obrazını yaratmağa çalışırdı. Bu gün qırx milyon əhalisi olan İranda yüksəliş və inkişafa həsr edilən ədəbiyyatın özü belə bir oxşar hadisəyə qiyas edilə bilər.... Vaxtı ilə Türkiyənin Baş naziri Adnan Menderes Amerikadan aldığı yardım və borc pullarla hər rayonda beş milyoner yaratmasıyla öyünürdü. İndi İranda şah neftdən gələn milyardlarla dollarla hər rayonda otuz milyoner yaratmışdır. Bu milyonerlər şah sarayları ətrafına yığışıb şaha nökərlik edir, ona yaltaqlanır, əl-ətək öpürlər və şahın xoşuna gəlmək üçün heç bir yaltaqlıqdan çəkinmirlər. Bir iranlı mənə: “Bizdə ancaq bir milyon insan rifah halında gün-güzəran keçirir, yerdə qalanı bir qarnı ac, bir qarnı tox yaşayır”, – demişdi. Bu vəziyyət təkcə ölkədə milli gəlirin bərabər bölünməsi məsələsi ilə bağlı deyildir.

Şahın İranı dünyanın beş inkişaf etmiş ölkəsindən biri olacağı iddiası ilə girişdiyi hesab-kitabsız böyük sənaye müəssisələri qurmaq təşəbbüsü, ordunu modern silahlarla təchiz etmək cəhdləri boşa çıxınca İran Konstitusiyası və parlamentini gözardı etmiş və sözün əsl mənasında diktatora çevrilmişdir. Əslində İranda konstitusiya və parlament Sərdari-Milli Səttar xan və bu cahanşümul insanın şəhid silahdaşlarının İrana gətirmək istədikləri bir konstitusiya və parlament deyildi. Çünki parlamentə seçkilərdə millət vəkilliyinə namızədləri məhz şah nişan verir. Şahın arzu etmədiyi heç bir qanun və qərar parlamentdəcə yatıb qalır. Şah özünün yaratdığı bu parlamenti bəyənməyib onu buraxdığı dönəmlər çox olmuşdur. İranda tək söz, tək qərar ancaq şahın iradəsiylə verilir.

Kitabı yazmağa başladığım zaman mənbə əldə etmək üçün çox çətinlik çəkəcəyimi bilirdim. Zaman-zaman fikrimdən keçirdiyim bu məsələyə dair mənbələrin bir qismini əlimə fürsət düşdükcə əldə etmişdim. İran inqilabı haqqında çox mükəmməl və gözəl əsərlər hər şeydən qabaq elə İranda qələmə alınmışdır. Seyid Əhməd Kəsrəvi, İsmail Əmir Xizi kimi böyük tarixçi yazarlar başda olmaqla İranda yazılan bu əsərləri Türkiyədə əldə etmək çox çətindir. Bunları mənə bir tanışım adının açıqlanmaması şərti ilə vermişdir. Digər bir sıra kitabları Ankarada Milli Kitabxanadan, Tarix Kurulunun kitabxanası və Türkiyat İnstitutunun kitabxanasından tapdım. Digər kitablar isə əlim çatmayan yerlərdə yatırdı…

Rza şah taxta çıxdıqdan sonra İranda xalqların ana dillərində məktəb, qəzet və qurumları bağladığı kimi, inqilab hərəkatına aid kitabların yenidən çapını da qadağan etmişdi. Hətta onların toplanıb yandırıldığını da deyənlər var. Bir-ikisini ingilis dilində tapa bildim. Bununla bərabər, mənbə kimi istifadə etdiyim kitablarda verilən biblioqrafiyada rastlaşdığım bəzi kitabları da oxucuya irəlidə bir istiqamətverici məqam qismində göstərmişəm.

Söhbət etdiyim iki ziyalı həmşəri mənə İranın inkişafı haqqında belə bir nümunə göstərdi: “Keçən il Xorasana getmişdim, qaldığım otel otaqlarının hamısında rəngli televizor var idi.”. Burada heç bir mübahisəyə qoşulmadan şahın İranı inkişaf etdirməsinə ən pis bir misal gətirmiş olur. Kitabın son Pəhləvilər hissəsində bir iqtisadiyyat mütəxəssisinin İranın inkişafına dair yazısını eynilə göstərmişdir.

Başqa bir İranlı ziyalı dostum mənə bu sözləri dedi: “Vaxtilə ölkəmizin neftini və digər gəlir qaynaqlarını ingilislər istismar edib aparırdılar. İndi isə Pəhləvilər eyni işi edirlər. Pəhləvilərin israfçılığının bir qismi heç olmazsa İranda qalır…” “Azadxahlar bu Pəhləvilərdən görəsən nə istəyirlər”, – sualını verdi mənə.

İslam hüququnda bir qayda mövcuddur: “Batıl mekis olmaz”, yəni saxta olan şey nümunə ola bilməz. Vaxtilə acgöz ingilis imperializminin İranı istismar edib talaması Şahənşah Pəhləviyə zalım və müstəbid bir hökmdar olaraq İranı babasının mülkü kimi idarə etmək haqqını verməz.

Azadxahlar bu Pəhləvilərdən nə istəyirlər, görəsən? Aşağıdakı cavabları verirəm: Azadxahlar Məhəmməd Rza Pəhləvidən hər şeydən öncə İranda azadlıq və müstəqilliyin bərqərar olmasını tələb edirlər. Qəbul etmədiyi Konstitusiyanın lazım olan şəkildə İrana gətirilməsini və Parlamentin sərbəst seçkilər əsasında formalaşmasını tələb edirlər. İran xalqlarının hər birinə öz ana dillərində məktəb, mətbuat, idarəetmə və hər il orta hesabla 20 milyard dollar neft gəlirindən İran xalqlarının hər sinif və təbəqəsinin bərabər səviyyədə faydalanmasını tələb edirlər. Bir sözlə, insan haqlarına aid olan hər şeyi…

Keçən il Şah bir neçə min məhbusu əfv edərək onları öz üsul-idarəsinə yaraşan şəkildə qurduğu (işgəncə) həbsxanalarından buraxdı. Bütün dünya da “Şah siyasi məhbusları əfv etdi” şəklində təbliğata başlandı. Halbuki bu məhbusların çoxu siyasi məhbus olmayıb adi cinayətlərə görə həbs edilmişdilər. Aralarında olan siyasi məhbusların da bir qismi xəstə olanlar, bir qismi işgəncə nəticəsində beyni pozulanlar və kişiliklərini itirənlər idi. Qərb dünyasında insan haqları ilə məşğul olan beynəlxalq təşkilatların hesablamalarına görə, şahın zindanlarında hazırda siyasi məhbusların sayı 20-30 min arasındadır.

Keçmiş arvadı şahzadə Sürəyyanın izah etdiyi kimi, şah İsveçrədə tələbə olduğu zaman istibdad və demokratiya haqqındakı düşüncələrini xatırlasaydı və ya Müsəddiqdən qaçdığı zaman İraqda onu qarşılayan Kral Faysalın və daha başqa sultanların və çarların aqibətindən ibrət alsaydı, İran tarixində bir ədalət və demokratiya dövrü başlayar, şah taxtında oturar, Parlament ölkəni idarə edərdi, beləliklə, zülm dövrünə son qoyular, əks təqdirdə bugünkü mübarizənin sonu Konstitusiya çərçivəsini aşar və baş verəcək müqavimət və inqilabın qarşısını almaq lüzumu yaranmazdı. Bu halda baş verən hər şeyə görə məhz şah məsuliyyət daşıyır…

Kitabda fədai, mübariz, proqressiv, inqilabçı, azadxah, ihtilalçı sözlərinin hər biri fərqli anlamlarda işlədilmişdir.

Şah tərəfdarı olanlar üçün: müstəbid, reaksioner, irtica, istismarçı, feodal sözləri də eyni anlamda istifadə edilib. Bu mövzuda mənbə rolunu oynayan kitabların təsiri altına düşdüm. Hər bir kitabda bu sözlərin bir neçəsi eyni mənada işlədilib.

Oxucuların gözlərinə sataşacaq qüsurlar üçün qabaqcadan üzr istəyirəm. Yarım əsri aşan sürgün illərində ancaq bu qədərinə gücüm çatdı. Atalarımızın “varını verən utanmaz” sözünə inanıram.

Hüseyn Baykara

11 mart 1978, İstanbul

İRAN YAYLASI

Dəclə çayının şərqindəki dağlardan Əfqanıstana qədər uzanan, şimalda Xəzər dənizi, Xarəzm bölgəsi, cənubda Ərəbistan dənizi, cənub-qərbdə Bəsrə körfəzi ilə əhatə olunan İran yaylası adlanan coğrafiyada (Ord. Prof. M.Şemsettin Günaltay. İran tarixi, cild 1, s.1) yerləşir.

Tehran Universitetinin köhnə professorlarından Raymond Furon İranın sərhədlərini bu şəkildə izah edir. Şimal dənizi və bu dənizə çıxışı olan ölkələr, şərqi Əfqanıstan və Bəlucistan, qərbi Türkiyə və İraq, cənubu Hind dənizi ilə əhatə olunmuş, quru sahəsi 1645000 kvadrat kilometr olan yer İran yaylasıdır. (Raymond Furon: 1943, İstanbul, sh.2)

İranda iki əsas dağ silsiləsi vardır. Şimalda Elbrus, qərb və cənubda Zaqros İran yaylasını əhatə edən bu iki dağ silsiləsinin arası ölkənin orta hissəsi olub qeyri-məhsuldar, quraqlığın hökm sürdüyü səhralıqdır. Bu yerə farslar “Dəşti Kəvir” deyirlər. Elbrus silsiləsi Ağrı dağının aşağı ətəyindən Xorasana doğru, Xəzər dənizinin cənubundan keçən, qərbdən şərqə uzanan bir dağ silsiləsidir.

Zaqros silsiləsi Van gölündən başlayıb Bəndər-Abbasa qədər şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Bu dağ silsilələrinin uzunluğu 1800 kilometr olub bir-birindən vadilərlə ayrılır, bəzi yerdə isə dar vadilər vasitəsi ilə birləşirlər.

Bugünkü İran dövlətinin yerləşdiyi torpaq hissəsi coğrafiya anlamında İran yaylası adlanan yaylanın tən yarısını təşkil edir.

İranda aşağıdakı dillərdə danışılır: fars, türkcənin azəri ləhcəsi, kürd, lor, bəluc, Gümüştəpədə Türküstan sərhəddi boyunca Xorasanın şimalına qədər Türkmənlərin yaşadığı bölgədə türkmən ləhcəsi, Qaşqaylar, Bəxtiyarilər, Tatlar bölgəsində türkcə, Bəsrə körfəzi sahillərində ərəb dili.

İran qədim və yeni tarix boyunca turanlılar, arilər, makedoniyalılar, ərəblər, monqollar, türklər, əfqanlılar tərəfindən işğal və idarə edilmişdir. 2500 illik tarixi boyunca İranda iranlı fars milləti sülaləsi bu ölkədə ancaq 825 il hökmranlıq edə bilmişdir. (Raymond Furan. İran, sh. 8).

Kürdüstan

Kürdüstan Mosul və Bağdadın yuxarı hissələrində İranı İraqdan ayıran dağlıq bölgədir. Kürdüstanın mərkəzi Sanandajdır. Cənubi Kürdüstan Tehran və Bağdad yolu üzərində iki tərəfə doğru uzanır.

Kirmanşahdan 30 kilometr irəlidə Tehran yolu üzərində məşhur Bisütun mağaraları vardır. Bu mağara daşları üzərində qabarıq yazı ilə Daranın zəfərləri qeyd edilmişdir. Bu yazılar İran dövlətinin qurulması ilə Turanlıların ataları tərəfindən eramızdan 1000-2000 il əvvəl Manna və Midiya dövlətləri haqqında çox elmi dəyəri olan məlumatlar verməkdədir. Daranın yazıları üç dildə – Babil, Alamut və qədim iran dilində yazılmışdır.

Xəzər vilayətləri

Bu bölgə Gilan, Mazandaran və Görgən vilayətlərindən ibarətdir. Elbrusun yüksək təpələri ilə Xəzər dənizi arasında geniş düzənliklər, orta hesabla 20 kilometr olan məhsuldar, bataqlıq bir torpaq parçasıdır. Bürünc, tütün, pambıq, şəkər qamışı, çay, sitrus, əncir, nar, üzüm və başqa məhsullar yetişir. Məşhur qara kürü Gilanın Xəzər dənizinə axan çayındakı nərə balığından əldə edilir. Gilanın mərkəzi Rəşt, Mazandaranın mərkəzi Sarı, Görgənin mərkəzi Astrabaddır.

İran İraqı

Elbrusun yüksək təpələriylə Zaqrosun cənub yamaclarına qədər uzanan böyük bir vilayətdir. Bura Tehran, İsfahan, Həmədan, Sultanabad, Qum və başqa şəhərlər daxildir.

Azərbaycan

İranın şimal-qərbində yerləşən çox gözəl bir vilayətdir. Zend Avestanın Azərbaycanı, Makedoniyalı İsgəndərin Atropatenası, Bakıda məbədi olan qədim oda tapınanların “Odlar ölkəsi”dir. Bura dağlıq bir ölkə olub artıq sönmüş olan vulkanlarla səciyyələnir. Bunlardan Səhəndin hündürlüyü 3600, Savalanın hündürlüyü isə 4800 metrə çatır. Vadilərdə gözəl ağaclar var. Azərbaycanda böyük Urmiya gölü vardır. Sahəsi 5000 kilometrə qədərdir. Hər kub metr suyunda 155 qram duz var.

Ən böyük şəhəri Təbrizdir. Yaşıllıqlarla dolu bir vadidə salınıb, dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 1500 metrədir.

Təbriz yalnız bir idarəetmə mərkəzi olaraq qalmamış, ticarət və bir irfan mərkəzi də olmuşdur. Şardinə görə, 1673-cü ildə əhalisinin sayı 500000 imiş. 1780, 1848 və 1942-ci illərə təsadüf edən zəlzələlər şəhəri dağıtmış, saysız insanlarla birlikdə dəyərli qədim əsərlər də dağılıb yox olmuşdur. Dağıtmaq işində zəlzələlərdən geri qalmayan bir sıra istilalar zamanı şəhər yerlə yeksan olmuşdur. (R.Furon, göstərilən əsəri, sh.29).

Başqa vilayətlər

Laristan, Xuzistan, Fars körfəzi və Hind Okeanı sahilləri, Fars Suzistan, Kirman, Xorasan və səhra bölgələrini də qeyd edərək coğrafiya bəhsinə çox yer vermədən keçirik.

İranın əhalisi

Beş il əvvəl həyata keçirilən siyahıyaalınmaya görə, İranın əhalisi 36.000.000 təşkil edirdi. Əhalinin 36 faizi Azərbaycan türkləri, 8 faizi kürdlər, 3 faizi yörüklərdir (Bəxtiyarilər, Qaşqay qəbilələri). Beluclar, lorlar 3%, erməni və yəhudilər 2% olub, yerdə qalan millət farslardır. Ciddi bir statistikaya görə, farslar 40-42% civarındadırlar.

İranın dövlət forması şahlıq üsuli-idarəsidir. İndiki şah – Məhəmməd Rza Pəhləvi, atası Rza Şah İkinci dünya müharibəsində ingilislər tərəfindən Mazur adasına sürgün edildikdən sonra 1941-ci ildə İran taxtına oturmuş və 1967-ci ildə tac qoymuşdur. Pəhləvi soyadını alaraq İran taxtını ələ keçirən bu ailənin hekayəsi sonrakı fəsillərdə detallı şəkildə təqdim ediləcəkdir.

İran dövlətinin paytaxtı Tehrandır və dörd milyondan artıq əhalisi vardır. Şah dövlət başçısıdır, sərhədsiz səlahiyyətlərə malikdir. Yaxın zamanlara qədər İran konstitusiyalı monarxiya şəklində idarə edilirdi. Ancaq bu, zahiri görünüşə hesablanmışdı. Demək lazımdır ki, bu idarəetmə forması 1905-1911 illər arasında Səttar xan və Bağır xan və silahdaşlarının İran inqilabı uğrunda axıdılan qanlar hesabına qurduqları “Məşrutə” hərəkatının simvolu kimi davam edirdi. Bu müddətdə parlamentdə 268 millət vəkili, senatda 60 senator mövcud idi. Bu məclislər 4 il müddətinə seçilirdi, 30 senator 2 dərəcəli seçkiylə seçilir, 30 senator isə şah tərəfindən (15-i Tehrandan), digərləri isə 15 vilayətdən təyin edilirdi.

Siyasi partiyalardan bəhs etməyəcəyəm. Şah tərəfindən bəslənən bir sıra siyasi partiya mövcud idi, bunlardan məqsəd məşruti şahlıq üsul-idarəsinin zahiri diktatorluq görüntüsünü maskalamaqdan ibarət idi. Şah istədiyi zaman məclisi dağıdır və yeni seçkilər təyin edirdi. Nazirlərin hamısı şah qarşısında məsuliyyət daşıyırdı. Nazirlər sovetinin sədrini təyin etmək və vəzifədən azad etmək şahın səlahiyyətlərinə daxil idi.

İran xalqları o qədər talesiz idilər ki, şah bu dekorativ üsul-idarə formasını da bəyənməmiş və 25 may 1975-ci il tarixində “Məşrutə Konstitusiya”sını bir fərmanla ləğv etmiş, mütləq və müstəbid olan öz qanlı üsul-idarəsini yaratmışdı. 1905-1911-ci illər İran İnqilabında mütləq şahlıq rejimini yıxaraq konstitusiyalı şahlıq rejimini qurmaq üçün İran inqilabçılarının axan qanı əslində Məhəmməd Rza şahın tapdaladığı Konstitusiya üçün axıdılmışdı.

İRAN İNQİLABININ İNANC QAYNAQLARI

İran inqilabının başlıca qaynağı İslam dininin bir qolu olan şiəlik məzhəbidir. Biz burada şiəlik məzhəbinin İslam tarixində necə meydana gəldiyinin xronologiyasından danışmağa lüzum görmürük. Bu mövzu bilinən və çox yayılmış tarixi bir olaydır. Şiəlik tərəfdarı kimi bir mərəzimiz də əsla yoxdur. Ancaq şiəliyin tarixində çox önəmli iki hadisəni şərh etməklə kifayətlənəcəyik. Birinci hadisə Həzrəti Əlinin məsciddə xalqa namaz qıldırdığı zaman öldürülməsi, ikincisi Həzrəti Hüseynin Kərbala çölündə yüz nəfərlə Yezidin on altı minlik ordusuna qarşı vuruşaraq böyük bir inancla şəhid olmasıdır.

Həzrəti Peyğəmbərin yer üzündəki yeganə yadigarı olan qızı Fatimənin oğlu Hüseyn ailə üzvləri, ona itaət edən insanlarla birlikdə Kufəyə gedərkən Kərbala çölündə dayanmağa məcbur olmuşdu. Bu hadisə peyğəmbərin (“Hüseyn məndəndir, mən Hüseyndənəm, Allah Hüseyni sevəni sevsin”, – deyə buyurduğu nəvəsi Hüseyn) atası Əlinin ölümündən və böyük qardaşı Hz. Həsənin arvadı tərəfindən Əməvi qəbiləsinə aldanaraq zəhərlənməsindən sonra artıq Məkkəni tərk etmək məcburiyyətindən meydana gəlmişdi.

O zamana görə, günün siyasi hadisəsi Müaviyənin oğlu Yezidin xilafət hakimiyyətini ələ keçirərək Şamda taxt-taclı bir İslam sultanlığını qurması və imam Hüseynə ona itaət etməli olduğunu (xəlifəliyini tanıması və ona itaət etməsi) təklif etməsi olmuşdu.

İmam Hüseyn ilə Yezid arasındakı fikir ixtilafının əsas kökü xalqçılıq və demokratiya təsəvvürlərinə əsaslanırdı. İslamda soy-qəbilə üstünlüyü, əsilzadəlik ideyası yox idi. Bu ideyaya Peyğəmbərdən sonra Xəlifə Əbubəkr, Ömər, Osman və Əli riayət etmişdi. Müaviyə Şamda taxt-taclı İslam sultanlığını qurmuş və mənsub olduğu Üməyya ailəsinin ucalığını (əsilzadəliyini) iddia etmiş, əqrabalarına böyük vəzifələr vermiş, bu yolda ölkəni idarə etməyə başlamışdı. Oğlu Yezid bu üsul-idarəni istibdad, zülm metodları ilə həyata keçirməyə başlamış və ərəb qəbilələrinə üstünlüyünü qəbul etdirmişdi. Ancaq İmam Hüseyn İslama inananları qardaş saymış, irq ayrılığını rədd etmiş, hətta İslama inanma-yanları belə (icmaya dəvət) qəbul etmişdi. Məlum olduğu kimi, İslamiyyətdən qabaq Məkkədə Üməyya ailəsi zəngin, çoxsaylı ərəb aristokratiyasını təşkil edirdi. Peyğəmbərin mənsub olduğu Haşimilər ailəsi kasıb, həyat və ruzilərini alınlarının təriylə qazanan bir qəbilə idi. Demək, Üməyya oğulları ailəsi keçmiş aristokratik hakimiyyətini Müaviyənin və oğlu Yezidin timsalında davam etdirmək və Haşimilər ailəsini əzmək istəyirdilər. Məsələ bir səltənət və demokratiya qovğası kimi meydana çıxmışdı. İmam Hüseyn islamiyyətin demokratik xalqçı prinsiplərinə sadiq və sahib çıxmış və bu yolda ölümü qəbul etmişdi.

Hüseyn Yezidə itaət etməmişdi. Bu hadisə İslam ölkələrində əks-səda verdi. Kufəlilər bir neçə dəfə məktub yazaraq Hüseynin uğrunda canlarını, mallarını fəda edəcəklərini bildirmişdilər. Hüseyn Məkkədən Mədinəyə köçmüşdü. Məkkəyə əmr göndərilmişdi: Yezidə tabe olmadığı təqdirdə Hüseyn öldürüləcəkdi. Hüseyn və ona inananlar Hüseynin Məkkədə duruş gətirməyəcəyini başa düşmüşdülər. Hüseyn ona inananlara “Yezidə itaət edərək zillətlə yaşamaqdansa izzətlə ölmək yaxşıdır və əbədi yaşayış bu şəkildə mümkündür”, – demişdi. Hüseyn Məkkəni tərk edərək Kufəyə yollandı. Yolda əmisinin oğlu, onun elçisi Müslimin Kufədə şəhid edildiyini və kufəlilərin sözlərinə sadiq qalmadıqlarını eşitdi və ətrafdakı adamlarına “məni tərk edəcək adamlara haqqımı halal edirəm, getmək istəyənlər getsinlər”, dedi, gedənlər getdi, Hüseyn az adamla yoluna davam etdi. “Böyük ölümün” gününü gözləyərək irəlilədi. Yolda Yezidin ordu komandanı Hürr ilə qarşılaşdı. Hürr Hüseynə “mən səni görmədim, yoluna davam et” dedi və Hüseyn Məhərrəm ayının ikisində Kərbala çölünə çatdı. Şamda Hürrün Hüseynlə rastlaşması və onu öldürməməsi xəbəri eşidildi, buna görə Hürr Yezidin əmriylə öldürüldü. Hürr bu şəraitdə Hüseynin ilk şəhidi oldu. Kərbalada yerləşdiyi vaxtdan üç gün keçdi, Yezid böyük bir ordu ilə Hüseyni mühasirəyə aldı və ertəsi günü Fəratın suyunun qabağını kəsdilər. Hüseyn əhli-əyalı ilə susuz qaldı. Doqquzuncu gün savaş başladı. Ertəsi gün Hüseyn döyüşün dayandırılmasını xahiş etdi, bunu qəbul etdilər. O gecə ətrafındakı insanların hamısına ondan ayrılıb getmələrini xahiş etdi. Yenə gedənlər getdi, qalanlar ölməyi qəbul etdilər. Hüseyn qarşısındakı ordudan soruşdu: “Bir səhvimmi var?” “Yox”, – dedilər, – Yezidə itaət etmədiyin üçün, atana düşmən olduğumuz üçün”. Hüseynin dostları bir-bir şəhid oldular. Hüseyn Abbasın qolları və başının kəsilməsinə canlı şahid oldu. Altı aylıq olan öz oğlu Əli Əsgər, qucağında oxlandı. Məhərrəm ayının on üçüncü günü, günorta namazından bir az keçmişdi ki, Böyük Həzrət Hüseyn artıq şəhadətə qovuşmuşdu. Hələ Kərbala çöllərinə çatmamış Hüseynə müqavimət göstərməməsi, Yezidə biət etməsi yönündə məsləhətlər verənlərə O belə demişdi: “Xeyr, mən Yezidə biət etmərəm, çünki biət etsəm (İslam) və onun müqəddəs qanunlarını tapdalamış olaram, halbuki mən ölsəm, İslamın qaydaları dünya durduqca yaşayacaqdır. Hüseynin inancı və sözləri həqiqət çıxmışdı. Bu gün belə Onun Kərbala çölündə inşa edilmiş məqbərəsi islam aləminə işıq tutmaqda və inanc aşılamaqda davam edir. Hər bir inanclı əsgər və inqilabçı həzrəti Hüseyni özünə nümunə götürür (Əbdülbaki Gölpınarlı, “Milliyət” qəzeti, 2 fevral 1974).

İRANDA BABİLİK HƏRƏKATI

İslamiyyət köhnə “humanistliyini” və dinamikasını qərb xalqları arasında olduğu kimi İranda da itirmişdi. İranda şahlıq rejimi “Şahənşah” ilə birlikdə çürüyərək siyasi gücünü itirdiyi kimi, İranın gəlir qaynaqlarını şah Qərbin imperialist maliyyəçilərinə girov qoymuş, əvəzində alınan pullarla Avropanı gəzintiyə çıxmış və beləliklə başı Derbar-Sarayda əyləncələrə qarışmışdı. Kəndli sinfi, şəhər yoxsulları, ac, işsiz, ümidsiz, çarəsiz bir vəziyyətdə bir tikə çörək qazanmaq üçün yad məmləkətlərə getməyin yollarını axtarmaqdaydılar.

İranda hakim təbəqə dövlət məmurları, cahil, xeyir güdən mollalar və axundlar idi. Belə ki, hakimiyyət şah və onun sarayı da daxil olmaqla ruhani deyilən bu xain qrupun əlində oyuncaq olmaqdan başqa bir şey deyildi. Digər tərəfdən də azadlıq, mal və can toxunulmazlığı adına hər cürə haqq və hüquq problemləri ayaqlar altında əzilməkdəydi. Belə vəziyyətdən narahat olan İran xalqı tanrıya sığınaraq, axır zaman peyğəmbəri Mehdini gözləyirdi. Çünki başqa bir yolu yox idi və belə anlarda insan övladına hökmən bir təsəlli mənbəyi lazım olur.

Digər tərəfdən, yaradılışdan tacir olan İran xalqları arasında ticarət burjuası yaranmış və inkişaf etmişdir. Ticarət burjuaziyası sinfi rahat bir şəkildə ticarətlə məşğul olmaq, idxal-ixrac işlərini həyata keçirmək üçün ölkədə hökm sürən feodal rejimin yerinə sakitlik və rifah gətirəcək bir rejim istəyirdilər. Ortalıqda nə islamın təmiz əxlaq qaydaları, nə də İranda qanun deyə bir şey qalmışdı.

Bəli, elə tam bu vəziyyətdə, 1843-cü ildə Şirazlı gənc Seyyid Mirzə Əli Məhəmməd meydana çıxmışdı. Mirzə Seyyid Əli Məhəmməd köhnə dinləri, hind yoxsulluq cərəyanı və sehrbazlığını, Şərq dinlərini araşdırmış, Məkkəyə, Həccə getmiş, Kufədə Hz. Əlinin öldürüldüyü məscidi də ziyarət etmişdi. Sözü gedən şəxs o qədər düşüncəli, qaradinməz, inanclı və özünə qapanmış idi ki, xalq ona əvvəlcə “Fəqir”, bir az sonra isə “Övliya” adını qoymuşdu.

Şiraza qayıtdıqdan sonra Seyyid Əli Məhəmməd, səyahət qeydlərini nəşr elətdirmişdi. Sonra da Quranı təfsir eləməyə başlamışdı. Onun bunu etməkdə məqsədi islamı tənqid deyildi, tam əksinə, Quranın təmiz qayda-qanunlarını yenidən, doğru bir şəkildə təbliğ etmək və İslamı axmaq, cahil, möhtəkir din nümayəndələrindən xilas etmək idi. Əsas məqsədi o zaman İran Üləması adlandırılan din xadimlərinin İran xalqına aşıladığı xütbələrin əslində Quran-i Kərimin ehkamına uyğun olmadığını xalqa bildirmək idi.

Seyyid Əli Məhəmməd, gözəl və imanlı sözlər deməsi, səmimi və əzmli olması və ən çətin dini və fəlsəfi fikirləri xalqa sadə bir dillə izah etməsi sayəsində çox az bir zamanda xalq tərəfindən sevildi. Xalq ona “Bab” ləqəbini verdi. Bu Bab adı, Məhəmməd Peyğəmbərin İmam Əli haqqında “Ana-medine-tül İlmun, Ali Babi-ha” yəni “Mən elmin şəhəriyəm, Əli isə qapısıdır” sözlərindən gəlir. Demək, Seyyid Əli Məhəmmədin adı insanları tanrıya aparan yolun (Babı) qapısı mənasını daşıyır

Həzrəti Bab Şirazda fikirlərini sərbəst bir şəkildə 1840-1844 illər arasında yaydı və xütbələr oxudu. Şahın harınlamış məmurları və axmaq üləmasının səhvlərini, pisliklərini heç çəkinmədən üzlərinə vuran Babdan Tehranda şaha ard-arda şikayət etdilər. Bab bundan heç qorxmadı və xalqı yeni qurduğu məzhəbə dəvət etməyə davam elədi. Şaha məktub yazaraq axmaq üləmanın və rüşvətxor məmurların elədikləri yaramazlıqları bir-bir bildirdi. Əlavə olaraq Bab, şahdan xalqı məlumatlandır-maq və yeni məzhəbinə dəvət etmək üçün Tehrana gəlmək üçün icazə istədi.

Şah ətrafındakı saray adamlarının da mənfəətlərini düşünərək Baba Tehrana gəlməyə icazə vermədi və Şirazdakı məmurlarına Babı susdurmaqlarını yazdı. Bab, bir müddət susdu və yoxa çıxdısa da, tərəfdarları olan Babilər getdikcə artmağa başladılar və axmaq molla və axundlar xalq tərəfindən qorxmadan tənqid edilməyə başlandı. Bu ərəfədə Babın 18 şagirdi və şeyxi yetişmişdi və artıq Babilik məzhəbinin yayanlar onlar idilər. Bunlardan ən güclüsü Xorasanlı Hüseyn Buşruyə idi. Hüseyn Buşruyə, İsfahan və Keyanda Babilik təriqətini yaymaqda böyük əzm göstərmişdi. Tehranda 1847 ci ildə şah tərəfindən qəbul edilmiş və Babi şəriətinin qaydalarını ona izah etmişdir. Babın şagirdlərindən olan Seyid Hüseyn və Seyid Həsən o dövrdə cahil üləmalar tərəfindən səhv dəyişikliklərə məruz qalan Quranı köhnə təmiz mənası ilə yenidən qələmə almışdılar.

Babilik məzhəbi, İslamın doğru əsaslarını qəbul edir, mərkəzi hökumətə itaət etməyi isə rədd edirdi. Babilik məzhəbində Allah tək və əbədidir, insanları yaradıb və sonunda yenə öz hüzuruna çağıracaqdır. Pislik xaliq ilə məxluqun bir-birindən uzaqlaşmasının nəticəsidir. Qiyamət günündə təmiz və saf olanlar Allaha qovuşacaqlar, pislər isə cəhənnəmə atılacaqdır. Musa, İsa, Məhəmməd və Bab peyğəmbərdirlər. Allahın hikmətini idrak edən başqa elçilər də gələcəkdir. Babilər üləma sinfinin ləğv olunmasını, qanun adına edilən zülmlərin qarşısının alınmasını, ölüm cəzası ilə çox qadınla evlənmənin və qadınların pisliklərini gizləyən çadraların qaldırılmasını, boşanmaların da azaldılma-sını istəyirdilər.

Babilərin proqramının etiraz və inqilabçı ruhla yazılmasını duymaq heç də çətin deyildir. Şahı Tehran sarayında ziyarət edən Hüseyn Buşruyə sarayın yüksək vəzifəli məmurları tərəfindən böyük bir qəzəblə qarşılandı. Şah bu saray qrupu ilə mübarizə aparacaq gücdə deyildi. Hüseyin Buşruyəni Xorasana göndərdilər. Hüseyn Buşruyə Nişabur və Məşhəd xalqının etibarını qazandı və onları öz hərəkatına cəlb etdi. Bu əsnada Babın ilk şagirdləri də intensiv fəaliyyətə başladılar. Bunlardan Hacı Məhəmməd Əli Mazandarana gedərək orada Hüseyn Buşruyə ilə birləşdi. Babilik cərəyanı çox sürətlə irəliləməyə davam elədi, şaxələndi, qol-budaq atdı, geniş bir kütləni öz arxasınca apardı. Babilik artıq bütün İran ərazisinə yayılan bir dini cərəyana çevrilmişdi.

Babın müridlərindən olan Ərdəbilli Molla Kazvin də Azərbaycanda təbliğata başladı. Gənc və gözəl bir Kazvinli qız, babiliyi qəbul edərək, bu məzhəbin atəşin tərəfkeşlərindən biri oldu. Kənd-kənd gəzərək xalqı Babiliyə dəvət etdi və ətrafına çox sayda tərəfdar yığdı. Elə həmən vaxtda İran şahı Məhəmməd şah öldü. Mazandaran üləması, yeni taxta çıxan 14 yaşındakı uşaq – Nəsrəddin şah və saray vəzirləri ilə dilbir olaraq Babilərə qarşı silahlı hücum hazırladılar. Hüseyn Buşruyə və dostu Molla Məhəmməd Əli Mazandaran üləmasının silahlı həmləsinə qorxmadan silahla cavab verdilər. Xorasandan gələn tərəfdarları bir qrup şəklində dəstək oldular. Uşaq şahın yeni baş naziri Əmir Nizam şahzadələrdən birini şah qüvvələrini nizamlamaq və Babiləri cəzalandırmaq üçün Mazandarana göndərdi. Bu savaşda şahın qüvvələri məğlub oldu. Ancaq Əli Məhəmməd Hacı ağzından vurulan bir güllə ilə öldü. Şah ordusu geriyə çəkildi və yenidən güc toplayaraq Babilərə qarşı hücuma keçdi. Bu dəfə də şah ordusu məğlub edildi. Babilərin şeyxi Hüseyn Buşruyə vuruldu, babilər başsız qaldılar, inşa etdikləri qalaya sığındılar. Şahın ordusu qalanı mühasirəyə aldı, mühasirə 4 ay çəkdi və sonda Babilərin sağ qalanları canlarına toxunulmaması şərti ilə təslim oldular. Lakin şahın ordu komandiri olan Şahzadə sözünə xilaf çıxaraq əsir düşən bütün babiləri öldürdü. Babiliyin silahlı savaşı 1878-ci ilin dekabr ayından 1879-cu ilin avqustuna qədər davam etmişdi.

Babilərlə qarşı savaş tez bir zamanda sona çatmadı, əksinə daha da qüvvətləndi və amansız şəkil aldı. Zən-can mollalarından Məhəmməd Əli 15000 nəfərlik Babi tərəfdarı ilə şəhəri ələ keçirdi, bununla savaş yenidən qızışdı. Bir neçə həftə davam edən döyüşdən sonra Şeyx Məhəmməd Əli vurularaq öldürüldü, geridə qalan babilər də yenə can toxunulmazlığı vədi ilə əsir alınaraq öldürüldülər. Babilərin üsyanı bununla da sönmədi. İranın bütün vilayətlərinə sıçradı. Baş vəzir Əmir Nizam, Babı əsir götürərək həbsə atdırdı. 1850-ci ilin Şaban ayının 27-ci günündə Bab edam edildi. Bununla belə babilərin təbliğatları səngimədi və getdikcə daha də artdı. Şah Babilərin hirslərini soyutmaq üçün baş vəziri (baş nazir) Əmir Nizamı edam etdirdi.

Trixdə İran şahlığının əlinə Qərb anlamında irəliyə addım ata bilmək üçün çox gözəl və münasib bir fürsət düşmüşdü. Şərqin hər yerində olduğu kimi fanatik molla və axundlar, bir sözlə ruhanilər və öz mənfəətini güdən məmurlar buna əngəl oldular.

Burada İranda Babilik hərəkatının ən acı və faciəvi hadisəsi olan qadın şairə Kürrətül-Ayn Tahirədən bəhs etməsəm olmaz. Gənc, gözəl və elmli bir qadın olan Tahirə Babilik hərəkatına çadrasını ataraq daxil olmuş və çox az zamanda da bir çox tərəfdar qazana bilmişdi. Xalq ona Kürrətül-Ayn (Gözlərin işığı), Zərrin-Tac (Qızıl tac) adını vermişdi. O ölənə qədər təmizliyini və inancına olan bağlılığını qorumuşdu. Qəzvin axundunun bu qəhrəman şairə qızı yenə inancı uğruna şəhid olmuşdur. Yazdığı şeirlər bu gün özünə İranın klassik əsərləri arasında yer alır. Edam ediləcəyi gün ona məsləhət edilir ki, Babiliyi tərk etsin və şaha biyət etsin, şah da onu bağışlasın. Tahirə bu təklifə belə cavab verir:

 
Mən deməm ki, sən səməndər ol, ya da pərvanə ol,
Çünki yanmaq niyyətimdir, dönmə gəl, mərdanə ol …
 

Tahirə bundan sonra yandırılaraq edam edilir (“İstoriya XIX veka” 1933, Moskva, Lavissa-Rambo + Raymond Furon).

Mirzə Yəhya Nuri (Sübhi Əzəli) adı ilə yeni Bab seçildi. Bu gənc Bab silahlı çatışmanı qadağan etdi. Babilik bütün İrana yayıldı.

İRANDA İLK SİYASİ PARTİYA VƏ QURUMLARIN MEYDANA GƏLMƏSİ

İranda ilk siyasi partiya 1858-ci ildə qurulmuşdur. Bu partiyanın adı “Adəmiyyət Cəmiyyəti” olub, təsisçiləri Mirzə Melkum xan və dostları idi. “Adəmiyyət cəmiyyəti”nin proqramı günümüzə qədər gəlib çatmamışdır. İran tarixinin bu dönəminə həsr edilən araşdırmalardan öyrənirik ki, partiyanın hədəfi konstitusiyalı, məhdud səlahiyyətlərə malik şahlıq üsuli-idarəsini yaratmaqdır. Partiya cəhalət və dini geriliklə ardıcıl mübarizə aparılması ideyasını irəli sürmüş və yeni məktəblər və elmi qurumlar yaradılması fikrini müdafiə etmişdir. Adəmiyyət cəmiyyətinin ikinci görkəmli başçısı Mirzə Yusif xan Müstəşarü-Dövlədir. O, İranın qərb ölkələri anlamında mədəni və iqtisadi inkişaf yoluna daxil olması üçün konstitusiyalı şahlıq rejimini qəbul etməsinin vacib olduğunu açıq şəkildə müdafiə etmişdir. Adəmiyyət cəmiyyətinin bu iki qüvvətli və imanlı liderinin başçılığı ilə partiya 1885-1897-ci illər arasında çox güclənmişdi. Beləliklə, onlar köhnə, çürümüş İran şahlıq rejiminin dəyişdirilməsini normal anlaşma yolu ilə olmazsa, zor gücünə və inqilabla həyata keçirilməsi ideyasını irəli sürmüşdülər.

İranda ikinci siyasi partiya 1892-ci ildə təsis edilmiş “İttihadi-İslam” partiyasıdır. Bu partiya, İstanbulda Şeyx Cəmaləddin Əfqani və onun sadiq silahdaşları tərəfindən qurulmuşdu. Zalım şahlıq və sultanlığa, habelə Qərb imperialistlərinə qarşı güclü və amansız mübarizə aparan Şeyx Cəmaləddinin təsiri ilə bu partiya İranda əvvəlcə “Hövzayi-Bidaran” adı ilə yaradılmışdı. Bütün müsəlmanların imperialistlərə qarşı birləşib mübarizə aparmalarını məqsədə çevirən bu partiya İranda şahlıq rejiminə qarşı burjua təyinatlı güclü bir hərəkat yaratmışdı. Bu partiyanın igid və fədakar üzvü olan Mirzə Rza Kirmani, əlli il şahlıq taxtında oturmasına rəğmən İran xalqlarına ölüm, zülm, aclıq və savadsızlıqdan başqa bir şey verməyən Nəsrəddin şahı 1896-cı ildə öldürmüşdür. 1897-ci ildə İttihadi-İslam partiyası İstanbulda Əbdülhəmid tərəfindən dağıdılmış və görkəmli üzvlərindən bir qismi sürgünə göndərilmişdi, bir qismi də Əbdülhəmidə uyğun üsullarla öldürülmüşdü. İran inqilabçılarından Mirzə Ağa xan (gənc şair), Mirzə Məhəmməd Əli xan və başqaları da İran hökumətinin tələbi ilə Osmanlı padşahı tərəfindən İrana təslim edilmiş, bu dəyərli və cəsur inqilabçılar Tehrana daxil olmamış yolda boğularaq öldürülmüşdü.

Əbdülhəmid Şeyx Cəmaləddini İrana təslim etməmişdi. Bir müddət keçdikdən sonra Əbdülhəmid Şeyx Cəmaləddin Əfqanini yanına çağırır, sarayda ona verilən bir fincan qəhvəni içdikdən sonra ölür. Bu hadisə bu şəkildə ifadə edilmişdi:

 
İçincə sayeyi-lütfü humayununda bir kahve,
Cemalul-lahı seyretti Cemalettin-i Afqani…
 

Şeyx Cəmaləddin Əfqanini yalnız dar çərçivə içində İran inqilabçısı saymaq və bu şəkildə dəyərləndirmək doğru deyildir. O, böyük insan, islam dünyası və Şərqin böyük mütəfəkkiri və inqilabçısı idi. Əslən əfqanlıdır. Əfqan nazir müavini olduğu zaman proqressiv fikirlərinə görə nazirlikdən istefa vermiş və islam dünyasının böyük şəhərlərini və paytaxtlarını gəzmiş, heç bir yerdə çəkinmədən proqressiv fikirləri yaymağa başlamış və islam xalqlarının birləşərək Qərb imperialistlərinə qarşı mübarizə aparmalarını, Qərb mədəniyyətini qəbul edərək islahatlar həyata keçirmələrini arzu etmişdi. Buna görə müsəlman olan hər yerdə fanatik və feodal zehnli kütlələrin sərt reaksiyası ilə qarşılaşmışdır. Əfqani Qərb dünyasının da mədəniyyət və sənət mərkəzlərini gəzmiş, Parisdə Renanla dostluq edərək onunla elmi və fəlsəfi müzakirə və mübahisələr etmişdir. “Renan Əfqanlı üçün: “onunla görüşəndə İbn Rüştü xatırlayıram”, – demişdir.” (Əhməd Ağaoğlu. İran və inqilabı, s. 93). Şeyx Cəmaləddin Əfqaninin şərq xalqlarının arasında proqressiv fikirli inqilabçıların yetişməsində mürşid rolunu oynaması şəksizdir. İranda Seyid Cəmaləddin Əsədəbadi kimi tanınan Şeyx Cəmaləddin İran və İraq din adamlarına yazdığı bir məktubda deyirdi ki, “hökumət dini və mülki qaydaları aradan qaldırmış və beləliklə, ağıl və məntiqdən kənara çıxmışdır. Ehtiras hər şeyə hakim kəsilmişdir. Güc və təcavüz tək yoldur, dəmir və atəş bu zülmün tək vasitəsidir. Şah qan tökməkdən zövq alır. Namusa təcavüz onun əyləncəsi olmuşdur. Dul və yetim malını qəsb etmək onun üçün sadəcə bir oyundur. Məmləkətdə təhlükəsizlikdən söz gedə bilməz. Əhali can və malını qorumaq məqsədi ilə başqa məmləkətlərə sığınmaq məcburiyyətindədir. Hakim və valilərin bazarlıq yolu ilə satın aldıqları vəzifələrə qarşılıq verdikləri pulları artıqlaması ilə xalqdan almaq və çıxarmaq üçün əl atmadıqları haqsızlıq və zülm yoxdur. Qadınları saçlarından asdırmaq, kişiləri vəhşi köpəklərə parçalatmaq, burunlarını dələrək halqalar taxmaq və küçələrdə gəzdirmək… pul qoparmaq üçün sınanılan çarələr…”

Seyid Cəmaləddinin bu şərhlərində heç bir şişirtmə yoxdur, əksinə reallığı bir az da əskik təsvir etmişdir.

Seyid Cəmaləddin bir çox ölkələri gəzdikdən və proqressiv fikirli şəxslərlə dostluq münasibətləri qurduqdan sonra ən son İstanbulda qərar tutmuşdu. İslam dünyasının bir qisim inqilabçıları, o cümlədən İran inqilabçıları Seyid Cəmaləddinin ətrafına toplaşmışdılar. Bunlardan Ziya Paşa, Namik Kamal, Midhət Paşa və başqa Osmanlı inqilabçılarının təsiri altında qaldıq-larını düşünmək gərəkdir. Bu yöndən İran inqilabı üzərində Türkiyənin təsiri önəmli yer tuturdu. Bu mülahizəni İran inqilab tarixi ilə bağlı araşdırma aparmış yazarlar da qəbul edirlər.

İran inqilabçıları arasında başda gələn görkəmli şəxslərdən biri də Mirzə Melkum xandır. Uzun müddət İranı İngiltərə Krallığında səfir sifəti ilə təmsil etmişdir. Qabaqcıl və inqilabçı cəhdləriylə İranın inkişafında böyük xidmətlər göstərmişdir. Mirzə Ağa xan, Hacı Mirzə Həsən xan, Habirül Mülk, Şeyx Əhməd kimi dəyərli İran inqilabçılarını unutmaq olmaz. İran inqilabı geniş bir toplum, xalq hərəkatı olmuşdur. İran inqilabını yalnız şəxslər kontekstində araşdırmaqla dəyər vermək yanlışlıq olardı. Yuxarıda adı çəkilən inqilabçılar və silahdaşları geniş xalq topluluqlarına arxalanırdılar. Bu dövrdə İranda meydana gələn ticarət burjuaziyası, çox sayda xırda ticarətçilər, az sayda olsa da İran məktəblərində yetişən ziyalılar, ardı-arası kəsilmədən zülmə, haqsızlığa, həqarətə uğrayan kasıb xalq kütləsi İran inqilabının iştirakçıları olmuşlar. Ziyalı din adamları və saraya mənsub olan, habelə saraydan kənarda fəaliyyət göstərən islahat tərəfdarı məmurlar təbəqəsi Qərb ilə ticarət aparan tacirlərin Qərbə gedişlərində şahidi olduqları, azad ölkələrdən əxz etdikləri təcrübə, onların Qərb məktəblərində təhsil alan uşaqları – ziyalı gənc inqilabçılar ştatını təşkil edirdi. Ancaq onları hərəkətə gətirmək üçün təşkilatlanmaq şərt idi.

Bu müddətdə İran inqilab hərəkatına “Adəmiyyət cəmiyyəti” ilə “İttihat-İslam”ın İran qolu sayılan “Havzayi-Bidaran” (Ayıq insanlar qrupu) rəhbərlik etmişdir. Bu siyasi təşkilatların rəhbərlikləri 1897-ci ilə qədər mövcud olmuşdur. 1897-1903-cü illər arasında İranda təşkilatlanmış olan “Maarif Əncüməni” inqilabın hazırlıq mərhələsini yerinə yetirir. Komissiya (Əncümən) və onun vilayətlərdəki şöbələri yeni məktəbləri, qəzet və başqa yayınları və qurumun gizli özək və ocaqlarını hazırlayır. İranda o zamanın ziyalılarından çoxu Əncümən təşkilatı ətrafında toplanmışdı. Şahlığın daxili idarəetmə müstəvisində yol verdiyi saysız-hesabsız özbaşınalıqlara və xarici imperializmin istismarçılığına qarşı savaş məhz İranın bu qabaqcıl gücləri tərəfindən aparılırdı. Şah sarayına mənsub olan bəzi ziyalı məmurların bu qabaqcıl gücləri dəstəklədikləri ortada idi. Gizli “Əncümən” siyasi təşkilatının yeraltı fəaliyyəti yalnız paytaxt Tehranda mövcud olmamış, Təbriz, İsfahan və başqa böyük şəhərlərdə də yayılmışdır. Əncümən təşkilatının 1905-ci ildə başlayan İran inqilabının hazırlanmasında böyük xidməti danılmazdır.

(QAFQAZ) AZƏRBAYCANIN İRAN İNQİLABINA TƏSİRİ

XIX əsrin birinci çərəyində çar rus imperializminin istismarçı siyasət istiqamətində apardığı savaşların nəticəsi olaraq “Gülüstan” və “Türkmənçay” müqavilələri ilə Azərbaycan iki yerə bölünərək Qafqaz hissəsi Rusiyaya, Cənub hissəsi isə İrana verildi. Bu tarixdən sonra bu ölkənin xalqı tarixin gedişində fərqli iqtisadi və sosial şərtlər daxilində yaşamışlar. İmperialist və feodal-kapitalist Rusiya Qərbin Avropa ənənələrini qismən mənimsəmiş və müəyyən iqtisadi və mədəni qurumlarını qərbləşdirmişdi. Rus çarlığının müstəmləkəsi olan Azərbaycan da Rusiyanın qərbləşməsi ilə müvazi şəkildə irəliləmişdir. Azərbaycan torpaqlarının neft, mis, kobalt, duz və başqa metallarla zəngin olması, kənd təsərrüfatı məhsulları baxımından məhsuldarlığı Azərbaycan xalqının Rusiya ilə birlikdə Qərb iqtisadi və mədəni ənənələrini mənimsəməsinə və xüsusən, Qərbi həqiqətən tanımasına yardım etmişdir.

Yuxarıda qısa şəkildə verə bildiyim bilgi çərçivəsində və tarixin çaxnaşmalarında Azərbaycanda qərbləşmə ideyası XIX əsrin birinci yarısında meydana gəlmiş və inkişaf etmişdir. Azərbaycanın şimal hissəsində cərəyan edən proqressiv-qabaqcıl fikir axını Güney Azərbaycana da təsir göstərmişdi. Azərbaycana XIX əsrin birinci yarısında yeniləşmə – qərbləşmə ideyasını gətirənlərin başında Pr. Mirzə Kazım bəy, Abbasqulu Ağa Bakıxanov, Mirzə Fətəli Axundzadə, Mirzə Şəfi, general Qutqaşınlı və başqaları dayanırdı. Bunlardan Mirzə Fətəli Axundzadə bütün şərq ölkələri miqyasında böyük bir mütəfəkkir, inqilabçı və ədib idi. Mirzə Melkum xan, Mirzə Yusif xan İranda Manekçi Sahib və başqaları, Hindistanda onun açdığı inqilabçı məktəbin şagirdləri yetişir, Mirzə Fətəlinin şəxsiyyətinə və fəaliyyətinə çox önəm verir və dəyərləndirirdilər. Mirzə Yusif xan onu “Şərq xalqlarının qabaqcıl öndəri” adlandırır və Axundzadənin ictimai-siyasi səylərini alqışlayırdı. Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycana, İran və Hindistan kimi şərq ölkələrinə yeniləşmənin dərin fəlsəfəsini gətirmişdir. Onun dərin və radikal inqilabçı fəlsəfəsi simvolik olaraq yazdığı və qəhrəmanları adsız olan “Hindistan şahzadəsi Kəmalüddövlənin İran şahzadəsi Cəmalüddövləyə yazdığı üç məktub və Cəmalüddövlənin bu məktublara verdiyi cavab” adlı əsəri, “Mövlana Cəlaləddin Rumi və onun Məsnəvisi haqqında” tənqidi yazısı, “Filosof Yuma cavab”, “Babilik haqqında”, “Molla Ələkbərlə mübahisə”, “Con Stüart Milə cavab”, “Tək kəlmə” və fəlsəfi görüşünü ifadə edən başqa əsərləri ilə aydınlaşırdı. O, yazılarında Şərq xalqlarının geriliyini bütün gülünclüyü və bayağılığı ilə ortaya qoyur, onu rəhmsizcəsinə tənqid edir və yuxarıda göstərilən fəlsəfi əsərləriylə mədəni və azad bir cəmiyyətin hansı hüquqi prinsiplərə tabe tutulmalı olduğunu göstərirdi. Bu əsərləri ilə Mirzə Fətəli feodal despot rus çarlığı rejimini də alt-üst edirdi. Ancaq həmsöhbətləri İran və Hindistandan seçdiyi anonim şəxslər idi. Beləliklə, əsərləri çarizm istibdadının senzurasından keçirilirdi. Mirzə Fətəli Axundzadə İranda Mirzə Melkum xanın (1833-1908) şəxsində özünün görkəmli tərəfdarını və mübarizə silahdaşını tapmışdı. Axundzadə 1866-cı ildə Kəmalüddövlə məktublarını Mirzə Yusif xanla birlikdə fars dilinə tərcümə etmişdi (“Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”, cild 2, s. 191, Elmlər Akademiyasının nəşri, Bakı).

Mirzə Fətəli 1869-cu ilin fevral ayında “Məktublar” əsərini Mirzə Yusif xana göndərmiş və əsərin əl yazması ilə çoxaldılaraq yayılmasını xahiş etmişdi. Bu hadisənin gizli saxlanılmasını xüsusi olaraq vurğulamışdır. Mirzə Yusif xan 1870-ci ildə əsəri Bombeydə çap etmək üçün icazə istəmişdir. Mirzə yazdığı cavabında “əsərinin heç dəyişdirilmədən çapına icazə verə biləcəyini, əks təqdirdə əsəri təsirdən və ruhdan məhrum etməklə çapına razı olmayacağını” bildirmişdir.

Mirzə Yusif xan 1870-ci ildə Parisdən Axundzadəyə yazdığı bir məktubunda qeyd edirdi ki, “Cənab Mirzə Kazım bəy (Məşhur akademiya üzvü və Kazan Universitetinin professoru azərbaycanlı Kazım bəydən söz gedir) Peterburqdan Parisə gəldi. Ona sizin haqqınızda danışdım – Axundzadə islam şərqində ərəb əlifbasının dəyişdirilməsinin tərəfdarı idi – əlifbanızı səfirlikdə oturduğu otaqda gecə-gündüz oxudu və çox bəyəndi. Kəmalüddövlənin farsca bir nüsxəsinin titul səhifəsinə öz xətti ilə bu sözləri yazmışdı: “Bərəkallah Kəmalüddövlə”. Bu hadisədən də anlaşılır ki, adı keçən əsər çap edilib yayınlanmış olmasa da, zamanında şərq ziyalıları arasında böyük təsirə malik olmuşdur. Yuxarıda Mirzə Yusif xanın məktubundan başa düşürük ki, bu əsər əl ilə yazılaraq çoxaldılmışdır.

Mirzə Melkum xanın “Şeyx və Vəzir”, “Məbdei Terakki”, “Üsulе təməddün”, “Üsulе аdəmiyyət”, “Dövlət siyasəti” əsərləri Axundzadənin təsiri ilə yazılmışdır (“Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”, cild 2, s. 193).

1876-cı ildə Mirzə Fətəlinin həyatının dramatik dövrü başlayır. Əsərlərinin çap edilib yayılmaması, uşaqlarının ölməsi Mirzə Fətəlini kədərləndirmiş, onu demək olar ki, ruhdan salmışdı. Zərdüştçü Maneki Sahibə yazdığı bir məktubda qeyd edirdi ki, “Qocaldım, yaşım altmış beşdir, saç-saqqalım tamamilə ağarmışdır. Arzum 11 il daha yaşamaqdır. Brüsseldə oxuyan oğlum Mirzə Rəşidin təhsilini bitirməsini və evlənməsini görmək istəyirəm, toyunu özüm eləmək istərdim. Ondan sonra Kəmalüddövləni və 20-yə yaxın əsərimi gələcək nəslə yadigar qoyub bu dünyadan köçüb gedərdim”. Təəssüf ki, proqressiv düşüncəli böyük ədibin bu arzuları həyata keçmədi və 1877-ci ildə ürək xəstəliyin-dən vəfat etdi (“Məktublar”, “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi”, c. 2, Bakı, 1924, s. 194.).

Bu mövzu üzərində ətraflı dayanmaqda məqsədim proqressiv dünyagörüşü və düşüncə baxımından Şimali Azərbaycanın İrana, Hindistana və Cənubi Azərbaycana olan əhəmiyyətli təsirini vurğulamaqdır. İqtisadi baxımdan və siyasi hərəkat istiqamətində Şimali Azərbaycanın Şərq ölkələrinin inkişafındakı payı başqa bir mövzunun predmetini təşkil edə bilər.

Qafqaz Azərbaycanı, paytaxt Bakıdan Batumiyə çəkilən dəmir yolu sayəsində İran üçün Qərbə açılan geniş bir ticarət yolu və limanı olmuşdur. Bu yol ilə İran istehsal etdiyi malları ən qısa yolla Qərbə göndərir, ordan isə ehtiyacı olan fabrik məhsullarını alırdı. Bu alış-veriş İranın orta və böyük burjuaziyasını da Qərbə meylləndirirdi. İranlı tacir Qərbdən mal aldığı zaman oradakı iqtisadi duruma göz atır, bunları İrandakı vəziyyətlə tutuşdururdu. İrana qayıtdıqda ölkəsinə yalnız Qərbin hazır mallarını deyil, Qərbi Avropanın azad fikrini də gətirmiş olurdu. Bununla birlikdə Bakı neft mədənlərinə işçi göndərirkən bu işçilərin həyat təcrübəsi artır, səviyyələri yüksəlirdi. Onlar artıq İranın geri qalmış kəndlərindəki geriliyi arxada buraxır, fəal və dinamik şəhər həyatına öyrəşirdilər. Bütün bunları İran inqilabına giriş hesab etmək mümkündür. İran inqilabı başladığı zaman Qafqaz Azərbaycanından könüllü olaraq qardaşlarına kömək etmək məqsədi ilə gedən Şimali Azərbaycanlıları yaddan çıxarmaq lazım deyildir.