Kitabı oxu: «Köhnə Bakı»

Hüseynqulu Sarabski

KÖHNƏ BAKI

(İnqilabaqədərki Bakı haqqında xatirələr)

“Xatirə Ədəbiyyatı” silsiləsindən 49-cu kitab

MÜQƏDDİMƏ ƏVƏZİNƏ BİR NEÇƏ SÖZ

Mən Bakılıyam. 1880-ci ildə Bakının “İçərişəhər” adlanan hissəsində “Yeddilər” məhəlləsinin məscidi sayılan “Gileclər” məscidi üstündə öz evimizdə doğulmuşam. Bu ev ana babam məşədi Rəhim Hüseyn oğlunun mülki idi. Atam dənizdə işləyirdi. O zamanın gəmiləri, əsasən, yelkənli olurdu. Onlarda çalışan fəhlələr çox sadə idilər. Bunlar dörd təbəqəyə bölünürdülər:

1. losman, yaxud puşgah (indiki təbirlə komandir);

2. bosman (losman köməkçisi);

3. sükançı (rulavoy);

4. muzdur – gəminin qara fəhlələri (matroslar).

Mənim atam muzdur idi.

Anadan olduğum gündən böyüyüb tərbiyə aldığım Bakı mühiti mövhumatla zəhərlənmişdi. Dədə-babadanqalma bir çox adət-ənənələrlə sıx bağlı idi. Uşaqlığım və gəncliyim bu mühit içərisində keçib. Yarım əsrlik həyatımda bir çox hadisələrin şahidi olmuşam. İstər ata-babalarımızın adət-ənənələrində, istərsə mənim müşahidələrimdə bir çox xarakterik cəhətlər var ki, bugünkü gəncliyimiz üçün maraqsız deyil. Eyni zamanda yeni sosializm cəmiyyəti qurarkən köhnə, məhbus həyatı öyrənmək, keçmişdə adamların necə və nə ilə vaxt keçirdiyini, nələrdən zövq alıb, nələrdən kədərləndiyini öyrənmək faydasız olmaz. Buna görə “Köhnə Bakı” adlandırdığım bu əsərdə keçmiş Bakının adətlərini, məşğələ və oyunlarını, tiplərini, “qəhrəmanlarını” yazısı olmayan qələmimlə təsvir etməyə çalışmışam.

BAKI ŞƏHƏRİ

Təsvir etdiyim Bakı hazırda Sovetlər İttifaqında nüfuz, böyüklük və zənginlik etibarilə Moskva və Leninqraddan sonra birinci yeri tutan, yaxın gələcəkdə dünyanın böyük şəhərləri sırasına keçəcək sosialist Bakısı deyil, təxminən, əlli-altmış il bundan əvvəl neft sənayesi sahəsində şöhrət qazanmış, həqiqətdə isə yoxsul, tozanaqlı, çirkin kapitalist Bakısıdır.

Bu Bakı “İçərişəhər”, “Bayırşəhər” adları ilə iki hissəyə bölünürdü. İçəri Şəhər əsas idi. Hər şey burada yerləşmişdi. Bakının yerli əhalisin sakin olduğu İçəri Şəhərdə bazar, böyük ticarətxanalar, əsnaf, hökumət idarələrinin çoxu, məscidlər, hətta rus çarizmi istilasından sonra tikilən rus kilsəsi, əsgəri qazarma da yerləşirdi. Şəhərin bu hissəsi üç tərəfdən daş hasarla (bürc) əhatə olunmuşdu (Bu bürc indi də mövcuddur). Babamdan eşitdiyimə görə, vaxtilə bu bürc ikiqat olub, şəhəri yalnız qurudan deyil, dəniz tərəfindən də mühafizə edirmiş.

Mənim yaşımdan çox qabaq rus ordusu Bakını işğal etdikdən sonra bu bürcün bir hissəsi sökülüb-dağılmış, yalnız içəri bürc saxlanmışdı. Hazırda Azneftkombinat binasından başlayaraq Kommunist küçəsinə, oradan Zevin küçəsinə, Zevin küçəsindən də dəniz qırağınadək bütün tikililər həmin ikinci bürcün yerində salınıb. Revolyusiya bağçası, keçmiş Qubernator bağı, Bakı soveti, Sənaye Politexnikumu, Azərbaycan Baş Soveti binası, Qulturay sarayı, Sabir bağçası və s. binalar birinci bürc ilə ikinci bürcün arasındakı açıqlıqda tikilib.

Hazırda İçərişəhərin beş darvazası var, amma keçmişdə dörd imiş. Birincisi, qoşa qala qapısıdır. Nənəm söyləyərdi ki, bu darvaza əvvəl tək idi. Gəncəni istila edən general Sisianov həmin darvazadan Bakıya daxil olmaq istəyəndə Bakı xanının tapşırığı ilə elə darvazanın qabağında öldürülüb. O zaman bu darvaza indiki kimi yox, çox alçaq imiş. Sonra Bakı bələdiyyəsi onu sökdürüb hazırkı şəkildə – qoşa tikdirib. Sabir bağçasının yanındakı “tək qala qapısı”nı sonradan Bakı taciri və mülk sahiblərindən biri açdırıb. Bu adama “Qatır Hacı Zeynalabdin” deyərdilər. “Qatır” ləqəbini ona qazandıran bu darvaza olub. Dünya müharibəsi ərəfəsində ölmüş Hacının “Sabir bağçası”nda və onun qarşısındakı “Hüsü Hacıyev” (köhnə bazar) küçəsinin cənub tərəfində iki cərgə üz-üzə dükanları vardı. Bazardan bir qədər uzaq, sakit və gediş-gəlişi olmayan yerdə dükan icarəyə götürülmədiyindən Hacı uzun müddət boş qalan dükanların xatirinə Bakı bələdiyyəsindən icazə alıb həmin darvazanı asdırır. Bazar küçəsinin bu ucundan gediş-gəliş başladığından Hacının dükanlarına müştəri tapılır. Belə “gözü açıqlığı”, “zirəkliyi” müqabilində Bakı camaatı ona “Qatır” ləqəbini verir.

İçərişəhərin üçüncü darvazası indiki Sənaye Politexnikumu¹ həyətinə açılırdı. Həmin məktəb binasının yeri boş sahə idi. Ona “Kömür meydanı” deyərdilər. Dağ kəndlərindən və Navahıdan kəl arabalarında, dəvələrdə, taxıl, kömür gətirib burada satardılar. Məktəb binası tikildikdə alçaq, bir qatdan ibarət olan bu darvaza əvəzinə Sənaye Politexnikumu ilə Bakı Soveti arasındakı dalanın qurtaracağındakı pilləkənlər tikildi.

Dördüncü darvaza Bakı Sovetinin cənubundakı böyük darvazadır. Bu darvaza əvvəl çox alçaq idi, sonradan indiki şəkildə tikilib. Beşinci darvaza Revolyusiya bağçasına açılan qapıdır.

Bürcdən bayırda olan hissəyə “Bayır şəhər” deyilirdi.

Vaxtilə bakılılar Bayır şəhərdə ev tikib yaşamaq istəməzmişlər. Burada yerləşənlər, əsasən, ətraf kəndlərdən və başqa şəhərlərdən gələnlərdi. Buna görə içərişəhərlilər bayır şəhərlilərə həqarətlə baxar, onlara “ayaqyalın bayır şəhərli” deyərdilər.

İçərişəhərdə Cümə məscidinin qabağından başlayıb bir ucu qoşa qala qapısına tərəf gedən küçəyə, o biri ucu isə Qız qalasının dibindən dəniz kənarına çıxan küçəyə doğru uzanmış bazar vardı. Buradakı dükanların çox hissəsi, xüsusilə, Qız qalasından Cümə məscidinədək olan dükanlar üstüörtülü bazar idi. Qapılar yan tərəfə deyil, aşağıdan yuxarı qaldırılmaqla asılardı. Belə qapılara “xəfəng” deyərdilər.

Bazar iki hissəyə bölünürdü: Cümə məscidinin ətrafında olan hissəyə “Aşağı bazar”, Qız qalasının yanındakına isə “Yuxarı bazar” deyərdilər. Yalnız bir hissəsi örtülü olan Yuxarı bazarın başqa adı “Üstüörtülü bazar” idi. Bu da Qız qalasının yanından Çuxur karvansarayadək olan hissə idi. Buradakı dükanlar qarşı-qarşıya iki cərgə olub üstüörtülü bina içinə sığışdırılmış, böyük tacirlər, sərraflar yerləşmişdi.

Yuxarı bazarın qurtaracağında qarşı-qarşıya tikilmiş iki karvansara var ki, bunlara “Qoşa karvansara” deyərdilər. Aşağı bazarda xırda alverçilər – baqqallar, dərzi, papaqçı kimi sənətkarlar, Yuxarı bazarda isə bəzzazlar, xalçaçılar yerləşmişdi.

İçərişəhər doqquz mərtəbədən ibarət idi. Hər məhəllə bir məscidin adı ilə adlanırdı: Cümə məscidi məhəlləsi, Şah məscidi məhəlləsi, Məmmədyar məscidi məhəlləsi, Giləglər məscidi məhəlləsi, Hacı Bani məscidi məhəlləsi, Hacı Qeyib məscidi məhəlləsi, Hamamçılar məscidi məhəlləsi, Sınıqqala məscidi məhəlləsi və Qasım bəy məscidi məhəlləsi. Hər məhəllənin hökumət tərəfindən təsdiqlənmiş bir mollası vardı.

İçərişəhərdə üç mollaxana vardı. Uşaqlar orada “dərs” oxuyardılar. Ən məşhuru Sınıqqala məscidində Mirzə Qasım Qüdsi mollaxanası idi. İkinci qazarmanın yanındakı kiçik Çin məscidi idi. Bu məsciddə Molla Fətulla mollaxanası, “Şirin ovdan”ın qabağındakı Şeyx İbrahim məscidində Molla Nağının mollaxanası vardı. Hacı Qeyib hamamının yanındakı məsciddə Ağa Seyid dərs verərdi. O məscid indi də durur. 1905-ci il revolyusiyasından sonra Bakıda “Nəşri-maarif” və “Səadət” cəmiyyətləri İçərişəhərdə əvvəl Hacı Bani məscidində, sonra Şah məscidində məktəb açsa da, Mirzə Həbib ilə Molla Fətullanın mollaxanaları yenə də yaşayırdı.

Bakı camaatı içməli su üçün həmişə çətinlik çəkirdi. Əvvəllər İçərişəhər camaatı Şirin ovdandan (abdan) istifadə edərdi. Bu ovdan indi də Xan sarayının yanındakı kiçik bağçanın günbatan səmtindədir. Bu ovdanın nə vaxt kim tərəfindən tikildiyi məlum deyil. Suyu şəhər xaricində kəhriz üsulu ilə qazılan quyulardan gəlirdi. Bu quyuların mənbəyi naməlumdur. Bildiyim bu qədərdir ki, “Qarakolluq” deyilən bir yerdən “Yuxarı qəbiristan” (Verxni qladbişinski) küçəsinin yuxarısından “Nağı gülü” adlanan yeraltı su borusu vardı. Quyuların suyu bu boru vasitəsilə İçərişəhərdəki ovdan ilə “Şirin hamama” axırdı (Şirin hamam keçmiş Şirvanşahlar inşaatından olub, Xan sarayının yanındakı kiçik bağçanın yerində idi).

Əlaqədar olduğu üçün burada bir adamı xatırlamamaq olmaz. Bu adamın da köhnə bakılılar üçün qiyməti olduqca çoxdur. İçərişəhərlilərin suyu bu adamın fədakarlığından asılı idi. Onu hamı Cümrü Ağamalı deyə çağırardı. Bu şəxs kiçik və alçaqboylu, zirək, cəld hərəkətli, qara adamdı. Bir qəsbkarlığı yoxdu. Arada gəzib dolaşırdı. Evi, ailəsi yoxdu. Hamı işini ona gördürər, əvəzində az mükafat verərdi. Həyət süpürər, qanov təmizləyər, hacətxana quyusu açar, yaxın qonşular üçün bazara gedərdi. Odun doğrayar, su daşıyardı. Xeyir və şərdə can-başla iştirak edərdi. Toylarda oynar, el mahnıları oxuyardı. Başının tam ortasında kəkili olardı. Cümrü Ağamalının əhəmiyyəti onun bu xırda-xuruş işləri deyildi. Bəzən elə də hallar olardı ki, Şirin ovdanın suyu kəsilərdi. Bu zaman Cümrü Ağamalı qollarını çırmayıb işə girişərdi. Fənərlə ovdanın içində bir taxça ağzı böyüklüyündə olan su yoluna girər, bir neçə saat sonra Nağı kühulundan çıxar, beləliklə, su yolunu təmizləmiş olardı. Bu zəhməti və böyük xidməti müqabilində Cümrü Ağamalı heç bir mükafat tələb etməzdi. O bu işi yalnız savab üçün gördüyünü söylərdi. Cümrü Ağamalı öldükdən sonra kimsə onun işini bacarmadığından Şirin ovdanın su yolu tutulub bağlandı. Bu xidmətə görə ona “hazar peşə, kəm maya” yəni “mayası yox, peşəsi yox” ləqəbi verilmişdi.

Bakının cənub tərəfində dənizə doğru uzanan iki burun var: birincisi, “Bayıl burnu”, ikincisi, “Bibi Heybət burnu”. Bu burnu bakılılar “Qırxqızlar” adlandırırlar. Camaat arasında olan əfsanəyə görə, guya orada qırx qız qaib olub, onlar hər zaman ağlayır, səsləri də eşidilmir. Qayalar arasından sızılan damlalarsa onların göz yaşıdır.

Qırxqızlar burnundan bir qədər cənuba tərəf Puta, Badamdar, Şağanbağ, Alaçıq deyilən yerlər gəlir. Bu yerlərin daşları məşhurdur. Bakının ali imarətlərinə sərf olunan ağ daş buradan gətirilir. Keçmiş zamanda hətta araba yolu belə olmadığından daşları şəhərə dəvələr daşıyırdı. Oradan Bakının Günbatan tərəfinə çevrildikdə qarşıya bir uçurum çıxırdı. Bu uçurumun adı “Yasamal”dır. Yasamalın arxasında Korgöz, Şubanı dağları, güldər dərəsi mövcuddur.

Şəhərin kənarında (indiki halda şəhərin içərisindədir) “Pirvənzəri” deyilən çapılmış dik daş vardı. Vaxtilə qadınlar cümə günləri xoş bahar havalarında ziyarət adı ilə oraya gəzməyə gedərdilər. Pirvənzəridə ciyər kababı bişirmək adət halını almışdı.

Pirvənzəridən aşağı – şəhərin qıraq hissəsinə “Sənbərə kəndi” deyərdilər. Vaxtilə bu hissə şəhərə yaxın kənd imiş. Bakının ətraf kəndlərindən bir parça çörək qazanmaq məqsədilə şəhərə köçüb gələn yoxsullar burada özlərinə yurd salıb yaşarmışlar. Söyləndiyinə görə, damazlıq mal-qaranın peyinini çənbərə basıb qışda yandırmaq üçün qurutduqlarından hər addımda belə çənbərlərə təsadüf edildiyindən bu kəndin adı “Sənbərə kəndi” kimi qalıb.

Bakının ətrafında otuz səkkiz kənd var. Bu kəndlərin hamısı əkinçilik, balıqçılıq, qoyunçuluqla məşğul olardı. Hətta neft mədənləri arasında yerləşən Balaxanı, Sabunçu, Ramana və bu kimi kəndlərdə əksəriyyət mədənlərdə fəhlə sifəti ilə işləsə də, kəndçilikdən əl çəkməmişlər. Bakıətrafı kəndlərin bir qismində Azərbaycanın çox yerində olduğu kimi bir çox pir, ocaq və ziyarətgah vardı. Bunların çoxu tərk olub dağılmışdısa da, vaxtilə onlarda böyük şənlik olardı. Hər pirin, ocağın bir “kəraməti” varmış.

Qorxudan xəstələnəni Məştağadakı “Çildağ” deyilən pirə aparırdılar. Doğmayan arvadlar Novxanıdakı “Ağ daş” pirinə gedərdi. Əl-ayağını yel tutan xəstə Qalaya (Pirvəro) gedərdi.

Pirlərdən başqa Bakı kəndlərində bir çox abidələr də vardı. Bunlardan Suraxanıdakı usta şəyirdini qeyd etmək olar.

Suraxanıdan Mərdəkan bağlarına gedən yolun iki tərəfində bir-birindən əlli-altmış addım məsafədə qarşı-qarşıya daşdan tikilmiş iki daxma vardı. Onlardan biri indi də durur. Söyləndiyinə görə, Suraxanıda bir bənna varmış. O, bir gənci illər uzunu əli altında şəyird adı ilə işlədər, müstəqil işləməsinə imkan verməzmiş. Həmişə şəyird ustasından bu barədə müsadə istəsə də, dargöz usta, “Səndə hələ bənna olmağa ləyaqət yoxdur, mən sənə ev tikmək ixtiyarı verə bilmərəm” – deyərmiş. Buna görə usta ilə şəyird arasında ixtilaf baş verir. Kəndin ağsaqqalları bu ixtilafı belə həll edirlər: hərəsi bir günün ərzində eyni biçimdə ev tiksin. Əgər şəyird ustasından geri qalmazsa, onun tikdiyi evdə ağsaqqallar nöqsan tapmazlarsa, ona bənnalıq haqqı verilsin. Mübahisəyə çıxan usta ilə şəyird biri yolun sağında, o biri solunda bir daxma tikirlər. Bu vasitə ilə özünə haqq qazandıran şəyirdin tikdiyi daxma uzun zaman davam edib durduğu halda dargöz ustanın tikdiyi daxma dağılıb gedir. Bu daxma indi də yaşamaqdadır.

Binə kəndindən Saray bağlarının ətəyinədək uzanan düzəngaha “Təmənnis” deyirdilər. Keçmişdə orada taxıl əkərmişlər. Təmənnislə Məştağa arasında olan yerə nə səbəbdənsə “Hacı Sadıq düzü” deyiblər. Ora Bilgah bağlarından yol var: Məştağa bağlarının şəhərə tərəf uzanan ətəklərinə “Dərəqılınc” adı verilib. Bir az bəri gəldikdə Zabrat, Balaxanı, Sabunçu, Bülbülə, Xilə yerləşir. Sabunçunun üst tərəfi Kirməkidir. Sabunçudan bir az aşağı Binə kəndidir. Kirməki ilə Sabunçu arasında və ondan aşağı bir göl var ki, ona “Şor” deyillər. Oradan bolluca duz çıxarılırmış. Biləcəri kəndi və Binəqədi neft əraziləridir. Buzovnada dəniz kənarında bir sövmiə² var, ona “Əli ayağı” deyirlər. İrandan gəlmiş hiyləgər abidlərdən biri yay vaxtı qaya üzərində yatıbmış. O durub gedəndə orada bir ayaq ləpiri qazıyıb. Sonra əhali içərisinə girərək qəsdən belə şayiə yayıb ki, guya o yatarkən yuxuda Əlinin ordan keçdiyini, ayılanda isə yanında ayaq izi görüb. Bu da guya Əlinin ayağının ləpiridir. Bu cür sözlərə inanan avam və cahil əhali həmin ləpirin üstündə bir sövmiə tikib, adını “Əli ayağı” qoyublar.

Bakılılar da bütün Azərbaycan xalqı kimi səxavətli, qonaqsevən, üzügülər, bacarıqlı, igid, çalıb-oxumaq və oynamaq sevən, qonşularının dərdinə qalan, qəriblərə hörmət edən, əlsiz-ayaqsızların dadına çatan, xeyir-şərdə bir-birinə kömək yetirən və bir-birini sevən adamlardı.

Şəhərin içində əhali çox olduğundan onlar tədricən şəhərin bayırında evlər, daha sonra məhəllələr salmağa başlayıblar. İçərişəhərdən bir qədər yuxarı – indiki Təzəpir küçəsində bir nəfər özünə su quyusu qazdıqda yer altından qəbir çıxmış, beləcə, əhalinin avam və mövhumatçı hissəsi buna dini rəng verərək ziyarətgah adlandırıb adını Təzəpir qoymuşlar. Onun yerində tezliklə məscid tikərək dövrəsini hasarlayıb buranı pir adlandırmışlar. Amma onun adı Şeyx Əbusəid idi. Bu məscidin ətrafında salınan dairəyə son zamanlara qədər “Təzəpir məhəlləsi” deyilirdi. Bu məhəllədən yuxarı ucda Hüseynqulu adlı quyuçu özü üçün quyu qazıyır. Bu quyunun suyu şirin çıxır. Buna görə bu quyunun ətrafında tezliklə evlər tikilir, hətta məhəllə salınır. Bu məhəlləyə əhali o zamandan “Hüseynqulu bulağı” məhəlləsi adını verib. Köçərilər Bakının Məhəmmədli kəndindən gəlib bu məhəllənin cənub tərəfində avadanlıq salmışlar. Bu səbəbdən də o məhəlləyə “Məhəmmədli məhəlləsi” deyirlər. Məhəmmədlidən aşağı olan yer çuxur olduğu üçün axan sellər ora tökülürmüş. Su orada çox qaldığından palçıq əmələ gətirərmiş. O səbəbdən bu məhəlləyə “Palçıqlı məhəlləsi” deyərmişlər. Palçıqlı məhəlləsindən şimal-şərqdə çoxlu kərpic basıldığı üçün o məhəlləyə “Kərpicbasan” demişlər. Bir dəfə Kərpicbasılandan yuxarı dağa tərəf lap dikin üstündə bir nəfər öldürüləndən sonra ora “Qanlıtəpə” adını verirlər. Şamaxı yolundan, Quba yolundan və bütün yuxarıda saydığımız məhəllələrdən aşağıdakı meydançada o zaman “həftəbazarı” olardı. Oraya gələn satış mallarının çoxu Qubadan gətirildiyindən ora “Quba meydanı” deyiblər.

İkinci hazırkı Tarqovıy və Kirov prospekti küçələrində “bazar günləri” olarmış. Bu bazara “Veçərnə bazarı” deyərmişlər. Bakıda ümumiyyətlə peşəkarlar: bənnə, xarrat, dəmirçi, rəngsaz, malakeş, daşyonan, daşçıxaran, qırbasan, quyu qazıyan, nalbənd, qundaqsaz, bıçaqçı, başmaqçı, keçəçi, dabbaq, dərzi, xəncərsaz, xalçaçı, zərgər, papaqçı, saatsaz, minasaz, dəllək, boyaqçı çox olardı.

Əhalinin bir qismi kənd təsərrüfatı ilə – əkinçilik, bağçılıq, dəyirmançılıq, atçılıq və maldarlıqla, bir qismi də xırda ticarətlə – çayçılıq, kababçılıq, həlmaşıçılıq, qənnadıçılıq, halvaçılıq, çörəkçilik, hamamçılıq, baqqallıq, bəzzazlıqla məşğul olardı. Bakıda iri ticarətlə məşğul olan düyüçülər, xüşkbarçılar, ipəkçilər, xalçaçılar, qənd-çay alış-verişi edənlər, qara neftçilər də az deyildi. Bunların çoxu İranla alış-veriş edənlərmiş.

NOVRUZ BAYRAMI

Novruz bayramı Bakıda qurban və orucluq bayramlarından dəfələrlə artıq təntənə ilə keçirilərdi. Novruzu bir ay əvvəldən qarşılamaq Bakıda adət idi. Həftənin hər çərşənbə axşamı hər evin həyətində və ya darvazasında tonqal qalanar, bu tonqala arvadlar üzərlik töküb bu sözləri oxuyardılar:

Üzərriksən, havasan,

Cəmi dərdə dəvasan.

Hər yerdə sən yanarsan

Qada-bala apararsan.

Bakıda gəmiçilik edən, dənizdə işləyən çox olardı. Hələ buna görə oğlu, əri dənizdə olan ana, arvad və ya atasının səfərdən gəlməsini gözləyən uşaq bu misraları da əlavə edərdi:

Əs, xəzri, mən də verim nəziri,

Əs, gilavar, əs, qadasın aldığım!

Xəzri, yat, gilavar, gəl,

Yaxud:

Giləvar, yat, xəzri, gəl,

Atam (yaxud: oğlum, ərim) gəlsin səfərdən…

ÇƏRŞƏNBƏ GECƏLƏRİ XONÇA DÜZƏLTMƏK, ŞAM YANDIRMAQ ADƏTİ

Novruza iki həftə, on gün qalmış hamı halına görə hazırlıq görərdi. Qapı-bacanı əhənglə ağartmaq, evlərin bayır-bacasını süpürmək, palaz-xalçanı çırpıb təmizləmək, evi, otağı səliqəyə salmaq, yeni ili təmizlik içərisində qarşılamaq ümumi həvəs idi. Varlılar, tacir və alverçilərin hazırlığı daha geniş olardı. Onlar bayrama xüsusi şəkərçörəyi, badamçörəyi, paxlava və bu kimi şirniyyatlar bişirib hazırlardılar. İmkanı olmayanlar bayramı sadəcə xüşkbar ilə keçirərdilər.

Bir həftə əvvəl istər Aşağı bazarda , istərsə Yuxarı bazarda qızğınlıq müşahidə edilirdi. Baqqallar dükanlarını güzgülər, Firdovsinin şahnaməsindən alınaraq ağ parça üstünə çəkilmiş cürbəcür şəkillər, kağız fanuslar ilə bəzərdilər. Hər dükançı qapısından böyükcə bir zəng asardı. Onu çalaraq qışqırıb malını tərifləyirdi, kimi yola saldığı müştərisinin arxasınca da o zəngi təkrar çalardı.

Bayrama bir neçə gün qalmış məhəllə uşaqları həyətləri gözləməklə “kosa-kosa” adlanan xüsusi oyun oynar, tamaşaçılardan xüşkbar, pul toplardılar.

Rəqs etməyi bacaran bir uşağın əyninə tərsinə çevrilmiş kürk geydirər, üzünə kağızdan qayrılmış üzlük (masqa) taxıb, başına da kəllə qənd kağızından uzunca şiş papaq qoyardılar. Belinə zınqırovlu kəmər bağlanar, boynundan zınqırovlar asılardı. Məhəllə uşaqları hazırlanan kosanı araya alıb həyətləri gəzərək xüsusi bir hava ilə aşağıdakı sözləri xor halında oxuyardılar. Kosa isə oynardı:

A kosa-kosa, gəlsənə,

Gəlib salam versənə,

Çömçəni doldursana,

Kosanı yola salsana.

A uyruğu, uyruğu,

Saqqalı it quyruğu.

Kosam bir oyun eylər,

Qurdunu qoyun eylər.

Yığar Şabran düyüsün,

Mahmudun toyun eylər.

Novruz-novruz bahara,

Güllər-güllər nahara,

Bağçamızda gül olsun,

Gül olsun, bülbül olsun.

Bal olsun, həm yağ olsun,

Evdəkilər sağ olsun!

Verənə oğul versin,

Vermiyənə qız versin,

Xanım dursun ayağa,

Kosanın payın versin.

Mərmər hovuzun dörd qırağında

Bülbüllər oxur şax budağında,

Hər nə istəsəm, xudadan allam,

Dəllək dükanın yadına sallam.

Dəllək dükanı bütün Çırağban,

Məclisə gedər əlində qəlyan.

Qurbanın olum yaşıl çuxalı,

Dərbəndlisən, yoxsa buralı.

Bu nəğmə ilə qaytağı oynayan kosa “Kosa mürd” söylənildikdə yerə uzanar, beləcə, aşağıdakı sual-cavab başlanardı:

– Kosa, haradan gəlmisən?

– Qubadan.

– Nə gətirmişdin?

– Qax, qoz.

– Qax, qozu neylədin?

– Satdım.

– Pulunu neylədin?

– Arvad aldım.

– Bəs arvadı neylədin?

– Döydüm, öldü!

Kosanın bu cavabı üzərinə yenə xor halında aşağdakı sözlər oxunardı:

Başın sağ olsun, kosa,

Canın sağ olsun, kosa.

Arşın uzun, bez qısa,

Kəfənsiz ölməz kosa.

Sonra uşaqlar iki dəstəyə ayrılar, birinci dəstə aşağıdakı sözləri oxuduqca ikinci dəstə bu sözləri təkrar edərdi:

Bazarda üzüm,

Mələk salmanı.

Nimçəyə düzüm,

Mələk salmanı.

Bir ala gözüm,

Mələk salmanı.

Bazarda dibçək,

Mələk salmanı.

Al, suyun içək,

Mələk salmanı.

Sallama birçək,

Mələk salmanı.

Bazarda it var,

Mələk salmanı.

Quyruğunda bit var,

Mələk salmanı.

Təndirdə küt var,

Mələk salmanı.

Bu mahnılar bitdikdən sonra kosa papağını açıb ev yiyəsi və başqalarından pay yığar, aşağdakı mahnı ilə həyətdən çıxardı:

Bahar gəldi, bahar gəldi, xoş gəldi,

Xəstə könlü onu görcək dirçəldi.

Sizin bu təzə bayramınız mübarək!

Ayınız, gününüz, həftəniz mübarək!

Bayramda damları gəzib “nünnünü getmək” adəti də vardı. Bakıdakı əksər evlər alçaq, birmərtəbəli olduğundan küçədən onların damına çıxmaq asan idi. Nünnünü gedən adam ip ucuna kiçik torba bağlar, onu mətbəxin bacasından (əgər mətbəxdə adam olarsa) və ya sadəcə evin damından (bacasından) evə sallar, özünü tanıtmamaq üçün şəhadət barmağını burnuna vurmaqla “nün-nün-nün” səsi çıxarıb ev yeyəsini xəbərdar edərdi. Belə nünnünü gəzənlər qətiyyən boş qayıtmazdı. Onun torbasına bir şey salmaq lazım idi.

Bayram axşamları arvadlar əlvan xonçalarla qəbiristanlığa gedərdilər. Qəbiristanda hamı xonçasını ölüsünün qəbri üzərinə düzər, sonra oxşayıb ağlamağa başlardı.

Görərdin ki, bir qadın ucadan oxşayır:

“Əlinin gümüş qələminə, başının oymaq papağına, ağır gəlişinə anan qurban”.

Bir başqası onun ağzından alardı:

“Qıfıllı qapına, bəzənməyən süfrənə, yanmayan çırağına başıbəlalı xalan qurban”.

Arabir bayatı da deyərdilər:

Gəlmişəm, görəm səni,

Dərmişəm, hörəm səni.

Əlimdə açarım yox,

Bir açam, görəm səni.

Dalımı dağa verrəm,

Dağdan da dağa verrəm,

Bilsəm, haçan gələrsən,

Canımı sadağa verrəm.

Mən aşiq, adı qardaş,

Ağzımın dadı qardaş,

Çağırram, hay verməsən,

Tutaram yadı qardaş.

Qəbir üstündə qadınların ürək yandıran oxşama səsləri, mollaların Quran və Yasin oxumaları ölgün şüalar saçan günəşin dağlar arxasında gizlənməsinə qədər davam edərdi. Sonra hər kəs öz evinə qayıdardı.

Bayram axşamı gecəsi bütün ailə evə toplanardı. Qələmkar süfrə ortalığa döşənərdi. Evin yuxarı başında “uşaqların atası” üçün xüsusi döşəkçə salınardı. Süfrə üstə hazırlanmış xonçaya kimsənin əl uzatmağa ixtiyarı yoxdu. Kiçikyaşlı uşaqlardan biri ara-sıra xına ilə qızardılmış əlini yemiş almaq üçün qorxa-qorxa xonçaya uzatdıqda böyük bacısı onun əli üstə vurub yavaş səslə, “Çək əlini, ağa döyər” – deyib onu qorxudardı. Evin kişisi icazə verməyincə heç kəsin ixtiyarı yoxdu, əlini xonçaya uzatsın. Kişi isə hələ məşğuldu. O bir bucaqda salınmış qələmkar canamaz üstə qiraətlə namaz qılır. Onun qırxılmış başında paxlavaşəkilli ağ araxçın, əynində qara şaldan beli büzməli don, donun altında tirmə döşlük, belində ağanı qurşaq, ayağında gen lifəli, qara mahud şalvar və qırmızı-badamı puta corabı vardı. O heç tələsməz, namazını bitirdikdən sonra “Həvvil həlana ila əhsənül hal” duasını oxuyardı. Bu halda on səkkiz yaşlı böyük oğlu içəri daxil olub küçələrdə tüfəng atıldığını, beləliklə, ilin təhvil olunduğunu xəbər verirdi. Ata qoltuğundan güləbətin şəkilli saat qabını çıxarır, gümüş saatının qapağını açıb saata baxır, ilin təhvil olmasına bir neçə dəqiqə qaldığını bildirir, canamazı büküb yığışdırırdı. İrəli gəlib süfrə başında salınmış döşəkçə üstə oturaraq arxasına qoyulmuş nazbalışa söykənirdi. Hamı xonçanın başına toplandıqdan sonra bir qədər bayram yemişindən yeyir, anaları südlü plov qazanını yerə qoyurdu. Hər uşağın payını öz boşqablarına tökərək verirdi. Südlü plov yeyilib bitdikdə sonra süfrə yığılırdı.

Sübh açıla-açılmaya məscidlərin minarələrindən sübh azanının səsi eşidilərdi. İçərişəhərdə Cümə məscidində Molla Qasım adlı azançı vardı. Hündürboylu, qarasaqqallı şəxsin başında ağ Təbriz araxçını olardı. Hərdənbir şəbkülah da qoyardı. Döşüaçıq kəyanisi topuğundan bir qarış yuxarı (dörd ətək donu), qırmızıya çalan sarı döşlüyü, belində üstü sarı ipəklə çəkilmiş naxışlı, ağ qurşağı, qıçında gen balaqlı ağ kətandan, ağlifəli yalınqat tumanı vardı. Ayağına qara meşindən dikdaban Təbriz dübəndisi və bəzi vaxt sarı rəngli nəleyn geyərdi. Bu şəxs əcaib adamdı. Günə baxmaqla vaxtı düzgün söylərdi. İttifaqən birisi ondan soruşsa idi ki, Molla Qasım əmi saat neçədi, günə baxıb deyərdi: “Saat on birdir”. Saata baxdıqda isə düz on bir tamam olduğunu görərdilər. Onun güclü səsi vardı. Qədim musiqiçilər bilər. Bu adam ruhül ərvah, dügah, nəva ilə azan verərdi. Molla Qasımın azanı Bakı xalqını yuxudan oyadar, şəhərdə yavaş-yavaş həyat başlanardı. Küçələrdə uşaqların rəngbərəng paltarları, xınaya boyanmış kəkil-birçəyi və heydərli başları, tinlərdə dəstə-dəstə olub əlvan yumurta döyüşdürənlər gözə çarpardılar. Ara-sıra tapança da atılardı.

BAYRAM GÜNÜ EVLƏRDƏ

Bayram günü həyət və otaq qapılarının açıq saxlanılması ev sahibinin evdə olduğunu bildirərdi. Həyətlərin bəziləri qırlı, bəziləri boş torpaq olardı. Bəzi həyətlərdə su quyusu və çarhovuz görünərdi. Həyətin o biri tərəfində nazik daş divarla müntəzəm tikilmiş, qapı-pəncərəsi bir-birindən hündür alçaq, damı şirəli mətbəx, yanında isə dörd tərəfi metr yarım əhənglənmiş toyuq hini, bəzi həyətlərdə körək damı da görmək olardı. Mətbəxin damında əhənglə ağardılmış alçaq qoşa bacalar nəzəri cəlb edərdi. Mətbəxdə mütləq təndir, biri böyük, biri kiçik iki ocaq, bir kürə olması şərtdi. Mətbəxin divarında xırda taxaclar, təndirlə üzbəüz divarın içində beş çörək enində üç arşın hündürlüyü olan suaxan görmək olardı. Suaxanda uşaqları çox vaxt çimdirib yuyundurardılar. Suyu böyük mis qazanda isidərdilər. Bəzən gecə ev sahibləri də burada yuyunardı. Mətbəxin taxcalarında, təndir üstə qazan, yuxayayan, aşsüzən, mis qablar, divara söykənmiş mis məcməyilər, üstündə ət döymək üçün taxta, qiyməkeş, taxtadan qayrılmış hövsər tabağı, yenə o böyüklükdə və çörək dərinliyində xəmir tabağı, divarlara asılmış ələk, xəlbir, qaşıq səbəti, şalbanlardan asılan qışdan qalmış balqabaq, kudu, rısa ilə soğan, quru sərdabı balıq, dəstə ilə qurumuş qarğıdalı, narın süpürgə, bezdən qab dəsmalları nəzərə çarpardı. Evin kənarına (başmaq çıxarılan yer) palaz parçası salınardı. Otaq qiymətli xəlillərlə döşənərdi. Divarları ağardılmış otağın küncləri xırda döşəkçələr (dör döşəyi), bəzən də Təbrizdən və Ərdəbildən gəlmə ağ abı putalı kifdandazlarla döşənərdi. Otağın divarlarında cüməxtanın böyük sandıqları üstə ipək, zəzərüzlü əlvan yorğan-döşəklər və qu tükündən balışlar qoyulardı. Taxçalarda xırda mücrülərin üstündə əlvan, çin-çin ipək boğçalar qoyulardı. İki cüməxtanı arasında, döşəmədən bir qədər yuxarı, bir cüt bədənnnüma ayna, iki taxçanın arasında divar saatı, saatın sağ və solunda maral başları, həyətə açılmış pəncərələrin sütunlarında isə ətəkləri qırmızı xoruzşəkilli ağ üz dəsmalları asılardı. Burada ara-sıra məxmər, üstünə güləbətin çəkilmiş daraqqabı, saatqabı da nəzəri cəlb edərdi.

Otağın bütün divarlarında ləmə olardı. Ləməyə ikiçin əlvan zərli çini kasa və boşqab düzülərdi. Ləməyə bəzən bürünc aftava-ləyən, çini gilabzən, böyük görkəmli dayaz düşbərəxur, dərin plov nimçələri, bəzən də əlvan yağlı rənglərlə çəkilmiş şəkilli dəmir podnoslar düzülərdi. Ləməni küncləri böyük düşbərəxur (supnik) və qeyri bu kimi ev ləvazimatı ilə bəzənərdi. Pəncərədən sarı şamdanlar, bəzi evlərdə isə saxsıdan çilçıraq (tünc rəngli) asılardı. Evin ortasında xalının üstünə böyük qələmkar süfrə döşənərdi. Süfrə üzərinə rəngli nimçələrdə şəkərçörəyi, şəkərbura, paxlava, noğul, nabat, püstə, badam, əlvan rənglənmiş yumurta, kasalarda islanmış albuxara, bunu yemək üçün naxışlı taxta qaşıqlar düzülərdi. Süfrənin ortasına ara-sıra boşqablarda yaşıl səmənilər qoyulardı. Səmənini bayramdan bir həftə qabaq isti otaqlarda bir qarış göyərdərdilər. Yuxarıda saydığımız şirniyyatdan başqa süfrədə tut qurusu, miyanpur, innab, ləbləbi, kişmiş, səbzə, alma, portağal da olardı. Evdə bayram görüşünə gələnləri qəbul etmək üçün evin ya böyük oğlu, ya bacı oğlu, yainki qardaş oğlu təmiz, yeni bayram paltarını geyib, xınalı əlində gilabzən qapı ağzında əli döşündə ayaq üstə dayanıb gələnlərin əlinə gülab səpər, görüşdükdən sonra onlara yer təklif edərdi. Ev sahibi himlə həmin adama işarə edərdi, qonaq üçün çay gətirsin. Bayram zamanı hil, darçın, zəncəfil, qəhvə çayı da vermək adət idi. Bundan əlavə şərbət də verərdilər. Bayram görüşünə gələnlərə süfrədə olan şirniyyatdan yeməyi təklif edər və onlarla söhbətə başlardılar. Bu zaman yan otaqda qapı arasından evin kiçik uşaqları, yeni yetişmiş qızları, uşaqların anası gələn nəfərin kim olduğunu bilmək üçün qapı arasından baxardılar. O dəqiqə uşaqların üst-başını qaydaya salıb Hacı Novruzqulu əmilə bayramlaşmağa göndərərdilər. Uşaqların gəlməsini görən Hacı Novruzqulu qollarını uşaqlara doğru uzadıb barmaqlarını tərpədərək özünə tərəf çağırardı.

– Po… qədə… qədə.. qədə… gəl Hacı əminin yanına…

Uşaqlarda utanar, bir ayağı gedər, bir ayağı getməz, bir-birini itələyərək Hacı əminin yanına gələrdilər. Hacı əmi bunları öpüb sığallayar, hərəsinin ovcuna bir ağ pul bayramlıq basardı. Bayramlaşmağa gələnlər yerin azlığını görərək xudahafizləşib gedərdilər ki, başqa gələnlər üçün yer açılsın. Bayram bu qayda ilə üç gün davam edərdi.

Üç gündən sonra qadınlar işə başlardı. Bir həftə qadınlar bayram edərdi. Novruzdan bir ay və ya ay yarım keçmiş hər məhəllənin cayılları pul qoyub şəhərin ətrafına seyrə çıxardılar. Bu yerlər Yasamal üstü, Biləcəri qalası, Pirvənzəri üstü və Bibiheybət idi. Burada da onlar bəzən həftələrlə çalıb oynamaqla vaxtlarını keçirərdilər. O yerə qonaq gedən gənclər xəcalətli olmamaq üçün ya bir kəllə qənd, bir girvənkə çay və ya bir qoyun, ya da bir dəstə çalğıçı aparırdılar. O zaman, əsasən, Quba meydanı, Kömür meydanı, Şamaxı yolundan ibarət şəhərin geniş meydançalarında çox vaxt Dağıstandan gəlmiş cavanlar camaata tamaşa verərdilər. Onlar iki möhkəm şalbanı bir-birinə çatıb yerə maili surətdə basdırdıqdan sonra ikisini də eləcə on-beş metr məsafədən sancardılar. Sonra şalbanların yuxarıdakı haçalarına kəndir bağlayıb birindən o birinə uzadar, taram çəkib həmin kəndiri möhkəmcə bağlayardılar.

Bir gənc əlində uzun, şüyül ağac – müvazinət ağacı (ləngər) ip üstə qalxar, zurnanın çaldığı havanın ritmi ilə kəndirin üstündə rəqs edərdi. Kəndir üstündə oynanan rəqslər qaytağı, təkçalma və sairədir. Bunların ahəngi altında oynayana və atılıb-düşənə rustombaz, ya da kəndirbaz deyərdilər. Onun təlxəyi də olardı. O, çuxanı tərsinə geyib boynundan və qollarından zınqırov asar, üzünə dəridən üzlük geyib aşağıda təqlid çıxarar və yamsılamaqla pul yığardı. Təlxək hərdən yuxarıya xitabən:

– Can, qardaş! – deyərdi. – Hünər kimin üçündür?

– Hünər sənin üçündür. Əgər sən ip üstündə qaytağı oynasan, bura yığılan ağalar bizə cib xarclığı verərlər. Usta balabanı kök elə!

Bu qayda ilə oyun uzun zaman davam edərdi. Bayram günlərində gedən oyunların biri də “cızıq tutması” oyunu idi. Geniş küçələrin birində yerdə beş-altı kvadrat sazen dövrə çəkərdilər. Cızıq tutması oyununda iştirak edənlər iki dəstəyə bölünərdi. Çevrənin kənarında olan uşaqların əlində turna olardı (Uşaqlar qurşaqlarını bellərindən açıb düyümlər, ona da turna deyərdilər). Çalışmalı idilər ki, xaricdəkilərə təpik vursunlar, kənardakılarsa əllərindəki turna ilə daxildəkiləri döysünlər. Fəqət kimsə ayağını cızıqdan içəri, ya kənara qoysa idi, onu tez bərk vurar, yaxud ayağını xaricə qoysa, onu da turna ilə döyüb içəri qovardılar. Əgər xaricdəkilərdən birinə təpik dəysəydi, o zaman dəstələr yerini dəyişməli idilər. Bu növ davam edən oyuna “cızıq turnası” deyərdilər. Cızığın içərisinə girməyə birinci dəfə heç kəs razı olmazdı. Bu səbəbdən cızıq turnası oyununun mahnısı vardı. Həmin mahnının axırıncı kəlməsi kimə düşsə, azad idi. O biri dəstə cızığın içərisinə girməli idi.

Motal, motal, tərsə motal,

Yağ atar, qaymaq tutar.

Hacı oğlu Mustafanın

Qoltuğundan bir top atar.

Əkilkə bir quş idi,

Divarda oturmuşdu.

Getdim onu tutmağa,

O məni tutmuş idi.

Meydana salmış idi.

Meydanın ağacları

Dən gətirib ucları.

Çəpər çəkdim, yol açdım,

Qızılgülə dolaşdım.

Bir dəstə gül dərməmiş

Anası gəldi, mən qaçdım.

İynə-iynə, ucu düymə,

Şam ağacı qotur keçi.

Happan-huppan,

Yağlı-yırtıl,

Su iç qurtul.

Bəziləri mahnını aşağıdakı şəkildə oxuyardı:

Dumbulu çala-çala getdim bağa,

Bir sürü qızlar ilə oynamağa.

Əl atdım kiçik qızın məməsinə,

Böyüyü haray çəkdi nənəsinə.

Nənəsi xəncər, bıçaq o böyrümə, bu böyrümə,

Böyrümü tuta-tuta getdim həcə.

Həc dedi, canın çıxsın, gəlmə gecə.

Yeddi gün, yeddi gecə ağlamışam,

Atımı çöllərdə bağlamışam.

Atıma kişmiş gərək kişnəməyə,

İtimə sümük gərək gəmirməyə.

Əkilkə, məkilkə,

Stotdi namala.

Təbil-təbil, yeşil-vəşil,

Adı val.... padval,

Atdım, matdım,

Mən səni aldatdım.

Sən gedərsən, mən ağlaram dalınca,

Yaylıq elə, məni apar yanınca.

Qoltuğunda bağlama, mən gedirəm, ağlama,

Gedərəm, tez qayıdaram, özgəyə bel bağlama.

Yuxardakı mahnıların axırı kimdə qurtarsa, o dəstə azad olar, yəni cizginin kənarına turna vurardı.

Şəhərin başqa bir tinində toplaşmış uşaqlar “Qələndər, ay Qələndər” oynunu oynardılar. Bu oyunu belə oynardılar: uşaqlardan bir nəfər nüfuzlusu ana (oyun başçısı) olardı. O, əlindəki turnanı uşaqlara verər və aşağdakı tapmacanı söylərdi:

– Bir quşum var buxartana,

Xor:

– Qələndər, ay Qələndər!

– Dimdiyi var buxartana,

Xor:

– Qələndər, ay Qələndər!

– Su içər buxartana,

Xor:

– Qələndər, ay Qələndər!

– Ayaqları var buxartana,

Xor:

– Qələndər, ay Qələndər!

– Gözləri var buxartana,

Xor:

– Qələndər, ay Qələndər!

– Qanadları buxartana,

Xor:

– Qələndər, ay Qələndər!

– Başı mənim, ayağı sənin, tap görək?

Bu zaman uşaqlardan birisi yaxınlaşıb deyərdi:

– Qarğa.

Ana deyərdi:

– Ver qarğaya (yəni bilmədin)!

Uşaq əlindəki turnanı tapmadığı üçün yoldaşına ötürərdi. O biri deyərdi:

– Ördək.

Ana etiraz edərdi:

– Ver ördəyə!

Uşaq verərdi o birinə, o birisi səslənərdi:

– Toyuq.

Ana başını bulayardı:

– Ver toyuğa!

Daha başqası:

– Göyərçin, – deyəndə ana razılaşardı.

– Plan (yəni tapmısan)!

Uşaq turnanı alıb yanındakı uşaqları döyməyə başlardı. Ana isə bu zaman, “Plan-plan” – deyərək bir qədər davam etdikdən sonra qəflətən deyərdi:

– Yalan (yəni bəsdir)!

Bu zaman uşaqlar yüyürüb əlində turna olan uşağın tutar və qapazlamağa başlardılar. Əgər turnaçı özünü vaxtında mollanın yanına yetirsəydi, o zaman oyun yenidən mollanın “Palan” sözü ilə başlanırdı. Hərgah tutsaydılar, döyərək mollanın yanına gətirərdilər, oyun yenə lap əvvəlindən başlardı.

Belə maraqlı oyunlardan biri də xalq arasında “Kosaldıqaç”dır.

“KOSALDIQAÇ” OYUNU

Bu oyunda bir istiqamətdə üç ayrı məhəllə olardı; birinci kosalan, ikinci isti, üçüncü isə qaçan məhəllə idi. Kosalan məhəllədən isti məhəlləyədək məsafə 12 metr olardı. Qaçan məhəllə isti məhəllədən 90 metr aralı olardı. Kosalan məhəllədə iki nəfər dayanardı. Bunlardan biri kosu atardı, ikincisi isə sağ əli ilə kosu üfüqi istiqamətdə bərk vurardı. Özü isə yüyürüb isti məhəllədə dayanardı. Bundan başqa oyunda iştirak edənlərdən bir neçə nəfər də isti məhəllədə olardı. Kos verən kosu bir adam boyu yuxarı atıb tutmalı idi. Bu zaman isti məhəllədəkilər fürsət tapıb bir baş dal-dalı qaçan məhəlləyə yüyürərdilər. Yürüş zamanı kosu atıb-tutan bu kosla bunlardan birini vurmalı idi. Kos əlindən başqa harasına dəysə və kosu tutub qaçanlardan biri əlilə geri qaytarsa, kos verənin yoldaşı kosu tutub qaçanlardan başqa birini vurmalı idi. Bədəninə dəysə, məğlub olurdu. Hərgah o da əli ilə qaytarmış olsaydı, kosu verənin yoldaşı uzaqlara, kosun dalınca yüyürərdi. O zaman bu uşaqlar yüyürüb isti məhəllədə dayanardı. Kos verənin yoldaşı kosu gətirdikdən sonra oyun yenidən başlardı.

“GİZLƏNPAÇ” (GİZLƏNQAÇ) OYUNU

Bu oyunda ondan on beş nəfərədək adam iştirak edə bilərdi. Uşaqlardan bir nəfər yuxarıda söylədiyimiz mahnılardan birini oxuyardı. Mahnının axırı kimə dəysə, o, azad hesab olunurdu. Axrına kim düşsəydi, gözlərini yumub ta onlar gizlənənədək gözləməli idi. Onlar gizləndikdən sonra gözlərini açıb gizlənənləri tapmalı idi. Onlardan birini tapsa, o adam gərək yenidən gözünü yumar və oyun təzədən başlanardı. Hərgah gizlənənlər aşkara çıxıb qaçsaydılar, o zaman göz yuman adam onları qovub birini tutmalı idi. Qaçanlar yüyürə-yüyürə bu sözləri söylərdilər:

Gəl, məni tut, ştotdu,

Gəl, məni tut, ştotdu.

Və özlərini məhəlləyə çatdırmağa çalışardılar. Qovan adam onlardan birini tutsaydı, tutulmuş adam göz yummalı idi, hərgah heç birini tuta bilməsəydi, o zaman təzədən özü gözlərini yummalı, oyun yenidən başlamalı idi.

“OĞRU-OĞRU” OYUNU

Bu oyunda iştirak edənlər öz aralarında birini “xan” seçərdilər. Xan uşaqları iki dəstəyə bölüb birinə “oğru”, o birinə isə “yasavul” adını verərdi. Oğrular qaçıb qapı dalında, damda, təndirdə, tövlədə, mətbəxdə gizlənərdilər. Onlar gizli getdikləri kimi gizlin də gəlib özlərini xana təslim etməli idilər. Yolda onların birini yasavullardan görən olsa, o, tutulmuş hesab olunur. Bir az sonra kimi gizli, kimi tutulmuş – hamısı gəlib xanın yanına cəm olardılar. Xan tutulanların hərəsinə beş-on turna cəza və əllərinə yasavulluq vəsiqəsi verərdi. Oğruları tutmuş yasavullar bu dəfə həmin tutulanları əvəz edər və oğurluğa gedərdilər. Yasavulların borcu oğruları axtarıb tapmaq idi. O adamlar tutulmasa, görünməsə, oyun yenidən başlana bilməzdi. Bəzən bu oyun iki-üç saat çəkərdi.

“ŞUMAQƏDƏR” OYUNU

Şumaqədər oyunu yumşaq şum yerində oynanardı. Əvvəlcə bir parça yeri qazıyar, şumaqədərin ucunu sındırmasın deyə torpağın içindəki daşları təmizləyərdilər. Sonra onu ayaqları ilə tapdalayıb əzişdirərdilər. Uzun ağac parçalarının ucunu yonub iynə kimi şiş edərdilər. Hər adam əlində üç ağac olmaq şərtilə o qazılmış və hazırlanmış yerə gələr, əlindəki ağaclardan birini yerə vurardı. O biri yoldaşı isə ağacını həmin yerə elə vurmalı idi ki, sancılmış ağac bunun zərbindən yerindən çıxsın, bu özü yerə möhkəm sancılsın. Ağacın bir dəfə yerdən çıxarılmağı kifayət deyildi, gərək ağac yerindən iki dəfə çıxarılaydı. Bunun birinə borc, birinə də xərc deyərdilər. Bəzən ağacı yerə vuranda hər iki ağac yerindən oynayıb düşərdi. Buna “cağ” deyərdilər. Cağ salan adam yenidən yortmalı (vurmalı) idi. Ağacı yenidən oynadılmış adam müqabil tərəfə üzünü döndərib, “Cağ salmısan, yort” – deyərdi. Hərgah hərə birinin ağacını bir dəfə yerdən çıxarsaydı, o zaman iki dəfə o birinin ağacını yerindən çıxarıb həm xarcını, həm də borcunu verib ağaca sahib olardı. Uduzan adam uduzduğu ağacı verməsə, gərək əlindəkilərdən birini versin. Bu qayda ilə oyun xeyli davam edərdi.

“AŞIQ-AŞIQ” OYUNU

Bakının ən məşhur yeməyinin bozbaş olduğu kimə məlum deyildi? Bozbaşı qoyun ətindən, özü də maça və döş hissəsindən bişirərdilər. Bozbaş yedikdən sonra evin uşağı kasalara göz gəzdirər, sümükdən aşıqları çıxardıb bir yerə yığardı. Aşıqların irisi və xırdası olardı. Xırdasına aşıq, bir qədər irisinə maça deyərdilər. Əmim oğlanları həmişə Həştərxana gedib gələrdilər. Həştərxan qoyunu çox iri olduğundan onun aşığı bu biri aşıqlara nisbətən olduqca iri olardı. Əmimə tapşırardıq ki, Həştərxandan gələndə bizə Həştərxan maçası gətirsin. Həştərxandan qayıdan gəmiçilər də məsələni başa düşüb hərəsi zənbilində bizim üçün iki-üç iri maça gətirər və bizə bağışlardı. Hansı uşaqda o maçalardan olsa, o biri uşaqlar oyun zamanı onunla şərik olmağa çalışardılar.

Bəzən aşığın dik üzünü ovub oranı ərinmiş qurşun ilə doldurardılar ki, ağır olsun. Bir para aşığın dik üzünü sürtərdilər ki, atan zaman tez sürüşüb yerdə düzülmüş aşıqlara bərk dəysin və aşağı sıradan çıxarsın.

Bu oyun belə başlanardı: üç metr diametrində dairəvi çəkər, tam ortasında yarım arşınlıq düz cizgi çəkib aşıqları üzərinə düzərdilər. Beş və ya altı addım cızıqdan kənarda da məhəllə qərar edərdilər. Aşıqlar ordan atılmalı idi. Hər şey hazır olandan sonra bəs aşıq birinci kimi vurmalı idi?

Oyunu oynayanlarda belə adlar var idi: şah, ardıcıl, danaqovan. Bunlardan birincisi şah, ikincisi ardıcıl, üçüncüsü isə danaqovan hesab olunar, həmin qayda ilə aşıqları vurardılar. Biri oynayanların maçalarını yığar, ovcunda qatışdırıb yerə tullardı. Birinci dəfə kimin maçası alçı dursa, o, şah hesab olunardı. İkinci dəfə kiminki alçı dursa, o, ardıcıl, üçüncü isə danaqovan adlanardı. Oyun başlanarkən təyin olunmuş məsafədən aşağı atıb cızığa düzülmüş aşıqları sıradan çıxarardılar. Hərgah birinci dəfə atan aşıqlardan bir neçəsini çıxarsa, o, şahlığına davam edərdi. Bacarmasa, aşıqları ikinci atan, ya da danaqovan çıxarsa, o, şah təyin edilərdi. Aşıqları hüduddan çıxaran həm aşığı mənimsər, həm də cızığın qırağından aşıq atmaq hüququna malik olardı. Əgər o, buradan aşıqları vura bilməsə, onun dalınca da danaqovan vurmalı idi. Vurulan aşıqlardan kim neçəsini cızıqdan çıxarsa, onun xüsusi malı hesab olunurdu. Əgər bir parasanın maçası Həştərxan və ya qurşunlu olsa, özü də yaxşı oynayan olmuş olsaydı, bir oyunda altı və ya yeddi aşıq udardı. Hər adam yerə ya cüt, ya da tək aşıq qurmalı idi. Birdən beşədək aşıq qurmaq olardı. Oyun iştirak edənlərdən birinin aşıqları qurtarana qədər davam edərdi. Aşığı qurtaran adam oyundan kənar edilərdi. Beləliklə, axıra hamını udmuş adam qalardı. Bununla da oyun qurtarardı.

“QOZ-QOZ” OYUNU

“Qoz-qoz” oyunu da həmən qanunlarla olardı. Fəqət yerə düzülən aşıqların əvəzinə adama on qoz qurardılar ki, onun da cizgisi böyük, məsafələri isə uzaq təyin edilərdi.

“PULA-PULA” OYUNU

Divarın dibinə torpaq töküb başıaşağı yoxuş əmələ gətirərdilər. Torpaqdan müəyyən çəpər çəkib hüdudladıqdan sonra yuxarı başda dairəvi çuxur (Azərbaycanın bəzi rayonlarında buna “həbə” deyərdilər) qazınardı. Ona “şah pula” deyərdilər. Onun sağ və sol aşağı tərəfində iki dənə də yan pula qazılardı. Onların da tam mərkəzində – şah pulanın qarşısında orta pula qazınardı. Cəmi beş pula olardı. Oyunda iştirak edənlərdən bir nəfər şah pulaya doğru iki-iki və ya bir-bir qoz atardı. Hərgah şah pulada dörd, yan pulalarda iki qoz olsa və boş qalsa idi, o vaxt şah puladakı qozlardan iki və yan pulalardan bir qoz onun olardı. Deməli, şah pulada iki, yan pulalardan bir-bir – cəmi dörd qoz onun olardı. Bundan sonra o, ikinci dəfə qoz atmağa ixtiyar əldə edirdi. Hərgah qoz pulalara tək-tək düşsəydi, o vaxt pulaya neçə tək qoz düşmüşsə, yoldaşlarına o qədər qoz verməli və axırıncı növbədə durmalı idi. Bəs oyuna birinci dəfə kim başlamalı idi? Burada da aşıq-aşıq kimi maça çalışdırardılar, kimin maçası alçı dursaydı, oyuna ilk olaraq başlamalı idi.

Novruzdan iki ay yarım keçmiş havalar istiləşməyə başlardı. Kəblə Novruzqulu gün batan zaman dükandan pendir, köhnə sirkə-badımcan, sirkə-sarımsaq, soğan, kartof, dükanın köhnədən qalan və işə getməyən xırım-xırdasından yığıb, iki-üç tabaq çörəyi alıb qırmızı yaylıq içərisinə yerləşdirər, dükanı bağladıqdan sonra bağlamanı götürüb asta addımlarla evə gələr, həyəti keçərək:

– Ay arvad, al bunları! – deyərdi.

Ana ilə qız evdən bayıra çıxar, kişini içəri aparar, divarın dibində onun altına döşək, dalına yastıq qoyub rahatlayardılar. Kişi bir stəkan su içdikdən sonra sözə başlardı:

– Ay arvad, pəncərəni aç. Havalar yavaş-yavaş dəyişir, bağa keçmək lazımdır. Sənə nə lazımdırsa, denən, səhər dükandan göndərim.

Arvad kişinin yerini saldıqdan sonra taxçanı-boğçanı axtarıb yamaq-yırtığını tikərdi. Səhər tezdən kişi yuxudan oyanardı. Qara mahud şalvarını, tirmə döşlüyünü, kəyanı donunu geyib qurşağını bağladıqdan sonra dəstəmaz alar, namaz qıldıqdan sonra qarabuğdayı sifətini iki tərəfdən səliqə ilə örtmüş qara saqqalını darayar, ağ araxçının üstündən əmiri papağını başına qoyub oğlunu çağırardı.

– Ada, Kərim, Kərim…

Arvad elə başa düşür ki, kişi oğlunu döyəcək, tez gəlib kişiyə yalvarmağa başlayırdı:

– Sabah-sabah nə xeyir eləmişik, nə şər!.. Uşağı döyməginən. Əlin dəstəmazlıdır, xeyir olsun, uşağı qat qabağına, apar bazara. Hər nə almalısan, al, ver, gəlsin.

Kərim Kəblə Novruzqulu ilə dükana gedərdi. Kişinin alış-verişə başı qarışar, uşaq isə onu gözləyər, mollaxanasının vaxtı keçərdi.

– Ada, Kərim, sən get mollaya, mən şeyləri özgəsi ilə göndərərəm.

– Ay ata, bunu səhərdən deyəydin də, mən də çıxıb gedəydim mollaya, indi mən hara gedim? Vaxt keçib.

Fəqət atasından cavab almadığından bir ayağı gedər, bir ayağı qalardı. Nə isə, qorxa-qorxa gəlib mollaxanaya çıxardı. Keçib öz yerində oturar, molla uşaqların dərslərini qurtarandan sonra:

– Kərim, niyə gecikmisən? – deyə soruşardı.

Kərim qorxudan ağlaya-ağlaya:

– Vallah, molla əmi, atam səhər məni aparıb dükanda saxladı, vaxt da keçdi.

– Yalan deyirsən, namərbüt, görəsən, harda aşıq-aşığa başın qarışıbmış.

Çox deyib, az eşitdikdən sonra çubuqla falaqqa işə düşərdi.

Keçmişdə gözüaçıq adamlar oğlunu aparıb mollaya tapşırardı. Bu uşaq böyüyər, evdə anası, bacısı və qonşu uşaqlar bunun əlindən zara gələrdi. Uşağın atası mollaya müraciət edib:

– Molla! Bunu mən bura gətirmişəm, küçələrdən əl-ayağı yığılsın. Əlində bir az savadı olsun. Əti sənin, sümüyü mənim. Yenə sənə tapşırıram, sözünə qulaq asmadı, döy, uşaq döyülməklə ölməz, – deyərdi.

Molla uşağı gözucu süzüb deyərdi:

– Keç, əyləş uşaqların cərgəsində.

Uşaq bir az oturandan sonra molla yenə deyərdi:

– Sabah atana deynən, sənə əlifba cərgəsi alsın.

Atası səhər cərgə alıb uşağa verərdi.

Köhnə məscid hücrələri qışda soyuq, yayda isə həddən artıq isti olardı. Hücrənin yeri torpaq olardı. Bura evdə işlənib köhnəlmış həsirlər ilə döşənər, həsirlərin altı tozla dolu olar, birə əlindən tərpənmək olmazdı. Hər uşaq evindən bir döşəkçə gətirərdi ki, özünü soyuqdan saxlasın. Məktəbin müəyyən vaxtı yox idi. Mollanın kefi istədiyi vaxt dərs oxuyardılar. Səhər saat doqquzdan on ikiyə kimi, günorta iki saat tənəffüsdən sonra saat ikidən yenə də gün batana kimi uşaq məsciddə qalardı.

Birinci dərs “Hüvvəlfəttəhüləlim” dərsi olardı. Molla barmağını əlifin üstünə qoyub burnunda danışdığı və əlif deyə bilmədiyi üçün əlif yerinə ənif deyərdi. Uşaq da ənif deyərdi. Molla deyirdi ki, mən deyəni demə, ənif de. Uşaq da onun dediyini təkrarlayardı:

– Ənif.

Mollanın acığı tuturdu. Uşağa bir qapaz vurub söyürdü:

– Korazehin oğlu korazehin.

Uşaq qalxıb bildiyini də itirər, ağlamağa başlardı. Molla köhnə şəyirdlərdən birini çağırıb ona tapşırardı ki, aparıb ona əlif hərfini öyrətsin. Bu uşaq bir il tamam məktəbə gedərdi, amma hürafatı yaxşı tanıya bilməzdi. Dərsin üsulu olmazdı. Uşaqlara ərəb qiraəti ilə dərs verərdilər.

Bir “əbcəd” kəlməsini molla uşağa belə başa salardı:

– Əlif-zəbər-ə! Bey-zər-be! Çim-zəbər-çə! Dal-zən çəd-əbçəd. Bu üsul uşaqların zehnini kütləşdirib onların istedadını məhv edərdi.

Dərs əvəzinə bu “məktəbdə” uşaqları ölüncə döyərdilər.

Bir qədər diribaş və zirək uşaqlar mollanın xəlfəsi olardılar. Oxuyan uşaqları molla daima qulluğa göndərər, mollanın arvadı daima ev süpürdər, su daşıtdırar, odun yardırar, qab-qaşıq yudurdardı. Onlar mollanın arvadının satıl və boğçasını hamama aparardı. Mollanın arvadı üçün iş görən uşaqlar sevinə-sevinə məktəbə gələrdilər. Arvadına acığı tutan molla hirsini şəyirdlərə tökərdi. Bu zaman məşhur falaqqa işə düşərdi.

Falaqqa bir metr uzunluğunda ağac idi. Ortasında 1/4 metr fasiləli iki deşik var idi. O deşiklərə ip bağlanmışdı. Uşağın ayağını iki deşiyin arasına qoyar, ipi onun ayağına salar, sonra ağacı burardılar. Uşağın ayağı orada möhkəm sıxılardı. Əzgil ağacından, nar ağacından nazik düyümlü çubuqlar hazırlardılar. Molla qolunun gücü çatdıqca uşağın ayağına çırpardı. Belə ki, bəzən uşaqların dırnaqlarından qan sızardı.

Uşaqların çoxu həftələrlə yeriyə bilməz, “məktəbdən” evlərinə dizin-dizin gedərdilər. Çox vaxt molla uşaqları qatara salardı, yəni şəyirdlərin hamısı falaqqaya salınıb döyülərdi. Qurana çatana kimi yazıq uşaqların halı belə acınacaqlı olardı.

QURAN ÇIXMA

Quranı oxuyub qurtarmağa “Quran çıxma” deyərdilər. O uşaq qoca idi ki, bu şəraitdə oxuyub Quran çıxaydı. Axşam Quran çıxmış uşaq atasına deyərdi ki, mən sabah Quranı xətm edəcəyəm. Atası bazardan noğul, nabat, püstə, badam, qənd, çay, xına alıb podnosa yığar, molla üçün xonça hazırlayardı. Səhər uşaq mollaxanaya gedər, Quranın axrıncı surəsini əzbərdən oxuyardı. Oxuyub qurtardıqdan sonra xəlfə, “fətəbarəkkəllahy əhsənülxaliqin. Molla yesin südlü plov balığın, xəlfə yesin qırmızıca qazmağın, şəyird yesin qırmızıca çubuğu” – deyib Quran çıxan uşağın papağını götürüb onun evinə qaçardı. Uşağın anası papağı gətirən uşağa xonça verib yola salardı. Bu uşaq xonçanı mollaxanaya gətirəndə molla görüb gülümsər və uşaqları o gün azad edərdi.

MEŞQ XƏTTATLIQ

Meşqin üstündə uşaqların əlləri falaqqaya düşərdi. Uşaqlar gərək elə yazaydılar ki, hərflər hamısı bir qayda ilə peçatdan çıxan kimi olaydı.

Çox vaxt bunun üstündə şəyirdlərin hamısının əli falaqqaya düşərdi. Bir ağlaşma qopardı ki, deyəsən, yasxanadır. Çox uşaq falaqqanın qorxusundan döşəkçəsini, cərgəsini qoyub qaçardı, ata-analarına yalvarardılar, onları daha mollaxanaya aparmasınlar.

Uşaqların yanında molla adı çəkiləndə qorxudan titrəyib ağlardılar. O saat çubuq-falaqqa, vəhşi rəftar gəlib gözlərinin qabağında dayanardı. Beləliklə, vəhşi ruhanilər, onların əlaltıları olan mollalar xalqın başını tovlayıb onları savaddan, elmdən, bilikdən, qulturadan uzaqda avam və cahil halda saxlamağa çalışardılar. Bu onlar üçün əlverişli idi.

Nə isə…

Kərimin ayağına o qədər güclü çubuq dəydi ki, ayaqları şişdi. Yoldaşları qoluna girib evlərinə apardılar.

Kərimin anası oğlunu bu halda görcək əhvalatdan xəbərdar oldu: Kərimi falaqqaya salmışlar.

– Mollanı görüm saqqalı qanına bulansın, əmmaməsi ayağına dolaşsın. Onu görüm əli heç qələm tutmasın. Canı məscidlər tinində çürüsün, mənim balamın taqsırı nə idi, bu günə saldı?!

Kərimin ayağına yağlı xəmir salıb yerə uzatdılar. Evdən dükana gedən kisələr bir həftədən sonra dükandan dolu qayıtdı, arada Kərimin döyülməyi özünə qaldı. Beləliklə, uşaq molladan qaçır, molla adı gələndə bağırı yarılırdı. Burada uşağın savadı barədə danışmaq, əlbəttə, yersizdir. Çünki uşaq mollaxanda on il də oxusa idi, ana dilində savadı olmazdı, əksinə, orada əxlaqı və tərbiyəsi pozular, istedadı, zehni, bacarığı kütləşər və zəhərlənərdi. Mollaxanadan qovulan gündən uşaq fikirini quşbazlıq, tazıbazlıq, xoruzbazlıq, qocabazlıq, bildirçinbazlıq, itbazlıq və bu kimi işlərə verdi. Bir də görərdin, küçənin başında camaat cəm olub, iki qumral qoçu boğazlarından halqalarını çıxarıb döyüşdürürlər. Bu qocalar üç qisim olardı. Toğlu, şişək və ögəc. Toğlu bir illik, şişək iki illik, ögəc üç illik olardı. Ağ qocaların boyunlarından xırda zınqırov, muncuq, ara-sıra göz muncuğu və yaşıl meçindən tikilmiş içi dualı və üçkünc pitik asardılar. Buynuzlarını, kəlləsini və bədənini çalım-çapraz xına ilə boyardılar. Bu heyvanlar döyüşəndə bir-birilərinə elə zərbə ilə kəllə vurardılar ki, bunların buynuzları qırılar, bəzən başları belə parçalanardı. Kimin qoçu yerindən tərpənməsə, onu qaçmış hesab etməzdilər. Hərgah qaçsa, o, məğlub edilmiş hesab olunurdu. Qoçların vuruş zamanı düşdüyü halları ifadə etmək çətindir. Heyvanların gözünə qan dolur, buynuzları sınır, buynuzun dibindən qan axır, dilləri ağızlarından bayıra çıxır, dişləri sınır, sürətlə ləhləyərək ölümcül halda məsum-məsum ora yığılan camaatın üzünə baxırdılar. Bununla belə bu avam camaat bu vəhşi haldan əl çəkmək istəməzdi. Acınacaqlı hala salınmış heyvanların döşünü, başını ovuşdura-ovuşdura təkrar vuruşa cəlb etmək istərdilər. Çar hökuməti və ruhanilər tərəfindən qaranlıqda cahillik və vəhşiliklə saxlanılan, insanca yaşamaq imkanları əllərindən alınmış avam camaat arasında it boğuşdurmaq adəti də var idi.