Kitabı oxu: «Azadlıq Haqqında»

Con Stüart Mill və yaradıcılığı haqqında

Təhsil, din, cəmiyyət, siyasət fəlsəfəsi, siyasi iqtisad, etika, epistomotologiya, metafizika və digər mövzularda yazdığı əsərləri ilə filosof, iqtisadçı, siyasi nəzəriyyəçi, siyasətçi, sosial liberal, romantik və bunun kimi bir çox statusları özündə daşıyan Con Stüart Mill 19-cu əsr İngiltərəsində yetişmiş ən böyük ziyalılardan biri hesab olunur. Başda ailəsi olmaqla, yaşadığı cəmiyyət və dövrün təsiri altında yaratdığı bir çox əsərlər, siyasi elmlər, siyasi iqtisadiyyat, sosiologiya və fəlsəfə sahələrində ən çox oxunan və dünya fikir tarixində xüsusi yer tutan əsərlər sırasındadır.

Kitabla keçən bir həyat

Con Stüart Mill 18-ci əsrin ikinci yarısında Böyük Britiyaniyada iqtisadi ekollardan biri olan “fəlsəfi radikallar” (əsas üzvləri: Ceyms Mill, Ceremi Bentham, Devid Rikardo) adı ilə məşhur qrupun üzvlərindən biri Ceyms Millin övladı olaraq 1806-cı ildə dünyaya gəldi. O, uşaqlıq və yeniyetməlik dövrünü atasının verdiyi kitab siyahısını oxumaqla keçirdi. Belə ki, üç yaşında yunan dili öyrənməyə başlayan Mill artıq yeddi yaşında Platonu orijinal dilindən oxumağa və səkkiz yaşında latın dilini öyrənməyə başladı. Artıq 15-16 yaşlarında Adam Smith, Devid Rikardo və atasının əsərlərini bitirmiş, o cümlədən Con Lok, Berkley, Helvetius, Kondillak, Virgil, Sisero, Aristotel, Şekspir, Milton, Spenser və digər düşüncə adamlarının əsərləri ilə tanış olmuşdu. Maraqlısı bu idi ki, atasının hazırladığı bu kitab siyahısında din və əxlaqa aid heç bir əsər yox idi.

Atasının Millin təhsili üzərindəki təsiri sadəcə bununla bitmirdi. Belə ki, bütün gənclik illərini kitab arxasında keçirən Mill kilisənin təhsil üzərindəki təsirlərinə görə universitetə buraxılmır və ev şəraitində özəl təhsil alır. Bununla da yeni bir dövr – kitab arxasında keçəcək gənclik illəri başlayır. Daha sonralar buna görə atasını tənqid etsə də, bir çox əsərləri ilə əlaqədar eşitdiyi tərifləri və bu kitabların ərsəyə gəlməsində əsl səbəbkarın atasını olduğunu deyir. Əgər onun yerində hər hansı bir adam olsaydı, o da eyni təlim və təhsildən keçməklə eyni uğurları, bəlkə də daha çoxunu əldə edərdi deyə Mill qeyd edir.

Bununla yanaşı, Mill üzərində ən böyük təsirlərdən biri də atasının yaxın dostu Ceremi Bentham ilə tanışlığı oldu. Belə ki, Bentham dövlət tərəfindən öz işlərinə görə aldığı böyük məbləğdə pulu içində meşə, göllər, heyvanlar və bağların olduğu saraya bənzəyən Ford Monastrını kirayə götürməyə xərcləyir və orada öz ailəsi və Ceyms Millin ailəsi ilə birlikdə yaşayırlar. Bu periodda Con Stüart atası tərəfindən “assosianizm” adlanan psixoloji testlərdən və təlimlərdən keçir. Bu təlimin məqsədi Millin zehnini insanların xoşbəxtliyinin səbəbi olacaq ən yüksək səviyyəyə gətirmək idi. Bunun nəticəsi olaraq Millə ailədən kənar digər uşaqlarla oynamağa qəti qadağa qoyulmuşdu və bu onun sosial həyatının çox dar olmasına səbəb oldu.

Həyatının sonrakı illərində “Faydaçılıq Cəmiyyəti” və daha sonra isə “London Debat Cəmiyyəti” quraraq vətəndaş cəmiyyətində aktiv iştirak edən Mill İngiltərə siyasi həyatında liberal düşüncələrin daha da güclənməsinə təkan vermiş, müxtəlif partiya və bir başa parlamentə öz təsirlərini etmişdi. O, qanunların yaradılması prosesində bir başa təsirli olan liberal ictimai fikir formalaşdırmaq istəyində idi.

Daha sonralar atasının təsirindən çıxmağa çalışan ama bunu bacarmayan Mill ağır psixoloji depressiyaya girir. Amma fransız sosioloqları Henri Sen-Simon və Oqüst Kontun əsərlərini oxumaqla, o cümlədən şeir və sənətlə daha yaxından tanış olması ilə bu depressiyadan çıxır. Bu, həm də atasının təmsil etdiyi fəlsəfi radikalizm cərəyanından uzaqlaşması ilə nəticələnir. Belə ki, Millin həyatının 1830-40-cı illəri romantizm və konservativ ideyalardan təsirləndiyi dövrü kimi dəyərləndirilir. 1832-ci il Bentham və 1836-cı ildə atasının ölümü isə onu yenidən depresiyaya salır. Mill bu dövrdə elmlə şeiri və sənəti, ağılla hissləri, cəmiyyətin faydası ilə fərdin xoşbəxtliyi arasında orta yol tapmağa, fəlsəfi mənada maarifçilik hərəkatı ilə romantizm hərəkatının ortaya atdığı fərqli azadlıq konsepsiyalarının sintezini yaratmağa cəhd edir. Və bu dövr Millin liberalizm, romantizm və mühafizəkarlıq ideologiyaları arasında “orta yol” axtarışı dövrü kimi qiymətləndirilir.

1840-cı illərdən sonrakı period Millin öz fəlsəfi yetişkinliyinə çatdığı dövr hesab olunur. Belə ki, bu dövrdə onu bütün dünyada məşhur edəcək, “Məntiq Sistemi” və “Siyasi İqtisadın Prinsipləri” kitablarını yazır. Daha sonrakı illərdə isə kitablarda müdafiə etdiyi tezislərlə birlikdə müstəqil şəkildə parlamentə seçilməsi onun cəmiyyətdə nüfuzunu daha da artırır. Öz dövrü üçün bir mənalı qəbul edilməyəcək “qadın hüquqları” və bunun kimi bir çox hüquqları müdafiə edir. Növbəti seçkilərdə məğlubiyyətdən sonra isə bütün həyatını yenidən kitablara və məqalələrə həsr edir və 1873-cü il vəfatına kimi elmi işlə məşğul olur.

Yazarın kitabları haqqında

C.S.Millin kitabları sadəcə onun yaşadığı dövrdə çap edilmiş əsərlərlə məhdudlaşmır, belə ki, Mill külliyatına yazarın yaşadığı dövrdəki kitab və müxtəlif jurnal-qəzetlərdə dərc etdirdiyi məqalələrlə yanaşı, ölümündən sonra toplanan və kitab halına salınan bir çox əsəsrləri də daxildir. Bütün bu əsərlər Con M. Robsonun başçılığı ilə Toronto Universiteti daxilində həyata keçirilən layihə çərçivəsində toplanmış və Toronto Nəşriyyatı tərəfindən 33 cilddən ibarət “Con Stüart Millin Seçilmiş Əsərləri” (“The Collected Works of John Stuart Mill”) şəklində çap edilmişdir. Mill külliyatından azərbaycanlı oxucular üçün maraqlı ola biləcək bir neçə vacib kitabın adını qeyd edək:

“İqtisadi Siyasətin Prinsipləri”, “İqtisadiyyat və Cəmiyyət haqqında Esselər”, “İngiltərə, İralandiya və İmperiya haqqında Esselər”, “Məntiq Sistemi I və II”, “Əxlaq, Din və Cəmiyyət haqqında Esselər”, “Fəlsəfə və Klassiklər haqqında Esselər”, “Siyasət və Cəmiyyət haqqında Esselər”, “Fransız Tarixi və Tarixçilər haqqında Esselər”, “Bərabərlik, Hüquq və Təhsil haqqında Esselər”, “Azadlıq haqqında”, “Nümayəndəli Hökumət haqqında Düşüncələr”, “Faydaçılıq”, “Qadınların Kölələşdirilməsi” və s.

“Azadlıq Haqqında” (On Liberty)

Sosial liberal olaraq tanınsa da, bir çox ideologiyalardan təsirlənən Mill siyasət fəlsəfəsi tarixində azadlıq anlayışının ən ehtirası dəstəkçilərindən biri olaraq tarixə düşüb. Bu mənada, “Azadlıq Haqqında” əsəri bir çoxları üçün fərdi azadlıqlar manifesti kimi dəyərləndirilir.

Giriş və dörd hissədən ibarət olan əsər azadlıq, müzakirə və fikir sərbəstliyi, fərdiyyətçilik kimi əsas dəyərləri faydaçılıq baxışı çərçivəsində izah edir və bu anlayışların insan və cəmiyyət üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu müxtəlif arqumentlərlə izah etməyə çalışır. Belə ki, kitabın “Düşüncə və Müzakirə Azadlığına Dair” adlandırılan birinci hissəsi bütün ideya və fikirlərin cəmiyyətdə azad şəkildə ifadəsinin nə qədər vacib olduğunu vurğulayır. Bir fikrin ifadəsi o fikrin səhv və ya düz olmasından asılı olmayaraq, cəmiyyətə fayda gətirir və əksinə fikrin ifadəsinə icazə verməmək həmin şəxsə olduğu qədər həmin cəmiyyətə qarşı da, edilən böyük bir mənfilik kimi dəyərləndirilir.

Mill əsərin növbəti hissəsi olan və “Xoşbəxtliyin Ünsürlərindən Biri Olaraq Fərdiyyətçilik” kimi adlandırdığı essedə siyasətin ən əsas vəzifələrindən biri cəmiyyətləri öz xoşbəxtliklərinə və rifahına çatdırmaq olduğunu bildirir. Liberal ənənəyə sadiq qalaraq, cəmiyyətlərin xoşbəxtliyini fərdiyyətçilikdə görür və bu anlayışı xoşbəxtliyin açarı olaraq təqdim edir. Belə ki, fikir azadlığı qədər vacib olan öz həyat tərzini seçmə azadlığı, fərd ola bilmə, ətrafındakı sərhədlərdən qopa bilmə azadlığı ilk öncə fərdlərin, bunun məntiqi ardıcıllığı olaraq da cəmiyyətlərin xoşbəxtliyinə aparır.

Liberal ədəbiyyatın ən çox üzərində müzakirə apardığı mövzulardan biri olan və demək olar ki, liberalizmin klassik məsələsi kimi tanınan “dövlət-fərd” münasibətləri Mill əsərində yeni bir mərhələyə keçir və Mill “Cəmiyyətin Fərd Üzərindəki Hakimiyyətinin Sərhədləri” essesində liberal ideologiyanın qarşısına yeni bir problem (konspesiya halında yeni bir problem) qoyur. Fərdlər sadəcə dövlət və onun qanunları tərəfindən deyil, həm də bir başa cəmiyyət və onun yazılmamış qanunları tərəfindən məhdudlaşdırıla bilər. Bəs fərdin azadlığının cəmiyyət içərisindəki sərhədləri hansılardır? Və yaxud cəmiyyət hüququn xaricində – əxlaq, qaydalar, mədəniyyət və başqa adlarla fərdin azadlıqlarını məhdudlaşdıra bilərmi və ya haraya qədər məhdudlaşdıra bilər? Ortaya atdığı bütün bu suallara Mill kitabın son hissəsi olan “Tətbiqetmələr” essesində hüquq, təhsil, iqtisadi münasibətlər, ticarət, ailə münasibətləri və s. misal çəkərək cavab verməyə çalışır və fərdi azadlıqların bir cəmiyyət üçün nə qədər vacib və toxunulmaz olduğunu və bunun cəmiyyət üçün faydalarını vurğulayır. Bu mənada “Azadlıq Haqqında” əsəri hürriyyət haqda yazılmış və iki əsrə yaxındır ki köhnəlməyən ideyalar olaraq fikir tarixində öz xüsusi yerini saxlayır.

Xəyyam Namazov

Bakı, 2014

Bu kitabı yazılarımdakı bütün yaxşı şeylərin ilham mənbəyi və qismən də müəllifi olmuş qadının, yüksək haqq və həqiqət duyğusu mənim üçün ən güclü təşviq ünsürü, təqdiri də ən böyük mükafat olan dostumun, həyat yoldaşımın ürəyimi yaxıb-yandıran əziz xatirəsinə ithaf edirəm. Bu illər ərzində yazmış olduğum hər şey kimi bu əsər də mənim olduğu qədər həm də onundur. Lakin hazırkı halı ilə bu kitabım onun baxışlarından keçmək kimi yüksək bir dəyərə təəssüf ki, çata bilməmişdir. Çünki o, əsərin ən əhəmiyyətli hissələrindən bəzilərini daha diqqətli bir şəkildə yenidən araşdırmaq işini gələcəyə saxlamışdı; ancaq ömrü vəfa etmədiyi üçün buna imkan olmadı. Onun özüylə birlikdə məzara apardığı böyük düşüncələrinin və nəcib hisslərinin yarısını dünyaya çatdıra bilsəm, sevimli həyat yoldaşımın bənzərsiz müdrikliyinin təşviq və köməyindən məhrum şəkildə yaza biləcəyim hər hansı bir şeyin təmin edəcəyi faydadan daha böyük bir şeyə imza atmış olacağam.

Con Stüart Mill

Giriş

Bu essenin mövzusu «iradə azadlığı» deyil, mülki və ya ictimai azadlıqdır. Başqa cür desək, bu tədqiqat cəmiyyət tərəfindən fərd üzərində qanuni bir şəkildə istifadə edilə bilən hakimiyyətin «təbiəti və sərhədləri»ndən bəhs edir. Bu, haqqında az danışılan, hətta az qala heç müzakirə edilməyən bir mövzudur. Ancaq unudulmamalıdır ki, bu mövzu potensial varlığıyla dövrün əməli çəkişmələrinə dərindən təsir edən və çox keçmədən də özünü gələcəyin həyati problemi olaraq qəbul etdirməsi gözlənilən bir məsələdir. Əslində bu mövzu insanları ən qədim dövrlərdən bəri ixtilafa salacaq qədər köhnə və dərindir. Ancaq bəşəriyyətin yaşadığı mədəni mərhələnin inkişafına paralel olaraq özünü yeni şəraitlərdə göstərir; buna görə də daha fərqli və daha köklü bir araşdırma tələb edir.

Azadlıq ilə hakimiyyət arasındakı mübarizə başda Qədim Yunanıstan, Roma və İngiltərə olmaqla, tarixin bizə məlum olan ən qədim dövrlərinin diqqəti cəlb edən xüsusiyyəti olaraq qarşımıza çıxır. Qədim dövrlərdə bu mübarizə xalq və ya xalqın bəzi sinifləri ilə hökumət arasında olardı. Bu baxımdan azadlıq başdakı idarəedicilərin despotik hakimiyyətinə qarşı qorunmağı ifadə edirdi. Qədim Yunanıstandakı bəzi xalq hökumətləri istisna olmaqla, digər hakimiyyətlərdə idarəedicilər xalqa qarşı düşmən olaraq qəbul edilərdilər. Bunlar səlahiyyətlərini miras və ya fəthlər yoluyla alan və idarə etdikləri adamların razılığına əsaslanmayan bir nəfərin, qəbilə və ya silkin rəhbərliyi şəklində olurdu. Səlahiyyətin təzyiq yoluyla istifadə edilməsinə qarşı hansı növ tədbir alınmış olursa olsun, idarə olunanlar idarə edənlərin üstünlüyünə nə etiraz etmə cəsarətini, nə də etiraz etmə istəyini göstərirdilər. Onların gücü düşmənə qarşı olduğu kimi, öz xalqına qarşı da işlədilə biləcək zəruri, lakin eyni zamanda son dərəcə təhlükəli bir silah olaraq qəbul edilirdi. Cəmiyyətin gücsüz üzvlərini saysız qırğılara yem olmaqdan qurtarmaq üçün bu qırğılardan daha güclü və onların yüksəlməsini önləməklə vəzifələndirilmiş ovçuya ehtiyac vardı. Ancaq sürünün üzərinə hücuma keçməkdə kiçik çalağanların hər hansı birindən daha az istəkli olmayacağını nəzərə alıb bu ovçunun dimdiyindən və pəncələrindən də mütləq müdafiə olunmaq lazım idi. Bu səbəblə vətənpərvərlərin hədəfi idarəedicinin kütlə üzərində istifadə etməsinə yol veriləcək iqtidarına məhdudiyyət qoymaq idi. Onların azadlıq deyəndə ağıllarına gələn şey bax bu məhdudiyyət idi.

Bu iki yolla həyata keçirilirdi. Birincisi, siyasi hüquqlar və azadlıqlar deyilən bəzi toxunulmazlıqları qəbul etdirmək idi. İdarəedicinin bu haqlara müdaxiləsi vəzifəsindən sui-istifadə etməsi kimi şərh olunur, bu da idarə olunanların etirazını və qiyamını qanuni hala gətirirdi. İkincisi isə konstitusiya tədbirlərinin görülməsi idi. Bunun sayəsində cəmiyyətin və ya onu təmsil edən qurumların razılığını almaq iqtidarın fəaliyyəti üçün zəruri hala gəlmişdi. Avropa ölkələrinin çoxunda iqtidar bu məhdudlaşdırma formalarından birincisinə az və ya çox boyun əyməyə məcbur edilmişdi. Amma ikincisi haqqında bunu demək olmazdı. Buna çatmaq və ya qismən olduğu yerlərdə tam mənasıyla əldə etmək azadlıqsevərlərin əsas məqsədinə çevrilmişdi. İnsanlar bir düşməni başqa bir düşmənlə vuruşdurmaqdan və zorakılığına qarşı bəzi təminatlara sahib olduqları ağa tərəfindən idarə olunmaqdan razı qaldıqları müddət ərzində istəklərində bundan uzağa gedə bilmədilər.

Lakin insani fəaliyyətlərin irəliləyişinə paralel olaraq insanlar zaman keçdikcə rəhbərlərinin onlardan ayrı və mənfəətlərinin onların mənfəətlərinə zidd bir qüvvə olmasını təbiətin zəruriyyəti olaraq qəbul etməməyə başladılar. Beləcə, dövlətin idarəçiliyini əlində saxlayanları istədikləri vaxt vəzifədən çıxara biləcəkləri muzdlu işçi və ya vəkil halına gətirmək onlara daha məqbul göründü. İnsanlar hökumət səlahiyyətlərinin onların əleyhinə istifadə edilməyəcəyindən ancaq bu yolla əmin ola bilərləri. Seçkiyə əsaslanan və müvəqqəti idarəedicilərlə bağlı bu yeni tələb xalqın fikrinə əsaslanan partiyaların olduğu hər yerdə partiya fəaliyyətlərinin əsas məqsədinə çevrildi. Beləcə rəhbərlərin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırma məsələsində mövcud olan əvvəlki səylərin yerini tutdu. Rəhbərliyin dövri seçkilər əsasında təyin olunması uğrunda mübarizə artdıqca, bəziləri iqtidarın məhdudlaşdırılmasına xeyli əhəmiyyət verildiyini düşünməyə başladılar. İqtidarı məhdudlaşdırma mənfəətləri xalqın mənfəətiylə ziddiyyət təşkil edən idarəedicilərə qarşı bir tədbir kimi görülməkdə idi. Amma artıq ən çox istənilən rəhbərlərin xalqla bərabərləşdirilməsi, mənfəət və iradələrinin xalqın mənfəət və iradəsiylə eyni olması idi. Xalqın öz iradəsinə qarşı qorunmasına ehtiyacı yox idi. Onun öz-özünə zorakılıq etməsi düşünülə bilməzdi. İdarə edənlər xalq qarşısında məsuliyyətli olduğu və onun tərəfindən dərhal dəyişdirilə bildiyi təqdirdə problem qalmayacaqdı. Xalq bu halda necə istifadə edilməsi lazım olduğunu özünün diktə edəcəyi iqtidarı risk edib onlara əmanət edə bilərdi. İdarə edənlərin iqtidarı xalqın öz əlində cəmləşmiş və özünün münasib bildiyi şəkildə istifadə edə bildiyi öz iqtidarı olacaqdı. Qitə Avropasında hələ də yayğın şəkildə rast gəlinən bu düşünmə və ya hissetmə tərzi Avropa liberalizminin son nəsli arasında xeyli məşhur idi. Bu gün hökumətlərin edə biləcəkləri şeylərə bir sərhəd qoymağı qəbul edənlər qitə Avropasının siyasi mütəfəkkirləri arasında artıq istisnalı bir parlaq nümunə olaraq dayanmaqdadırlar. Bu istiqamətdə təşviqedici şərait davam etmiş olsaydı, bu gün buna bənzər bir düşüncə forması öz ölkəmizdə də hökm sürə bilərdi.

Psixoloji nəzəriyyələrdə olduğu kimi, siyasi və fəlsəfi nəzəriyyələrdə də uğur uğursuzluğun göz yumduğu səhvləri və gerilikləri göz önünə sərir. Xalqın öz səlahiyyətini özünə qarşı məhdudlaşdırmasına gərək olmadığı fikri xalq hökumətinin hələ də bir xəyaldan ibarət olduğu və ya uzaq keçmişdə mövcud olmuş bir şey kimi kitablarda oxunduğu vaxtlarda ancaq bir aksiom kimi qəbul edilə bilərdi. Bu fikri xalq təşkilatlarının müntəzəm fəaliyyətinə deyil, monarxiya və aristokratiya zorakılığına qarşı ani və reaksiyalı üsyan tərzində partlayan və eyni zamanda rəhbərliyi ələ keçirən azlığın əsəri olan fransız inqilabı kimi sapmalar da silə bilmədi. Bununla birlikdə, zaman keçdikcə demokratik respublika meydana çıxıb yer üzünün böyük bir qismində yer tutdu və özünü beynəlmiləl ailənin ən güclü üzvlərindən biri olaraq hiss etdirdi¹. Bu səbəblə seçki yoluyla gələn və xalqa qarşı məsul olan hökumət mövcud olan müşahidə və tənqidlərin mövzusu olmağa başladı. İndi artıq «özünüidarəetmə» və «xalqın öz üzərindəki iqtidarı» kimi sözlərin problemin əsl üzünü ifadə etmədiyi aydın olmuşdu. İqtidarı əlində saxlayanlarla onlar tərəfindən idarə olunanlar daim eyni insanlar deyildir. Başqa cür desək, haqqında danışılan «özünüidarəetmə» hər fərdin özü tərəfindən idarə olunmasını deyil, əksinə digər şəxslər tərəfindən idarə olunmasını ifadə edir. Xalqın iradəsi praktik həyatda xalqın ən aktiv olan və ya sayca ən çox olan qisminin iradəsi mənasını verir. Belə olduğu üçün xalqın çoxluq olmağı bacararaq və ya özünü çoxluq kimi qəbul etdirərək iqtidarı əldə saxlayan təbəqəsi digər təbəqələrə təzyiq edir. Bu səbəblə digər iqtidar formalarına qarşı olduğu kimi, bu iqtidar formasının da gücünü istismar etməsinə qarşı tədbir görmək lazım gəlir. Hökumətin fərdlər üzərindəki gücünün məhdudlaşdırılması məsələsi idarəedicilərin cəmiyyət ya da cəmiyyət içindəki ən güclü qrupu qarşısında müntəzəm olaraq məsuliyyət daşıdığı halda belə əhəmiyyətini itirmir. Bu baxış tərzi həm mütəfəkkirlərə, həm də demokratiyanın həqiqi ya da saxta mənfəətlərinə zidd olan Avropa cəmiyyətindəki mühüm siniflərə xoş gəldiyi üçün heç çətinlik çəkmədən özünə yer tutdu. Artıq bu günlərdə «çoxluğun diktatorluğu»² məsələsi cəmiyyətin qorunmağa hazır olmasını tələb edən ən mühüm mənfiliklər arasındadır.

Cəmiyyətin səlahiyyətlilərinin əliylə tətbiq olunduğu üçün ilk zamanlar digər diktatorluqlardan olduğu kimi, çoxluğun diktatorluğundan da qorxulurdu, hətta bu qorxu yenə də davam edir. Lakin düşünən insanlar cəmiyyətin özü despot olduqda (cəmiyyətin onu meydana gətirən tək-tək fərdlərə təzyiq etməsi), onun zülm etmə vasitələrinin siyasətçilərin əliylə edilənlərlə məhdudlaşmayacağını dərk etdilər. Cəmiyyət öz əmrlərini özü icra edə bilər, hətta hazırda edir. Düzgün əmrlər yerinə səhv əmrlər verdiyi ya da özünün qarışmaması lazım gələn şeylər haqqında hər hansı bir tapşırıqlar verdikdə siyasi despotizmin çoxundan daha qorxunc olan ictimai despotluq etmiş olur. Hər nə qədər alışılan cəzalarla öz varlığını qoruyan despotluq forması deyilsə də, ictimai despotluq həyatın təfərrüatlarına daha dərindən nüfuz edərək, şəxsən fərdi ruhun özünü əsarət altına alır və beləcə fərdə daha az qurtuluş yolu buraxır. Bu baxımdan dövlət rəhbərlərinin despotizminə qarşı qorunma yetərli deyil, eyni zamanda cəmiyyətdə üstün olan duyğu və düşüncənin diktəsinə qarşı da qorunmaq lazımlıdır. Cəmiyyətin öz düşüncə və təmayüllərini bunlara qarşı çıxanlara zorla qəbul etdirmə meylindən əlavə, onun gedişinə uyğun gəlməyən hər hansı bir xüsusiyyətin inkişafını buxovlayaraq ya da önləyərək bütün fərdləri cəmiyyətin ümumi qəliblərinə uyğun gəlməyə məcbur etmə meylinə qarşı da qorunmaq vacibdir. Kollektiv düşüncənin fərdin müstəqilliyinə qanuni müdaxiləsinin bir sərhədi vardır. İnsani əlaqələrin yaxşı bir nöqtədə seyrini təmin etmək üçün bu sərhədi tapmaq və hücuma qarşı qorumaq ən azı siyasi despotizmi önləmək qədər əhəmiyyətlidir.

Bu mülahizəyə ümumiyyətlə, etiraz edilməsə də, praktikada kollektiv düşüncəyə qarşı sərhədi hara qoyacağımız və fərdi azadlıq ilə ictimai nəzarət arasındakı nizamlamanı necə edəcəyimiz məsələsi hələ həll edilməmiş bir problem kimi varlığını davam etdirməkdədir. Hər hansı bir insanın həyatını qiymətli etmək digər insanların hərəkətlərinə qoyulan məhdudlaşdırmalarla bağlıdır. Bu baxımdan ilk növbədə qanun yoluyla, onun əlverişli olmadığı vəziyyətlərdə də cəmiyyətin ümumi düşüncəsini əsas götürmək yoluyla bəzi zəruri davranış qaydaları qoyula bilər. Bu qaydaların nələrdən ibarət olması əsas məsələdir və aşkar olan bəzilərini istisna etsək, həllində ən az irəliləmə qeyd edilən problemin də bu olduğunu deyə bilərik. Bunu eyni şəkildə qərara bağlamış olan heç bir iki ölkə ya da iki dövr yoxdur. Əslində bir dövrün ya da bir ölkənin bu məsələdə aldığı qərara bağlı qalan başqa bir dövr və ya ölkə də yoxdur. Buna baxmayaraq müəyyən bir dövrün ya da ölkənin insanları bu məsələyə üzərində həmişə uzlaşma təmin edilmiş bir məsələ kimi yaxınlaşmaqda çətinlik çəkməmişlər. Öz aralarında tətbiq etdikləri qaydalar onlara son dərəcə açıq və etibarlı görünür. Bu universal illüziya atalar sözündə «ikinci təbiət» kimi göstərilən, halbuki səhvən «birinci təbiət»in yerinə keçən və bu şəkildə davam edən ənənələrin sehrli təsirinin nümunələrindən birini meydana gətirməkdədir. İnsanların bir-birlərinə təlqin etdikləri davranış qaydalarına gətirib çıxaran narahatlıqları önləməkdə ənənələrin açıq təsiri vardır. Çünki ənənələrdə məsələ bir insanın digərlərinə ya da digərlərinin ona məqbul səbəblər göstərməsinə ehtiyac buraxmayacaq qədər sadə olaraq qəbul edilir. Xalq ənənələr yoluyla ya da filosof xarakterli şəxslər tərəfindən bu cür mövzularla əlaqədar olaraq öz duyğularının ağlauyğun səbəblərdən daha əhəmiyyətli olduğuna, hətta səbəblərin mənasız olduğuna inandırılmışdır. Xalqa insan davranışlarını tənzimləmə məsələsində bələdçilik edən praktik prinsip onunla eyni hissdə olanlar necə istəyirlərsə hər kəsdən o yolda hərəkət etmələrini istəmək lazım olduğuna dair mövcud olan duyğudur.

Həqiqətən, heç kim öz mühakimə ölçüsünün təkcə özünün bəyəndiyi bir şey olduğunu bildirmir. Halbuki, bir hərəkət tezisinə dair irəli sürülmüş bir düşüncə ağlabatan səbəblərlə də təsdiq edilməmişdirsə, bir adamın seçimi sayıla bilər. Məntiqli səbəb göstərildiyi zaman da əgər bu səbəblər başqa şəxslərin buna bənzər seçimlərindən ibarətdirsə, bu da bir adamın yerinə sadəcə bir çox adamın seçimi olar. Bununla birlikdə, adi bir insan üçün öz seçimi sadəcə mükəmməl bir şəkildə qaneedici bir səbəb deyil, eyni zamanda onun dini kitabında açıq bir şəkildə ifadə edilməmiş mövzularda öz əxlaq, zövq və ədəb anlayışının də tək dayağı olur. Hətta öz seçimi dini kitabın belə şərhində özünün başlıca rəhbəri olur. Buna görə insanların təriflənəcək və ya tənqid ediləcək şeylər haqqındakı düşüncələri başqalarının davranış forması haqqındakı seçimlərinə təsir edən müxtəlif faktorların hamısının təsirinə tabe olub, insanların digər hər hansı bir mövsudakı arzularını təyin edən faktorlar qədər çoxsaylıdır. Bu faktor bəzən onların məntiqi, bəzən də birbaşa hökmləri və ya batil inancları olur: çox vaxt ictimai meyilləri, bəzən də antisosial meyilləri, qısqanclıq və ya gözügötürməməzlikləri, təkəbbürləri və ya yuxarıdan aşağı baxmaları. Lakin daha çox rast gəlinən bəslədikləri arzular və ya qorxular ilə qanuni və ya qeyri-qanuni mənfəətləridir. Üstün sinfin olduğu hər yerdə ölkənin əxlaqi dəyərlərinin böyük bir qismi sinif mənfəətlərindən və sinif üstünlüyü duyğularından irəli gəlir. Spartalılar ilə helotlar, müstəmləkəçilərlə zəncilər, şahzadələrlə təbəələr, zadəganlarla avamlar və kişilərlə qadınlar arasındakı əxlaq böyük ölçüdə bu sinif mənfəət və duyğularının məhsuludur. Bunların öz aralarında doğan duyğular da yuxarı sinfin əxlaqi dəyərləri üzərində qurulur. Digər tərəfdən, harada əvvəlcə üstün olan bir sinif üstünlüyünü itiribsə, yaxud harada o üstünlüyün xalqın gözündə nüfuzu yox olubsa, oralarda hakim olan əxlaqi duyğular dəfələrlə üstünlüyə qarşı səbri tükənmiş bir xoşlan-mamanın damğasını daşıyır.³

Hər hansı bir hərəkəti edib-etməmək məsələlərində qanunlar ya da ictimaiyyətin fikriylə müəyyənləşmiş davranış qaydalarını təyin edən digər bir prinsip də insanların öz ruhani sahiblərinin və ya tanrılarının fərz edilən razılıqlarına ya da narazılıqlarına gözübağlı şəkildə qulluq etmələri olmuşdur. Öz-özlüyündə eqoist olmaqla birlikdə bu qulluq ikiüzlülük deyil. İnsanlara sehrbazları və azğınları yandırdacaq qədər ürəkdən gələn nifrət hisslərinə səbəb ola bilmişdir. Əxlaqi duyğuların istiqamətləndirilməsində bu qədər adi təsirlər arasında, şübhəsiz ki, cəmiyyətin ümumi və aşkar mənfəətlərinin də payı, hətta böyük bir payı olmuşdur. Ancaq bir qiymətləndirmə vasitəsi və sadəcə bu mənfəətləri qorumaq üçün olmaqdan çox, bunlardan doğan simpatiya və antipatiyaların nəticəsi kimi özünü göstərir. Necə ki, cəmiyyətin mənfəətləri ilə az əlaqəli olan və ya heç əlaqəsi olmayan bəzi simpatiya və ya antipatiyalar əxlaq qaydalarının yaradılmasında özlərini az qala eyni dərəcədə və böyük bir güclə hiss etdirmişdir.

Cəmiyyətin ya da onun qüdrətli bir hissəsinin bəyəndiyi və ya bəyənmədiyi şeylər qanun ya da ictimai fikrin diktəsi altında, cəmiyyətin əsas hissəsi tərəfindən riayət olunmaqla qoyulan prinsipləri praktik həyatda təyin edən başlıca faktorlardır. Ümumiyyətlə, duyğu və düşüncədə cəmiyyətdən irəlidə olanlar təfərrüatlarda qarşı çıxmış olsalar da, əsasən bu vəziyyətə qarşı mübarizəyə girişməmişlər. Onlar cəmiyyətin bəyəndiyi və ya bəyənmədiyi şeylərin fərdlər üçün bir qanun olmasının lazım olub-olmadığını araşdırmaqdan çox, cəmiyyətin hansı şeyləri bəyənib-bəyənməməsinin lazım olduğunu araşdırmaqla məşğul olmuşlar. Bu cür insanlar ümumi axına uyğun gəlməyənlərlə birlikdə hərəkət edərək azadlığı müdafiədə işbirliyi etməkdən çox, şəxsən özlərinin hər kəsdən ayrıldıqları müəyyən mövzularda insanların duyğularını dəyişdirməklə məşğul olmağı üstün tutmuşlar. Xırda-para istisnalar nəzərə alınmasa, hər kəs tərəfindən yüksək bir prinsip kimi qəbul edilən və sabit bir şəkildə qorunan yeganə nümunə dini inanc məsələsidir. Bu nümunə əxlaqi duyğu deyilən şeydə yanılmağın mümkün ola biləcəyinin ən nəzərə çarpan nümunəsini meydana gətirməsi baxımından olduqca öyrədicidir. Çünki səmimi bir fanatikin gözündə odium theologicum⁴ heç bir şübhə götürməyən əxlaqi duyğu hallarından biridir. Özünü ümumdünya kilsəsi adlandıran şeyin boyunduruğunu ilk qıranlar inanc fərqliliyinə icazə vermə məsələsində bu kilsə qədər az istəkli idilər. Lakin bir-birilə razılaşmamanın şiddətli dövrü tərəflərdən heç birinə tam mənasıyla qələbə gətirmədən sona çatınca və hər kilsə və ya məzhəb ümidini o anda işğal etməkdə olduğu yeri əldə saxlamağa çalışmaqdan başqa bir şey edə bilməyəcək hala gəlincə, azlıqlar çoxluğa çevrilmələri ehtimalı olmadığını görərək, başqa düşüncədə olmağa icazə verilməsini müdafiə etməyə məcbur oldular. Bax beləcə fərdin cəmiyyət qarşısındakı haqlarının prinsiplərin təməlinə əsaslanaraq ortaya atılması və cəmiyyətin müxaliflər üzərində nüfuzundan istifadə etmə iddiasının açıqca müzakirə mövzusuna çevrilməsi bu təməl, hətta demək olar ki, sadəcə bu təməl üzərində olmuşdur.

Dini azadlığın əldə edilməsinə görə dünyanın borclu olduğu böyük yazarlar ən çox vicdan azadlığının insanın ləğvedilməz haqqı olduğunu iddia etmişlər. İnsanın öz dini inancına görə başqalarına hesab verməyə məcbur olmasını mütləq surətdə rədd etmişlər. Bununla yanaşı, həqiqətən əhəmiyyət verdikləri hər hansı bir şeydə insan üçün dözümsüzlük o qədər təbiidir ki, öz səssizliyinin teoloji döyüşlərlə pozulmasından xoşlanmayan dini laqeydliyin ağırlığını hiss etdirdiyi yerlər istisna olmaqla dini azadlıq az qala heç bir yerdə həqiqətən təsdiqlənməmişdir. Demək olar ki, bütün dindar insanların zehinlərində, hətta ən tolerant ölkələrdə belə, tolerantlıq qəti olaraq ancaq bir sıra çəkingənliklərlə qəbul edilir. Bəziləri kilsə hökuməti məsələsində fərqli düşünməyə dözür, lakin doqma məsələsinə dözümsüzlük göstərir; bəziləri katoliklərlə unitarlar xaricində hər kəsə qarşı dözümlü davrana bilər; bəziləri vəhyə əsaslanan dinə inanan hər fərdə dözümlü davrana bilər; bəziləri də bir az artıq lütfkar ola bilər, lakin bunu Tanrı və axirət inancında dayandıra bilər. Qısa desək, əksəriyyətin duyğusunun qarışıqsız və sıx şəkildə olduğu hər yerdə onun itaət edilmək iddiasından çox az imtina etdiyi görünür.

Siyasi tariximizin xüsusi hal və şəraitinə görə İngiltərədə ictimai fikrin boyunduruğu ehtimalla daha ağırdırsa da, qanunun boyunduruğu Avropanın digər ölkələrinin çoxunda olduğundan daha yüngüldür. Qanunverici və ya icraedici orqan tərəfindən fərdin davranışlarına birbaşa müdaxilə edilməsinə qarşı böyük bir həssaslıq vardır. Bunun belə olması fərdin müstəqilliyinə qarşı göstərilən hörmətdən daha çox hələ də mövcud olan bir vərdişdən, yəni hökumətə cəmiyyətin mənfəətinə zidd bir mənfəəti təmsil edən gözüylə baxma vərdişindən irəli gəlir. Əksəriyyət hökumətin iqtidarını öz iqtidarı, fikirlərini öz fikirləri olaraq hiss etməyi hələ öyrənə bilməyib. Bunu öyrəndiyi gün fərdi azadlıq ehtimal ki, hökumətin istilasına bugünkü ictimaiyyətin istilasından daha çox məruz qalacaq. Lakin yenə də fərdlərin qanun tərəfindən nəzarət edilməsinə öyrəşmədikləri məsələlərdə qanunun hər hansı bir nəzarət etmə cəhdinə qarşı hərəkətə keçməyə hazır olan yığılıb qalmış hisslər yığını vardır. Həm də məsələnin qanuni nəzarətin qanun sahəsinə girib-girmədiyinə çox da baxılmır. O qədər ki, bütövlüklə son dərəcə möhkəm olan bu hiss xüsusi hallarda tətbiq edilməyə başlayarkən ehtimal ki, çox vaxt yerində istifadə edilmiş olmur. Təcrübədə hökumət müdaxilələrinin uyğun olub-olmadığını hər vaxt məqsədəuyğun şəkildə ölçmək üçün qəbul edilmiş bir qanun yoxdur. Hər kəs bu məsələdə öz fərdi seçimlərinə görə qərar verir. Bəziləri ediləcək hər hansı bir yaxşılıq və ya çarəsi tapılacaq bir pisliklə qarşılaşdıqları zaman hökumətin işi öz üzərinə götürməsini böyük həvəslə təşviq etmək istəyirlər. Digərləri isə bəşəri mənfəətlərinin hökumət nəzarəti altına salınan qisminə yenisini əlavə etməkdənsə, hər cür sosial mənfiliyə dözməyi üstün tuturlar. İnsanlar hər hansı bir məsələdə öz hisslərinin bu ümumi istiqamətinə görə tərəflərdən birinin cərgəsində yerlərini tuturlar. Öz hisslərinin ümumi istiqamətindən əlavə, insanlar hökumətin etməsi təklif olunan müəyyən şeylərə olan maraqlarının dərəcəsinə görə, yaxud hökumətin onu özlərinin bəyəndikləri tərzdə edəcəyi və ya etməyəcəyi barəsində bəslədikləri inama görə tərəf saxlayırlar. İnsanların «bir hökumət tərəfindən görülməsi uyğun olan işlər nələrdir» barəsində olan yeknəsəq düşüncələrinə görə bir mövzunun lehinə və ya əleyhinə münasibət bildirdikləri çox nadir hallarda rast gəlinir. Mənə elə gəlir ki, bu qayda ya da prinsip yoxluğunun bir nəticəsi olaraq hələ də tərəflərdən biri digəri qədər tez-tez yanıla bilir. Hökumət müdaxiləsi, az qala bərabər bir şəkildə bəzən yerində olmadan edilir, bəzən də yerində olmayaraq mühakimə edilir.

Bu tədqiqatın məqsədi cəmiyyətin fərd ilə olan məcburetmə və nəzarət tərzindəki əlaqələri məsələsində istifadə edilən vasitələrlə əlaqədar sadə bir qanunu bəyan etməkdir. Bu vasitələr qanuni cəzalar şəklindəki maddi güc tərzində ola biləcəyi kimi, ictimai fikrin mənəvi təzyiqi şəklində də ola bilər. Burada irəli sürülən prinsip iki vəziyyət üçün də etibarlıdır. Bu prinsip insanların fərdi olaraq ya da kollektiv olaraq aralarından hər hansı birinin hərəkət sərbəstliyinə müdaxilələrinə yol verən yeganə səbəbin ancaq «nəfsi qoruma» səbəbi olacağı prinsipidir. Mədəni cəmiyyətin hər hansı bir üzvü üzərində, onun arzusuna baxmayaraq, gücün haqlı olaraq istifadə edilə biləcəyi tək yer başqalarına gələcək zərəri önləmə məqamının olduğu yerdir. Fərdə maddi ya da mənəvi olsun, öz xeyri üçün müdaxilə kafi bir səbəb deyil. Heç kim bir şeyi etməyə və ya buna dözməyə, sırf belə etməsi onun üçün xeyirli olacağı üçün, onu daha xoşbəxt edəcəyi üçün, başqalarının düşüncələrinə görə belə etməsi ağıllı yaxud doğru olacağı üçün məcbur edilə bilməz. Bu heç bir şəkildə haqlı deyil. Bunlar bir nəfərlə əlaqədar olaraq başa qaxmaq, onunla mübahisə etmək, onu razı salmaq və ya ondan xahiş etmək üçün haqlı səbəblər ola bilər, ancaq o başqa cür etdiyi təqdirdə onu məcbur etmək və ya hər hansı bir pisliyə məruz qoymaq üçün heç bir zaman haqlı bir səbəb yarada bilməz. Ona müdaxilənin qanuni olması üçün onun etməməsini istədiyimiz davranışının başqasına mütləq surətdə zərər verəcək xüsusiyyətdə olması lazımdır. Bir fərdin davranışına görə cəmiyyət qarşısında məsul ola biləcəyi qismi o davranışın başqasını maraqlandıran qismidir. Onu maraqlandıran qismində azad olması onun üçün mütləq bir haqdır. Fərd özü üzərində, öz bədəni və beyni üzərində şəxsən özünün istədiyi kimi hərəkət edə bilər.

Bu məqamı xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, bu prinsip bacarıqlarında yetkinləşmiş insanlara tətbiq olunmaq üçün ortaya atılmış bir prinsipdir. Uşaqlardan yaxud qanunların həddi-büluğ yaşı olaraq təyin etdiyi yaşdan daha kiçik yaşda olanlardan danışmırıq. Hələ başqalarının himayəsinə möhtac halda olanların başqalarından gələcək zərərlərə olduğu qədər, şəxsən öz hərəkətlərinə qarşı da himayə olunmaları lazımdır. Eyni səbəbə görə bir irqin hələ yetkinlik çağına gəlməmiş sayıla biləcəyi o geridəqalmış cəmiyyət hallarını da bu prinsipin xaricində buraxa bilərik⁵. Öz-özünə reallaşan irəliləmənin yoluna çıxan çətinliklər o qədər böyükdür ki, onları aradan qaldırma yollarını bəyəndiyimiz kimi seçməyimiz nadir hallarda mümkün olur. Bu baxımdan varlığı islahat ruhu ilə dolu bir liderin böyük ehtimalla başqa cür yetişilməyəcək olan bir məqsədə çatdıracaq hər növ çarədən istifadə etməsi qəbul ediləndir. Mədəni olmayan cəmiyyətləri idarəetmədə despotizm qanuni bir hökumət tərzidir. Yetər ki, məqsəd onların islahı olsun və istifadə edilən vasitələr bu məqsədlə istifadə edilmiş olsun. Bir prinsip olaraq azadlığın insanların sərbəst və bərabər müzakirə ilə düzələ biləcək hala gəlmələrindən əvvəlki hər hansı bir vəziyyətdə tətbiq olunmasına imkan yoxdur. O zamana qədər onların (əgər belə birini tapacaq qədər şansları varsa) hər hansı bir Əkbərə yaxud Böyük Karla mütləq surətdə itaətdən başqa yolları yoxdur. Lakin insan inanaraq və inandırılaraq, qurtuluşa üz tutma qabiliyyətinə çatar-çatmaz (burada maraqlanmağa məcbur olduğumuz bütün millətlərdə bu mərhələyə çoxdan çatılmışdır) artıq istər birbaşa, istərsə qanundan kənara çıxanlara əza və cəza şəklində güc tətbiq olunması insanların öz xeyirlərinə bir çarə olaraq qəbul edilə bilməz; yalnız başqalarının təhlükəsizliyi üçün haqlı olaraq görünə bilər.

Bunu demək yerinə düşər ki, mən «fayda»dan asılı olmayan bir şey olaraq, «mücərrəd haqq» fikrindən iddiam lehinə çıxarıla biləcək olan hər cür üstünlükdən imtina edirəm. Bütün əxlaqi məsələlərdə mən faydanı üz tutulacaq ən son ölçü olaraq görürəm. Lakin bunun ən geniş mənada, proqressiv varlıq olaraq bir insanın daimi mənfəətinə əsaslanan fayda olması lazımdır. Bu mənfəətlər iddia edirəm ki, fərdə aid olan seçimləri xarici nəzarətə tabe etməyə ancaq fərdin başqa şəxslərin mənfəətini maraqlandıran hərəkətlərindən söz düşdükdə yol verər. Əgər bir kimsə başqalarına qarşı zərərli bir hərəkət edərsə, onu qanun yoluyla, yaxud qanuni cəzaların düzgün formada tətbiq olunmadığı hallarda, ümumi təqdirsizlik ilə cəzalandırmak üçün prima facia (əsli sabit olana qədər etibarlı olan) olan vəziyyət vardır. Yenə başqalarının istifadəsi üçün fərdin haqlı olaraq çətinlik çəkə biləcəyi bir çox müsbət hərəkət də vardır. Məsələn, bir məhkəmədə şahidlik etmək, vətənin müştərək müdafiəsinə və ya himayəsindən faydalandığı cəmiyyətin mənfəəti üçün lazımlı olan ortaq bir işdə üzərinə düşən hissəni öhdəsinə götürmək, bir həmcinsinin həyatını qurtarmaq və ya müdafiəsiz olanları pis rəftarlara qarşı qorumaq üçün araya girmək kimi bəzi fərdi yaxşı davranışlar bir insanın cəmiyyətə qarşı vəzifəsidir. Bunları etməsə, həmin adam cəmiyyət qarşısında məsuliyyət daşıyır. Bir şəxs başqalarına təkcə hərəkətləri ilə deyil, eyni zamanda laqeydliyi ilə də pislik edə bilər və hər iki vəziyyətdə də o zərərə görə onlara qarşı haqlı olaraq məsuldur. Bu da bir həqiqətdir ki, ikinci vəziyyət birincisindən daha ehtiyatlı güc tətbiq edilməsini tələb edir. Hər hansı bir şəxsi başqalarına pislik etdiyinə görə məsul tutmaq bir qaydadır. Onu pisliyin qarşısını almadğı üçün məsul tutmaq, o biriylə müqayisə edildikdə, bir istisna olaraq baxılır. Bununla birlikdə bu istisnanı haqlı göstərməyə yetəcək qədər aşkar və dəhşətli olan bir çox vəziyyət vardır.

Cəmiyyətlə əlaqələrinə aid hər mövzuda fərd mənfəətlərindən söz gedən şəxslərə və lazım olduqda onların qoruyucusu vəziyyətindəki cəmiyyətə qarşı hüquqi baxımdan məsuldur. Çox vaxt onu məsuliyyətdən qurtaracaq səbəblər ola bilər. Lakin bu səbəb elə bir səbəb olmalıdır ki, fərdin öz seçiminə buraxıldığı təqdirdə, cəmiyyətin fərdi sınama gücünə sahib olduğu hər hansı bir şəkildə, nəzarətə tabe edildiyi halındakından daha yaxşı bir vəziyyətin ortaya çıxması ehtimalı olsun. Yaxud da nəzarət etməyə cəhd etməklə bu nəzarətin önləyə biləcəyindən daha böyük mənfilikləri meydana gətirəcək vəziyyətin ortaya çıxmasından söz getsin. Bu kimi səbəblər məsuliyyətin tətbiq olunmasını imkansız hala gətirdiyi zaman boş qalan hakimlik kürsüsünə fərdin şəxsən öz vicdanı keçməli və başqalarının xarici himayədən məhrum olan mənfəətlərini qorumalıdır. Fərd özü haqqında daha sərt hökm verməlidir, çünki məsələ onun digər həmcinsləri tərəfindən mühakimə olunmasına uyğun deyil.

Lakin bir hərəkət sahəsi vardır ki, onda cəmiyyətin fərddən asılı olmadan bilvasitə mənfəəti vardır. Bu sahə bir şəxsin həyat və hərəkət tərzinin təkcə şəxsən özünə təsir edən qismini özünə cəlb edir. Təkcə şəxsən özünü dediyim zaman, «birbaşa» və «əvvəlcə» demək istəyirəm. Çünki ona toxunan hər hansı bir şey onun vasitəsilə başqasına təsir edə bilər. Bu ehtimalla yarana biləcək olan etirazdan daha sonra danışacağıq. O halda bu, insan azadlığının xüsusi sahəsidir. Bunun içinə əvvəlcə şüurun iç sahəsi girir ki, ən geniş mənada vicdan azadlığını və mütləq mənada hər növ mövzuyla əlaqədar düşüncə və duyğu azadlığını əhatə edir. Bu mövzular praktik ya da spekulyativ ola biləcəyi kimi, elmi, əxlaqi ya da teoloji də ola bilər. Düşüncə bəyan etmə və yayma azadlığı başqa bir qanuna girirmiş kimi görünə bilər. Çünki bu azadlıq fərdin davranışının başqa şəxsləri maraqlandıran qisminə aiddir. Lakin düşüncə azadlığının özü qədər çox əhəmiyyətli olduğu üçün, böyük bir qismi etibarilə eyni səbəblərə əsaslandığından praktikada ondan ayrılmaz. Bu prinsip ikinci olaraq zövqlərimizdə və məşğuliyyətlərimizdə sərbəstliyi; həyatımızın planını öz xarakterimizə uyğun gələcək şəkildə tənzimləməni; xarakterimizi axmaqcasına, əksinə ya da səhv olaraq dərk etsə belə etdiyimiz şeylər onlara zərər vermədiyi müddət ərzində həmcinslərimizin maneə törətməsinə məruz qalmamağı və ola biləcək nəticələrinə dözməyimiz şərtilə bəyəndiyimiz tərzdə davrana bilmə azadlığını tələb edir. Üçüncü olaraq, fərdlərin öz aralarında bir araya gəlmə azadlığı ilə başqalarına zərəri olmayan hər hansı bir məqsəd üçün birləşmə azadlığı çıxır. Bir araya gələn fərdlərin həddi-büluğa çatmış olmaları, güc yolu ya da hiylənin təsiri altında olmamaları əsas şərtdir.

İdarəetmə forması nə olusa olsun bu azadlıqlara bütünlüklə hörmət göstərilməyən heç bir cəmiyyət azad deyil. Bu azadlıqların qeyd-şərtsiz var olmadığı heç bir cəmiyyət tam olaraq azad ola bilməz. Azadlıq adına layiq olan yeganə azadlıq başqalarını səadətlərindən məhrum etməyə və ya onların səadət əldə etmə səylərinə mane olmağa cəhd etmədiyimiz müddətcə öz yaxşılığımızı öz bildiyimiz yolda axtarma azadlığıdır. Hər fərd istər fiziki, istərsə də zehni və ruhi baxımlardan öz sağlamlığının əsl və yeganə gözətçisidir. Unudulmamalıdır ki, bəşəriyyət hər kəsin öz istədiyi kimi yaşamasına dözüm göstərdiyi zaman adamları başqalarına xoş gələcək şəkildə yaşamağa məcbur etdiyindən daha böyük qazanc əldə edər.

Bu təlim heç də yeni bir şey olmamaqla və bəzi şəxslər üçün bir təkrardan ibarət olmaqla birlikdə, mövcud olan düşüncə və tətbiqetmənin ümumi meyli ilə birbaşa zidd gələn yeganə doktrina olma xüsusiyyətini daşıyır. Cəmiyyət hər kəsi ictimai mükəmməllik anlayışına (öz doğruları istiqamətində) uyğun gəlməyə məcbur etmək üçün sərf etdiyi səyin bir bənzərini fərdi mükəmməllik anlayışına uyğun gəlmək üçün də sərf etmişdir. Qədim dövlətlər vətəndaşlarının bütün zehni və fiziki intizamına qarışmağa haqqı olduğu düşüncəsindən hərəkətə keçərək xüsusi həyat sahəsinin bütün təfərrüatlarını tənzimləmə məsələsində özlərinin səlahiyyətli olduğunu düşünmüşdülər. Filosoflar da ümumiyyətlə, bu düşüncəni müsbət qarşılayırdılar. Bu, ətrafları güclü düşmənlərlə çevrələnmiş, müntəzəm olaraq xarici təhlükə və ya daxili sarsıntı ilə yıxılma təhlükəsi altında olan kiçik respublikalarda qəbul edilə biləcək düşüncə tərzi idi. Oralarda siyasi enerji və gərginliyi qısa müddətə belə boşaltmaq çox asanlıqla onların həyatı bahasına başa gələ bilərdi. Bu baxımdan o respublikalar azadlığın xeyirli və davamlı nəticələrini gözləmək kimi bir riskə gedə bilməzdilər. Bugünkü dünyada siyasi cəmiyyətlərin həcmlərinin daha geniş olması və xüsusilə ruhi və dünyəvi fəaliyyətlərlə bağlı səlahiyyətlərin bir-birindən ayrılması (insanların vicdanlarının idarəsini dünya işlərinə nəzarət edən əllərdən başqa əllərə verən), xüsusi həyatın təfərrüatlarına qanun tərəfindən bu dərəcədə böyük bir müdaxilənin qarşısını almışdır. Lakin yenə də hər fərdin özünə xas səbəblərə görə hakim düşüncədən ayrılma istəyinə qarşı mənəvi təzyiq alətlərindən istifadə edilmişdir; hətta ictimai mövzularda olduğundan daha enerjili bir şəkildə istifadə edilmişdir. Əxlaqi duyğunun təşəkkülünə daxil olan ünsürlərin ən güclüsü olan din daim ya insan davranışının hər bir qismini nəzarət altına alma arxasınca qaçan bir iyerarxiyanın ehtirasına ya da puritanizm⁶ düşüncə tərzinə bağlı qalmışdır. Keçmişin dərin izlərinə qarşı ən şiddətli müxalifəti göstərmiş olan müasir islahatçıların bəziləri ruhani hakimiyyət haqqı iddia etmə məqamında nə kilsələrdən, nə də məzhəblərdən geri qalmışlar. Məsələn, O.Kontun sosial sistemi onun “Syteme de la Politique Positive” (Pozitiv siyasət sistemi) adlı əsərində izah etdiyi kimi, qədim yunan filosofları arasında ən sərt doktrina tərəfdarı olanları geridə buraxacaq şəkildə cəmiyyətin fərd üzərində despotizm qurmasını qarşısına məqsəd qoymuşdur.

Bəzi mütəfəkkirlərin özlərinə xas inanclarını bir kənara qoysaq, yer üzünün hər tərəfində cəmiyyətin şəxs üzərindəki səlahiyyətlərini həm ictimai fikir gücüylə, həm də qanun gücüylə lazım olduğundan daha çox genişləndirmə məsələsində getdikcə artan bir meyil görünməkdədir. Dünyada meydana gələn bütün dəyişikliklərin istiqaməti cəmiyyəti daha çox gücləndirməyə, buna qarşı fərdin səlahiyyətlərini daha çox daraltmağa doğru olduğuna görə bu təcavüz elə öz-özünə ortadan qalxa biləcək bir mənfilik deyil.

Əksinə getdikcə daha bərbad bir hal alacaq mənfiliklər-dən biri kimi görünməkdədir. İstər idarə edənlər, istər adi vətəndaşlar olaraq öz düşüncə və seçimlərini başqalarına bir davranış qaydası olaraq zorla qəbul etdirmə meyli insanın təbiətindəki ən yaxşı və ən pis duyğuların bəziləri ilə elə güclü bir şəkildə dəstəklənməkdədir ki, bunu olsa-olsa ancaq «səlahiyyət məhdudiyyəti» nəzarət altında saxlaya biləcəkdir. Çox təəssüf ki, səlahiyyət də azalmayıb çoxalmaqda olduğuna görə bu pis gedişin önünə möhkəm bir əxlaqi inanc əngəli qoyulmazsa, dünyanın mövcud vəziyyəti və şəraiti daxilində onunartımına şahid olacayıq.

Dərhal ümumi tezis barədə danışmaq əvəzinə əvvəlcə fikrimizi onun bir hissəsi üzərinə yönəltməyimiz mövzunun müzakirə edilməsi üçün daha uyğun olacaq. Bu yeganə bölmə «Düşüncə azadlığı”dır. Eyni soydan olan danışma və yazma azadlığını da bundan ayırmaq mümkün deyil. Hərçənd bu azadlıqların bir çoxu dini dözümlülüklə azad təşkilatların tərəfində olduqlarını söyləyən bütün ölkələrdə artıq siyasi əxlaqın bir hissəsinə çevrilmişdir. Lakin bu azadlıqların əsaslandığı fəlsəfi və praktik təməllər nə ümumi düşüncə üçün bir o qədər alışılmış bir şeydir, nə də ictimai liderlərin bir çoxunda belə ümid edildiyi qədər tam şəkildə təqdir edilməkdədir. Düzgün başa düşüldükdə, bu təməllərin mövzunun sadəcə bir hissəsindən çox daha geniş bir tətbiq sahəsinə sahib olduğu görünəcək. Mövzunun bu qisminin tam olaraq araşdırılması yerdə qalan qismi üçün də yaxşı bir başlanğıc nöqtəsi olacaq. Bu baxımdan bir az sonra söyləyəcəklərimdə özləri üçün yeni bir şey tapmayan şəxslər təxminən üç əsrdən bəridir müzakirə mövzusu edilən bir məsələni bir daha müzakirəyə çıxardığıma görə ümid edirəm ki, məni üzrlü hesab edərlər.

I
Düşüncə və Müzakirə Azadlığına Dair

Mətbuat azadlığının pozulmuş və despot hökumətə qarşı təminatlardan biri olaraq müdafiə olunması ehtiyacının olduğu dövrün geridə qaldığına ümid edirəm. Mənfəətləri xalqın mənfəətləri ilə eyni olmayan bir qanunverici və ya icraedici orqanın düşüncələrini diktə etməsinə yaxud icazə verdikləri hər hansı bir təlim və ya müzakirəyə qarşı müxaliflik etmək üçün indi artıq heç bir səbəb göstərməyə ehtiyac yoxdur. Bununla birlikdə, mövzunun bu istiqaməti bizdən əvvəlki fikir adamları tərəfindən o qədər sıx və müvəffəqiyyətli bir şəkildə işlənmişdir ki, mövzunun üzərində təkrar dayanmağa ehtiyac qalmır. Mətbuat məsələsində hər nə qədər ingilis qanunu bu gün Tüdorlar dövründəki qədər əmr quludursa da, qiyam qorxusunun nazirlər ilə hakimləri həmişəki dürüst davranış tərzlərindən uzaqlaşdırdığı bəzi keçici çaxnaşma dövrləri istisna olmaqla, o qanunun siyasi müzakirə əleyhinə həqiqətən tətbiq olunması təhlükəsi azdır.⁷

Ümumi bir ifadəylə desək, konstitusiya ilə idarə olunan ölkələrdə, xalqa qarşı tam mənasıyla məsul olsun və ya olmasın hökumətin düşüncəni nəzarət altına almağa tez-tez cəhd edəcəyindən qorxmağa ehtiyac yoxdur. Bu halda hökumətin xalq ilə tamamilə fikir birliyində olduğunu və onların fikirləriylə zidd olmadıqca fiziki gücdən istifadə etməyi düşünmədiyini fərz edə bilərik. Lakin mən xalqın istər birbaşa, istər hökumətləri vasitəsilə təzyiq etmə haqqını rədd edirəm. Təzyiq özlüyündə qeyri-qanunidir. Buna ən yaxşı hökumətin də ən pis hökumətdən daha artıq haqqı yoxdur. Təzyiq ictimai fikirlə razılığa gəlindiyi halda istifadə edildiyi zaman, ictimaiyyətin fikrinə baxmayaraq istifadə edildiyi zamankı qədər, hətta bəlkə ondan daha zərərlidir. Əgər bir nəfər xaric bütün insanlar eyni düşüncədə olsalar və tək bircə nəfər fərqli düşüncədə olsa, necə bu şəxsin bütün insanları susdurmağa haqqı yoxdursa, eyni şəkildə bütün insanların da bu şəxsi susdurmağa haqları yoxdur. Bir düşüncə sahibindən başqası üçün heç bir dəyəri olmayan xüsusi bir şey olsaydı və o düşüncədən faydalanmaqdan məhrum olunmaq sadəcə xüsusi bir zərər təşkil etsəydi, zərərə məruz qalma məsələsində yalnız «bir neçə adam» ilə «bir çox adam» arasında fərq ola bilərdi. Bir düşüncənin susdurulması insan irqinə qarşı, başqa cür desək, yaşayan nəslə olduğu kimi gələcək nəsillərə qarşı da quldurluqdur. Bu, yalnız o düşüncəyə qoşulanlara qarşı deyil, eyni zamanda o düşüncəyə qoşulmayanlara qarşı da bir soyğunçuluq mənasını verir. Əgər düşüncə doğrudursa, insanlar yanlış olanı doğru olan ilə dəyişdirmə imkanından məhrum edilirlər. Əgər səhvdirsə, o zaman da onlar az qala eyni dərəcədə böyük bir faydanı, yəni həqiqətin səhvən vurulması nəticəsində daha açıq və dəqiq şəkildə başa düşülməsini və daha canlı bir təsir yaratması fürsətini əldən qaçırmış olarlar.

Hər birinin ona qarşılıq verən fərqli bir müzakirəsi olan bu iki tezisdən ayrı-ayrı bəhs etmək lazımdır. Boğmağa cəhd etdiyimiz düşüncənin səhv bir düşüncə olduğundan heç bir zaman əmin ola bilmərik. Əmin olsaq belə onu boğmaq yenə də bir pislik olar.

Birinci fərziyyə: siyasi qüvvə tərəfindən ortadan qaldırılmağa çalışılan düşüncə doğru ola bilər. Onu ortadan qaldırmaq istəyənlər təbii olaraq onun doğruluğunu inkar edirlər. Lakin bunu bilək ki, onlar hər zaman doğru deyillər. Onların mövzunu bütün bəşəriyyət adından bitirməyə və digər insanları mühakimə imkanlarından məhrum etməyə heç bir haqları yoxdur. Bir düşüncənin dinlənməsini siyasi qüvvə sahibi səhv tapdığı üçün rədd etmək onun gözündəki doğrunu mütləq düzgünlük kimi qəbul etmək mənasına gəlir. Hər müzakirəni susdurma cəhdi əslində bir yanılmazlıq iddiasıdır. Müzakirəni susdurma cəhdinə pis baxmağımız və bunu göstərməyimiz adi dəlillərə əsaslanılmaqla günahlandırıla bilər; unudulmamalıdır ki, dəlillərimizin adi olması dəyərindən heç bir şey itirmir.

Sağlam fikirli bəşəriyyət üçün təəssüf ediləcək bir şeydir ki, praktik mühakimənin yanıla biləcək olması nəzəriyyədə daim qəbul edildiyi halda insanlar bunu praktik həyatlarında çox göstərmirlər. Hər fərd özünün də yanıla biləcəyini çox yaxşı bildiyi halda, çox az adam öz səhvlərinə qarşı tədbir görməyi lazımlı bilir. Olduqca əmin olduqları bir fikrin səhv nümunələrdən birini yarada biləcəyi ehtimalını çox az adam qəbul edir. Mütləqiyyətçi rəhbərlər yaxud sərhədsiz itaət görməyə alışmış olanlar vərdiş etdikləri üçün demək olar ki, hər mövzuda öz düşüncələrinə qarşı böyük bir inam hissi duyurlar. Düşüncələrinə bəzən qarşı çıxılan, yanıldıqları vaxt səhvlərini düzəltmə vərdişindən tamamilə məhrum olmayan daha xoşbəxt mövqeli insanlarsa eyni hüdudsuz etibarı ətraflarında olan və düşüncələrini mənimsəyən şəxslərə (ya da alışqan olduqları üçün məsləhətləşərək boyun əydikləri şəxslərə) qarşı göstərirlər. Çünki insan ümumiyyətlə, öz mühakiməsinə nə qədər az inanırsa, bir o qədər artıq «bütün dünya”nın yanılmazlığı qanununa vərdiş etdiyi üçün inanır. Dünya isə həmin şəxsin üzvü olduğu bir kəsimdən ibarətdir. Öz partiyası, öz məzhəbi, öz kilsəsi, öz ictimai sinfi kimi. Əgər «dünya» bir kimsə üçün öz ölkəsi, öz dövrü qədər geniş bir mənanı ifadə edirsə, bu adama liberal ya da genişdüşüncəli şəxs deyilə bilər. Digər dövrün, ölkənin, məzhəbin, kilsənin, sinif və partiyaların bir zamanlar öz düşüncəsinin tam əksini düşünmüş olduqlarını, hətta indi də düşünməkdə olduqlarını bilsə də, həmin şəxsin kollektiv avtoritetə qarşı inamı yenə də sarsılmır. İnsan digər dünyaların qarşısında iştirak etmə haqlılığının məsuliyyətini bağlı olduğu cəmiyyətin çiyinlərinə yükləyir. Saysız dünyalar içində özünün bel bağladığı dünyanı tamamilə bir təsadüfün təyin etmiş olduğuna və özünü məsələn, Londonda bir anqlikan keşişi elan edənlərin asanlıqla Pekində bir buddist ya da Konfutsi rahibi də ola biləcəyinə əsla diqqət yetirməz. Heç bir dəlil tələb etməyəcək qədər açıq və dəqiq olaraq bilinməlidir ki, fərdlər qədər dövrlər də hər zaman doğru olmur. Hər dövrün əsas hesab etdiyi əsas düşüncələrin bir çoxunu sonrakı dövrlər təkcə səhv deyil, eyni zamanda axmaq fikirlər kimi qəbul etmişdir. Bir zamanlar hər kəs tərəfindən qəbul edilən bir çox düşüncə indiki vaxtda necə qəbul olunmursa, indi hamı üçün uyğun olan düşüncələri də gələcək dövrlərin qəbul etməyəcəyi şübhəsizdir.

Bu tezisə qarşı irəli sürüləcək etiraz ehtimal ki, belə bir forma ala bilər: Cəmiyyətin avtoritetləri üçün «səhvin yayılmasının önünə keçməkdən» daha böyük bir yanılmazlıq fərziyyəsi ola bilməz. Başqa cür desək, cəmiyyət avtoritetlərinin səhv olduğunu fərz etdikləri bir şeyin yayılmasının qarşısını almağa cəhd etməsi əslində ən böyük yanılmazlıq iddiasıdır. İnsanlara istifadə etmələri üçün mühakimə gücü verilmişdir. Bu mühakimənin səhv şəkildə istifadə edilməsi ehtimalı olduğu üçün onu heç istifadə etməyinmi deyəcəyik? Onların zərərli saydıqları şeyi qadağan etmələri qüsursuz olduqlarını iddia etmək deyil, əksinə vicdani qənaətlərinə görə davranma vəzifəsini (yanılsalar da) yerinə yetirmələri deməkdir. Düşün-cələrimizin səhv olması ehtimalı olduğu üçün bu düşüncələrə görə hərəkət etməkdən imtina etsək, bütün mənfəətlərimizi üzüstə buraxar və bütün vəzifələrimizi gerilətmiş olarıq. Hər davranışa tətbiq olunan bir etiraz hər hansı xüsusi bir davranışa qarşı heç də möhkəm bir etiraz olmaya bilər. Əllərindən gələn ən doğru düşüncələri diqqətli bir şəkildə əldə etmək, doğru olduqlarına yaxşıca əmin olmadıqca da bunları başqalarına əsla zorla qəbul etdirməmək hökumətlərin və fərdlərin vəzifəsidir. Bu cür mühakimə yürüdənlər sözlərinə belə davam edə bilərlər: “Lakin onların bundan əmin olmalarına baxmayaraq, öz düşüncələrinə görə hərəkətə keçməkdən çəkinmələri və bəşəriyyətin yaxşılığı üçün bu dünyada ya da o biri dünyada təhlükəli olduğuna ürəkdən inandıqları təlimlərin ətrafa hüdudsuz şəkildə yayılmasına icazə vermələri artıq insaf deyil, qorxaqlıq olar. Eyni səhvi etməməyimiz üçün ehtiyatlı olmağımız tapşırıla bilər. Ancaq hökumətlər və millətlər siyasi gücün istifadə edilməsi üçün əlverişli məsələlərin olduğu inkar edilməyən digər məsələlərdə də səhv etmişlər, pis vergilər qoymuşlar, haqsız müharibələr aparmışlar. Belə olduğu üçün heç vergi qoymamağımız və hansı cür təhrik qarşısında qalırıqsa qalaq, heç döyüşməməyimiz nə dərəcədə doğrudur? İnsanlarla hökumətlər əllərindən gəldiyi qədər yaxşı hərəkət etməlidirlər. Mütləq qətilik axtarışında deyilik, insan həyatının məqsədləri üçün yetərli təminat axtarırıq. Şəxsən öz davranışımıza bələdçi olması üçün fikrimizin doğru olduğunu fərz edə bilərik, hətta fərz etməliyik. Pis insanların səhv və zərərli saydığımız düşüncələri yayaraq cəmiyyəti pis yola çəkmələrinə mane olduğumuz zaman da əslində bundan başqa bir şey fərz etmiş olmarıq.”

Cavab verirəm: bu daha çox şey fərz etməkdir. Bir düşüncənin ona hər cür etiraz imkanı varkən mənasızlığı ortaya qoyulmadığına görə doğru olduğunu fərz etmək ilə onun rədd edilməsinə izin verməmək məqsədilə doğruluğunu fərz etmək arasında böyük bir fərq vardır. Hərəkətə keçirmək üçün bir düşüncənin doğru olduğunu fərz etməyimizi haqlı edən əsas şərt başqalarının bizim fikrimizin əksini deməsi və fikrimizdəki səhvi sübut etməsi məsələlərində tam azadlığa sahib olmalarıdır. Bundan başqa heç bir şəraitdə bəşəri xüsusiyyətləri olan bir varlığın əlində haqlı olduğuna dair məqbul hər hansı bir təminat yoxdur.

İstər düşüncə tarixini, istərsə də insan həyatının alışılmış gedişini göz önünə gətirdikdə bunların hər ikisinin də olduqlarından daha pis vəziyyətdə olmaları nə ilə əlaqələndirilə bilər? Şübhəsiz, bunu insan anlayışının əsas gücüylə əlaqələndirə bilmərik. Çünki öz-özünə aşkar olmayan hər hansı bir məsələdə onu mühakimə edə biləcək qabiliyyətdə olan bir adam varsa, bu qabiliyyətdən məhrum doxsan doqquz adam vardır. Yüzüncü adamın qabiliyyəti də yalnız nisbidir. Çünki keçmişdəki hər dövrün seçmə insanlarının əksəriyyəti indi səhv olduğu məlum olan bir çox düşüncəni mənimsəmişdilər; indi kimsənin təsdiq etməyəcəyi bir çox şeyi etmişlər və ya təsdiq etmişdilər. O halda insanlar arasında ağlabatan, məqbul düşüncələrin və məqbul hərəkət tərzinin əksəriyyət etibarilə üstün gəlməsinin səbəbi nədir? Bəşəriyyətin işləri az qala ümidsiz deyiləcək bir nöqtəyə gəlmədikcə (belə ki, daim gəlmişdir), var olması ehtimal edilən bir üstünlük həqiqətən mövcuddur, bunun səbəbi insandakı zehni və əxlaqi bir varlıq olaraq hörmətə layiq, hər şeyin mənbəyi olan bəşəri beyindir. Yəni, ağla uyğunluğun üstünlük qazanması insan yanılmalarının düzəldilməsinin mümkün olmasından irəli gəlir.

İnsanın öz səhvlərini müzakirə və təcrübə yoluyla təshih etmə qabiliyyəti vardır. Sadəcə təcrübə kifayət etmir. Təcrübənin necə şərh olunacağını göstərmək üçün müzakirə də olmalıdır. Səhv düşüncələr, səhv tətbiqatlar faktın və dəlilin qarşısında yavaş-yavaş təslim olur. Lakin zehin üzərində təsir yaratmaları üçün faktların və dəlillərin insan idrakının önünə sərilməsi lazım gəlir. Mənalarını açıqlamaqla izah edilmədən hər şeyi öz-özünə aydınlaşdıra bilən faktlar çox azdır. O halda bütün gücü və dəyəri səhvi düzəldə bilmə xüsusiyyətinə bağlı olduğuna görə insan mühakiməsinə ancaq səhvləri düzəltmə imkanı davamlı olaraq verildiyi zaman inanıla, etibar edilə bilər. Mühakiməsi həqiqətən inama layiq olan bir şəxsi nümunə olaraq götürək, görəsən, onun mühakiməsi bu hala necə gəlmişdir? Bu adam bu hala düşüncələrinin və hərəkət tərzinin tənqid olunmasına qarşı açıq olduğu üçün gəlmişdir. Çünki ona qarşı deyilə biləcək bütün fikirləri dinləməyi, onlardan mümkün olduğu ölçüdə faydalanmağı və səhv olan şeyin səhvini qəbul etməyi vərdiş halına gətirmişdir. Bu adam bir bəşərin hər hansı bir mövzunu bütünlüklə bilməyə yaxınlaşmasının yolunun ancaq mövzu haqqında fərqli düşüncələrə sahib olanları dinləməkdən və hər zehniyyətdəki insanın mövzu haqqındakı dünyagörüşlərini açıqca ifadə etmələrindən keçdiyini anlamışdır. Müdrik olan hər bir insan müdrikliyini başqa cür əldə etməmişdir; ancaq belə əldə etmişdir. Başqa cür hikmət sahibi olmaq insan zehninin təbiətində yoxdur. Öz düşüncəsini başqalarınkı ilə müqayisə edib düzəltmə və tamamlama vərdişi o düşüncəni tətbiqetmədə inanılacaq və əsaslanılacaq yeganə möhkəm təməldir. Bunu edən insan ona qarşı deyilə biləcək fikirləri, heç olmasa açıqca deyilə bilənləri öyrənmiş və bütün inkar edənlərə qarşı mövqe tutmuşdur. Etiraz və çətinliklərdən qaçmaq əvəzinə onları axtarmış, düşüncəsi üzərinə salına biləcək heç bir işığa da pərdə çəkməmiş olduğunun fərqindədir. Bu səbəblə bu insanın öz mühakiməsinin belə bir əməliyyatdan keçməmiş olan hər hansı bir şəxsin və ya hər hansı bir kütlənin mühakiməsindən daha yaxşı olduğunu düşünməyə haqqı vardır.

İnsanların ən ağıllıları, başqa cür desək, mühakimələrinə inanmağa haqqı ən çox olan kəslər belə, öz mühakimələrinin doğruluğuna tamamilə bel bağlamayaraq gələcək tənqidlərə açıq qapı buraxmaqdadırlar. Belə olduğu təqdirdə adına xalq deyilən, bir neçə ağıllı ilə bir çox ağılsız fərddən meydana gələn kütlənin eyni qaydaya uyğun gəlməsi qaçılmaz olur. Onlardan bunu istəmək ifrat bir tələb sayıla bilər. Roma katolik kilsəsi bir müqəddəsin müqəddəsliyinin rəsmi olaraq tanınma mərasimində belə «Şeytanın vəkili»ni⁸ qəbul edib onu səbirlə dinləyir. Göründüyü kimi, insanların ən müqəddəsi müqəddəslik mərtəbəsinə şeytanın onun əleyhinə söyləyə biləcəyi hər şey bilinib müzakirə edilənə qədər qəbul edilə bilmir. Əgər Nyutonun fəlsəfəsinin müzakirə edilməsinə izin verilməmiş olsaydı, insanlar onun doğruluğundan bu gün hiss etdikləri qədər tam əmin olmazdılar. Haqlarında ən çox təminata sahib olduğumuz inancların hər kəsi əsassız olduqlarını sübut etməyə dayanmadan dəvət etməkdən başqa bel bağlaya biləcəkləri heç bir qoruyucu şey yoxdur. Əgər meydan oxumağı qəbul edən çıxmasa yaxud çıxsa da səyi nəticəsiz qalsa, bu, qətilikdən xeyli uzaq olmağımız deməkdir. Ancaq belə bir meydan oxuma yoluyla insan ağlının indiki halının uyğun olduğu ölçüdə əldən gələni etmiş, həqiqətin bizə çatmasına imkan verə biləcək olan heç bir şeyə laqeyd yanaşmamış olarıq. Əgər müzakirə meydanı açıq buraxılsa, daha yaxşı həqiqətin mövcud olduğu təqdirdə insan ağlının onu qavraya biləcək vəziyyətə gəldikdə qavrayacağına ümid edə bilər; arada keçəcək zaman ərzində də həqiqətə yaxınlaşmanın öz zamanımızda mümkün olan qədərini əldə etmiş olduğumuza güvənə bilərik. Yanıla bilən bir varlığın əldə edə biləcəyi bax bu qədərdir və onu əldə etməyin yeganə yolu budur.

İnsanların sərbəst müzakirə lehinə olan dəlillərin möh kəmliyini qəbul edib o dəlillərin «hər hadisədə ümumiləşdi-rilməsinə» etiraz etmələri qəribədir. İnsanların şübhəli ola bilməsi ehtimalı olan bütün məsələlərdə mütləq sərbəst müzakirənin olmasını qəbul etməsi, ancaq müəyyən bir prinsip ya da təlimin müzakirəsinin qadağan olunmasının vacibliyini düşündükləri zaman özlərini əsla yanılmayan adam kimi göstərmələri qəribədir. İzin veriləcəyi vəziyyətdə bir mülahizənin qətiliyini qəbul etməyəcək adam varkən və ona bu izin verilmədikdə bir mülahizəni tək tərəfli qəti doğru olaraq elan etməklə özümüzü yaxud bizimlə eyni düşüncədə olanları qətiliyə qərar verən hakimlər, həm də digər tərəfi heç dinləmədən qərar verən hakimlər yerinə qoymuş olarıq.

«İnamdan məhrum, lakin şübhəçilik qarşısında dəhşətə düşmüş» kimi xarakterizə edilən indiki dövrdə (bu dövrün insanları düşüncələrinin doğru olmasından çox, bu düşüncələr olmasa nə edəcəklərini bilmədiklərindən əmindirlər) bir düşüncənin əksəriyyətin təcavüzündən qorunması iddiası, o düşüncənin doğruluğundan çox, onun cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olduğu səbəbinə əsaslanır. Səadət üçün lazımlı olduğu deyilməsə də o qədər faydalı olan bəzi inanclar vardır ki, cəmiyyətin digər mənfəətlərinin hər hansı birini qorumaq qədər o düşüncələri qorumağın da hökumətlərin vəzifəsi olduğunu deyirlər. Bu cür zəruri və hökumətlərin tapşırıqlarının sərhədi içinə bu dərəcədə birbaşa girən bir hadisədə hökumətlərə insanların ictimaiyyətin əksəriyyəti tərəfindən təsdiq olunan öz düşüncələri dairəsində iş görmə səlahiyyəti verilə biləcəyi, hətta onların buna məcbur belə edilə biləcəyi iddia edilir. Tez-tez ortaya atılan və daha çox düşünülən bir məsələ də bu etibarlı inancları ancaq pis insanların zəiflətmək istəyə biləcəkləridir. Pis insanlara məhdudiyyət qoymağın və bu kimi insanlara etmək istəyə biləcəkləri şeyləri qadağan etməyin əsla səhv bir şey olmayacağı düşünülür. Bu düşüncə tərzi müzakirəyə sərhəd qoyulmasını haqlı göstərən səbəbi doktrinaların doğruluğu deyil, faydalılığı mövzusuna çevirir. Beləliklə də, düşüncələr arasında yanılmaz hakimlik etmə iddiasının məsuliyyətindən xilas olduğunu sanır.

Lakin özlərini bu yolla qane edənlər özünü yanılmaz göstərməyin yalnız bir nöqtədən digərinə yer dəyişdirmək olduğunu bilmirlər. Bir düşüncənin faydalılığı da özlüyündə bir düşüncə problemidir: Düşüncənin özü qədər etiraz qaldırır, onun qədər müzakirəyə açıq, onun qədər müzakirəyə möhtac bir mövzudur. Mühakimə edilən düşüncə özünü tam müdafiə etmə imkanına sahib olmadıqca, bir düşüncənin səhv olduğuna qərar vermədə olduğu kimi, onun zərərli olduğuna hökm etmək üçün də yenə eyni şeyə ehtiyac vardır. Başqa cür desək, düşüncələr arasında yanılmaz bir hakimə ehtiyac vardır. Ziddiyyətə düşən adam öz düşüncəsinin doğruluğunu iddia etməkdən məhrum edilmiş olmaqla birlikdə faydalılığını yaxud zərərsizliyini iddia etmə məsələsində icazəli hesab edilə biləcəyini demək kafi deyildir. Bir düşüncənin doğruluğu onun faydalılığının bir hissəsidir. Bir mülahizəyə inanılmasının arzu edilən olub-olmadığını anlamaq istədikdə, onun doğru olub-olmadığını qiymətləndirməkdən kənar edilməyimiz mümkündürmü? Həqiqətə zidd olan heç bir düşüncə pis insanların deyil, lakin ən yaxşı insanların düşündüklərinə görə həqiqətən faydalı ola bilməz: Belə insanları faydalı olduğu deyilən, lakin özlərinin səhv olduğuna inandıqları bir təlimi inkar etməklə ittiham olunduqları zaman, bu müdafiəni irəli sürməkdən saxlaya bilərsinizmi? Başqa cür yozulacaq yönü olmayan kimi qəbul edilən düşüncələrin tərəfini saxlayanlar heç bir zaman bu müdafiədən maksimum ölçüdə faydalanmaqdan geri durmazlar. Onların faydalılıq məsələsindən sanki düzgünlük məsələsindən fərqli imiş kimi söz açdıqlarını görə bilməzsiniz. Əksinə hər şeydən əvvəl onların təlimi «həqiqət» olduğu üçündür ki, onun qəbul edilməsi yaxud inanılması bu qədər lazımlı sayılır. Bu qədər həyati bir səbəb bir tərəfdən istifadə edilib o biri tərəfdən istifadə edilə bilmədiyi halda, faydalılıq məsələsinin dürüst müzakirəsinə əsla imkan ola bilməz. Reallıqda qanun ya da ictimaiyyət bir düşüncənin doğruluğunun müzakirə edilməsinə yol verməyincə, onun faydalılığının inkarına qarşı da yenə o qədər az dözümlülük olar. Onların göstərəcəkləri ən böyük dözümlülük sonda o düşüncənin mütləq məcburiliyi ya da onu rədd etmə məsələsində işlədikləri günahı bir az yüngülləşdirməkdən ibarət olar.Öz anlayışımıza görə mühakimə edərək bəzi düşüncələri ifadə etmə imkanını verməməyimizin zərərini təəccüblü bir şəkildə ortaya qoymaq üçün müzakirəni konkret bir nümunə üzərində aparmaq daha yaxşı olacaq. Beləcə, mənim üçün ən az uyğun olan düşüncə azadlığı əleyhdarı olan dəlilin həm düzgünlük, həm də faydalılıq istiqamətlərindən ən güclü sayıldığı nümunələrdən söz açıram. Qarşı çıxılan düşüncənin Tək Tanrıya və axirətə inanma ya da geniş şəkildə qəbul edilən əxlaq təlimlərindən biri olduğunu düşünək. Müzakirəni belə bir zəmində etmək dürüst olmayan bir rəqibə böyük bir üstünlük verər. Çünki o qətiyyətlə belə deyəcək: Qanunun qorumalı olduğunu yetərli dərəcədə qəti saydığımız təlimlər bunlardırmı? Sizin Tək Tanrıya inanma ondan əmin olmanın özünü yanılmaz kimi göstərmə olacağını iddia etdiyiniz düşüncələrdən biridirmi? Lakin mənim özünü yanılmaz göstərmə dediyim şeyin bir təlimdən (bu təlim nə olursa olsun) əmin olma vəziyyəti olmadığını ifadə etməliyəm. O problemi başqaları üçün, həm də onların əleyhinə deyilə biləcək şeyləri eşitmələrinə izin vermədən qərara bağlamağa girişməkdir. Mənim ən müqəddəs düşüncələrim lehinə də olsa, bu iddianı yenə qəbul etməyib tamamilə rədd edirəm. Bir kimsə bir düşüncənin təkcə səhv olmasına deyil, eyni zamanda əxlaqsız və küfr olduğuna dair bir qənaətə sahib olsa belə, o düşüncənin lehinə olan dəlillərin dinlənməsini qadağan etsə, özünü yanılmaz kimi göstərmiş olar. Düşüncəni qeyri-əxlaqi və ya küfr kimi xarakterizə etmək yanılmazlıq iddiasını azaltmaz ya da daha az təhlükəli hala gətirməz. Əksinə bu, digər bütün yanılmazlıq iddialarının ən ölümcülüdür. Bir nəslin insanları sonrakı nəsillərdə heyrət və nifrət oyandıran o qorxunc səhvləri tamamilə bu səbəblərlə işləmişlər. Tarixin unudulmaz hadisələri qanunların ən seçmə insanların başlarını qoparmaq və ən uca təlimləri kökündən çıxarıb atmaq üçün istifadə edildiyi dövrlərdə ortaya çıxmışdır. Qanun yoluyla yox etmə hərəkəti təlimlərə qarşı olmasa da insanlara qarşı ürəkağrıdıcı bir müvəffəqiyyətlə istifadə edilmişdir. Təlimlərdən bəziləri daha sonralar da yaşamağa davam etmişdir. Hətta yaşamağı bacaran bəzi təlimlər bu dəfə öz başlarına gələnlərdən dərs almayıbmış kimi öz əleyhdarlarına qarşı istifadə edilmişdir. Halbuki insanların belə bir şansı olmamışdır.

Dövrünün hakimiyyət sahibləriylə və ictimai fikirlə arasında böyük bir qarşıdurma olan Sokrat adlı bir adamın bir zamanlar yaşadığını insanlara tez-tez xatırlatmaq lazımdır. Fərdin əhəmiyyətli olduğu dövrdə və ölkədə doğulmuş olan bu adam həm onu, həm də o dövrü yaxşı tanıyanlar tərəfindən nəsildən nəslə bizə qədər o dövrün ən fəzilətli insanı olaraq çatdırılmışdır. Bu gün onu bütün sonrakı fəzilət müəllimlərinin başçısı və əsl nümunəsi olaraq tanıyırıq. Üstəlik, onu əxlaq elminin olduğu qədər, digər fəlsəfələrin iki mənbəsini yaradan və i maestri de color che sanno⁹ kimi tanınan Platonla Aristotelin mənbəyi kimi də tanıyırıq. Sokratı Platonun yüksək ilhamının, Aristotelin isə incə düşünülmüş faydaçılıq fəlsəfəsinin mənbəyi kimi tanıyırıq. İki min ildən bəri şöhrəti hələ də davam etməkdə olan, şöhrəti doğulduğu ölkəni şöhrətləndirən digər bütün insanların şöhrətindən daha çox olan Sokrat o zamandan bəri dünyaya gələn fikir adamlarının müzakirəsiz ən böyük ustadıdır. Bax bu adam əxlaqsızlıq və kafirliklə günahlandırılaraq mühakimə olunduqdan sonra yurddaşları tərəfindən edam edilmişdir. Kafirliyinin səbəbi dövlət tərəfindən tanınmış olan ilahları inkar etməsidir. Çünki Sokratı günahlandıran adam onun ilahlara heç inanmadığını söyləmişdir.¹⁰ Əxlaqsızlığının səbəbi isə təlimləri və öyrətdiyi şeylərlə «gəncliyi başdan çıxaran adam» olmasıdır. Özünü hər baxımdan doğru hesab edən məhkəmə onu bu günahlarına görə məhkum etdi. Və bəlkə o zamana qədər insanlığa ən çox yaraşan adamı bir canini göndərirmiş kimi ölümə göndərdi.