Kitabı oxu: «Бабалардын жанырыгы»
«Өмүр бизден өтүп кетсе, эл эмгектен эскерсин»
А. Токомбаев
Китеп касиеттүү Беккулу атанын урпактарына арналат.
***
«Жараткан Теңирим өзүң колдой көр!»
Ак бата сөзү.
***
«Касиеттүү, ыйык Бугу энемин арбагы «колдосун!»
Ак бата сөзү.
***
«Беккулу атамын талы колдосун!Оомийин!».
Карылардын урпактарга берген бата сөзү.
***
Аркы атабыз Ырыскандан
Айдыңдуу кеп башталган.
Байыркынын башталмасы
Баардык элге таралган.
ЫРЫСКАН
Мен бир жолу Ийри -Колот менен келе жаткам.
Быйыл жаан көп жаагандыктан сайдын жээгинде жашаң чөп белден буралат. Арык жээгинде ала бата козу карын, арпа чөп жыш өскөн экен. Арыктан ары ар түркүн гүлдөр жанаганын көзүм чалды. Боз үйдүн оордундай тегиз жерде бир кары адам кичинекей баласы менен отурганын байкадым.
Бул баягы келишимдүү узун бойлуу, айрыкча балдарга өтө жакын, кебетесине карылыктын элеси али келе элек Темиркан деген асыл карыя экенин баамдадым. Карыядан кыйгач кетүү мүмкүн эмес эле. Салт боюнча, кичүү адам улууларга салам берип, ден соолугун сурап, анын алдынан өтүп коюу парз экен. Учураша жанына барып сүйлөшө кеттим. Ал ата-бабасынын санжыра уламышын, жомокторун жакшы билчү эле. Салам берип аркы-беркини сүйлөшүп бүтүп:
–Чоң ата мага ата-бабанын уламышын айтып бербейсиңби,-дедим.
– Айтса айтып берейин санжырага кызыгасыңбы,-деди асыл карыя.
Анын көздөрү бүркүттүкүндөй сүрдүү болуп, сөздү куюулуштуруп маңыздуу айткандыгы адамды бир кубантып, бир сүйүнтүп, бир кайгыртат. Ал чөнтөгүндөгү чакчасын алып, насбай атып, ары бурулуп түкүрүп, саамга ойлонуп калды да: – Балам, бул улама, жомок окуянын кандай болгонун мен да билбейм, бирок уламада ушундай деп айтылат.
«Ошол байыркы замандын заманында кыргыз ажосу журтту чыңап, башкаларга кор кылбай кыргыз элин башкарып турган экен. Андай күчтүү өлкөнү билгич өкүмдар башкарып турганы абзел эмеспи. Бирок кыргыздарды каратып, жерин, байлыгын тартып алуу үчүн чет жактагы коңшулар көз арта баштайт. Айрыкча кара кытай, калмактар, аттын кулагы менен тең ойногон уйгурлар жана башка майда барат элдер. Аларды кыргыз түздүктөрү, шаркырап аккан сайлары, көгүлтүр көлдөрү, берекелүү жерлери суктанта тартып жатпайбы. Ата-бабадан калган жерлерибизди ээлеп, биздин журтту башка жактарга сүрүп, же такыр тукум курут кылгысы келишет. Касиеттү өкүмдар ажо алардын кара санатай оюун даана билип, жоокерлерин топтоп, чыңдап, тартипке келтирип, баардык кезде элди шайма-шай даярдыкта кармап турду. Ажо аябай узак жашка барган эле тагдырыбы, бир күнү эли менен кош айтышып кете берди. Касиеттүү адам кайтыш болгонун угуп чет элдик басып алуучулар карышкырдай кутура баштады. Алар ажонун кош айтышып кеткенинен пайдаланып басып алууну каалап жатты. Эл-эл, журт-журт эмеспи жоокер куралып душман менен салгылашууга өттү. Жунгарлык калмактар тез эле кыргыз элин басып алууга аракет кылып жатты. Кармаш катуу болуп кан төгүлдү. Айбалталар кыңгырап, кылыч белде шыңгырап турду. Баатырлар өлүп бара жатып, күн нурун аянычтуу карап: « Пендем бизге кылаарың ушул беле? Кош бол жарыкчылык! Кош бол өмүр!»– деп тиги дүйнөгө узап кетип жатышты. Өлөт десе өөрчүгөн, түгөнөт десе түтөгөн душмандардын кошуундары үстү-үстүнө келип жатышты. Учкан жебеден күн көрүнбөй калып, ат үстүндө кармаштан эрлердин денеси талып, адам өлүгү боо, ат өлүгү тоо болду. Каргалар каркылдап, кузгундар куркулдап, бөрүлөр кыр ашып, түлкүлөр жыт алып турду. Алардын коркунучтуу добушун угуп, адамдар саруулап үрөйлөрү учуп жатты. Жырткыч жорулар адамдардын этин жеп, тойгонунан асманга жогору көтөрүлүп уча албай калды. Ай талаада эр өлүп, ат кишенеп, армандуу добуш айланага эшилет. Эркин жел ары-бери «Өлүм-өлүм» деп жортуп жүрөт. Баарынан армандуусу, ошол кармашта айбалта менен чабышып, жоо менен алышып жүрүп, кыргыз ажосунун баатыр уулу окко учуп шейит кетти. Жунгарлар кумурскадай жайнаган эл эмеспи, биринин артынан бири келип, согуш көпкө созулду. Башка элдер жунгардык калмактарга туруштук бергени үчүн кыргыз элинин эрдигине суктанат. Акыры кыжылдаган жунгарлар « Бул элди жеңе албайт экенбиз» деп согушту токтотушту. Бул эң жаман айла-амал эле. Кыргыздар «Баш аягыбызды жыйалы»– деп тынчып калышты. Анан душман тарап кайра күчтөнүп, кыргыздарды аябай талкалайт. Ошондо биздин элибиз кызыл кыргын, кара сүргүнгө кабылып, аман калгандары жан айласы кылып, тукумун сактап калыш үчүн туш-тушка качып, тоо-токойдун арасын мекендейт. Каза болгондорду карга-кузгундарга жем кылбай ак кепиндеп көөмп ариетин жасашат. Эки жактан ээсин жоктогон ат кишенеп, ай талаада каңгыган ит армандуу улуду. Атасын жоктоп бала ыйлап, уулун жоктоп эне муңканды. Карыялардын көзүнөн аккан жашы ак сакалын аралай куюулуп турду.
Жомокчу карыя көп сүйлөгөндүктөн демигип кетти окшойт бир паска эки жакты карап далайга эс алып, анан алтын кебин ары улап кирди.
– Кайсы жерге келдим эле балам, эсиңе жара чыккырдыкы десе, ошентип жанагы жунгар калмактары биздин элди туш-тушка бөлүп азап көрсөтө баштабадыбы. Бирок жунгарларга бир нерсе болдубу, биздин элдин биримдигинен айбыгып жаттыбы, өз аймагына кетип калышты.
Акыры алар тынчып, кыргыз жергесине кичине пейпилдик орноду. Жер-жердеги, кокту-колот, карагай чердеги, тоонун үңкүрүндө жашаган адамдар чогулуп мурунку турагына келе башташты. Жунгарлар « Кыргыздарды баш көтөрө алгыс кылып кырдык»– дешти. Ошентип чачылган эл жыйылып, тербиген эл биригип, кайра тиричилигин өтөөгө киришти. Бирок аларга баш көз, камчы сап, тээк боло турган адам керек эмеспи. Башчы ажосунун баласы чоң казатта эрдик көрсөтүп шейит кеткен. Сакалы белине жеткен карыя:
– Айланайын калың эл кыжылдаган жунгарлар чапты эле деп апаат тукум курут болуп кетпейли, чачылганды жыйнайлы, үзүлгөндү удайлы!– деп карыя элди ынтымакка чакырды. – Айтканы туура,– деп улуу журт карынын кебине капка салды, макул болду. Ошентип эл биримдикке келип, баш көз боло турган Ажону шайлаш керек болгуп турду. Элдин башы катып, « Кимди ажо кылабыз, ажонун баласы да майданда мерт болду. Жок дегенде дагы бир уулу болгондо эмне? Кайсы уул ушул кыйналган журтту баштап кете алат. Ошондо жүздөн ашкан сакалы белине жеткен бир карыя пикирин айтып турду:
– Ажодон тукум калган жок анын баласынан артык көргөн бир кыраан ак шумкары бар эле. Ошону белги кылып учуруп көрөлү, алгыр кимге барып консо, ошол ажо болсун,– дешти.
Кээ бири айтты:
– Бир эси жок пендеге конуп анысы журтту башкара албай, мазебизди албайбы?
– Байкагыла! ажо журттун башкаруучусу элдин тагдырын акылы жок бирөөгө карматып жиберип, кайра өзүбүз кор болуп калбайлы!
–Аялынын тилин алган бир катынпоз болсо, биздин түбүбүзгө жетип кууратпасын.
– Айланайын журт азып-тозуп кетпейли,– деп санаага батып чарчаган эл эмне кылаарын билбей апдаарып турушту.
Дагы бир жеерде сакалчан карыя, чепкенин топчулап, ак сакалын жай акырын сылап жатып айтты:
– Кагылайын калк мурунку ажобуз акылман, баатыр, сөз билги туйгун эле анын учурунда элибиз өсүп-өндү, өркүндөдү. Мен бул кушту учуралы деген карыянын оюн кубаттайм. Кушту учуралы кыраан өзү билеер, байыртадан эле кыргыз эли алгыр кушту, күлүк бууданды бапестеп келген кыраан кимге барып консо, ошону ажо кылып шайлап алалы. Андан кийинкисин дагы көрө жатаарбыз.
Куш элдин жол таба албай кыйналып жатканын билдиби, токтоно албай каардуу түрдө шаңшып-шаңшып жиберди. Жаштар удургуй дуулдап кыйкырып жатышты:
– Учуралы.
– Учуруп көрөлү.
– Кудайга тобо!
– Айланайын куштун пири буудайык эл журтту ыйлата көрбө! –аппак сакалчан бир карыя муңканып айтып жатты.
– Ыраматылык ажонун алгыр, акылдуу кушу журтту алдабас, – эл уу-дуу болуп басылбай удургуй толкуп турду.
– Жаратканым өзүң колдой көр кимге консо тагдырыбыз ошол кишиге байланыштуу. Элибизди ошол адам башкарат.
Акыры куштун тилин билген ажонун башкы мүнүшкөрү Ажыбек куркук кыраанды колуна кондуруп, канат куйрйгун сылап, учурууга даярданды.
Улгайган карыя:
– Жараткан кудайым, ыйык канаттуум, элдин тагдырын сага, сени кудайга тапшырдым, эл үчүн байлык бийликке алданбаган журттун камын ойлогон тайманбас эр азаматка коно көр. Оомийин!– деп бата жолдоп безилдеп жиберди. Элдин баары ага кошулуп алаканын жайып кудайдан ырайым күттү.
Мээрим төккөн жай айы эле. Ыйык күн тийип айлана жаркып, кемелине келип турган болчу. Күкүктөр үн безеп сайрап, булбул куш чарчаганча күү чалып жаткан эле. Кыраан обого көтөрүлүп, алдыга сызып канат кагып баратты. Журттун баары элейе кайкыган куш караанды карашат. Шумкар тээ обого бийик учуп жогорулап, үстү тегерек бийик жерге барып конду. Ошол жерден тээ алда кайдагы чөлкөм алаканга салгандай даана көрүнүп турчу эле.
Калк айтты:
– Ажо бул аскага чыгып душманга дүрбү салчу.
– Кароол чоку.
– Бул жерден келаткан душман даана көрүнөт.
– Жарыктык канаттуум ээсин эстеп жатат. Тили жок куш болсо да баатырча келаткан жоону карап турат. Касиеттү кароол чоку. Теңирим жараткан. Тоодой алтынга бергис чоку. Бизге кыраандык жолун айтып жатат.
– Бул жерден келаткан душман даана көрүнөт.
– Арбакты сыйлап баш урууда.
Куш ал жерден айлана учуп мүнүшкөрдүн колуна келип конду.
Эл мүнүшкөргө:
– Шумкарды дагы учур кимге барып коноор экен- деп, жаалашты.
Жанагы аксакал куштун башын, канат куйругун дагы бир жолу эркелете сылап кушту учурду. Бул жолу кыраан эч кимге конбой бийик карагайдын башына барып жай алды. Кайран кыраан билген экен. Ошол карагайдын түбүнө ажо мезгил-мезгили менен элди чогултуп, курултай өткөрүп турчу. Эл эмне сунуш айтса, ажо ошол ойуду аткарган. Журт муну эстеп:
– Касиеттүү канаттуу элди сыйлап жатат.
Мүнүшкөр үчүнчү жолу кушту учурду. Канаттуу асманда үч ирет кайкып үн сала чыгышка карай сызды.
Журт:
– Ал келбейт.
– Кайра-кайра учура берип, бизге таарынды окшойт.
– Ал биз менен коштошуп алыс сапарга кетти.
Эл жакшылыкты үмтөтүпкуш кеткен тарапты колун серепчилеп карап турушту. Журт бул көрүнүштү жаманчылыкка жоруп жатты.
Көк асман. Куштан дарек жок. Муштумдай боз караан учуп отуруп, асманга сиңип кеткен экен. Эл кушту жоктоп, асманды карап, баарынан айрылгансып, жалдырап туруп калышты. Бир чай кайнамдай убак өттү шекилденет. Алыстаасмандан бир караан элге карай сызып келаткандай болду.
–Тетиги эмне?
– Бир караан сабалай учуп келатат.
– Көзү курч балдар карагылачы?
– Карарган ал эмне?
– Көк кажыр го.
– Тарп жору окшойт.
– Таз карабы.
– Алар чоң болот жай учат. Мунун учушу ылдам экен. Бир кыраан куш го.
– Бул чабыты алыска кеткен алгыр кыраан куш тура.
– Жарыктык зыпылдай учуп келатат.
– Ой, ажонун кырааны.
– Ал кайра келатат.
– Кудай берди.
– Айланайын жаратканым колдой көр!
– Эмне кылаар экен карап туралы.
– Бизден кетпесе экен. Теңирим бизге кубат берсин!
– Деги эли-журтубуз аман болсо экен.
Куштун учушу өтө олуттуу тыянак чечимге келгендей сыяктанат. Жаныбар болсо да, бүткүл элдин ой-санаасын билип тургандай сезилет. Эл кушту көрүп шыктана түштү. Канча кылса да мекен, эл жерин коргогон адамдан калган асыл таберик эмеспи. Асманда күүлдөгөн дабыш эшилип, жаныбар шукшурула келип ылдыйлап, анан жай каалгый абада айланып далайга туруп алды.
Журт:
– Кыраан бизди таштаган эмес экен.
– Ал таштабайт, эстүү жаныбар эмеспи.
– Акылдуу жаныбарды жаратканым колдой көр!
– Ал бизди ташташы мүмкүн эмес. Ал баарыбыздын колдоочубуз. Канаттуу жай акырын каалгып келип, Рыс деген кишинин оң ийнине жай жайгаша конуп кайраттуу шаңшып жиберди. Баары сүйүнө кубанып, кыйкырып жатышты. Эл токтоно албай термелет. Каны кызуу жаштар дүргүп дуулдап турушту. Эми Рыс деген ким эле? Майданга жибербей эл аны катып калган. Өзү жарды үй-бүлөдөн. Андай баатырлар эл ичинде өтө аз төрөлүп, өтө аз чыгат. Ал калыс журттун тагдырын ойлогон, акылман, чечен, баатыр адам болчу. Колунда болгон байлыгын жардыларга таратып бере берген. Эл башкарууга ылайыктуу адам болуп, жаштайынан эле калайыктын камын көздөп жүргөн. Ал каза болгон ажонун биринчи кеңешчиси болуп, ажо баардык ишин анын айтканындай аткарып жүргөн.
Карыялар:
– Кагылайын журт эл тербип турганда багыбыз бар экен.
– Рыска конду туура конду.
– Ал элдин камын ойлогон баатыр жигит.
– Мындай баатырларыбыз турганда элибиз кор болбойт.
– Өз кызыкчылыгынан элдин кызыкчылыгын жогору коёт.
– Эми Рысты хан көтөрүп, Рысхан атайлы.
– Жаштар дуулдап кыйкырып жатышты.
– Биздин ханыбыз Рысхан!
– Рысхан!
– Рысхан!
– Рысхан!
Рысхан деген ат тээ обого теребелге бобу ачык ай-талаага тиги аркы карагай жыш өскөн жылгага чакырык болуп таралып жатты.
Ошентип журт Рысты хан көтөрүп, Рысхан деп, аташты. Жараткандын буйругу экен Рыс элге хан болуп калды. Кыргыздын кырк уруусу биригип баягы баскынчы кара кытай, калмак, манжуларга тең ата болуп, аларга эркиндигин алдырбады. Рысхан жаңы алтымыштан ашкан. Ал ары акылман, ары аяр, ары чечен көрүнүктүү аскер башы эле. Кыргыз элинин биримдигин чыңап, башка элдер менен тең ата жашап турду.
Карыя улама-санжырасын эң жакшы аяктады. Бул уламаны ал бирөөдөн укса керек ошол үчүн бизге жакшы айтып бербедиби. Мен аны толуктап туруп башкалар окусун деп кагазга түшүрүп койгом.
ЧЫНГЫЗ ХАНДЫН УЧУРУ
Айланасы өтө бийик эмес жапыз тоолор, чычкан жөргөлөп өтө алгыс калың токой, көпчүлүгү кызыл карагай, эмен алардын арасында ар кандай бадалдар жер жемиштер. Тээ арыда улуу дайра алтын казык жылдызына карай, суусун жарга уруп, атам замандан бери агып жатат. Касиеттүү ата-бабабыз мекендеген дайранын жээгинде улуу токой соккон шамалга бой керип, сеңселе кыймылдайт. Токойдун арасы ар кандай илбеесин жан-жаныбарларга жык толгон. Бул жерге кышкысын кар калың жаап, жайкысын бир топ эле салкын тартат. Кечке чейин сайраган канаттуулардын үнү басылбай, кереметтүү кайрыктары кайра эленет. Ал эми күкүктүн, булбулдун андан башка түркүн канаттуулардын үнү бирде бул жерден, бирде тигил жерден чыгып, жашоонун өлбөс элесин тартуулайт. Бул жердин адамдарынын бойлору узун келбеттүү, сары чачтуу, кызыл жүздүү, көздөрү көгүш эле. Ошол үчүн аларды «Кызыл жүздүүлөр» деп атап алышкан. Алар токойдун арасында бир жерден экинчи жерге малын айдап, көчүп жүрүшөт жана токойдун арасына кирип кас элден коргонушат. Жана токойго жашынып душмандарына кол салып, чабуул коюп, бат эле майкандап жок кылып, качып кетишчү экен. Курч балта, араалары менен келиштирип жыгачтан үй салып алышат,
Тээ тетиги токойлуу тоонун бери жагындагы аймак ушул жердин бийлөөчүсү Олобектин андан ары Единал, Алдиер жана башкалардыкы. Ал жердеги кыргыздар ушул мекен коргоор баатырлары менен сыймыктанышат.
Береги жайыктан бир топ атчандар чыгышты. Алар буудандарын камчылана катуу таскак менен алгалайт. Жолочулардын минген аргымактары өтө чымыр жана күлүк эле. Жаныбарлар кеминде он күн жол жүрсө да арыбас-чарчас түрлөрү бар сыяктанат. Тээ ары жакта бай Олобектин төөлөрү, уйлары, койлору жайылып жатат. Төштө оттоп жаткан кара куйруктуу текелерди ак калпакчан бир бала төмөнгө карай айдап келатат. Токойдун бери жагындагы өзөндөн баш-алты бала жаны тынбай балык кармоодо. Балыктардын ооз-муруну башынын асты жагында болуп, денеси кылкандуу тартып өтө майлуу эле. Балдар аттын куйругунан, жалынан жасалган торлорду иримге салып, бир тобу таяк менен балыктарды ылдый карай айдап жатат. Ылдый кайыган балыктар торго түшүп жатты. Өспүрүмдөрдүн өңүндө кубанычтын элеси чачырап, бай жээктен алар күндө ушинтип балык кармашат.
Береги топ атчандар кайрат чачкан көк асабасы желпилдеген Олобектин үйүнө жете келип, унааларынан түшүп боз үйгө киришти. Алар дагы бир тараптан атчандарды күтүп жатышты. Көп өтпөй тээ береги чоң сайдын жанындагы бурулуштан беш атчан көрүнөт. Аларды акбозчон баатыр баштап келатат.
– Ырыспек келатат. Жардамчысы Асаат, Маатай да бар экен.
Ырыспектин атчандары бат эле боз үйгө жете келип, улуулата төрдөн орун алышты. Отургандар кымыз ичип, анын артынан эт жеп, ортодо кызуу сөз жүрдү. Сөздү аягы монголдорго барып келген Дөөлөс алды:
– Мен Темүчүндүн ата конушуна барып көп жерди кыдырып келдим.
Отургандар:
– Деги Темүчүн деген ким экен ошону айтып берчи?
– Темүчүн ошол көчмөн монголдордун Тайшит уруусунан чыгыптыр.
– Ата теги энеси ким монголдордо көп уруу бар эмеспи?
– Анын энеси Оолун бизче «булут» дегенди билдирет. Атасы Есугей баатыр, чоң атасы Бартан, дагы Хабул хан.
– Мен кимдир бирөөнөн уктум эле анын жетинчи атасы кыргыз экен,– деп
– Ошондой шекилденет өңү саргыч тартып, кыргызга окшоштурушат экен.
Дагы бирөө чыйылдап сүйлөп калды:
– Балким ал биздин чоң аталарыбыздын бирөөсүнүн баласы болуп жүрбөсүн.
Баардыгы кыраан каткырыкты салышып, сөз андан ары уланды.
–Тайшиттер өзүнө каршы урууларды каратып алып, баш көтөргөндөрдү талкалап жок кылышты.
– Алар татарларды, наймандарды, меркиттерди, өзүнө багындырып, бийликти Темүчүндүн колуна топтошту.
Баардыгы сүйлөбөй ойго батышат. Олебек монголдорго барып келген адамдан сурады:
– Баарын тактап чачпай баяндап берчи Темүчүн жөнүндө эмнени билесиң?
Тигил киши үнүн жай чыгарып акырын сүйлөй баштады:
– Темүчүндүн баяны арбын анын атасы Эсүгөй ал баатыр адам болгон экен. Анын атасы Бартан баатыр, Хабул хан, Тумбинай чечен, Байшинкар, Хайду, Бодончар анан Кул Малик, анан Алангоо деген аял Кул Малик менен кошулуп, Бодончар төрөлүптүр. Уламада айтылган ошол Кул Маликти кыргыз экен дешет. Аланго деген аял күйөөсү өлүп калып. Береги Кул Малик менен жүрүп, Чынгыз хандын түпкү аталары Бодончар төрөлүп жатпайбы. Дагы Темүчүн жөнүндө бир уламаны айтып берейинчи. Бир күнү монголдордун меркит уруусунан Эскиледу деген мыкты жигит Оолун деген кызга үйлөнүп аны арабага салып үйүнө бараткан экен. Ошондо теңсиздик менен кызды Есугей тартып алып үйүнө алып келип үйлөнүп алат. Оолун акылман аял болуптур. Укканга караганда Жочу, Угедей, Чагатай, Тулуй деген балдарды төрөптүр. Темүчүн төрөлгөндө оң алаканына кан уучтап түшкөнүн көргөн кемпирлер болуптур. Алар ошондо аябай таң калышат. Бала төрөлгөн күнү ачык эле туруп күн тутулуп, жети күн катары аба ырайы ачылбай бороон согуп, кадимкидей кыш кычырап аяз түшүп турат. Түнүндө ат кишенеп, айбалта шыңгырап, кылыч кыңгырап, согушкан баатырлардын үнү угулуп, бала ыйлап, эне боздогон каңшаар сезилип турган экен. Араң дегенде сегизинчи күнү асман ачылып, калың тумандын арасынан күндүн көзү агылыптыр. Булуттар тарап, айлана жылымык тартат. Ошондо таягын такылдатып улуу бакшы айтыптыр:
– Айланайын эл журт бир балакет болбосо экен, бул тозок адам пендесине көрүнүп, жер үстүндө киши задиси кызыл кыргын, кара сүргүнгө кабалып азап тартпсын. Жер бетиндеги жазыксыз адамдарды тирүү койсо экен. Көзү ачык бакшы жаны тынбай секирип баардык жерге ушул сөзүн айтып чыгыптыр. Кыраакы бакшы туура эле айткан окшойт. Ошол бала төрөлөөрдө энеси бир кызык түш көрүптүр. Бала жөрмөлөп отуруп туу чокуга чыгат. Тоонун этегинде эл быкпырдай кайнап, журт балага ийлип таазим кылат. Тоонун башында ак кар көк муз эрип суу ташкындап кыян агып жаткан имиш. Бала сууга кылыч, найза, жаа салып агызып жатат. Суу элге жетип, алиги куралдар калың журтту өзүнөн-өзү эле өлтүрүп кирет. Өлгөн адамдарды быкпырдай кылып суу агызып жаткан экен. Агып жаткан суу суу эмес эле, кандуу дарыяга окшошот. Азаптуу сууда адамдын баштары, буту, колу, денеси агып жаткан болот. Чынгыз хандын энеси Оолун суу башында туруп, баласына карап:
– Темүчүн бул эмне кылганың, адамдар тынч өмүр сүрсүн!
– Жок эне мен ааламга чаң чыгарыш үчүн төрөлгөм, ошол бойдон калам. Ааламдагы элдер мага баш ийиш керек эгерде баш ийбесе суу кан болот.
– Антпе балам, адамдарга тынчтык керек, алар тынч жашасын. Алар тынч жашап жакшы өмүр өткөрүш үчүн төрөлгөн. Жараткан эгем да ошону каалайт!
– Жок мен туу чокуга жетем, мен кан агызып отуруп бийликке барам. Мен ааламды башкарып анын эгеси болом!
– Кой, уулум антпе, биз тынч жашайлы, сенин атаң, анын атасы да кийинки аталар да тынч жашап келген. Сен тоодон түшүп кел,кан акпасын!
Ушул кезде Оолун ойгонду аябай тердеп кетиптир.
Жанагы көзү ачык бакшы боло турган окуяны чын эле болжолдогон окшойт.
Темүчүн желмогуз ошентип эр жетип чоңоёт. Чоңойгондо эле ал аскер курап, баш ийбеген журтка кан агызып, тынч жаткан тайпаларды багындырып кырып келатты.
Отургандардын баардыгы катуу санаага чырмалат. Алардын бул ойлонуусунда «Эми биздин тагдырыбыз эмне болот?»– деген божомолдор бар эле. Улуу Кемжет кем (Жогорку Эне Сай) Кичи кем ( Кичи Эне Сай) дарыяларына, Миң Суу өзөнүн мекендеген туягы курч, шамал эшкен басканда арыбас, күлүк аттарын минип курч кылыч, калкандарын колуна кармаган журт, ааламды басып алууга аракет кылган Темүчүндүн жүз миңдеген жоокерлеринин келишин билгенде тымтырс болуп ойлонуп жатышты…
Дагы бир абышка кайталап сурады:
– Анын жети атасы каргыз дедиңби, кайталап айтчы, түшүнбөй калдым?
– Ооба анын ата теги санжыра боюнча кыргыз дешет.Биздин ушул эле Миң Суу өзөнүн жердеген Маалик деген адам бир себеп менен туткунга түшүп, монголдорго кетет. Ал ошол жерде жашап, чыныбы, калпыбы алиги аял менен байланышат. Ургаачы улама боюнча ал кишиден үч бала төрөп алат. Баарысы тең азырка Темүчүнгө окшош чачы сары, көк көз Темүчүн ошол жети атасын тартып калса керек. Өңүнө караганда аны биздин тукум деп эсептөөгө болот,– бул сөздү укканда баарынын өңүндө кубанычтын элеси чачырай түштү.
Дагы бирөө күлүп:
– Биздин тукум болсо, эмне бизге каршы кол аттантып жатат. Эми биз менен каршы күрөшөбү.
Баары күлүп калышты.
– Кыргыз каны менен монголдун каны бириксе, көк бет болуп, бүткүл ааламды чаңызгытып бушайман кылбайбы.
– Алар жер жайнаган кара кытайларга да коркунучтуу душман болуптур.
Отургандар жоонун каардуу, сүрдүү, күчтүү, жеңилбес экенин билип ойлонуп отуруп калышты. Алар «эмне болобуз» деп өз күнүн ойлонот. Булардын келечегине кандайдыр бир шектүү жаман окуялар башын кылтыйтып турду.
Бирөө:
– Чектеш Тумат эли менен биригип, Темүчүндүн колуна каршылык кылсак эмне болот.
Демейде чечкиндүү ажо Ырыс, Алдиер, Олебектер да тунжурап отурушат.
Олебек:
– Едине келсин ал эмне айтаар экен. Ошонун пикирин угалы.
Отургандар эт жеп, кымыз ичип анан тарап кетишти.
Кыргыз билермандары кечинде жыйын курмай болуп, баардык жерге кабар таратышты.
Түн кирип эртеси таң атты. Дагы бир күн өттү. Түн кирип дагы таң атты. Эки күн өттү. Касиеттү кыргыз эли. Миң Өзөн жергеси. Токой жолу. Асманы ачык, ай жарык. Жери жер, суусу суу болуп жайкалат. Калың токой анын арасында түркүн куштар үн безеп сайрашат. Жайыттан ат кишенеп, кой маарайт. Токойдун арасындагы булактан эки бугу суу ичип, чар тарапты абайлай карап, калың черге кирип кетишти. Тээ береги жайык талаа. Ал чоң карагайдан кураштырып салынган үйдүн жанында бийик даракта көгүш желек желбирейт. Береги мелтиреген жып-жылма улуу аска, байыркы замандан бери ичине сыр катып жаткансыйт. Асканын жанында улуу карагай ыргалып, анын канча жашка чыкканы белгисиз. Анын башына кыраан бүркүт жылда уялайт. Анын уясы ар кандай чычырганак, талдан жана башка бадалдан бекем салынып, жаныбардын жүнү менен жылууланат. Азыр бүркүт эне уяны басып, кыраан ата ага ар кандай азыктарды ташып берип, балапанын учуруп кеткен. Эки бүркүт балапандарын аман-эсен басып чыгарсын. Бар бол туулган жеримдин кыраан бүркүттөрү! Сенин шаңшыган сүрдүү үнүң биз жашаган жерден алыска-алыска угулсун! Биз сени менен сыймыктаналы! Бар бол касиеттү Эне Сайжерим!
Ушул аймак Олебектин жери болуп, кул-кутандары менен ушул чөлкөмдү мекендейт. Анын үйүнө ажо Ырыс, анын артынан Долон бий, Единал жана башка бир топ сөөлөттү кишилер келишти. Кыргыздарды ал кезде жалпы ажо башкарчу андан кийинки кызматта иналдар турушчу.
Чогулгандар семиз койдун этин жеп, ал арада Темүчүн жөнүндө сүйлөшүп жатышты.
– Эми эмне кылабыз?
– Балким тумат, кыштым, урасут, төлөс уруулары менен бириксек Темүчүндү жеңеер белек.
– Ай ким билет баарын кыйратып келаткандан кийин Темүчүндүн жоокерлерин токтотуу кыйындыкка турат го.
– Ооба Темүчүндүн колу күчтүү аны жеңе албайбыз. Жер жайнаган кара кытайларды да коркутуп жатпайбы.
– Канкордун колу күчтүү аны багынта албайбыз.
– Ошондуктан ага белек берип, ошолор тарапка өтсөк балким элибизди кызыл кыргын, кара сүргүн өлүмдөн сактап калаар белек. Андан башка бизде кандай арга.
– Бизге кошулуп душмандарыбыз менен согуш десечи.
– Согуша албайбыз жерибиз башка, жада калса дитибиз эки бөлөк. Алар менен эмне ишибиз бар. Балким анча-мынча салык төлөөрбүз.
Баардыгы Олобектин айтканына макул болушту. Эми белекке эмне бере турганын жөнүндө ойлонуп жатышты.
– Темүчүн баскынчы, кан ичеер эмеспи ага ыраазы болгондой кымбат белек бербесек болбойт.
Ошентип кыргыздар ителгинин кыраан чыкмасынан шумкар тандашты. Ак жана кара шумкарды, кан ичеер ушул эки кыраанды көргөндө биздин элди аяп, анча жамандык кылбас деген ойдо болушту. Ушул эки шумкардын атагы алыска белгилүү эле. Канаттуу кыраандар далай бүркүткө кол сала жара тээп, ар кандай илбээсин канаттууларды айылдын үстүнө топ-тобу менен айдап келип, бирден тээп түшүрчү. Бирөөнүн өңү агыш келип, куйругунун алдындагы сыңар жүндөрү жаңы жааган ак кардай аппак болчу. Тумшугу жана тырмактары кызыл эле. Карасынын өңү каралжын тартып, көргөн жанды улам-улам каранта берчү. Саятчы Каратөлөк «Көз тиет»– деп аны эч кимге көрсөтчү эмес. Бул шумкарды Долон бий кармап саятчы Каратөлөк экөө тапка келтирген. Ар бир шумкарды эки жүз койго бааласа боло турган эле. Бул тартуу менен бирге акбоз аттын башына окшотуп жасалган чылгый алтын бар болчу. Теңирим берип асмандан түшкөн кара таштан согулуп, токойду кыйып, көмүрчүлөр көмүр өчүрүп, уу булактан сугарып, ажыдаардын заңына үч ай таштатып, түн ичинде кындан суурса, айланасы жарык болуп жалыны өрттөй чыгып, тоону чапса таш кескен, шиберге койсо өрт кеткен кылычтарды, найзаларды буларды Ашмай, Эркашка, Көкүм табылгыс чебер усталар узанып жасаган эле.
Ошентип, монголдорго Единал, Алдиер, Олобектер көп жигиттери менен сапар тарта жөнөп калышты. Элчилер менен кошо бектин кеңешчи, көзү ачыктары кетип баратты.
Темүчүн: «Мага кимде-ким өз эрки менен баш ийсе менин тууму желбиретип, бизге кошула берсин»-деп монголдордун ыйык деп эсептелген туусун көп жерге таратып жиберген. Ошол туудан бирди кыргыз элчилери аны жанындагы меркит урууларынан алып, карагайдын жыгачына желбирете тагып алышкан. Бара жаткан кыргыз элчилерин «Башка бирөө кол салабы»– деп мыкты куралчан өрт жигиттер кайтарып келатты. Жолдо келе жаткан кыргыз кошунууна эч ким каршылык көрсөткөн жок. Темүчүндүн колу дүйнөнү багындырып келатканын баардык эл билип, туюуп турушкан. Аларга кол салуу өтө оор болуп калган. Кээ бир начар коргоноору жок элдер өздөрү эле кошула башташкан. Бара-бара жүрүп отуруп, кыргыз элчилери монголдордун жоокерлерине жолугушту. Кошуун менен кошо короо-короо койлор, уйлар, үйүр-үйүр жылкыларды айдап өтүп жатышты. Жаныбарлар чабуулда жүргөн монгол жоокерлеринин азык-заттары эле. Эч бир жерде баш аламан нерсе жок баардык жерде тартип менен кетип бараткандай сезилет. Монголдордун желегин көргөндө эч бир жоокер аларга каршылык кылган жок. Монгол жоокерлери аларга урмат кылып колун бооруна алып ийиле салам берип өтүп жатты. Бул «кошулалы» деген башка элди урматтаган белги болчу.
Алар жолдо чоң кошуунга кезикти. Миң башы айтты:
– Силер каякка бараттыңар эле. Сөздү тилмеч которуп турду.
Единал:
– Биз улуу хандын баласына жолугууга баратабыз. Ага кошулгубуз келет. Биз улуу хан Темүчүндү жактайбыз. Хандын жигиттери кыргыздарды ээрчитип отуруп, Жучунун чатырынын жанына келишти. Чатыр өзүнчө бөлөк жерде экен. Айланасын жоокерлер кайтарып жатканы байкалат. Бул аймакта эч бир баш аламан нерсе жоктой. Кыраакы кишиге баардыгы өтө катуу тартип менен уюушулганы билинет. Ханга кабар небак эле кеткен. Кыргыздар береги чоң карт карагайдын көлөкөсүндө эс алып, өздөрү ала келген тамакты жеп жатышты. Жучунун чатырынын үстүндө ажыдаардын сүрөтү тартылган хандын асабасы соккон желге шаңдуу желбирейт. Чатырдын айланасында бейадеп басып жүргөн жан көрүнбөйт. Бир гана айбалта кылыч кармаган сакчылар. Ары-бери жумуш менен чапкылаган чабаган атчандар. Алар ханга ар кандай жаңылыктарды жана жардыктарды айтып турат. Единалдын тобун көпкө күттүрүп, акыры эки күн болот дегенде кабыл алмай болду. Кыргыздар шумкарларды колго кондуруп, ак булгундун эң кымбат терисинен жасалган ичикти, жана ар кандай белек-бечкектерди ханга тартуулаган жатат. Кыргыздар монголдордун тартибине таң калды. Акыры алар хан чатырына кирмей болушту. Жучунун алтын жээктелген көркөм чатыры. Тиги төрдө кооз отургучта магдырап бирөө отурат. Бутунда кереметтү өтүк, белинде укмуш жасалган кур. Ушул көрүнүш ыйык ханга жарашык бергенсийт. Жерде жолборс терисинин үстүндө көзү ачыктар, кеңешчилер, жардамчылар. Көзү ачыктын колунда алтын ыйык китеп турат. Жучу ыйык отургучта отуруп, жай гана ыңгырана башын көтөрдү. Анын көк көзү, калың ак аралай элек муруту, денеси булчуңдуу тарамыштуу келип, балбан күрөшкө түшүүчү жайы бар экен. Суроону хан эмес анын жанындагы жардамчылары берип жатты.
– Силер кайдан келдиңер жолочусуңар?
– Биз түндүктөн Миң Суу өзөнүнөн токой арасынан келдик.
– Анда кимсиңер?
– Кемжет өзөнүндө биздин улуу дайрабыз бар. Кыргыз уруусунанбыз.
Суроо берген киши таң кала:
– Кыргызсыңарбы?
Хан кыргыз деген сөздү укканда жандана кетип, Олебектин кишилерин таң калуу менен карап калды. Кебетеси «Кыргыз» деген сөздү ал бир жерден уккандай элес берди.
Тилмеч айтты:
– Шибелерсиңерби?
Олобек жандана сүйлөдү:
– Ооба шибелербиз.
Хан бир пастан кийин:
– Ии шибелер деген элди уккам, баатыр эл турбайсыңарбы,– деп Жучу жандана түштү.
Кыргыздар хандын оозунан бул сөздү угуп шердене калышты.
Тилмеч:
– Токой адамдары.
–Токой адамдары.
–Эмнеге келдиңер эле?
– Улуу урматтуу Темүчүн ханга кошулалы деп келгенбиз. Жеңилгисардактуу Темүчүндүн осуяттарын чын дитибизден аткарабыз,– деп Единал жобурап айтты.
Котормочу бул сөздөрдү бат-бат которуп берип жатты.
– Улуу даражалуум мархабат этсеңиз алыс жерден алып келаткан белегибиз бар эле, ошону сизге берип койсок кандай болоор экен.
«Белек» деген сөздү укканда баардыгы жандана түштү.
Хан котормочу менен үч кишини ээрчитип, бир чоң чатырга келишти. Ал жерди да кайтарып турган сакчылар бар экен. Хан сакчыларга бир сөздү айтты эле Чатырдан үч киши чыга калып, ханга жүгүрүп келишти. Жучу Олобекти жылмаюу менен карады. Олобек түшүндү окшойт белектерди ханга берип жатты. Хан ал белектерди ыраазы боло алып, береги жигиттерне табыштады. Жучу баардык белектерден акбоз атка таң калды. Жаныбардын чекесинде сүрөтчү түшүргөндөй кара сызыкча жана жалы, куйруктары кап кара аргымак эле. Ага укмуш зергерлер жасаган алтын ээр токулган Жучунун адамдары акбоз аттын чылбырын кармаганда жаныбар кыргыздарды карап «Мени кайда берип жатасыңар?»– деп зээнди кейите армандуу кишенеп жиберди. Кыргыздар атты карай албай жерди карап калышты. Андан кийин кыргыздар усталар жасаган кылыч, калкан, найза, жааларын беришти. Жучу албарс кылычты кармап абага ары-бери булгалактатып көрдү. Жарыктык кылычтан «Зың, заң» эткен кайратту үн тарапка угулуп турду. Хан кылычтын кынын колу менен кармалап таң калды. Анын өңүндө кызыккан белгилер пайда болду. Ал тилмечти карап, бир нерсени айтты. Тилмеч:
Эми кайрылып ошол ашка келели. Береги саяктардын ашына көңдөйдөн Эсенгул Кара торуну, Түмөнбай Акжелек менен Тору аргымакты, Жантай Карагер күлүктү, Атыгай Кула аргымагын алып чыкмай болушту. Балбан күрөш, улак тартмай жана башка оюндарга катышабыз деп жыйырмадай киши шатыра-шатман жөнөп калышты. Күлүк аттар менен бат эле аш берилүүчү жерге жете келишти.
Аш шааниси жакшы өтүп жаткан экен. Ак жуураттай болгон боз үйлөр. Эт бышырып ары-бери чуркап жүргөн жигиттер. Үнү заңкылдаган жар чакырып жүргөн пенделер. Бир аздан кийин аксакалдар кудайдан бата тилеп аргымактар коё берилди. Алыска талыбас куштай закымдап учкан аргымактар. Ээрге бекем минип, башына ак жоолук байланган тың чыкма чабандестер. Күлүктөр закымдап учкан куштай кетип баратат. Ал арада балбан күрөш, ордо атыш, төө чечмей, кыз куумай, улак тартмай дагы, дагы толгон оюндар болуп өттү. Күлүктөр эмне болду деп тынчы жок жер тыңшаар маамыттар жата калып, тура калып жерди тыңшап жатышты. Аңгыча жер дүңгүрөй көчүп, бир топ убакыт өтүп, туяктар тапырата жерди сабаган тулпарлардын дабышы жакындап келатты. Жер тыңшаар маамыттар айтып жатты:
– Аргымактар келатат, буудандар келатат,– деп жарыя айта башташты.
Дүрбү салган адамдар дүрбүсү менен оң имерип бир карап, сол имерип бир байкап жатты. Алдыда Баатыркандын Кара аты кеалатат. Жарыктыктын буту жерге тийбей асмандап учуп күйүп келаткандай сезилет. Анын артында Байсейиттин Актуягы куйрук улаш келатат. Анан биринин артынан бири болуп ээрчише келаткан күлүктөр. Чаң уюулгуп улам жакындап аш берген жакка келаткандай. Күлүктөрдүн дабышынан жер дүңгүрөп тынбай көчөт. Жер тыңшаар Маамыт бутун тыбырчалатып, жата калып жерди тыңшап « Бирде кара ат алдыга чыкты десе, бирде Кула аргымак алдыга чыкты» деп жарыя кылып жатты. Чабандестер кызыган аттарын эми накта камчылап, жер өлчөмүн так аныктап, кээ бири атынын тизгинин тартса, кээ бири акырын солгундата тартып келатат. Кара көйнөктүктөр дүрбүсүн алып караса эч дарек жок. Алардын жан дүнөсүн кубаныч аралабай шаабайлары сууп калды. « Ушундай да болобу, жок дегенде бир атыбыз чыгып келбей калабы» деп, дендароо болуп турушту.
Баамчыл Түмөнбай менен Эсенгул:
– Балдар ат тизгинин коё береер чак келе элек экен.
– Ошондой кылсын азыр коё бергенде болбойт. Алар чарчап марада башкаларга алдырып жибериши мүмкүн.
– Бир аздан кийин ат тизгиндерин коё беришет.
– Балдар туура аныктап жатышат.
– Иши кылып Беккулу атанын талы колдоп, биздин күлүктөр чыкса экен.
– Ошондой десең, Беккулу атанын арбагы, Мүйүздүү эненин касиети жар болсун!
– Ой, ким билет Баатыркандын күлүктөрү тың сыяктанат. Анын жылкылары дабан жарган мыкты күлүктөр эмеспи.
– Байсейит байдын күлүктөрү да мыкты.
Түмөнбай, кара мурутун сылап, калпагын оңдоп кғийип, ойлоно айтты:
– Менин баамымда Баатыркандын күлүгүнүн үч сууту кем экен. Кандай болоор экен марага чукул алардын жүрүшү жайлайт го.
Эсенгул Түмөнбайдын баамчыл ары аяр, ары сынчы экенин билчү. Ал ичинен ойлоп жатты «Буюрса Түмөкемин айтканы эле келет го» деп.
– Ошондой эле болсун Түмөке Беккулу атанын талы колдоп биздин күлүктөр чыгып кетсе гана.
Экөө ойго батып унчукпай калышты. Бир топ убакыт өттү. Күлүктөр марага алып-учуп кирип келатат. Ат үстүндө чабандестер күлүктөрүнө удама –удаа камчы урат. Чечүүчү мезгил өтө жакын калды. Чаң чубалып, аш берген жакка карай келатат. Эң алдыда Түмөнбайдын Акжелеги келатат. Ал аш берип карап турган элге желек булгап келаткандай чоң майрамдык шаани, кубанычты белгилеп тургандай болду. Үстүндөгү чабандес да кара көйнөк, ак жоолук байланган тың бала экен. Атына удама-удаа камчы уруп келатат. Анын артында Кула аргымак каалгый, туягын жерге мылгытып, көкүлүн көккө ыргытып сыймыктуу келатат. Кара байыр казанат, мактаса кеп жарашат талыбай чуркап алган экен. Экөөнүн ортосу эң эле жакын тизгин улаш келатат. Куланы минген Тынайдын баласы, тың чыйрак аттын кулагы менен тең ойногон бала, күлүккө олбуй-солбуй камчы уруп келатат. Анын артында Эсенгулдун Сарыторусу кыска моюн туу чукак жаныбар экен. Кулактарын жапырып, буту менен жерди сапырып келатат. Андан ары Баатыркандын Кара аты келатат. Тал жибектей куйругу шамаалга чубалат. Сай—сайлап жүнү бөлүнүп, аркардай көзү кызара келатат. Анын артында Жантайдын Кара аты келатат. Күлүктөрдүн келатканын көрүп кара көйнөктүктөр аябай жыргап, асманга секирип, эки алаканын бир-бирине ургулап кубанышат. Түмөнбай өзүнчө эле дердеңдеп, Атыгай ага күлө карады:
– Беккулу атамын арбагы колдоп Кула аргымак чыкса экен.
– Талашым жок кайсынысы болсо, ошонусу чыксын иши кылып Беккулу атанын күлүгү чыкса болду. Бизди атанын талы колдосун.
Бирок күлүктөр улам кызый чуркап орун которуштуруп жатышты. Биринчи болуп, Акжелек булгап, ашка чоң салтанат жаратып, Акжелек аргымак чыгып келди. Үстүндөгү кара көйнөк кийген бала марага эки колун көкөлөтө шаңдуу чыгып келди. Түмөнбай минген атын таштап. «А кудайлап чуркап барып, күлүгүн тосуп алды. Үстүндөгү кара көйнөк кийген бала шамдагай түрдө жерге түшүп, Түмөнбайды кучактап калды. Түмөнбай баланын оң бетинен, бир өөп, сол бетинен бир өөп баланы таштап, күлүгүн чуркап жетелеп суута баштады. Экинчи болуп Атыгайдын Кула аргымагы келди. Ал биринчи келмек эле эмегендир ашказанынан жабыр тартып калган шекилденет. Үчүнчү болуп капталында канаты бар, Баатыркандын Кара аты чыгып келди. Үстүндөгү бала кара атка окшошуп чылгый кара кийинген экен. Баатыркан күлүгүнүн артта келгенин кападар болуп турду. Ал саяпкерди жемелеп да жиберди.
– Жакшы тапталбай калыптыр, бу саам кара көйнөктүрдүн күлүгү кара тулпарымды артка сүрүп таштады,– деп капаланды.
Төртүнчү болуп, Шоңко Сүйөрдүн уулу Эсенгулдун касиеттүү Сарыторусу учуп күйүп чыга келди. Ушунча күлүктөрдүн ичинен анын төртүнчү болуп келиши да чоң кубанычты жаратты.
Эл бир ооздон кыйкырып:
– Беккулу атанын күлүктөрү бринин артынан бири чыга келди.
– Кара көйнөктүктөрдүн күлүктөрү дүбүрт таштап чыгып келди.
– Көнөчөктүктөр көнөчөктөгү каймыган жеп күлүктөрүн жакшы таптаган экен.
Чогулган эл кыраан каткырып күлүп жатышты.
– Буларды Бугу энесинин арбагы колдоду.
– Көзгө чабаарлар кыйын эл болот. Намысты оңой менен бербейт.
Элдин баары ыйык жаныбар Түмөнбайдын Акжелегин мактап жатты. Журттун көзү тиет деп жабуу жаап далдаа жерге жетелетип жиберди. Ошол даңазалуу чоң ашта негизги байгени Беккулу атанын тукумдары алды. Биринчи байгеге он жылкы, жүз кой, беш уй ыйгарылды. Калган байгелер да жакшы болду. Ошондо Атыгай, Түмөнбай, Эсенгул үчөө кеңешип, ошол аш берген жердин жүз жаштан ашкын үч карыясы бар экен. Байгеден алган үч бээни карыялардын алдына жетелеп келип, ийилип салам берип, «алгыла» деп өтүнүштү.
Карыялар:
– Ой, Беккулу атанын кулундары күлүктөрүңөрдүн арышы арбый берсин!
– Беккулу атаңардын талы колдосун!
– Күлүктөрүңөр дайыма чыгып аман-эсен жүргүлө!
– Колуңар ачык болуп, ырыскыңар ташысын!-деп бата беришти.
Беккулу атанын тукумдары:
– Айтканыңар келсин аталар!
– Дагы узак жашка чыккыла аталар!
– Аталар бата бергениңер үчүн силерге ыраазыбыз!
– Аталар тукумуңардын күнүн көргүлө!
Ошондо узак жашка чыккан бир карыя маселдетип бата берип сүйлөй баштады:
– Жараткан кудайымын алдында аман-эсен болгула! Беккулу атанын күлүктөрү биринин артынан бири чыгып келиптир, талаа, түздөрүңөрдө камбар атанын тукуму көбөйүп, күлүктөрүңөр жарышты топ жарып чыга берсин! Ойсул ата жергеңерден кетпесин! Беккулу атанын тукумдарын калктын пири Калкаман ата колдосун! Бакыттын пири Кыдыр Иляс колдосун! Бүгүн дагы кара көйнөк кийген бала байгеде күлүк чаап чыгып келди. Балдарыңардан бакыт кетпесин! Жигиттериңер эл керегине жарап аман-эсен болсун! Карыяларыңар, ак жоолукчан энелер журтту жолго салган акылман болсун! Оомийин!
Ошол жерде турган элдин баары бата кылышты. Беккулунун тукумдары эт жеп, куран окуп бата берип, аштын ээлери менен жакшы ырай менен коштошуп, малын айдап, көңдөйгө карай агылып келатышты.
Жер Үй Суусуна жакындаганда Беккулу атанын тукумдары бир улак таап, эки жаатка бөлүнүп улак тартып, айылга кубаныч, шаң- шарапат менен кирип келмей болушту. Аларды жолдон санжырачы, төкмө акын, куудул, Боргөтөн менен Канай тосуп алды. Боргөтөн менен Эсенгул комуз чертип жамактатып ыр төгүп келатышты. Жигиттер көкбөрү тартып айылга кирип келишти. Улакты шарт боюнча Бекулу атанын эң улуу карыясынын үйүнө ташташты. Карыяга алган байгеден бир бээ беришти. Элге ашта болгон жаңылыкты баян кылып айтып жатышты. Ошондо карыя алаканын жайып, кудайга жалынып:
– Оо кудайым, Чоң Жергес жеринен сабылып көчүп келдик эле, ушул эки тоонун ортосундагы кара көңдөйгө жай алдык, кудайым ушул жерден биздин элдин тукумун көбөйтсүн! Ушул жерде небере-чөбөрөлөрүбүз өсүп көбөйсүн! Жаратканым бизди кырсыктан сырткары кылсын! Жалпы журттун алдында ушинтип күлүгүбүз чыгып, балдарыбыздын атак даңкы жалпы кыргызга тарай берсин! Оомийин! –деп ак сакалы белине жеткен карыя бата берди. Баардыгы алакан жайып бата кылды. Эртеси Түмөнбай, Атыгай, Эсенгул үчөө үч бээ союуп элден-журттан бата алды.
Ошол күнү чоң той болду.
Ошол күнү Беккулу атанын тукумдары кудайга жалынып жатышты.
Ошол күнү Беккулу атанын даңазасы дагы бийиктеп баардык элге жайылып жатты.
Ошол күнү күздүн эң сонун күнү тийип адамдар кубанып жатышты.
Ошол кубанычтуу күн ошантип санжырага айланып, жомок болуп кеткен экен.
***
Автордун оюу
« Ассалому алекум!» « Алейкума ассалам?» Жаратканым бул китепти качан баштадым эле, суук болуп, Балыкчынын шамалы уйгу-туйгу согуп турган бороонду күздө баштабадым беле. Андан бери итабар мезгил өтүп, жылдар жылып, айга-ай жармашып, эсепсиз күндөр закымдап өткөн экен. Китепти жазган мен дагы ак чач адамга айланыпмын. Же болбосо карып улгая түшүпмүн. Жарыктык мезгил адамдарды ошондой кылып салат тура.
Менин алды жагыман,
Коён качты сереңдеп.
Чар тарапты карап коюуп,
Безип барат элеңдеп.
Бир кезде мен жаш элем,
Чачтарымды ак басты.
Гүл чачтым эми алчадай,
Жылдар дагы коён өңдүү,
Дайнын кетти таптырбай.
Мен бул китепти баштагандан бери далай суулар агып, далай мезгил өткөн экен. Ортодо эки хан алмашыптыр. Кайраттуу кыргыз эли эч убакта эзүүгө чыдай албайт, алар эч кимге баш ийбес улуу Манастын тукумунан эмеспи. Башка элдер бир эле хандын эзүүсү алдында турат. Ал эми кыргыз эли экөөнү тең сүрүп айдап, салп этек катынча жолуна салыптыр. Алар бир жерде чогултуп алган байлыгы менен өмүр сүрүп жүрсө керек. Баракелди кыргыз элинин түгөнбөс кайратына! Ошол замандын оорчулугуна чадай албай канча пенделер тиги дүйнөгө узады. Эл чачылды, тербиди, тентиди. Оор замандын капшабы далай сонун адамдарды тиги дүйнөгө алып кетти. Кечөөгүңкү эле мени менен бирге жүргөн адамдардын далайы тиги дүйнөгө узап кетиптир. Арман деген ошол экен. Мен алардын сүйкүм элесин ырларыма салбадым беле. Эми алардын жаркыраган элесин сыйпалап таппай отурам. Эмне дейбиз жаткан жери жайлуу, топурагы торко болуп, тиги дүйнөдө бейишке чыгып, артында калган балдары, жерге жээги аман- эсенчиликте болуп, уланбай калган өмүрдү улап кетсин. Туулган жерди араласам ошол сүйкүм адамдардын элеси менин көз алдыма тартылып келет. Аларды мен баардык кезде эстеп келем. Кээде уктап жатсам түшүмө кирет. Кантип кирбей коёт балалык күнүм ошол сүйкүмдүү адамдын тегерегинде өтпөдүбү. Тагдырдын жаратканы адамга ченелүү гана өмүр берилет тура. Эмне дейбиз.
Мен эки кол жазма китепти эчак эле тараткам. Ал тее- тетиги 1992- жылдар болуш керек эле. Анан китепти ошол боюнча таштап коюуп азыр кайра карап отурам. Оңдоочу жерлерин оңдодум. Бул китеп негизи үч адамдын кол алдынан өттү. Жалгыз эле мен жазып салдым десем тигилердин акыл эмгегин жеп кеткен болом. Китептерди Жүзөнова Айгүл, кызым Жылдыз тирмийип отуруп алып, баш ылдый оңдоп, уйкаштыгын келиштире оңдоп чыкты. Же алар толугу менен кайра жазып чыкты десем болот. «Туулган жер жөнүндө китеп экен элге уят болуп калбайлы» дешти. Эң эле осол жерлерин алып салышты. Анын оордуна башка ырларды жазышты. Мага караганда алар коп окугандык кылды жана орус тилин терең билгендиги менен айырмаланды. Балким дале осол начар жерлери бардыр аларды алып салаарбыз. Кимдир бирөө жазылбай калгандыр. Аларды чыгармага кийреербиз. Иши кылып туулган жер жөнүндө анча-мынча болсо да жазылаар китеп жазылды. Кудайга ошол каниет. Ыйык жерди кантип китеп кылып жазбайбыз, жазабыз. Туулган жер жөнүндө китеп жазып анан башка темага кайрылабыз. Өзүңөр билесиңер китеп ар кандай сюжеттик линияда түзүлөт. Чылгый эле мактоо болсо, ал китеп болбой калат. Эч кимдин деле окугусу келбейт. Китеп жаратылыштан, армандан, кошоктон, юмордон, жаштыктан, күлкүдөн, балалык, карылык жана башка көптөгөн нерселерден тураарын билесиңер да. Кээ бир жазуучуларды билем туулган жери жөнүндө бир эки эле ыры болот. Ал туулган жерин ошол эле эки ыры менен элестетет. Мынчалык терең жазыш үчүн көп окуш керек болуп жатпайбы. Фольклорду, чыгармачылык эстетиканы, логикалык ойлонуу, ата-журттун уңгусун,турмуштун өнүгүү темпин, көркөм аң-сезим, реалдуу ойлоо ыкмаларын, чыгармачылык профессионалдык жана башка толуп жаткан нерселерди билиш керек. Чыгармачылыкта эки куплет ыр эле көп нерсени чечип коюушу ыктымал. Бул өз жайы менен болсун. Мен эми көп алыс кетпей кайра эле өзүбүздүн турмушубузга келели. Туулган жерге сагыныч пайда болот. Биздин жайлоолорубуз кандай керемет ал жерлерге киндик каныбыз таапм балалыгыбыз калбады беле. Жерибиздин адамдары кандай ыйык. Мен тууулган жерде бир-эки адамдан эле көңүлүм калбаса ал эми жалпы карапайым адамдардын бирөөнөн да көңүлүм калбаптыр. Алардын ыйык элеси, сүйлөгөн карапайымдыгы баардыгы менин көз алдымда даана кино болуп тартылат. Мен аларды кантип ырга жазбай коём. Кандай гана чыгарма болбосун анда тарбиялык маани болуш керек. Тарбиялык маани болбосо, ал чыгарма болбой калат. Ал ошол үчүн адабий чыгарма да. Ошол тарбиялык чыгарма менен адамдык калыптануу келип чыгат. Албетте адамдардын арасынан ар кандай терс сапаттар жолугат. Мисалы: зулумдук, ач көздүк, көрө албастык, зөөкүрлүк, уурулук, мастык жана мындан башка адамдарда толуп жаткан терс көрүнүштөр бар ошолордон четтеш үчүн мен ырларымда жазып кеттим. Ал жагын жаман көрбөгүлө. Канчалык биздин эл жогорку маданияттуу болсо, биздин элде жашоо ошончолук сонун болбойт беле. Албетте андай жаман көрүнүш баардык элде кезигет. Мисалы падышадан тартып карапайым адамга чейин жаман сапаттар бар. Мисалы биздин качып кеткен адамдарыбыз жакшы адамдарбы алар дүйнөкор, талоончу болуп чыга келбедиби. Кечөөгүңкү эле жакшы деген адамыбыз жүзү толук ачыла келбедиби. Ушундай жерде кантип заман оңолот. Өзүңөр эле ойлоп көргүлөчү көп депутаттар, губернатор, акимдер чыкты, ушулардын деги бирөө эл үчүн иштедиби? Жок элди тоноп алды да басып кетти. Эч бир элге жакшылыгы болгон эмес экен. Жалпы эл үчүн иштеген адамдар керек болсо онго да жетпейт. Мен аларды санап берейин. И. Раззаков, А. Масалиев, Шералы Назаркулов, Султан Ибраимов, Топчубек Тургуналиев, Дооронбек Садырбаев менин эсимде эл үчүн иштегендер ушулар эле экен. Ал эми депуттар, акимдер, губернаторлор жөн эле бир бийликке келип кеткен адамдар тура. Байып алат анан жылт коёт. Анан аларды кантип эл үчүн иштеди дейбиз. Алар атын калтырыш үчүн кээ бири тирүүсүндө эле мектептерге, көчөлөргө ысмын коюуп киришти. Деги ошолордун аттарын койгондой эмне эмгеги бар эле. Алардын аттарынын киге кереги бар. Жансыз элге эмгеги жок ашыкча нерсе болуп жатпайбы.
Эми саясатты коюуп кайра жазмага келели, биздин ишибиз ошол эмеспи. Жазаарын жазып бердим эми калганы силерден. Баса төртүнчү китеби да бар эмес беле. Кудай аны санаага жеткирсе айылга барып кыдырып көрүп анан байкаштырабыз.
Кагылайын айлымдын карапайым адамдары менин айтаарым ушулар.
Баарыңарга ден соолук, алдыңарга жакшы күндөрдү каалайм!
Ар бириңер жолукканча саламатта аман-эсен болгула!
Кудайм алдыбызга жакшы күндөр менен жолуктурсун!
Жаратканым өзүң колдой көр!
Бизди касиеттүү ыйык Бугу энебиз жана Беккулу атанын талы колодосун!!!
Буюрса кайра аман-эсенчиликте жакшы салам менен жолугалы!
«Ассалому алекум!» « Алейкума ассалам!»
БАБАЛАРДЫН ТАРАЛЫШЫ
Акбагыш
Үрүмчү-–Чоңбагыш
Сарыбагыш
Долон бий –
Ак багыш –Ырыскан–
Домбул бий
Куууул (Сол)
Долон бий–Акуул (Оң)–
Кызылуул (Ичкилик)
Койлон (Жедигер эли)
Адигене Богорстон ( Солто эли)
Ак уул–Тагай –Кылжыр–
Моңош Кара чоро
Наалы эже Тондуу балдары
Саяк
Азык
Черик
Коңурат
Чертике
(Бугу уусу тарайт) Арыкмырза
Кылжыр–Орозбакты–Мырзакул–
Дөөлөсбакты Карамырза .
(Сарбагыш уруусу тарайт) Токочмырза
Асанмырза
Алсейит ата үч аял алат
1.Биринчи аялы Токтобүбү эне 2.Экинчи аялы Мүйүздүү эне. Ушул касиеттүү энеден Беккулу атанын тукумдары тараган. 3. Үчүнчүсү Калмак Чок төрөнүн кызы Чежимжан эне.
-–Мырзакулмырза– Алсейт
Тынымсейит
Бейшембай
Алсейит–Жамангул– Төрөкочкор—Куржун–Торгой–
Боор Кыдык Чолпоке
Туумакашка Бооке Султангазы
Бапа Белек Түлөсүн
Итибий Ырыс
Бекназар
Майназар
Торгой–Беккулу–
Муса
Бектемир
Шоңко
Беккулу атадан—Бүтөбай
Курумшу
Айман Карача
Шоңко атадан–Сүйөр Курумшу атадан–Койсойбос
Адыл Уралы
Балбак Байбото
Мамай
Бүтөбай атадан–Баястан
Сыдык
Карач
Торгой атадан таралган Беккулунун тукмадры.
Санжырада Беккулу атанын: Курумшу, Бүтөбай, Шоңко деген үч уулу болгон экен.
КУРУМШУ АТАНЫН ТУКУМДАРЫ
Беккулунун Курумшусунан: Койсойбос, Ураалы, Байбото, Карача деген төрт уулу бар.
Курумшунун Койсойбос уулунун тукумдары:
Койсойбостун: Канай, Чыны, Максүт, Сейит, Ормон, Чормук деген алты уулу болгон. Койсойбостун, Канай уулунан: Айтыке, Жоломан, Малай, Өмүрзак, Эстебес, Дүкөш, Муңайтпас, Токтобай деген сегиз уулу бар. Айтыкеден. Шайыке андан Бабаш андан Намаз, Ишен, Токтогул, Дүйшөмбү. Жоломандан: Асанкожо, андан Курманбай. Малайдан : Чомор, андан Жусуп, Усуп, Төлөн, Мукамбет. Эстбестен: Төлөш, Төлөбай, Сатынды.
Койсойбостун Чынысынын он уулу бар. Акун, Шайыке, Желдең, Турдуке, Дөгдүр, Тогузбай, Маатай, Ырыскулу, Кулкөтөн, Акыл.
Шайыкеден: Апет, андан Тентимиш, муралы, Асаналы. Желдеңден: Чоопай. Турдукеден Төлөбек андан Мыктыбек. Дөгдүрдөн Мукамбет андан Шамил, Эмил. Тогузбайдан: Акун, Барыктабас. Барыктабастан: Бети, Байтур, Амантур. Бетиден: Саяк, Мырзабек, Бердибек. Байтурдан: Эркинбек, Жумгалбек, Абайбек. Амантурдан Туратбек. Маатайдан: Кукай, Ишенбек. Кулкөтөндөн: Садыр, Акыл. Садырдан Жакшылык. Акылдан:Дүйшөналы, Карагул, Темиралы, Абдыбай.
Койсойбостун Максүтүнөн: Кыйшыбай, Букара. Кыйшыбайдан: Бектурган, Сартуман. Бектургандан: Абдылда, Кыдыр, Акжолтой, Мукамбет, Үмөтбек, Ырысбек. Букарадан Кубат. Кубаттан: Талгар, Бактияр, Элдияр, Эрмек
Койсойбостун Сейитинен : Тапа, Тургунбай, Бейше, Мергенбай. Тападан: Асапакун, Усубакун. Турганбайынан Усуп андан Мукан, Жумагул, Бердигул, мураткул. Мергеенбайдан: Бейше, Кыдыр, Карыя. Бейшесинен Үчмурун.
Койсойбостун Ормонунан: Абыласан, Жоошбай.
Абыласандан: Сакен, Саты. Сатыдан: Бабакан, Казак, Касым, Мусабек төрт уулу бар. Сакеден Карагул. Бабакандын балдары: Кенжебек, Догдурбек, Таалайбек. Казактын балдары: Зарылбек, Жолдош. Касымдын балдары: Үмөр, Жунуш, Кубат, Эркин, Эсен. Мусабектин балсы Володя.
Ормондун Жоошбайынан: Токбай. Токбайдан: Болотбек андан Муса. Мусадан: Акен, Ысмайыл. Акенден Бекжан. Ысмайылдан Максат.
Койсойбостун Чормугунан Шыгай,андан: Мукаш, Муса. Мукаштан: Жекшен, Жолдошбек.
Курумшунун экинчи уулу Ураалынын туумдары:
Курумшунун Ураалы уулунан: Арт, Табылды, Шопок, Боромбай, Босток деген уулдары болгон.
Ураалынын Арт уулунан: Садабай, Жумабай, Кенжебай, Ордобай, Куланбай, Алышбай, Ачакей деген жети уул.
Садабайдан: Текебай, Ыбрай, Абдырай. Текбайдан: Чалакыз. Ыбрайдан: Сыртбай, Конок. Абдырайдан: Сарбагыш, Эшимбек. Жумабайдан: Абылмежин, Көбөк, Кемел. Абылмежинден: Койчуман, Саманчы, Чалгынчы. Кемелден Октябрь. Ордобайдын: Мукамбет, Төкөш, Курманалы. Мукамбеттен Мусаке, андан: Сагындык, Амангелди, Имангелди, Төрөкелди. Токоштон Бекен. Курманжандан: Токелең, Апылай. Куланбайдан Баяун андан: Кусмидин, Арыкбай, Бекен. Ачыкейден Чундук андан: Медербек, Алмакун, Алмазбек, Нурбек.
Ураалынын Табылдысынан: Айтак, Алаша, Орунтай, Жолдошбай, Илепес деген беш уул болгон экен. Табылдысынан Айтактан: Рахмат, Осмон андан Жусуп андан Арык. Табылдынын Алаша деген уулунан Алтымышбай, Молдоакый. Алтымышбайдан: Жолочу, Ысмайыл, Мукаш, Искен төртуул. Жолочудан Ыйса, Ыйсадан: Замир андан Азамат. Ысмайылдан Малик андан Кубан, Обон. Мукаштан: Муратбек, Мухтарбек. Муратбектен: Улан, Мирболот. Мухтарбектен: Нурболот. Искенден: Мырзабек, Сапарбек. Молдоакыйдан: Жанкороз, Асанакун, Жамангул, Турсунбай. Жанкороздон Абыл андан Бакачы, Бакыт, Урмат, Максат. Жаманкулдан Рашид, Райымбек, Райымкул, Болот, Аскарбек, Белек. Турсунбайдан: Бакыт, Акылбек.
Табылдынын Орунтайынан : Түлөберди, Узакбай, Иляз, Жакеш, Турмалы беш уул. Иляздан: Дайырбек,Орузбек. Турмалыдан: Тынчыбек, Тыныбек.
Табылдынын Жолдошбайынан Тенти.
Табылдынын Лепесинен: Турдукожо, Орозакун, Саакы. Турдукожодон :Турдакун, Ырысман, Орозакундан Шарынбек. Мамакеден Татар.
Ураалынын Шопок уулунан : Алымбек, Алыке деген эки уул. Шопоктун Алымбегинен: Токбай, Токтогул, Токторбай, Байсын. Токбайдан : Самүдүн, Турпандык андан Сакый, Өнөктүк. Токтогулдан: Усубакун, кудайберген. Усубакундан: Үмөр, Жолдошбек. Кудайбергенден: Жанузак, Сарымсак, Өмүрзак. Байсындан. Асыбакун, Ыманбай, Асанбай. Ыманбайдан: Сару, Саалы, Төлөсүн. Асанбайдан: Мидин, Зарыпбек, Азамат. Алыкеден: Майбаш, Сарыбаш, Байшери, Дүйшө. Майбаштан Акмат андан Досой. Сарбагыштан Молдобай. Байшериден: Турдубай, Асанбай, Турдукожо. Турдубайдан: Карагул, Түпүш, Сатар. Турдукожодон Муса андан Кудайбек. Дүйшөдөн Сайдин.
Ураалынын Боронбай уулунан. Маамыт андан Сагындык андан: Касым, Дүйшөмбү. Касымдан Алмаз андан Нурсултан. Дүйшөмбүдөн: Эрмек, Шарыпбек, Талантбек, Тилекмат, Нурбек.
Курумшунун Карача уулунун тукумдары.
Карачадан Бокбасар деген жалгыз уул. Бокбасардан: Мураталы, Тынаалы, Үмөтаалы, Акидей, Миңжылкы деген уулдар. Муратаалыдан: деркембай, Аккөз, Эшперди, Абдылда. Деркембайдан Мамбет андан Султанбай, Бексултан, Кыдыр. Аккөздөн: Жүсүрүн, Жапар. Андан Ысак, Ыса. Эшпердиден: Уруй, Шахмат, Расул, Жумаш. Уруйдан: Төлөн, Жекен. Төлөндөн Венербек, Медер. Жекенден: Рысбек. Шахматтан Эрнис. Расулдан Жолоочу, Жолдош, Жоро, Ынтымак. Жумаштан: Болот, Мелис, Марат. Муратаалынын Абдылдасынан: Токой, Шадый, Асангул. Токойдон Төлөнбек. Шадыйдан: Керезбек. Асангулдан. Медербек, Темирбек, Майрамбек. Бокбасардын Үмөтаалысынан Күрөңкөй андан Сулайман. Сулаймандан: Жокен, Жолоочу, Тойчубек. Бокбасардын Тынаалысынан: Баяман, Кутман, Майрык. Баямандан: Садык, Жумакун. Сыдыктан: Шахтыбек, Орозобек. Жумакундан: Дүйшөнбай, Ишенгазы. Кутмандан Карагул адан Акжолтой. Майрыктан Жумалы. Акидейден Матай. Миңжылкыдан Турусбек.
Курумшунун Байбото уулунун тукумдары
Курумшунун Байботосунан: Таштаке, Аргыбай, Бөлөкбай деген үч уул. Таштакенин үч аялы болгон. Каалгыдан: Кыдыр, Токтосун. Экинчи
аялы Эренчеден: Итике, Кененсары. Үчүнчү аялы Айганыштан: Дулат, Белек. Кыдырдан: Асанбай, андан Кадырбек, Касымбек. Токтосундан: Акмат, Муратбек, Шыкый. Мукамбеттен Казыбек. Акматтан Байкабас андан Табылды, Замирбек, Мамырбек, Урматбек. Итикеден Амандык андан Сатынды. Кененсарыдан:
Сооронбай, Шабдан. Сооронбайдан Сулайман андан Турдубек. Шабдандан: Тентимиш, Сатыбалды, Жамангул. Белектен Асанаалы андан Дүйшөмбү.Курумшунун Байботосунун Аргымбайынан: Жанузак, Өмүрзак, Тогузак, Сегизак деген төрт уул. Тогузактан: Байкөбөк, Бекен. Сегизектен: Төлөн, Сагынбек, Сабырбек. Жанузактан: Чегир андан Өзүбек. Өзүбектен Азык, Сасыгул, Беримкул. Өмүрзактан Ашый. Бөлөкбайдан Алдаш андан Шаршенбай, Асанаалы. Шаршенбайдан Дөкүш, Асанкыра, Догдурбай, Майназар.
Кыпчак уруусу.
Ураалынын жээни болгон Жаркымбай кандайдыр бир сепептер менен таякелерине келип жашап калган экен. Ошол бойдон алар Беккулу атанын тукумдарына аралашып аларга сиңип кеткен. Жаркынбайдан : Токторбай, Шаршемби, Ажамбай андан Стам, жума, Керим. Стамдан Жаамбай, Жакып, Дүйшөмбү. Жумадан: Карагул. Керимден Сарт, Шамеш. Токторбайдан Орозо, Аалы. Аалыдан Аскербек, Амантур. Шаршембиден Казак, Кыргыз. Казактан Аскар, Медербек. Орозодон: Кыдырмыш, Канат, Капай. Кыргыздан: Жээнбай, Жээнтай. Аскерден: кубан, Октябрь, Жапар, Жанарбек.
БҮТӨБАЙ АТАНЫН ТУКУМДАРЫ.
Беккулу атанын Бүтөбайынан: Баястан, Карач, Мамай, Садык деген төрт уулу болгон.
Бүтөбайдын Баястан уулнан Көлөй, Ниязбек, Кулет, Түмөнбай, Алыбек, Сейит, Медет деген жети уул.
Баястандын Көлөйүнөн: Ысабек, Алаш, Айдар. Ысабектен: Жунуш, Усубакун, Илияз, Жамаке, Акмат. Алаштан: Мукамбет, Абакир, Мыйса. Мукамбеттен: Бексултан, Кененбай, Кеңеш, Бекболот. Кененбайдан: Бактыбек, Төлөсүн, Тапы. Мыйсадан Жылкычы. Абакирден: Шаршен, Бейшен, Дүйшөн, Жолочу, Кадыр. Бейшенден: Барктабас, Камчыбек, Өмүрбек. Дүйшөндөн: Канат, Болот, Кумар, Кубан, Самат, Жолочудан: Талантбек, Алмазбек. Кадырдан: Кайсын, Автандил. Айдардан: Мамбеталы, Үсайыр андан Канат. Канаттан, Урмат, Андан Баястан. Мамбетаалыдан Ынтымак. Ынтымактан: Кубат, Токтогул.... Усубакундан Таажыбек. Жунуштан: Жыргал, Тынччылык, Тобокел.
Баястандын Ниязбегинен: Абыш, Айтымбет, Айты, Курман, Шаабай. Абыштан: Абатай, Жолбун, Бейшенбй, Сарыбай, Алыбай, Мусажан, Мусур алты уул. Айтымбеттен: Касымбек, Алияскар, Жапар, Сыдыш, Шамалдай. Айтыдан: Аруун, Жусу. Шаабайдан: Абдылда, Шайылда,
Ыманалы. Сарыбайдан Кубанычбек. Мусажанжан: Мааткерим, Темир, Камчы, Кенжебек. Мусурдан: Кудабай, Таалай, талант, Аруундан: Жамансарт, Апсамат. Шайылдадан: Ишен андан Абыкай, Муратбек. Ыманалыдан: Ишенбек, Үсөнбек, Эсенбек. Курмандан Токтокадыр андан Токтобек. Токтобектен: Добуш, Турганбек, Шайлообек, Жаныбек, Бакыт, Максат.
Баястандын Кулетинен: Молдо, Бөкөбай, Темиркан, Ысмайыл, Турдубек. Молдодон: Тынччылык, Үсөнбай. Бөкөбайдан: Шакиржан, Байкабас. Темиркандан: Эркиндик, Барктабас. Ысмайылдан: Дүйшөнбай, Атчыбек. Турдубектен Сыртбай. Тынччылыктан: Догдурбек, Талантбек, Болотбек, Назарбек, Асылбек, Каныбек, Алтынбек. Үсөнбайдан: Кайырбек, Адырбек, Максат. Шакиржандан: Селпо, Бекбо, Райпо, Жанбо, Сүйүнбо, Акиспо. Байкабастан: Кубанычбек, Майрамбек, Жылдызбек. Сыртбайдан: Нурбек, Бакыт. Дүйшөнбайдан: Мелисбек. Эркиндиктен: Солтобек, Кыдыкбек, Кыргызбек, Иличбек, Нурлан, Эрлан. Солтобектен: Улан, Мирлан, Азамат, Бекназар. Кыргызбектен Ислам. Нурландан: Ыйман, Инсан.
Баястандын Түмөнбайынан: Орозбек, Мамбет, Айдыңбай. Мамбеттен: Абды, Шайык. Абдыдан: Саяк, Токуш, Кудаш, Ыдырыс, Жоломан. Шайыктан Жанаман.
Баястандын Алыбегинен: Токобай, Токобайдан. Манапбай, Акун, Чекир. Манапбайдан: Оторчу, Ыскак. Акундан: Соодонбек, Бегимат. Чекирден: Крыя, Эсентур, Рысбай. Эсентурдан. Азамат, Арзымат, Аскат, Адис, Марат, Алтынбек. Рысбайдан: Замир, Акжолтой, Өмүрбек, Нурлан, Улан.
Баястандын Сейитинен: Урманбет, Шамыркан. Урманбеттен: Жакыпбек, Жайлообек, Үсөн, Кадырбек, Көчкүн, Тобокел, Качкын. Шамыркандан Жакып Март. Кадырбектен Сүйүнбек.
Баястандын Медетинен Акир. Акирден Токтомуш
Бүтөбайдын Мамай уулунун тукумдары.
Бүтөбайдын Мамайынан: Атыгай. Атыгайдан: Тыны, Тынай, Акун, Акмат, Асылбек. Асылбектен Байдалы. Байдалыдан Большевик андан Эрнис. Тынайдан Мамбет андан Жамаке, Сапарбек. Акундан Совет, Сапарбай.
Бүтөбайдын Садыгынан Жараш. Жараштан Канымет андан Бердалы.
Бүтөбайдагы Саруу уруусу. Садырбай, андан Түлөберди андан Шаршемби, Жакып, Сукей, Кемел. Шаршембиден Ыйса, Төлөнбай. Жакыптан Бактыбек. Сукейден Кыдыр. Кемелден Кубан.
Бүтөбайдын Карач уулунун балдары.
Карачтан. Жантай, Талканбай, Чермиш. Жантайдан : Бакал, Жамгырчы, Аалы, Токтосун, Желдең . Талканбайдан: Шеримбек, Ыбыке. Бакалдан: Ашыбай, Тилек, Жамгырчы. Жамгырчыдан: Жакып, Карып. Карыптан Асанкары. Аалыдан Садыр андан Качкынбай. Асандан Кудайберген, андан Айылчы. Жумаш. Токтосундан: Үсөн, Көкүш, Мырзабек. Үсөндөн Камчыбек, Шамшыбек. Желдеңден: Ысмайыл, андан Ишенбек. Такеш. Шеримбектен: Абылгазы, Султангазы, Ургазы. Абылгазыдан: Жапас, Сулайман. Султангазыдан: Эшен, Касен. Ыбыкеден: Намаз,андан Насирдин, Сүйүнбек. Сопу, Апил. Ашыбайдан Шейше андан Бактыбек, Калдыбек, Бердибек, Акылбек. Тилектен : Өмүш, Кулуке, андан Куттубек, Мыктыбек, Ыктыбек.
ШОҢКО АТАНЫН ТУКУМДАРЫ
Беккулунун Шоңкосунан Айман, Балбак, Адыл, Сүйөр. Шоңконун Айманынан: Абылай, Сатыбалды, Калча, Черик, Сотобай деген беш уул бар. Абылайдан: Кетирекей, Калпак.
Кетирекейдин биринчи аялынан Күрөңкөй, Жийдебай, Тыныбек. Экинчи аялынан: Ысма, Абды, Асанбай, расул, Бөдөн. Күрөңкөйдөн: Муталып, Касен. Мулалыптан: Шалтабай, Турарбек, Аманай, Эсенай. Жийдебайдан Бакир андан Табылды, андан Сулайманбек, Искендер, Кубанычбек. Шалтабайдан: Кубан, Таалай. Турарбектен: Замирбек, Эмилбек, Дамирбек, Ринат, Фархат. Аманайдан Данияр, Бахтияр, Бакай. Эсенайдан: Нурбек, Мирлан, Афиандил, Нурислам. Тыныбектен Шакир андан Турдалы. Турдалыдан Жаңыбай, Жайнак, Талгар, Талантбек, Турсунбек.
Ысмандан Дайыр. Анын алты эркек бар. Төртөө согушка кетип кайтпай калган.
Аймандын Абылайынын Калпагынан Манапбай, Эдикбай, Байсерке деген үч уулу бар. Манапбайдан Ыса, Ысмат, Чомор. Ысмандан Токтобек андан Токон, Тилебалды, Көчкүн. Токондон Майрамбек, Алтынбек, Болотбек. Тилебалдыдан Жылдызбек, Нуржигит, Нуркан, Нурсултан.
Манапбайдын Ысматынан Таштанбек. Андан Тынчтык, Бактыбек, Арстанбек, Адилет, Куттубек, Азамат.
Манапбайдын Чокморунан Саткын, Андан Талант, Калыбек, Улан, Марат.
Абылайдын Калпагынын Байсеркесинен Муратбек, Карыпбек, Каркыт, Төлөн, Болот,
Аймандын Сатыбалдысынан : Боогачы,Боштай, Мантике, Бапай.
Сатыбалдынын Боогчыдан : Сарыбай, Абдылда, Коёнаалы, Асанбек. Сарыбайдан: Шамырбек, Ырай. Шамырбектен: Муса, Ыйса, Кожоке. Мусадан : Жаштилек, Өмүрбек. Ыйсадан: Кубан. Кожокеден: Кулубек, Жаныбек, Куттубек.
Сарыбайдын Ырайынан: Жапар, Куту.
Боогачынын Абдылдасынан: Денсоолук, Амангелди, Жылкыбек, Зайырбек.
Денсоолуктан: Зарылбек, Майрамбек, Тойчубек, Жылдызбек, Каныбек. Амангелдиден. Байыш, Калык, Эрлан, Мирлан. Жылкыбектен: Нурлан. Зайырбектен Азамат. Боогачынын Коёнаалысынан: Айтбек андан Асылбек, Алыбек, Байбек, Мелис. Боогачынын Асанбегинен Темир андан Эрик.
Сатыбалдынын Боштайынан Таабий, Молдаалы, Асыл.
Таабийден: Кадыр, Калдарбек. Кадырдан Талантбек. Калдарбектен 10 бала бар.
Боштайдын Молдаалысынан: Огойбек, Кыргыз, Бакбур. Огойбектен Руслан. Кыргыздан: Калмурат.Бакбурдан: Нурлан, Улан, Арстан, Алмаз, Рустам.Боштайдын Асылынан: Үсөнбек, Төлөн, Асан, Үсөнбек. Үсөнбектен Уржан, Калыбек, Сары, Төлөндөн Тентимиш. Сатыбалдынын Ментикесинен Ыйманкан, андан Асан, Асандан Сагын.
Сатыбалдынын Бапайынан Ырыскелди, Чекир, Касымалы.
Ырыскелдиден Абдыкадыр. Абдыкадыпдан Акен. Андан Кушбек.
Бапайдын Чекиринен Калык, Шарапат. Калыктан Берикбай, Алма, Таалай. Шарапаттан Карыпбек, Канатбек.
Айандын Черигинен Сыдык, андан Молдокан. Молдокандан Кампачы, андан Жаныбек, Жайчыбек, Туту. Садыктын экинчи аялынан Жолоочу, Жолдош, Абдырасул, Акмат. Акматтан Жолчубек, Бактыбек, Абдыкерим, Таалайбек. Жолчубектен Талантбек. Бактыбектен Кубанычбек. Абдыкеримден Адилет. Таалайбектен Улан, Нооруз, Ынтымак, Ырыс.