Kitabı oxu: «KAPİTAL. Siyasi iqtisadın tənqidi»

Unudulmaz dostum

Vilhelm Volfa

ithaf olunur

ƏN BÖYÜK MÜTƏFƏKKİRİN ƏN BÖYÜK ƏSƏRİ HAQQINDA

Marks XIX–XX əsrlərdə dünya tarixinə ən çox təsir edən şəxsiyyətdir.

Jacques Attali

Hələ sağ ikən Marksın ideyalarını bir sıra müəlliflər dahiyanə adlandırır, bəziləri isə bir o qədər şiddətlə tənqid edirdilər. «Kapital» (tam adı – «Kapital. Siyasi iqtisadın tənqidi»; alm. Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie) (I cild – «Kapital istehsalı prosesi») ilk dəfə işıq üzü görməsindən (1867) demək olar ki, 150 il keçməsinə baxmayaraq Marksın ideyaları nəinki köhnəlib, aktuallığını itirib yaddan çıxdı, əksinə onun opponentlərinin əks arqumentləri getdikcə tükənməyə başladı. Artıq bu gün qətiyyətlə söyləmək olar ki, Marksın əsas ideyaları tarixi inkişafın son mərhələlərini dəf edərək müasir dövrün aparıcı ideologiyalarından birinə, bəlkə də birincisinə çevrildi.

«BBC»nin 1999-cu ildə keçirdiyi İnternet sorğusuna görə Marks ikinci minilliyin ən dahi mütəfəkkiri seçilib. ABŞ-ın ən iri kitabxanası olan «Konqres kitabxanası»nın kataloq göstəricilərinə görə isə Marks ona həsr olunmuş elmi əsərlərin sayına görə dünyada liderdir. Elə bu meyara görə də Marks tarixdə ən çox öyrənilən 100 şəxsiyyətin başında durur.

«Kapital» Marksın siyasi iqtisad üzrə baş əsəridir. Əsərdə dialektik-materializm yanaşması ilə kapitalizm təsərrüfatı başdan ayağa kritik analiz olunub.

«Kapital» – iqtisadiyyat elminin klassik əsəri kimi dəyərin əmək nəzəriyyəsi mövqeyindən yazılıb. Bir sözlə ifadə etmək olarsa Marks iqtisadi kateqoriya olan dəyərə – əmtəə (kapital) istehsalında ictimai zəruri əhəmiyyət daşıyan əmək baxımından yeni tərif verib.

«Kapital» tarixi bir missiya yerinə yetirərək klassik siyasi iqtisad elmini (neoklassik siyasi iqtisadla səhv salmayın) başa çatdırıb.

«Kapital»ı XX əsrdə dünyada gedən qlobal tarixi proseslərə ən çox təsir edən əsər hesab etmək olar.

«Kapital»ın qızıl xətti ondan ibarətdir ki, tarix insan əməyi nəticəsində yaranıb. Bütün tarix boyu bir qrup insan (burjuaziya), istehsal vasitələrinə sahib çıxaraq bundan məhrum olan əməkçiləri (proletariat və ya fəhlələri) aşağı sosial sinif nümayəndələri kimi işlədərək müxtəlif məhsullar istehsal edib. Marksa görə istismar edilən qrupla (2-cilər) onları istismar edənlər (1-cilər) arasında daim müxtəlif miqyaslı mübarizə (konflikt) olub.

Əsərdə ən çox söhbəti gedən izafi dəyər anlayışı əslində Marks tərəfindən kəşf olunmayıb, ondan qabaq Adam Smith və David Ricardo bu kateqoriyaya diqqət yetirib, hətta onun haqqı ödənilməyən əmək olduğunu iddia etmişlər, başqa heç bir şey… Marks isə izafi dəyərin tərifini vermək üçün əvvəlcə dəyər anlayışını analiz etmiş, izafi dəyərin haqqı ödənilməyən əmək deyil, mənimsənilən işçi qüvvəsi olduğunu sübut etmişdi. İzafi dəyərin izahını verərkən müəllif pul və əmtəə kateqoriyalarını da elə tam araşdırmışdır ki, sonradan həmin nəzəriyyələri hətta Marksın opponentləri də qəbul etmişlər.

Kitab Klubu

BİRİNCİ KİTAB
KAPİTAL İSTEHSALI PROSESİ

BİRİNCİ BÖLMƏ
ƏMTƏƏ VƏ PUL

BİRİNCİ FƏSİL
ƏMTƏƏ

1. ƏMTƏƏNİN İKİ AMİLİ: İSTEHLAK DƏYƏRİ VƏ DƏYƏR (DƏYƏR SUBSTANSIYASI, DƏYƏR KƏMİYYƏTİ)

Kapitalist istehsal üsulunun hökm sürdüyü cəmiyyətlərin sərvəti «külli əmtəə yığını»¹ kimi, ayrıca bir əmtəə isə bu sərvətin bəsit forması kimi meydana çıxır. Buna görə də bizim tədqiqatımız əmtəənin təhlilindən başlanır.

Əmtəə hər şeydən əvvəl zahiri bir predmetdir, öz xassələri sayəsində müəyyən insan tələbatını ödəyən bir şeydir. Bu tələbatın təbiəti, – bu tələbatı, məsələn, mədə və ya xəyalınmı doğurması, – məsələni əsla dəyişdirmir.² İş həmçinin bunda da deyildir ki, həmin şey insan tələbatını məhz necə: yaşayış vasitəsi, yəni istehlak şeyi kimi bilavasitə ödəyir, yoxsa istehsal vasitəsi kimi dolayı yolla ödəyir.

Hər bir faydalı şeyə, məsələn, dəmirə, kağıza və i. a., iki nöqteyi-nəzərdən: keyfiyyət və miqdar cəhətdən baxmaq olar. Hər bir belə şey bir çox xassələrin məcmusudur və buna görə də özünün müxtəlif cəhətləri ilə faydalı ola bilər. Şeylərin bu müxtəlif cəhətlərini və, deməli, onların işlədilməsinin müxtəlif üsullarını aşkara çıxarmaq tarixi inkişafın işidir.³ Faydalı şeylərin miqdar cəhəti üçün ictimai ölçülər axtarıb tapmaq haqqında da eyni sözləri demək lazım gəlir. Əmtəə ölçülərinin fərqləri qismən ölçülən şeylərin özlərinin müxtəlif təbiəti ilə müəyyən olunur, qismən də şərtidir.

Şeyin faydalılığı onu istehlak dəyəri edir⁴. Lakin bu faydalılıq havadan asılmış bir şey deyildir. Əmtəə cisminin xassələri ilə şərtlənən bu faydalılıq əmtəə cismindən kənarda mövcud deyildir. Buna görə də əmtəə cisminin özü, məsələn, dəmir, buğda, almaz və s. istehlak dəyəridir, yaxud nemətdir. Onun bu xarakteri onun istehlak xassələrini mənimsəməyə insanın az və ya çox əmək sərf etməsindən asılı deyildir. İstehlak dəyərləri nəzərdən keçirilərkən həmişə onların miqdarca müəyyənliyi nəzərdə tutulur, məsələn, bir düjün saat, bir arşın kətan, bir ton dəmir və s. Əmtəələrin istehlak dəyərləri xüsusi bir fənnin – əmtəəşünaslığın predmetidir.⁵ İstehlak dəyəri yalnız istifadə və ya istehlak zamanı gerçəkləşir. Sərvət hər hansı ictimai formada olursa-olsun, istehlak dəyərləri onun maddi məzmununu təşkil edir. Nəzərdən keçirəcəyimiz cəmiyyət formasında istehlak dəyərləri eyni zamanda mübadilə dəyərinin maddi daşıyıcılarıdır.

Mübadilə dəyəri hər şeydən əvvəl miqdar nisbəti şəklində, bir qisim istehlak dəyərlərinin başqa qisim istehlak dəyərlərinə mübadilə olunduğu proporsiya şəklində,⁶ – zaman və məkandan asılı olaraq daim dəyişilən bir nisbət şəklində meydana çıxır. Buna görə də mübadilə dəyəri təsadüfi və xalis nisbi bir şey kimi görünür, əmtəənin özünə xas olan daxili mübadilə dəyəri (valeur intrinseque) isə contradictio in adjecto [tərifdə ziddiyyət] kimi nəzərə gəlir.⁷ Məsələyə daha yaxından baxaq.

Müəyyən bir əmtəə, məsələn bir kvarter buğda x miqdar çəkmə yağına, yaxud u miqdar ipəyə, yaxud z miqdar qızıla və i. a., bir sözlə – ən müxtəlif proporsiyalarda başqa əmtəələrə mübadilə olunur. Deməli, buğdanın təkcə bir yeganə mübadilə dəyəri deyil, bir çox mübadilə dəyərləri vardır. Lakin x miqdar çəkmə yağı da, u miqdar ipək də, z miqdar qızıl da və i. a. bir kvarter buğdanın mübadilə dəyərini təşkil etdiyinə körə, x miqdar çəkmə yağı, u miqdar ipək, z miqdar qızıl vэ i. a. bir-birini əvəz edə bilən, yaxud bərabər kəmiyyətli mübadilə dəyərləri olmalıdır. Buradan, əvvələn, belə bir nəticə çıxır ki, eyni bir əmtəənin müxtəlif mübadilə dəyərləri nə isə bərabər bir şeyi ifadə edir və, ikincisi, belə bir nəticə çıxır ki, ümumiyyətlə mübadilə dəyəri onun özündən fərqli olan bir məzmunun ancaq ifadə üsulu, ancaq «təzahür forması» ola bilər.

Sonra, iki əmtəə, məsələn buğda və dəmir götürək. Bunların mübadilə nisbəti necə olursa-olsun, bu nisbəti həmişə elə bir tənliklə ifadə etmək olar ki, orada məlum miqdar buğda müəyyən miqdar dəmirə bərabər tutulur, məsələn: 1 kvarter buğda = a sentner dəmirə. Bu tənlik bizə nəyi göstərir? Onu göstərir ki, iki müxtəlif şeydə – 1 kvarter buğdada və a sentner dəmirdə – kəmiyyətcə bərabər nə isə ümumi bir şey vardır. Deməli, bu şeylərin hər ikisi nə isə üçüncü bir şeyə bərabərdir ki, bu da özlüyündə həmin şeylərdən nə birincisi, nə də ikincisi deyildir. Beləliklə, bunlardan hər biri mübadilə dəyəri olduğuna görə, həmin üçüncüyə müncər edilə bilməlidir.

Bunu adi bir həndəsə misalı ilə nümayiş etdirək. Bütün düzxətli fiqurların sahəsini müəyyən etmək və tutuşdurmaq üçün bunları üçbucaqlara bölürlər. Üçbucağın özünü onun zahiri görkəmindən tamamilə fərqli bir ifadəyə – oturacağı ilə hündürlüyü hasilinin yarısına müncər edirlər. Eynilə əmtəələrin mübadilə dəyərlərini də onlar nəyin çox və ya az miqdarlarını təmsil edirsə, onlar üçün ümumi olan bu şeyə müncər etmək lazımdır.

Əmtəələrin həndəsi, fiziki, kimyəvi və ya hər hansı başqa təbii xassələri belə bir ümumi cəhət ola bilməz. Onların cismani xassələri ümumiyyətlə ancaq ona görə nəzərə alınır ki, əmtəələrin faydalılığı həmin xassələrdən asılıdır, yəni bu xassələr əmtəələri istehlak dəyərləri edir. Digər tərəfdən, aşkardır ki, əmtəələrin mübadilə nisbəti məhz onların istehlak dəyərlərindən asılı deyildir. Əmtəələrin mübadilə nisbəti çərçivəsində hər bir məlum istehlak dəyəri, lazımi proporsiyada olarsa, o hər hansı başqa istehlak dəyəri ilə tam bərabər əhəmiyyətə malikdir. Yaxud qoca Barbon demişkən:

«Əmtəələrin bir çeşidinin mübadilə dəyəri ilə başqa çeşidinin mübadilə dəyəri bərabərdirsə, bunların hər ikisi eyni dərəcədə yaxşıdır. Bərabər mübadilə dəyərləri olan şeylər arasında heç bir fərq və ya təfavüt yoxdur».

İstehlak dəyərləri olmaq etibarı ilə əmtəələr hər şeydən əvvəl keyfiyyətcə fərqlənir, mübadilə dəyərləri olmaq etibarı ilə onların ancaq miqdar fərqləri ola bilər və, deməli, onlarda bircə atom da istehlak dəyəri yoxdur.

Əmtəə cisimlərinin istehlak dəyərindən sərf-nəzər edilsə, onlarda bircə xassə qalır, bu da ondan ibarətdir ki, onlar əmək məhsullarıdır. Lakin indi əmək məhsulu özü də tamamilə yeni bir şəkil alır. Doğrudan da, biz onun istehlak dəyərindən sərf-nəzər etdiksə, bununla birlikdə onun əmtəə cisminin tərkib hissələri və formalarından da sərf-nəzər etmiş olduq, onu istehlak dəyəri edən isə məhz bunlardır. İndi bu daha stol, yaxud ev, yaxud iplik, yaxud hər hansı başqa bir faydalı şey deyildir. Onun hiss ilə qavranılan bütün xassələri sönüb getdi. Habelə o indi daha bir xarrat, yaxud dülgər, yaxud əyirici əməyinin, ya da ümumiyyətlə başqa müəyyən bir məhsuldar əməyin məhsulu deyildir. Əmək məhsulunun faydalılıq xassəsi ilə bərabər, – onda təmsil olunan əmək növlərinin də faydalılıq xassəsi yox olur, deməli, bu əmək növlərinin müxtəlif konkret formaları yox olur; daha onların arasında fərq qalmır, hamısı bərabər insan əməyinə, abstrakt insan əməyinə müncər olur.

İndi nəzərdən keçirib görək, əmək məhsullarından nə qaldı. Onlardan heç bir şey qalmadı, qalan ancaq, hamısı üçün bərabər olan xəyali predmetlikdən, sadəcə fərqsiz insan əməyi birkintisi⁸ olmaqdan, yəni insan iş qüvvəsinin hər hansı formada sərf edilməsinə baxmayaraq bu iş qüvvəsi məsrəfi olmaqdan ibarətdir. İndi bütün bu şeylər ancaq onun ifadələridir ki, bunların istehsalına insan iş qüvvəsi sərf edilmişdir, bunlarda insan əməyi toplanmışdır. Onların hamısı üçün ümumi olan həmin ictimai substansiyanın kristalları olmaq etibarı ilə onlar dəyərdir, əmtəə dəyərləridir.

Əmtəələrin mübadilə nisbətinin özündə onların mübadilə dəyəri öz istehlak dəyərlərindən əsla asılı olmayan bir şey kimi qarşımıza çıxmışdır. Əgər biz əmək məhsullarının istehlak dəyərindən doğrudan da sərf-nəzər etsək onların indicə tərifini verdiyimiz şəkildə dəyərini əldə edərik. Beləliklə, əmtəələrin mübadilə nisbətində və ya mübadilə dəyərində ifadə olunan ümumi cəhət məhz onların dəyəridir. Tədqiqatın sonrakı gedişi yenə də bizi buna gətirib çatdıracaqdır ki, mübadilə dəyəri dəyərin zəruri ifadə üsulu və ya təzahür formasıdır; bununla belə, dəyər əvvəlcə həmin formadan asılı olmayaraq nəzərdən keçirilməlidir.

Beləliklə, istehlak dəyərinin, və ya nemətin, ancaq ona görə dəyəri vardır ki, onda abstrakt insan əməyi cisim şəkli almış və ya maddiləşmişdir. Bəs onun dəyərinin kəmiyyətini necə ölçməli? Görünür, onda olan əməyin, bu «dəyər yaradan substansiyanın» miqdarı ilə.. Əməyin öz miqdarı onun sərf edildiyi müddətlə, iş vaxtı ilə ölçülür, iş vaxtı özü də öz miqyasını zamanın müəyyən hissələrində tapır, məsələn: saat, gün və i. a.

Əgər əmtəənin dəyəri onun istehsal edildiyi müddətdə sərf olunan əməyin miqdarı ilə ölçülürsə, onda belə görünə bilərdi ki, əmtəəni istehsal edən adam nə qədər tənbəl və ya bacarıqsızdırsa, bu əmtəənin dəyəri bir o qədər artıq olmalıdır, çünki əmtəə istehsal etmək üçün ona daha çox vaxt lazım gəlir. Lakin dəyərlərin substansiyasını təşkil edən əmək bərabər insan əməyidir, eyni insanın qüvvəsinin sərf olunmasıdır. Cəmiyyətin, əmtəə aləmi dəyərlərində ifadə olunan bütün iş qüvvəsi saysız-hesabsız fərdi iş qüvvələrindən ibarət olsa da, burada eyni insan iş qüvvəsi kimi meydana çıxır. Bu fərdi iş qüvvələrindən hər biri, hər hansı başqası kimi, ictimai orta iş qüvvəsi xarakterinə malik olduğuna və belə bir ictimai orta iş qüvvəsi kimi fəaliyyət göstərdiyinə görə, deməli, məlum bir əmtəənin istehsalına ancaq orta dərəcədə zəruri və ya ictimai zəruri iş vaxtı sərf etdiyinə görə eyni insan iş qüvvəsidir. İctimai zəruri iş vaxtı, mövcud ictimai normal istehsal şəraitində və həmin cəmiyyətdə əməyin orta səviyyəli bacarıq və intensivliyi şəraitində hər hansı bir istehlak dəyərinin hazırlanması üçün tələb olunan iş vaxtıdır. Məsələn, İngiltərədə buxarla işləyən toxucu dəzgahı işə salındıqdan sonra müəyyən miqdar ipliyi parçaya çevirmək üçün, bu işə keçmişdə sərf edilən əməyin bəlkə də ancaq yarısı lazım gəlirdi. Əlbəttə, əl ilə işləyən ingilis toxucusu bundan sonra da ipliyi parçaya çevirməyə əvvəlki qədər iş vaxtı sərf edirdi, lakin indi onun fərdi iş saatının məhsulunda ictimai iş saatının ancaq yarısı təmsil olunurdu və buna görə də həmin məhsulun dəyəri iki qat azalmışdı.

Beləliklə, müəyyən istehlak dəyərinin dəyər kəmiyyəti yalnız, bu istehlak dəyərini hazırlamaq üçün lazım gələn ictimai zəruri əməyin və ya iş vaxtının miqdarı ilə müəyyən olunur⁹. Bu halda hər bir ayrıca əmtəə öz qəbilindən olan əmtəələrin yalnız orta nüsxəsi əhəmiyyətinə malikdir¹⁰ Buna görə də bərabər miqdarda əməyi ehtiva edən, yaxud eyni iş vaxtında hazırlana bilən əmtəələr bərabər dəyər kəmiyyətinə malikdir. Bir əmtəənin dəyərinin hər bir başqa əmtəənin dəyərinə nisbəti, birincinin istehsalı üçün zəruri olan iş vaxtının ikincinin istehsalı üçün zəruri olan iş vaxtına nisbəti kimidir. «Dəyər olmaq etibarı ilə bütün əmtəələr donub qalmış iş vaxtının yalnız müəyyən miqdarlarıdır»¹¹.

Deməli, əmtəənin istehsalı üçün zəruri olan iş vaxtı sabit qalsaydı, əmtəə dəyərinin kəmiyyəti də sabit qalardı. Lakin hər dəfə əməyin məhsuldar qüvvəsi dəyişildikdə, iş vaxtı da dəyişilməyən məhsuldar qüvvəsi müxtəlif şərtlərlə, bir sözlə fəhlənin orta məharət dərəcəsi ilə, elmin inkişaf səviyyəsi ilə və onun texnoloji tətbiqi dərəcəsi ilə, istehsal prosesinin ictimai kombinasiyası ilə, istehsal vasitələrinin qədəri və effektivliyi ilə, təbii şəraitlə müəyyən olunur. Eyni miqdar əmək, məsələn, məhsulun yaxşı gəldiyi ildə 8 buşel, yaxşı gəlmədiyi ildə isə ancaq 4 buşel buğdada ifadə olunur. Eyni miqdar əmək yoxsul mədənlərə nisbətən zəngin mədənlərdə daha çox metal verir və i. a. Yerin qabığında almaz çox az tapılır, buna görə də almazı axtarıb tapmaq orta hesabla çox iş vaxtına başa gəlir. Deməli, kiçik həcmli almazda çoxlu əmək təmsil olunmuşdur. Ceykob bu fikirdədir ki, heç zaman qızılın tam dəyəri ödənilməmişdir. Bunu almaz haqqında daha artıq dərəcədə haqlı olaraq demək olar. Eşvegenin fikrincə, 1823-cü ildə Braziliya almaz mədənlərinin səksən illik bütün məhsulunun qiyməti Braziliya şəkər və ya qəhvə tarlalarının il yarımlıq məhsulunun orta qiymətinə çatmamışdı, halbuki almaz mədənlərinin məhsulunda xeyli artıq əmək və, deməli, xeyli artıq dəyər təmsil olunurdu. Daha zəngin mədənlər tapılsa, eyni miqdar əmək daha çox miqdar almazda ifadə olunardı və almazın dəyəri aşağı düşərdi. Azacıq əmək sərf etməklə kömürü almaza çevirmək mümkün olsa, almazın dəyəri kərpicin dəyərindən aşağı düşə bilərdi. Ümumiyyətlə, əməyin məhsuldar qüvvəsi nə qədər yüksək olursa, müəyyən məmulatı hazırlamaq üçün zəruri olan iş vaxtı bir o qədər az olur, bu məmulatda kristallaşan əmək kütləsi bir o qədər az olur, bu məmulatın dəyəri bir o qədər az olur. Əksinə, əməyin məhsuldar qüvvəsi nə qədər az olursa, həmin məmulatı hazırlamaq üçün zəruri olan iş vaxtı bir o qədər çox olur, bu məmulatın dəyəri bir o qədər çox olur. Beləliklə, əmtəənin dəyər kəmiyyəti bu əmtəədə maddiləşən əməyin miqdarı ilə düz proporsional və əməyin məhsuldar qüvvəsi ilə tərs proporsional olaraq dəyişilir.

Ola bilər bir şey istehlak dəyəri olsun, amma dəyər olmasın. Bu o zaman olur ki, şeyin insan üçün faydalılığı əmək vasitəsi ilə əldə edilmir. Məsələn: hava, xam torpaqlar, təbii çəmənlər, yabanı meşə və i. a. Ola bilər bir şey faydalı olsun və insan əməyinin məhsulu olsun, amma əmtəə olmasın. Öz əməyinin məhsulu ilə öz tələbatını ödəyən bir adam əmtəə deyil, istehlak dəyəri yaradır. Əmtəə istehsal etmək üçün o, sadəcə istehlak dəyəri deyil, başqaları üçün istehlak dəyəri, ictimai istehlak dəyəri istehsal etməlidir. Həm də ümumən təkcə başqaları üçün deyil, orta əsrlərdə kəndlinin istehsal etdiyi taxılın bir hissəsi töycü olaraq feodala, bir hissəsi əşər olaraq keşişlərə verilirdi. Lakin nə töycü şəklində özgəyə verilən taxılın, nə də əşər şəklində özgəyə verilən taxılın təkcə başqaları üçün istehsal edilməsi onu hələ heç də əmtəə etmirdi. Əmtəə olmaq üçün məhsul mübadilə vasitəsi ilə o adamın əlinə keçməlidir ki, bu ondan ötrü istehlak dəyəri olsun¹² (Nəhayət, bir şey istehlak şeyi olmadan dəyər ola bilməz. Əgər şey faydasızdırsa, ona sərf edilmiş əmək də faydasızdır, əmək sayılmır və buna görə də heç bir dəyər yaratmır.

2. ƏMTƏƏLƏRDƏ OLAN ƏMƏYİN İKİLİ XARAKTERİ

Əvvəlcə əmtəə qarşımıza ikili bir şey kimi: istehlak dəyəri və mübadilə dəyəri kimi çıxdı. Sonralar aşkar oldu ki, əmək dəyərdə ifadə olunduqda, istehlak dəyərlərinin yaradıcısı olmaq etibarı ilə malik olduğu əlamətlərə daha malik olmur. Əmtəədə olan əməyin bu ikili təbiətini ilk dəfə tənqidi şəkildə mən sübut etmişəm¹³. Bu nöqtə başlanğıc nöqtəsi olduğuna görə və siyasi iqtisadi başa düşmək ondan asılı olduğuna görə, burada onu daha ətraflı işıqlandırmaq lazımdır.

İki əmtəə, məsələn bir sürtuk¹⁴ və 10 arşın kətan götürək. Tutaq ki, birincinin dəyəri ikincinin dəyərindən ikiqat artıqdır, belə ki, əgər arşın kətan = w, onda sürtuk = 2w.

Sürtuk müəyyən tələbatı ödəyən istehlak dəyəridir. Onu yaratmaq üçün müəyyən növ məhsuldar fəaliyyət lazım gəlmişdir. Bu məhsuldar fəaliyyət növü öz məqsədi, əməliyyatın xarakteri, öz predmeti, vasitələri və nəticəsi ilə müəyyən olunur. Beləliklə, faydalılığı öz məhsulunun istehlak dəyərində və ya öz məhsulunun istehlak dəyəri olmasında ifadə edilən əməyi biz sadəcə olaraq faydalı əmək adlandıracağıq. Bu nöqteyi-nəzərdən əmək həmişə öz faydalı effekti ilə əlaqədar olaraq nəzərdən keçirilir.

Sürtuk və kətan keyfiyyətcə müxtəlif istehlak dəyərləri olduqları kimi, onların varlığı üçün şərt olan işlər də: dərzilik və toxuculuq da keyfiyyətcə müxtəlifdir. Bu şeylər keyfiyyətcə müxtəlif istehlak dəyərləri olmasaydılar və deməli, faydalı əməyin keyfiyyətcə müxtəlif növlərinin məhsulu olmasaydılar, onlar əmtəə olaraq bir-birinə heç qarşı dura bilməzdilər. Sürtuku sürtuka, bir istehlak dəyərini eyni bir istehlak dəyərinə mübadilə etməzlər.

Müxtəlif növ istehlak dəyərlərinin, yaxud əmtəə cisimlərinin məcmusunda, eyni dərəcədə rəngarəng olan və eyni qədər müxtəlif cinslərə, növlərə, fəsilələrə, yarımnövlərə və zümrələrə bölünən faydalı işlər məcmusu meydana çıxır, bir sözlə – ictimai əmək bölgüsü meydana çıxır. İctimai əmək bölgüsü əmtəə istehsalının mövcud olması üçün şərtdir. Hərçənd əmtəə istehsalı, əksinə, ictimai əmək bölgüsünün mövcud olması üçün şərt deyildir. Qədim hind icmasında əmək ictimai cəhətdən bölünmüşdü, lakin onun məhsulları əmtəə olmurdu. Yaxud daha yaxın bir misal götürək: hər bir fabrikdə əmək müntəzəm bölünmüşdür, lakin bu bölgü elə bir üsulla həyata keçir ki, burada fəhlələr öz fərdi əmək məhsullarını mübadilə etmirlər. Yalnız bir-birindən asılı olmayan müstəqil xüsusi işlərin məhsulları bir-birinin qarşısına əmtəə kimi çıxa bilər. Beləliklə, hər bir əmtəənin istehlak dəyərində müəyyən bir məqsədəuyğun məhsuldar fəaliyyət, yaxud faydalı əmək vardır. İstehlak dəyərlərində keyfiyyətcə müxtəlif faydalı əmək növləri yoxdursa, bunlar bir-birinin qarşısına əmtəə kimi çıxa bilməz. Məhsulları adətən əmtəə şəkli aldığı bir cəmiyyətdə, yəni əmtəə istehsalçıları cəmiyyətində müstəqil istehsalçıların xüsusi işi olaraq, bir-birindən asılı olmadan icra edilən faydalı əmək növlərinin bu keyfiyyət fərqi inkişaf edib çoxhədli bir sistemə, ictimai əmək bölgüsünə çevrilir.

Əslində sürtuk üçün fərqi yoxdur ki, onu kim geyir, dərzi özümü, yoxsa dərzinin sifarişçisi. Hər iki halda sürtuk bir istehlak dəyəri vəzifəsini daşıyır. Dərzi əməyinin xüsusi bir peşə, ictimai əmək bölgüsünün müstəqil bir halqası olması faktı da sürtukla onu istehsal edən əmək arasındakı münasibəti əsla dəyişdirmir. Paltara olan tələbatın məcbur etdiyi yerdə, insan dərzi olana qədər min illər boyu tikişlə məşğul olmuşdur. Lakin sürtuk, kətan və ümumiyyətlə təbiətdə hazır şəkildə tapmadığımız hər bir maddi sərvət ünsürü həmişə, təbiətin müxtəlif maddələrini müəyyən insan tələbatına uyğunlaşdıran xüsusi, məqsədəuyğun məhsuldar fəaliyyət vasitəsi ilə hazırlanmalı olmuşdur. Deməli, istehlak dəyərlərinin yaradıcısı, faydalı əmək olmaq etibarı ilə əmək insanların yaşaması üçün hər cür ictimai formalardan asılı olmayan bir şərtdir, əbədi təbii bir zərurətdir: bunsuz insanla təbiət arasında maddələr mübadiləsi mümkün olmazdı, yəni insan həyatının özü də mümkün olmazdı.

İstehlak dəyərləri: sürtuk, kətan və i. a., bir sözlə – əmtəə cisimləri iki ünsürün – təbiət maddəsi ilə əməyin birləşməsidir. Sürtukda, kətanda və sairdə olan bütün müxtəlif faydalı əmək növləri çıxıldıqda, həmişə müəyyən bir maddi substrat qalır ki, bu da insanın heç bir yardımı olmadan təbiətdə mövcuddur. İstehsal prosesində insan ancaq təbiətin özü kimi iş görə bilər, yəni maddənin ancaq formalarını dəyişdirə bilər¹⁵ Bundan əlavə. Bu formalaşdırma əməyinin özündə insan daim təbiət qüvvələrinin yardımına arxalanır. Deməli, əmək onun istehsal etdiyi istehlak dəyərlərinin, maddi sərvətin yeganə mənbəyi deyildir. Uilyam Petti demişkən, əmək sərvətin atası, torpaq anasıdır.

İndi də istehlak şeyi kimi götürülən əmtəədən əmtəə dəyərinə keçək.

Bizim fərz etdiyimizə görə, sürtuk kətandan ikiqat artıq dəyərə malikdir. Lakin bu ancaq kəmiyyət fərqidir və hələlik bizi maraqlandırmır. Buna görə də xatırladaq ki, əgər bir sürtukun dəyəri 10 arşın kətanın dəyərinin iki mislinə bərabərdirsə, onda 20 arşın kətan bir sürtukda olduğu qədər dəyər kəmiyyətinə malikdir. Dəyər olmaq etibarı ilə sürtuk və kətan eyni substansiyaya malik şeylərdir, yekcins əməyin obyektiv ifadələridir. Lakin dərzilik və toxuculuq əməyin keyfiyyətcə müxtəlif növləridir. Bununla bərabər, elə ictimai şərait olur ki, burada eyni bir adam gah tikir, gah da toxuyur və deməli, bu iki müxtəlif əmək növü ayrı-ayrı fərdlərin qəti surətdə bir-birindən ayrılmış əməliyyatı deyil, eyni fərdin əməyinin ancaq modifikasiyalarıdır, necə ki, dərzinin bu gün tikdiyi sürtukla sabah hazırladığı şalvar da eyni fərdi əməyin ancaq variasiyalarıdır. Sonra gündəlik təcrübə göstərir ki, kapitalizm cəmiyyətində, əməyə olan tələbin istiqamətinin dəyişilməsindən asılı olaraq, ictimai əməyin müəyyən hissəsi növbə ilə gah dərzilik, gah da toxuculuq şəklində təklif olunur. Əmək formasının belə dəyişilməsi, əlbəttə, müəyyən çətinlik olmadan baş vermir, lakin həmin dəyişiklik baş verməlidir. Məhsuldar fəaliyyətin müəyyən xarakterindən və, deməli, əməyin faydalı xarakterindən sərf-nəzər edilsə, əməkdə bircə şey qalır, bu da ondan ibarətdir ki, əmək insan iş qüvvəsinin sərf olunmasıdır. İstər dərzilik, istərsə toxuculuq, məhsuldar fəaliyyətin bu növlərinin keyfiyyət fərqinə baxmayaraq, insan beyninin, əzələlərinin, əsəblərinin, əllərinin və i.a. məhsuldar şəkildə sərf olunmasıdır və bu mənada onların hər ikisi eyni insan əməyidir. Bunlar insan iş qüvvəsinin sərf olunmasının ancaq iki müxtəlif formasıdır. Əlbəttə, insan iş qüvvəsinin özü bu və ya başqa formada sərf olunmaq üçün az-çox inkişaf etmiş olmalıdır. Lakin əmtəənin dəyərində sadəcə insan əməyi, ümumiyyətlə insan əməyinin sərf edilməsi ifadə olunur. Burjua cəmiyyətində general və ya bankir böyük rol, adi bir adam isə cüzi rol oynadığı kimi, burada insan əməyi də tamamilə eyni vəziyyətdədir. Əmək inkişaf cəhətdən xüsusilə fərqlənməyən hər bir adi adamın cismani orqanizminin orta dərəcədə malik olduğu sadə iş qüvvəsinin sərf olunmasıdır. Sadə orta əmək, müxtəlif ölkələrdə və mədəniyyətin müxtəlif dövrlərində müxtəlif xarakter daşısa da, bununla belə hər bir müəyyən cəmiyyət üçün məlum bir kəmiyyətdir. Nisbətən mürəkkəb əmək ancaq qüvvətə yüksəldilmiş və ya, daha doğrusu, zərb¹⁶ olunmuş sadə əməkdir, belə ki, az miqdar mürəkkəb əmək çox miqdar sadə əməyə bərabərdir. Təcrübə göstərir ki, mürəkkəb əməyin sadə əməyə belə müncər¹⁷ olması daim baş verir. Əmtəə ən mürəkkəb əməyin məhsulu ola bilər, lakin onun dəyəri onu sadə əməyin məhsuluna bərabər edir və, deməli, onun dəyəri özü ancaq müəyyən miqdar sadə əməyi təmsil edir¹⁸. Müxtəlif əmək növlərinin bunlar üçün ölçü vahidi olmaq etibarı ilə sadə əməyə müncər olduğu müxtəlif proporsiyalar istehsalçıların xəbəri olmadan ictimai prosesdə meydana gəlir və buna görə də istehsalçılara adətlə müəyyən olunmuş kimi görünür. Asanlıq xətrinə bundan sonrakı şərhimizdə hər növ iş qüvvəsinə bilavasitə sadə iş qüvvəsi kimi baxacağıq, – bu bizi hər bir xüsusi halda mürəkkəb əməyi sadə əməyə müncər etmək zərurətindən azad edər.

Deməli, sürtukun və kətanın dəyərlərində onların istehlak dəyərlərinin fərqləri yox olduğu kimi, bu dəyərlərdə təmsil olunan əməkdə də onun dərzilik və toxuculuq kimi faydalı formalarının fərqləri yox olur. İstehlak dəyərləri olan sürtuk və kətan ancaq məqsədəuyğun məhsuldar fəaliyyətin mahud və ipliklə birləşməsidirsə, dəyər olmaq etibarı ilə sürtuk və kətan yekcins əmək birkintilərindən¹⁹ başqa bir şey deyildir; eynilə də bu dəyərlərdə olan əmək məsrəflərində də onların mahuda və ipliyə məhsuldar münasibəti deyil, ancaq insan iş qüvvəsinin sərf olunması əhəmiyyətlidir. Dərzilik və toxuculuq özlərinin məhz keyfiyyətcə müxtəlif xüsusiyyətləri sayəsində sürtuk və kətan kimi istehlak dəyərləri yaradan ünsürdür; ancaq dərzilik və toxuculuğun xüsusi keyfiyyətlərindən sərf-nəzər edildikdə, bunlar eyni bir keyfiyyətə, insan əməyi keyfiyyətinə malik olduqda, sürtuk və kətanın dəyər substansiyası olur.

Lakin sürtuk və kətan nəinki ümumiyyətlə dəyərlərdir, habelə müəyyən kəmiyyətli dəyərlərdir: bizim fərz etdiyimizə görə, sürtuk 10 arşın kətandan ikiqat artıq dəyərə malikdir. Onların dəyər kəmiyyətindəki bu fərq haradandır? Səbəb ondadır ki, kətanda olan əmək sürtukda olan əməyin ancaq yarısı qədərdir, belə ki, sürtukun istehsalına kətanın istehsalı üçün lazım olduğundan ikiqat artıq müddətdə iş qüvvəsi sərf etmək lazımdır.

Buna görə də əmtəənin istehlak dəyəri cəhətdən bu əmtəədəki əməyin ancaq keyfiyyəti əhəmiyyətlidirsə, dəyərin kəmiyyəti cəhətdən əməyin ancaq miqdarı əhəmiyyətlidir, həm də bu əmək heç bir başqa keyfiyyəti qalmayan insan əməyinə müncər edilmiş olmalıdır. Birinci halda məsələ əməyin necə sərf olunması və nə istehsal etməsi, ikinci halda isə nə qədər əmək sərf olunması və onun neçə müddət davam etməsi üzərindədir. Əmtəənin dəyər kəmiyyəti əmtəədə olan əməyin ancaq miqdarını ifadə etdiyinə görə, müəyyən proporsiyada götürülən əmtəələr həmişə bərabər kəmiyyətli dəyərlər olmalıdır.

Əgər bir sürtukun istehsalı üçün lazım olan bütün faydalı əmək növlərinin məhsuldar qüvvəsi sabit qalırsa, onda sürtukların dəyər kəmiyyəti onların miqdarına proporsional olaraq artır. Əgər bir sürtuk x iş günü təmsil edirsə, onda 2 sürtuk 2x iş günü təmsil edir və i. a. Lakin tutaq ki, bir sürtukun istehsalı üçün lazım olan əmək ikiqat artır və ya yarıbayarı azalır. Birinci halda bir sürtukun dəyəri iki sürtukun əvvəlki dəyərinə, ikinci halda isə iki sürtukun dəyəri bir sürtukun əvvəlki dəyərinə bərabərdir, hərçənd hər iki halda sürtukun göstərdiyi xidmət dəyişilməz qalır, habelə onda olan faydalı əməyin keyfiyyəti də dəyişilməz qalır. Lakin onun istehsalına sərf olunan əməyin miqdarı dəyişilmiş olur.

Çox miqdar istehlak dəyəri özlüyündə çox miqdar maddi sərvətdir: iki sürtuk bir sürtukdan çoxdur. İki sürtukla iki adamı, bir sürtukla ancaq bir adamı geyindirmək olar və i.a. Bununla belə, maddi sərvətin artan kütləsinə eyni zamanda onun dəyər kəmiyyətinin aşağı düşməsi uyğun gələ bilər. Bu bir-birinə əks hərəkət əməyin ikili xarakterindən irəli gəlir. Məhsuldar qüvvə, əlbəttə, həmişə faydalı, konkret əməyin məhsuldar qüvvəsidir və əslində ancaq məlum vaxt ərzində məqsədəuyğun məhsuldar fəaliyyətin effektivliyi dərəcəsini müəyyən edir. Deməli, faydalı əmək öz məhsuldar qüvvəsinin yüksəlməsinə və ya aşağı düşməsinə düz mütənasib olaraq məhsulların gah daha zəngin, gah da daha yoxsul bir mənbəyi olur. Əksinə, məhsuldar qüvvənin dəyişilməsi özlüyündə əmtəənin dəyərində təmsil olunan əməyə əsla toxunmur. Məhsuldar qüvvə əməyin konkret faydalı formasına məxsus olduğuna görə, əməyin konkret faydalı formasından sərf-nəzər etdikdə, məhsuldar qüvvənin əməyə, əlbəttə, dəxli ola bilməz. Deməli, əməyin məhsuldar qüvvəsi necə dəyişilirsə dəyişilsin, eyni bir əmək bərabər müddətlərdə həmişə kəmiyyətcə bərabər dəyərlər yaradır. Lakin bu şəraitdə əmək bərabər müddətlərdə müxtəlif miqdar istehlak dəyərləri yaradır: məhsuldar qüvvə artdıqda çox istehlak dəyəri, aşağı düşdükdə isə az istehlak dəyəri yaradır. Məhsuldar qüvvənin dəyişilməsi əməyin səmərəliliyini və, deməli, onun yaratdığı istehlak dəyərləri kütləsini artırdıqda, deməli, bu artmış kütlənin dəyər kəmiyyətini azadır, zira həmin kütlənin istehsalı üçün lazım olan iş vaxtının miqdarını azaldır. Habelə əksinə.

Hər bir əmək, bir tərəfdən, insan iş qüvvəsinin fizioloji mənada sərf olunmasıdır və eyni insan əməyi, yaxud abstrakt insan əməyi olmaq etibarı ilə də əmək əmtəələrin dəyərini təşkil edir. Hər bir əmək, digər tərəfdən, insan iş qüvvəsinin xüsusi bir məqsədəuyğun formada sərf olunmasıdır və belə bir konkret faydalı əmək olmaq etibarı ilə istehlak dəyərləri yaradır²⁰

3. DƏYƏR FORMASI, YAXUD MÜBADİLƏ DƏYƏRİ

Əmtəələr dünyaya istehlak dəyərləri, yaxud əmtəə cisimləri formasında gəlir, məsələn, dəmir, kətan, buğda və i. a. Bu onların ibtidai natural formasıdır. Lakin bunlar ancaq öz ikili xarakterinə görə, eyni zamanda həm istehlak şeyi, həm də dəyər daşıyıcısı olduqlarına görə əmtəə olurlar. Deməli, bunlar ancaq həmin ikili formada – natural formada və dəyər formasında olduqda əmtəədir, yaxud əmtəə formasına malikdir

Əmtəələrin dəyəri dul qadın Kunklidən bununla fərqlənir ki, onun harasından yapışmaq lazım gəldiyini bilmirsən²¹. Əmtəə cisimlərinin düyülan qaba predmetliyinin tam əksinə olaraq, dəyərə [Wertgegenständlichkeit] bircə atom da təbiət maddəsi daxil deyildir. Siz hər bir ayrıca əmtəəni əl ilə yoxlaya və nəzərdən keçirə bilərsiniz, onunla istədiyinizi edə bilərsiniz, dəyər [Wertding] olaraq o sezilməz qalır. Lakin biz xatırlasaq ki, əmtəələr ancaq eyni bir ictimai vəhdətin – insan əməyinin ifadəsi olduğuna görə dəyərə malikdir, buna görə də onların dəyəri [Wertgegenständlichkeit] xalis ictimai xarakterdədir, onda bizə özlüyündə aydın olur ki, həmin dəyər yalnız bir əmtəənin başqasına ictimai münasibətində təzahür edə bilər. Doğrudan da biz əmtəələrdə gizli olan dəyərin izinə düşmək üçün əmtəələrin mübadilə dəyərindən, yaxud mübadilə nisbətindən başlayırıq. İndi biz dəyərin həmin təzahür formasına qayıtmalıyıq.

Hər kəs – hətta başqa heç bir şey bilməsə də – bunu bilir ki, əmtəələr öz istehlak dəyərlərinin rəngarəng natural formalalarına kəskin surətdə əks olan və onların hamısı üçün ümumi olan dəyər formasına, – məhz dəyərin pul formasına malikdir. Burada biz burjua siyasi iqtisadının heç qarşıya qoymaq fikrində olmadığı bir işi görməli, – məhz bu pul formasının mənşəyini göstərməliyik, yəni əmtəələrin dəyər nisbətindən ibarət olan dəyər ifadəsinin ən sadə, güclə nəzərə çarpan surətindən göz qamaşdıran pul formasına qədər inkişafını izləməliyik. Bununla birlikdə pulun müəmmalılığı da yox olar.

Ən sadə dəyər nisbəti, aşkardır ki, bir əmtəənin başqa çeşiddən – hər hansı çeşiddən olursa-olsun – hər hansı bir əmtəəyə dəyər nisbətidir. Beləliklə, iki əmtəənin dəyər nisbəti müəyyən əmtəənin dəyərinin ən sadə ifadəsini verir.

A. SADƏ, TƏK, YAXUD TƏSADÜFİ DƏYƏR FORMASI

x miqdar A əmtəə = y miqdar V əmtəəyə, yaxud: x miqdar A əmtəə y miqdar V əmtəəyə dəyər. (20 arşın kətan = 1 sürtuka, yaxud: 20 arşın kətan bir sürtuka dəyər.)

1) Dəyər ifadəsinin iki qütbü: nisbi dəyər forması və ekvivalent forma

Hər bir dəyər formasının sirri bu sadə dəyər formasındadır. Buna görə də onun təhlili başlıca çətinlik təşkil edir.

İki müxtəlif əmtəə: A və V, bizim misalda kətan və sürtuk burada, aşkardır ki, iki müxtəlif rol oynayır. Kətan öz dəyərini sürtukda ifadə edir, sürtuk dəyərin bu ifadəsi üçün material xidməti görür. Birinci əmtəə aktiv rol, ikincisi passiv rol oynayır. Birinci əmtəənin dəyəri nisbi dəyər kimi təmsil olunmuşdur, yaxud bu əmtəə nisbi dəyər formasındadır. İkinci əmtəə ekvivalent vəzifəsi daşıyır, yaxud ekvivalent formadadır.

Nisbi dəyər forması ilə ekvivalent forma eyni dəyər ifadəsinin bir-birindən asılı olan, bir-biri üçün şərt olan ayrılmaz cəhətləridir, lakin eyni zamanda bir-birini rədd edən və ya bir-birinə əks olan hədləridir, yəni müxtəlif qütbləridir; bunlar həmişə dəyər ifadəsinin bir-birini nisbətləndirdiyi müxtəlif əmtəələr arasında bölünür. Mən, məsələn, kətanın dəyərini kətanda ifadə edə bilmərəm. 20 arşın kətan = 20 arşın kətana ifadəsi dəyər ifadəsi deyildir. Bu tənlik, daha çox, bunun əksini göstərir: 20 arşın kətan 20 arşın kətandan başqa bir şey deyildir, yəni müəyyən miqdar istehlak şeyidir – kətandır. Deməli, kətanın dəyəri ancaq nisbi şəkildə, yəni başqa əmtəədə ifadə oluna bilər. Buna görə də kətanın nisbi dəyər formasında nəzərdə tutulur ki, başqa bir əmtəə onun qarşısına ekvivalent formada çıxır. Digər tərəfdən, ekvivalent vəzifəsi daşıyan bu başqa əmtəə eyni zamanda nisbi dəyər formasında ola bilməz. Bu əmtəə öz dəyərini ifadə etmir. O ancaq başqa bir əmtəənin dəyərini ifadə etmək üçün material olur.

Doğrudur, 20 arşın kətan = 1 sürtuka, yaxud 20 arşın kətan 1 sürtuka dəyər ifadəsində bunun əksi olan nisbət də vardır: 1 sürtuk = 20 arşın kətana, yaxud 1 sürtuk 20 arşın kətana dəyər. Lakin, beləliklə mən tənliyi tərsnə çevirməli oluram ki, sürtukun nisbi dəyər ifadəsini verim, bu halda sürtukun əvəzinə kətan ekvivalent olur. Deməli eyni bir əmtəə eyni bir dəyər ifadəsində eyni zamanda hər iki formanı qəbul edə bilməz. Bundan əlavə: həmin formalar qütbi surətdə bir-birini rədd edir.

Müəyyən əmtəənin nisbi dəyər formasındamı, yoxsa bunun əksi olan ekvivalent formada olması ancaq, bu dəyər ifadəsində həmin əmtəənin tutduğu yerdən asılıdır, yəni ondan asılıdır ki, bu əmtəə – dəyəri ifadə olunan əmtəədir, yoxsa dəyər ifadə edən əmtəə.

2) Nisbi dəyər forması

a) Nisbi dəyər formasının məzmunu

Bir əmtəənin sadə dəyər ifadəsinin iki əmtəənin dəyər nisbətinə necə daxil olduğunu aydınlaşdırmaq üçün, ən əvvəl, bu nisbətə onun kəmiyyət cəhətindən asılı olmadan baxmaq lazımdır. Adətən isə məhz bunun tərsinə edirlər və dəyər nisbətini ancaq, iki müxtəlif çeşiddən olan əmtəənin müəyyən miqdarının bir-birinə bərabərləşdiyi proporsiya hesab edirlər. Bu zaman unudurlar ki, müxtəlif şeylər yalnız eyni bir vəhdətə müncər edildikdən sonra miqdarca müqayisə edilə bilər. Bunlar yalnız eyni bir vəhdətin ifadələri olaraq eyni adlı kəmiyyət və, deməli, ortaq ölçülü kəmiyyətlərdir.

20 arşın kətan istər bir sürtuka bərabər olsun, istər = 20, istərsə – x sürtuka, başqa sözlə desək, müəyyən miqdar kətan istər çox, istərsə az sürtuk dəyərində olsun, hər halda belə bir proporsiyanın mövcud olmasının özündə həmişə nəzərdə tutulur ki, dəyər kəmiyyətləri olmaq etibarı ilə kətan və sürtuk eyni vəhdətin ifadələridir, eyni təbiətə malik şeylərdir. Kətan = sürtuka ifadəsi tənliyin əsasıdır.

Lakin keyfiyyətcə bərabərləşdirilən bu iki əmtəə eyni rol oynamır. Yalnız kətanın dəyəri öz ifadəsini tapır. Həm də necə? Belə bir yolla tapır ki, kətan sürtuka öz «ekvivalenti», yəni özünün mübadilə edilə biləcəyi bir şey münasibətində olur. Bu nisbətdə sürtuk dəyərin mövcudluq forması, dəyərin [Wertding] təcəssümü olur, çünki ancaq dəyər olmaq etibarı ilə sürtuk kətanın eynidir. Digər tərəfdən, burada kətanın öz dəyər varlığı aşkara çıxır və ya öz müstəqil ifadəsini tapır, çünki ancaq dəyər olmaq etibarı ilə kətan sürtuka özü ilə bərabər qiymətli və ya kətana mübadilə edilə bilən bir şey münasibətində ola bilər. Məsələn, yağ turşusu və qarışqa turşusunun propil efiri müxtəlif maddələrdir. Lakin onların hər ikisi eyni kimyəvi substansiyalardan – karbondan (C), hidrogendən (H) və oksigendən (O) ibarətdir, həm də bunların faiz nisbəti eynidir: bu nisbət məhz belədir: C₄H₈O₂. Əgər biz yağ turşusunu qarışqa propili efirinə bərabər tutsaydıq, onda həmin tənlik əvvələn o demək olardı ki, qarışqa propili efiri C₄H₈O₂-nin ancaq mövcudluq formasıdır və ikincisi, o demək olardı ki, yağ turşusu da C₄H₈O₂-dən ibarətdir. Beləliklə, qarışqa propili efiri yağ turşusuna bərabər tutulduqda, onların fiziki formasından fərqli olaraq onların kimyəvi substansiyaları ifadə edilmiş olardı.

Biz dedikdə ki, əmtəələr dəyər olmaq etibarı ilə sadəcə insan əməyi birkintiləridir, – onda bizim təhlilimiz əmtəələri abstrakt dəyərə müncər edir, lakin onlara öz natural formasından fərqli olan dəyər forması vermir. Bir əmtəənin başqasına dəyər nisbəti isə belə deyildir. Burada əmtəənin dəyər olmaq xarakteri onun başqa əmtəəyə öz nisbətində meydana çıxır. Məsələn, dəyər [Wertding] olmaq etibarı ilə sürtuk kətatna bərabər tutulduqda, birincidə olan əmək ikincidə olan əməyə bərabər tutulur. Əlbəttə, sürtuku yaradan dərzi əməyi kətanı törədən toxucu əməyinə nisbətən başqa növ konkret əməkdir. Lakin toxuculuğa bərabərləşdirilmə, əslində, dərziliyi hər iki əmək növündə həqiqətən eyni olan cəhətə, bunlar da ümumi olan insan əməyi xarakterinə müncər edir.. Sonra belə dolayı yolla təsdiq edilmiş olur ki, toxuculuq da, dəyər toxuduğuna görə, dərzilikdən fərqlənmir, deməli, abstrakt insan əməyidir. Dəyər əmələ gətirən əməyin spesifik xarakterini yalnız, müxtəlif əmtəələrin ekvivalentlik ifadəsi aşkara çıxarır, çünki bu ekvivalentlik ifadəsi müxtəlif əmtəələrdə olan müxtəlif əmək növlərini doğrudan da onlar üçün ümumi olan cəhətə, ümumiyyətlə insan əməyinə müncər edir.

Lakin kətanın dəyərini təşkil edən əməyin spesifik xarakterini ifadə etmək kifayət deyildir. Axar halda olan insan iş qüvvəsi, yaxud insan əməyi, dəyər əmələ gətirir, amma əmək özü dəyər deyildir. Əmək donub qaldıqda, predmet formasında dəyər olur. Kətanın dəyəri insan əməyi birkintisi kimi ifadə edilmək üçün o, kətanın özündən cismən fərqli olan və eyni zamanda həm kətanda, həm də başqa əmtəədə olan xüsusi bir «predmetlik» kimi ifadə olunmalıdır. Bu məsələ artıq həll olunmuşdur.

Kətanın sürtuka dəyər nisbətində sürtuk kətana keyfiyyətcə bərabər bir şey, eyni növdən olan bir şeydir, çünki sürtuk dəyərdir. Sürtuk burada elə bir şey rolu oynayır ki, onda dəyər təzahür edir və ya o öz duyulan natural formasında dəyər təmsil edir. Əlbəttə, sürtük – əmtəənin cismi sürtük – ancaq istehlak dəyəridir. Hər bir kətan parçası kimi, sürtuk da özlüyündə eynilə dəyər ifadə etmir. Lakin bu ancaq sübut edir ki, zər baftalı sürtuk geyən bir çox şəxslər belə sürtuk geyməyənlərdən yuxarıda durduqları kimi, sürtuk da kətana olan öz dəyər nisbətindən kənarda nədirsə, bu nisbət daxilində ondan artıqdır.

Sürtukun istehsalına dərzi əməyi formasında həqiqətən insan iş qüvvəsi sərf olunmuşdur. Deməli, sürtukda insai əməyi toplanmışdır. Bu cəhətdən sürtuk «dəyər daşıyıcısıdır», hərçənd onun bu xassəsi, onun tikildiyi parça nə qədər nazik olsa da həmin parçanın sapları arasından sezilmir. Kətana olan öz dəyər nisbətində də sürtuk özünün ancaq bu cəhəti ilə, yəni təcəssüm etmiş dəyər kimi, dəyər cismi kimi meydana çıxır. Sürtuk burada bütün düymələri bağlı halda meydana çıxsa da, kətan onu gördükdə öz qohumu olan gözəl dəyər qəlbini tanıyır. Lakin kətan üçün dəyər sürtuk forması almadan sürtuk kətanın nəzərində dəyər təmsil edə bilməz. Məsələn, A fərd üçün özlüyündə əlahəzrətlik B fərdin cismani şəklini almadan A fərd B fərdi əlahəzrət hesab edə bilməz, – buna görədir ki, hər dəfə ölkənin hökmdarı dəyişildikdə, əlahəzrətin simasının cizgiləri, onun saçı və bir çox başqa cəhətləri də dəyişilir.

Deməli, sürtukun kətan üçün ekvivalent olduğu dəyər nisbətində sürtuk forması dəyər forması rolu oynayır. Buna görə də kətan əmtəənin dəyəri sürtuk əmtəənin cismində, bir əmtəənin dəyəri başqasının istehlak dəyərində ifadə olunur. İstehlak dəyəri olmaq etibarı ilə kətan sürtukdan hisslə fərqlənən bir şeydir; dəyər olmaq etibarı ilə isə kətan «sürtukabənzərdir», tamamilə sürtuk kimi görünür. Beləliklə, kətan öz natural formasından fərqli olan bir dəyər forması alır. Bir xristianın həlim təbiəti onun özünü məsum quzuya oxşatmasında təzahür etdiyi kimi, kətanın da dəyər varlığı onun sürtuka bənzəməsində təzahür edir.

Biz görürük ki, əvvəllər əmtəə dəyəri təhlilinin bizə söylədiklərinin hamısını kətan başqa bir əmtəə ilə, sürtukla əlaqəyə girdikdən sonra özü söyləyir. Ancaq o öz fikirlərini bildiyi yeganə dildə, əmtəə dilində ifadə edir. Kətan, demək istədikdə ki, insan əməyi kimi öz abstrakt xassəsi vasitəsi ilə əmək kətanın öz dəyərini təşkil edir, o deyir ki, sürtuk mən kətana bərabər olduğuna görə və, deməli, özü də dəyər olduğuna görə o da məni təşkil edən eyni əməkdən ibarətdir. Kətan demək istədikdə ki, onun dəyərinin [Wertgegenständlichkeit] yüksək predmetliyi onun kobud cismindən fərqlidir, o deyir ki, dəyər sürtuk şəklindədir, buna görə də, dəyər [Wertding] olmaq etibarı ilə mən kətan, iki damcı su kimi sürtuka oxşayıram. Sözarası qeyd edək ki, yəhudi dilindən başqa, əmtəə dilində də az-çox müəyyənləşmiş başqa ləhcələr az deyildir. Məsələn, almanca «Wertsein» [«dəyər, dəyər varlığı»] sözü valere, valer, valoir [nə dəyərində olmaq] kimi roman feli qədər aydın surətdə belə bir faktı bildirmir ki, B əmtəənin A əmtəəyə bərabərləşdirilməsi A əmtəənin öz dəyərinin ifadəsidir. Paris vaut bien une messe!²²

Beləliklə, B əmtəənin natural forması dəyər nisbəti vasitəsi ilə A əmtəənin dəyər forması olur, yaxud B əmtəənin cismi A əmtəənin dəyəri üçün güzgü olur²³. A əmtəə 3 əmtəəyə bir dəyər cisminə, maddiləşmiş insan əməyinə olan bir münasibət bəsləyərək, B-nin istehlak dəyərini öz dəyərinin ifadəsi üçün material edir. Beləliklə, B əmtəənin istehlak dəyərində A əmtəənin ifadə olunan dəyəri nisbi dəyər formasına malikdir.

b) Nisbi dəyər formasının miqdar müəyyənliyi

Dəyəri ifadə edilməli olan hər bir əmtəə müəyyən miqdar istehlak şeyindən, məsələn, 15 şeffel buğdadan, 100 funt qəhvədən və i. a. ibarətdir. Bu müəyyən miqdar əmtəədə müəyyən miqdar insan əməyi vardır. Deməli, dəyər forması nəinki ümumiyyətlə dəyəri, habelə miqdarca müəyyən olan dəyəri, yaxud dəyər kəmiyyətini ifadə etməlidir. Buna görə A əmtəənin B əmtəəyə, kətanın sürtuka dəyər nisbətində sürtuk növlü əmtəə nəinki ümumiyyətlə dəyər cismi olan kətanla keyfiyyətcə eyniləşdirilir, habelə müəyyən miqdar kətana, məsələn 20 arşın kətana müəyyən miqdar dəyər cismi, yaxud müəyyən miqdar ekvivalent, məsələn 1 sürtuk bərabər tutulur.

«20 arşın kətan = 1 sürtuka, yaxud 20 arşın kətan 1 surtuka dəyər» tənliyində nəzərdə tutulur ki, 20 arşın kətanda nə qədər dəyər substansiyası varsa, bir sürtukda da tam o qədər dəyər substansiyası vardır, bu hər iki miqdar əmtəə bərabər miqdar əmək, yaxud bərabər miqdar iş vaxtı dəyərindədir. Lakin dərzilikdə və ya toxuculuqda əməyin məhsuldar qüvvəsi hər dəfə dəyişildikdə, 20 arşın kətanın və ya 1 sürtukun istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı da dəyişilir. İndi biz dəyər kəmiyyətinin nisbi ifadəsinə belə bir dəyişilmənin təsirini daha ətraflı tədqiq edək.

I. Tutaq ki, kətanın dəyəri dəyişilir²⁴, sürtukun dəyəri isə sabit qalır. Məsələn, kətan əkilən torpağın münbitliyinin aşağı düşməsi nəticəsində kətan istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı ikiqat artırsa, kətanın dəyəri də ikiqat artır. 20 arşın kətan = 1 sürtuka tənliyi əvəzində biz 20 arşın kətan = 2 sürtuka tənliyini alırıq, çünki indi 1 sürtukda 20 arşın kətanda olan iş vaxtının ancaq yarısı vardır. Əksinə, kətanın istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı, məsələn, toxucu dəzgahlarının təkmilləşməsi nəticəsində yarıbayarı azalırsa, kətanın dəyəri də yarıbayarı aşağı düşər. Buna uyğun olaraq indi biz belə bir tənlik alırıq: 20 arşın kətan = 2 sürtuka. B əmtəənin dəyəri sabit qaldıqda, A əmtəənin nisbi dəyəri, yəni onun B əmtəədə ifadə olunan dəyəri A əmtəənin dəyəri ilə düz mütənasib olaraq qalxır və aşağı düşür.

II. Tutaq ki, kətanın dəyəri sabit qalır, sürtukun dəyəri isə dəyişilir. Bu halda sürtukun istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı, məsələn, az yun qırxılması nəticəsində ikiqat artırsa, 20 arşın kətan = 1 sürtuka tənliyi əvəzində biz 20 arşın kətan = 2 sürtuka tənliyini alırıq. Əksinə, sürtukun dəyəri yarıbayarı aşağı düşürsə, 20 arşın kətan = 2 sürtuka. A əmtəənin dəyəri sabit qaldıqda, onun B əmtəədə ifadə olunan nisbi dəyəri B əmtəənin dəyərinin dəyişilməsinə tərs nisbətdə aşağı düşür və ya qalxır.

I və II misallardakı ayrı-ayrı halları müqayisə etdikdə, biz görürük ki, nisbi dəyərin kəmiyyətindəki eyni bir dəyişiklik bir-birinə tamamilə əks olan səbəblərdən irəli gələ bilər. Məsələn, 20 arşın kətan = 1 sürtuka tənliyi əvəzində 20 arşın kətan = 2 sürtuka tənliyi alına bilər, bu da ya ona görə ola bilər ki, kətanın dəyəri ikiqat artsın, ya da ona görə ola bilər ki, sürtukun dəyəri yarıbayarı aşağı düşsün; digər tərəfdən, həmin əvvəlki tənlik əvəzində 20 arşın kətan = 1/2 sürtuka tənliyi alınır, bu da ya ona görə ola bilər ki, kətanın dəyəri yarıbayarı aşağı düşsün, ya da ona görə ola bilər ki, sürtukun dəyəri ikiqat qalxsın.

III. Tutaq ki, kətanın və sürtukun istehsalı üçün lazım olan əməyin miqdarı eyni zamanda, eyni istiqamətdə və eyni proporsiyada dəyişilir. Bu halda həmin əmtəələrin dəyəri hər necə dəyişilsə də, yenə əvvəlki kimi, 20 arşın kətan = 1 sürtuka. Bu əmtəələrin dəyərinin dəyişilməsini biz ancaq dəyəri sabit qalan üçüncü əmtəə ilə müqayisə etdikdə aşkara çıxara bilərik. Bütün əmtəələrin dəyərləri eyni zamanda, eyni proporsiyada qalxsaydı və ya aşağı düşsəydi, onların nisbi dəyərləri dəyişilməz qalardı. Bu halda əmtəələrin dəyərinin həqiqətən dəyişilməsi özünü ancaq bunda göstərərdi ki, eyni iş vaxtı ərzində ümumiyyətlə əvvəlkindən çox və ya az miqdar əmtəə istehsal edilərdi.

IV. Tutaq ki, kətan və sürtukun istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı və, deməli, bunların dəyəri də eyni zamanda, eyni istiqamətdə, lakin müxtəlif dərəcədə dəyişilir, yaxud əks istiqamətdə dəyişilir və i. a. Əmtəənin nisbi dəyərinə mümkün olan bütün bu cür dəyişikliklərin təsiri I, II və III halların sadəcə tətbiqi ilə müəyyən olunur.

Gördüyümüz kimi, dəyər kəmiyyətinin həqiqətən dəyişilməsi halları dəyər kəmiyyətinin nisbi ifadəsində, yaxud nisbi dəyərin kəmiyyətində kifayət qədər aydın və dolğun əks olunmur. Əmtəə dəyərinin sabit qaldığına baxmayaraq, onun nisbi dəyəri dəyişilə bilər. Onun dəyərinin dəyişildiyinə baxmayaraq, nisbi dəyəri sabit qala bilər və, nəhayət, dəyər kəmiyyətində və bu dəyər kəmiyyətinin nisbi ifadəsində eyni zamanda baş verən dəyişikliklər heç də həmişə bir-birinə tamam uyğun olmur.

3) Ekvivalent forma

Biz gördük ki, müəyyən bir A əmtəə (kətan) öz dəyərini ondan fərqli olan B əmtəənin (sürtukun) istehlak dəyərində ifadə etdikdə, o eyni zamanda bu əmtəəyə xüsusi bir dəyər forması, ekvivalent forma verir. Kətan əmtəə öz dəyər varlığını bununla meydana çıxarır ki, sürtuk öz cismani formasından fərqli olan heç bir dəyər forması almadan kətana bərabər tutulur. Beləliklə, kətan öz dəyər varlığını faktik surətdə bununla ifadə edir ki, sürtuk ona bilavasitə mübadilə edilə bilər. Buna görə də müəyyən bir əmtəənin ekvivalent forması onun başqa əmtəəyə bilavasitə mübadilə edilə bilməsi formasıdır.

Müəyyən növ əmtəə, məsələn sürtuklar, başqa növ əmtəə üçün, məsələn, kətan üçün ekvivalent xidməti görürsə, beləliklə də sürtuklar kətana bilavasitə mübadilə edilə bilmək formasında olmaq kimi xarakterik bir xassə kəsb edirsə, bununla hələ heç də sürtuklarla kətanın bir-birinə mübadilə oluna bildiyi proporsiya göstərilmir. Kətanın dəyər kəmiyyəti məlumdursa, bu proporsiya sürtukların dəyər kəmiyyətindən asılıdır. İstər sürtuk ekvivalent olsun, kətan nisbi dəyər, istərsə də, əksinə, kətan ekvivalent olsun, sürtuk nisbi dəyər, hər bir halda sürtukun dəyər kəmiyyəti onun istehsalı üçün lazım gələn iş vaxtı ilə, deməli, onun dəyərinin formasından asılı olmadan müəyyən olunur. Lakin sürtuk növlü əmtəə dəyər ifadəsində ekvivalent yeri tutursa, onun dəyər kəmiyyəti özlüyündə heç bir şəkildə ifadə olunmur. Bundan əlavə: sürtukun dəyər kəmiyyəti dəyər tənliyində ancaq məlum şeyin müəyyən miqdarı kimi iştirak edir.

Məsələn: 40 arşın kətan nəyə «dəyər»? İki sürtuka. Burada sürtuk növlü əmtəə ekvivalent rolu oynadığına görə və istehlak dəyəri olan sürtuk kətanın qarşısına dəyər cismi kimi çıxdığına görə, kətanın müəyyən dəyər kəmiyyətini ifadə etmək üçün müəyyən miqdar sürtuk olması kifayətdir. Buna görə də iki sürtuk 40 arşın kətanın dəyər kəmiyyətini ifadə edə bilər, lakin öz dəyərinin kəmiyyətini, sürtukların dəyər kəmiyyətini heç vaxt ifadə edə bilməz. Dəyər tənliyində ekvivalentin həmişə ancaq müəyyən miqdar məlum şey, müəyyən istehlak dəyəri formasında olması faktını səthi anlamaq Beylini yanlış yola salmış və öz sələf və xələflərindən bir çoxları kimi, onu da dəyər ifadəsində ancaq miqdar nisbəti görməyə məcbur etmişdir. Həqiqətdə əmtəənin ekvivalent formasında dəyərin heç bir miqdar müəyyənliyi yoxdur.

Ekvivalent formanı araşdırarkən nəzərə çarpan birinci xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, istehlak dəyəri öz əksliyinin, dəyərin təzahür forması olur.

Əmtəənin natural forması dəyərin forması olur. Lakin no nota bene [yaxşıca nəzərə alın]: B əmtəə (sürtuk, yaxud buğda, yaxud dəmir və i. a.) üçün bu quid pro quo [birinin yerinə başqasının meydana çıxması] yalnız həmin əmtəə ilə hər hansı bir A əmtəənin (kətanın və i a.) əlaqəyə girdiyi dəyər nisbəti daxilində, ancaq nisbət çərçivəsində baş verir. Heç bir əmtəə özünə ekvivalent nisbətində ola bilmədiyinə görə və, deməli, öz təbii görünüşünü öz dəyərinin ifadəsi edə bilmədiyinə görə, başqa bir əmtəəyə ekvivalent nisbətində olmalı, yaxud başqa bir əmtəənin təbii görünüşünü özünün dəyər forması etməlidir.

Məsələ daha aydın olsun deyə, bunu əmtəə cisimləri özlüyündə, yəni istehlak dəyərləri kimi ölçülərkən istifadə olunan ölçülərin timsalında göstərək. Fiziki cisim olan qənd kəlləsinin müəyyən ağırlığı, çəkisi vardır, lakin heç bir qənd kəlləsi onun çəkisini bilavasitə görmək və ya hiss etmək imkanı vermir. Buna görə də biz çəkisi əvvəlcədən müəyyən edilmiş olan bir neçə dəmir parçası götürürük. Qənd kəlləsinin cismani forması kimi, dəmirin də cismani forması özlüyündə götürüldükdə, əsla ağırlığın təzahür forması deyildir. Bununla belə, qənd kəlləsini ağırlıq kimi ifadə etmək üçün biz onu dəmirlə çəki nisbətinə gətiririk. Bu nisbətdə dəmir ağırlıqdan başqa heç bir şeydən ibarət olmayan bir cisimdir. Buna görə də dəmirin miqdarı qəndin çəkisi üçün ölçüdür və qəndin fiziki cisminə nisbətdə ancaq ağırlıq təcəssümüdür, yaxud ağırlığın təzahür formasıdır. Dəmir ancaq çəkisi axtarılan qəndin və ya başqa bir cismin onunla əlaqəyə girdiyi nisbət daxilində belə bir rol oynayır. Əgər hər iki cismin ağırlığı olmasaydı, onlar bu nisbətə girə bilməzdi və bunlardan biri digərinin ağırlıq ifadəsi ola bilməzdi. Biz onları tərəzinin gözünə qoyduqda, yəqin edərik ki, ağırlıq olmaq etibarı ilə onların hər ikisi həqiqətən bir-birinin eynidir və buna görə də müəyyən proporsiyada götürüldükdə, onların çəkisi bir olur. Dəmirin cismi çəki ölçüsü olmaq etibarı ilə, qənd kəlləsinə nisbətdə ancaq ağırlığı təmsil etdiyi kimi, bizim dəyər ifadəmizdə də, sürtukun cismi kətana nisbətdə ancaq dəyəri təmsil edir.

Lakin bənzəyiş buradaca bitir. Qənd kəlləsinin çəki ifadəsində dəmir hər iki cisimdə olan təbii xassəni, yəni ağırlığı təmsil edir, kətanın dəyər ifadəsində isə sürtuk hər iki şeyin təbii olmayan bir xassəsini: onların dəyərini, xalis ictimai bir cəhəti təmsil edir.

Əmtəənin, məsələn, kətanın nisbi dəyər forması onun dəyər varlığını onun cismindən və bu cismin xassələrindən tamamilə fərqli bir şey kimi, məsələn, «sürtukabənzər» bir şey kimi ifadə etdiyinə görə, artıq həmin ifadənin özü göstərir ki, onun arxasında müəyyən bir ictimai münasibət gizlənir. Ekvivalent forma isə buna lap əks xarakter daşıyır. Axı bu forma məhz ondan ibarətdir ki, müəyyən əmtəə cismi, məsələn, sürtuk, özlüyündə müəyyən bir şey dəyəri ifadə edir, deməli, lap öz təbiəti etibarı ilə dəyər formasına malikdir. Doğrudur, bu ancaq elə bir dəyər nisbəti çərçivəsində doğru ola bilər ki, orada kətan, əmtəə sürtuk əmtəəyə bir ekvivalent münasibətində olsun²⁵. Lakin müəyyən bir şeyin xassələri onun başqa şeylərə olan münasibətindən meydana gəlməyib belə bir münasibət daxilində ancaq aşkara çıxdığı üçün elə görünür ki, sürtukda ağırlığı və ya istiliyi saxlamaq qabiliyyəti olduğu kimi eynilə ekvivalent forma, başqa əmtəələrə bilavasitə mübadilə olunmaq qabiliyyəti də guya əzəldən vardır. Kobud burjua baxışlı bir iqtisadçının qarşısına ancaq hazır şəkildə – pul kimi çıxdıqda onu heyrətə salan ekvivalent formanın müəmmalılığı da buradan irəli gəlir. Onda iqtisadçı qızıl ilə gümüşün mistik xarakterindən yaxasını qurtarmağa çalışaraq, bunların yerinə öz parıltısı ilə gözləri az qamaşdıran əmtəələr qoymağa və vaxtı ilə əmtəə ekvivalenti rolu oynamış adi əmtəələrin adlarını getdikcə daha artıq bir həvəslə sadalamağa başlayır. O heç ağlına da gətirmir ki, artıq ən sadə dəyər ifadəsi: 20 arşın kətan = 1 sürtuka ifadəsi ekvivalent formanın sirrini açmağa imkan verir.

Ekvivalent xidməti görən əmtəənin cismi həmişə abstrakt insan əməyinin təcəssümü kimi meydana çıxır və eyni zamanda da həmişə müəyyən bir faydalı, konkret əməyin məhsuludur. Beləliklə, bu konkret əmək abstrakt insan əməyinin ifadəsi olur. Məsələn, sürtuk ancaq abstrakt insan əməyinin təcəssümü olan bir şeydirsə, onda faktik surətdə bu sürtukda təcəssüm edən dərzi əməyi də abstrakt insan əməyinin təcəssümü formasından başqa bir şey deyildir. Kətanın dəyər ifadəsində dərzi əməyinin faydalılığı bu əməyin paltar hazırlanmasında və, deməli, – insan hazırlanmasında²⁶ deyildir, elə bir şey istehsal etməsindədir ki, bunda biz dərhal dəyəri görürük, yəni kətanın dəyərində maddiləşmiş əməkdən əsla fərqlənməyən əmək birkintisi görürük. Belə bir dəyər güzgüsü hazırlamaq üçün dərzilik özündə ümumiyyətlə insan əməyi olmaq kimi öz abstrakt xassəsindən başqa heç bir şeyi əks etdirməməlidir.

Dərzilik formasında, həmçinin toxuculuq formasında, insan iş qüvvəsi sərf olunur. Deməli, bu hər iki fəaliyyət insan əməyi olmaq kimi ümumi bir xassəyə malikdir və bəzi müəyyən hallarda, məsələn, dəyər istehsalında bunlar ancaq həmin nöqteyi-nəzərdən götürülməlidir. Bunda mistik heç bir şey yoxdur. Lakin əmtəə dəyərinin ifadəsində məsələ başqa şəkil alır. Məsələn, kətanın dəyərini toxuculuğun öz konkret formasında deyil, insan əməyi olmaq kimi özünün ən ümumi keyfiyyəti ilə yaratdığını ifadə etmək üçün toxuculuğa dərzilik, – kətanın ekvivalentini yaradan konkret əmək abstrakt insan əməyi təcəssümünün əyani forması kimi qarşı qoyulur.

Beləliklə, ekvivalent formanın ikinci xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada konkret əmək öz əksliyinin, abstrakt insan əməyinin təzahür forması olur.

Lakin bu konkret əmək, dərzilik, burada fərqlərdən məhrum olan insan əməyinin sadəcə ifadəsi kimi meydana çıxdığına görə, o başqa bir əməklə, kətandakı əməklə bərabərlik formasına malik olur; buna görə də o, əmtəə istehsal edən hər bir başqa əmək kimi, xüsusi əmək olduğuna baxmayaraq, hər halda bilavasitə ictimai formada olan əməkdir. Məhz buna görə də həmin əmək başqa əmtəəyə bilavasitə mübadilə oluna bilən bir məhsulda ifadə olunur. Beləliklə, ekvivalent formanın üçüncü xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, xüsusi əmək öz əksliyinin forması olur, yəni bilavasitə ictimai formada əmək olur.

Bir çox təfəkkür formaları ilə, ictimai formalarla və təbii formalarla yanaşı olaraq ilk dəfə dəyər formasını təhlil edən böyük tədqiqatçıya müraciət etsək, ekvivalent formanın hər iki son xüsusiyyəti bizim üçün daha aydın olar. Mən Aristoteli nəzərdə tuturam.

Aristotel hər şeydən əvvəl tamamilə aydın göstərir ki, əmtəənin pul forması sadə dəyər formasının ancaq daha da inkişafıdır, yəni bir əmtəə dəyərinin hər hansı başqa bir əmtəə dəyərində ifadəsinin daha da inkişafıdır; o deyir:

«5 yataq = 1 evə»,

«eynilə o deməkdir» ki:

5 yataq = filan qədər pula

Daha sonra, o başa düşür ki, bu dəyər ifadəsini ehtiva edən dəyər nisbəti özü də evlə yatağın keyfiyyətcə eyniləşdirildiyini bildirir və fərqləri hiss edilən bu şeylərin mahiyyətləri arasında belə bir eyniyyət olmasaydı, bunlar bir-birinə ortaq ölçülü kəmiyyətlər nisbətində ola bilməzdi.

O deyir: «Bərabərlik olmadan mübadilə ola bilməz, ortaq ölçü olmadan isə bərabərlik ola bilməz». Lakin o burada çətinlikdə qalıb dayanır və dəyər formasının təhlilini daha davam etdirmir. «Lakin həqiqətdə mümkün deyildir ki, bu qədər müxtəlif şeylər ortaq ölçülü olsun», yəni keyfiyyətcə bərabər olsun. Belə bir bərabərləşdirmə şeylərin əsil təbiətinə ancaq yabançı ola bilər, deməli, ancaq «əməli tələbatı ödəmək üçün süni bir üsul» ola bilər.

Beləliklə, Aristotel öz təhlilini davam etdirə bilməməsinin səbəbini özü bizə göstərmiş olur, bu, dəyər anlayışının olmamasıdır. Yataqların dəyər ifadəsində yataqlar üçün evin təmsil etdiyi bərabər cəhət, yəni ümumi substansiya nədən ibarətdir? Aristotel deyir ki, belə bir şey «həqiqətdə mövcud ola bilməz». Nəyə görə? Ev yatağın qarşısına bərabər bir şey kimi çıxır, çünki ev bunların hər ikisində – həm evdə, həm də yataqda olan həqiqətən ümumi cəhəti təmsil edir. Bu isə insan əməyidir.

Lakin əmtəə dəyərləri formasında bütün əmək növlərinin bərabər və, deməli, eyni əhəmiyyətə malik insan əməyi kimi ifadə olunması faktını Aristotel dəyər formasının özündən aşkara çıxara bilməmişdi, çünki yunan cəmiyyəti qul əməyinə əsaslanırdı və buna görə də onun təbii bazisi insanların və onların iş qüvvəsinin bərabərsizliyi idi. Bütün əmək növləri ümumiyyətlə insan əməyi olduğundan, onların bərabərliyini və eyni əhəmiyyətə malik olmasını, – dəyər ifadəsinin bu sirrini yalnız o zaman açmaq olar ki, insanların bərabərliyi ideyası xalqın beynində artıq möhkəm kök salmış olsun. Bu isə ancaq elə bir cəmiyyətdə mümkündür ki, orada əmtəə forması əmək məhsulunun ümumi forması olsun və, deməli, əmtəə-sahibləri olaraq insanların bir-birinə münasibəti hakim ictimai münasibət olsun. Aristotelin dühası özünü məhz bunda göstərir ki, o, əmtəələrin dəyər ifadəsində bərabərlik münasibətini kəşf edir. Yalnız onun yaşadığı cəmiyyətin tarixi çərçivəsi ona «həqiqətdə» bu bərabərlik münasibətinin məhz nədən ibarət olduğunu aşkara çıxarmaqda mane olmuşdur.

4) Bütövlükdə sadə dəyər forması

Əmtəənin sadə dəyər forması həmin əmtəənin onunla eyni cinsdən olmayan əmtəəyə dəyər nisbətindən, yaxud onun bu axırıncıya mübadilə nisbətindən ibarətdir. Keyfiyyətcə A əmtəənin dəyəri B əmtəənin A əmtəəyə bilavasitə mübadilə edilə bilməsində ifadə olunur. Miqdar cəhətdən isə o, müəyyən qədər B əmtəənin məlum miqdar A əmtəəyə mübadilə edilə bilməsində ifadə olunur. Başqa sözlə: əmtəənin dəyəri o zaman müstəqil ifadə olunur ki, bu dəyər bir «mübadilə dəyəri» kimi götürülsün. Biz bu fəslin əvvəllərində ümumən qəbul edilmiş şəkildə demişdik ki, əmtəə istehlak dəyəri EƏ mübadilə dəyəridir, lakin ciddi yanaşsaq, bu doğru deyildir. Əmtəə istehlak dəyəri, yaxud istehlak şeyidir və «dəyərdir». Əmtəə bu ikili təbiətini o zaman aşkara çıxarır ki, onun dəyəri onun natural formasından fərqli olan xüsusi bir təzahür forması alır, məhz mübadilə dəyəri formasını alır, həm də təcrid edilmiş halda nəzərdən keçirilən əmtəə heç zaman bu formaya malik olmur, lakin bu formaya həmişə ancaq başqa əmtəəyə, onunla eyni cinsdən olmayan əmtəəyə dəyər nisbətində, yaxud mübadilə nisbətində malik olur. Bir halda ki, bu bizim yadımızdadır, onda yuxarıda dürüst işlədilməyən ifadə səhv doğurmur, ancaq ixtisar xatirinə işlədilir.

Təhlilimiz göstərdi ki, əmtəənin dəyər forması, yaxud dəyər ifadəsi əmtəə dəyərinin təbiətindən irəli gəlir, heç də bunun əksinə deyildir, dəyər və dəyərin kəmiyyəti onu mübadilə dəyəri kimi ifadə etmək üsulundan irəli gəlmir. Lakin istər merkantilistlər və onların Ferye, Qanil və i. a. kimi müasir pərəstişkarları, istərsə bunların antipodları, Bastia və kompaniyası kimi müasir azad ticarət tərəfdarları məhz belə xəyal edirlər. Merkantilistlər ağırlıq mərkəzini dəyər ifadəsinin keyfiyyət cəhəti üzərinə, əmtəənin pulda öz mükəmməl ifadəsini tapan ekvivalent forması üzərinə keçirirlər, – öz malını hər necə olsa başdan etməli olan müasir azad ticarət çərçiləri isə, əksinə, başlıca diqqəti nisbi dəyər formasının kəmiyyət cəhətinə verirlər. Deməli, onların fikrincə, əmtəənin həm dəyəri, həm də dəyər kəmiyyəti ancaq əmtəələrin mübadilə münasibətində əldə etdikləri ifadədə, yəni ancaq əmtəələrin hazırkı qiymət cədvəli sütunlarında mövcuddur. Öz peşəsinə görə vəzifəsi Lombard–strit bankirlərinin qarma-qarışıq təsəvvürlərini mümkün qədər daha çox alimliklə bəzəməkdən ibarət olan şotlandiyalı Makleod mövhumatçı merkantilistlərlə azad ticarətin məlumatlı tərəfdarlarının müvəffəqiyyətli sintezindən ibarətdir.

A əmtəənin B əmtəəyə mübadilə nisbətində A əmtəənin dəyər ifadəsinin yaxından nəzərdən keçirilməsi bizə göstərdi ki, bu nisbət daxilində A əmtəənin natural forması ancaq istehlak dəyərinin surətidir, B əmtəənin natural forması isə ancaq dəyərin formasıdır, yaxud dəyərin surətidir. Beləliklə əmtəədə istehlak dəyəri ilə dəyər arasında gizli halda olan daxili əkslik xarici əkslik vasitəsi ilə, yəni iki əmtəənin nisbəti vasitəsi ilə ifadə olunur, bu nisbətdə bir əmtəə – dəyəri ifadə olunan əmtəə – bilavasitə ancaq istehlak dəyəri rolu oynayır, digər əmtəə – dəyər ifadə edən əmtəə – isə bilavasitə ancaq mübadilə dəyəri rolu oynayır. Deməli, əmtəənin sadə dəyər forması əmtəədə istehlak dəyəri ilə dəyər arasında olan əksliyi sadə təzahür formasıdır.

Hər bir cəmiyyətdə əmək məhsulu istehlak şeyidir, lakin ancaq müəyyən bir tarixi inkişaf dövrü əmək məhsulunu əmtəəyə çevirir; bu da məhz elə bir dövrdür ki, orada faydalı şeyin istehsalına sərf olunan əmək həmin şeyin «predmetlik» xassəsi, onun dəyəri kimi meydana gəlir. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, əmtəənin sadə dəyər forması eyni zamanda əmək məhsulunun sadə əmtəə formasıdır, buna görə də əmtəə formasının inkişafı dəyər formasının inkişafına mütabiqdir.

Sadə dəyər formasının, ancaq bir sıra metamorfozlardan keçərək gəlib qiymət forması alan bu rüşeym formasının kafi olmadığı artıq ilk nəzərdən aydındır.

A əmtəənin dəyərinin hər hansı bir B əmtəədə ifadəsi A əmtəənin dəyərini ancaq onun öz istehlak dəyərindən fərqləndirir və buna görə də onu özündən fərqli olan hər hansı bir tək əmtəə ilə mübadilə münasibətinə gətirir; lakin bu ifadə həmin əmtəənin bütün başqa əmtəələrlə keyfiyyət eyniliyini və miqdar mütənasiblıyini bildirmir. Bir əmtəənin sadə nisbi dəyər formasına başqa əmtəənin tək ekvivalent forması mütabiqdir. Məsələn, kətanın nisbi dəyər ifadəsində sürtuk ancaq bu tək əmtəəyə, kətana nisbətən ekvivalent formaya, yaxud bilavasitə mübadilə olunmaq formasına malikdir.

Halbuki tək dəyər forması öz-özünə daha mükəmməl formaya keçir. Doğrudur, tək forma vasitəsi ilə bir A əmtəənin dəyəri başqa növdən olan ancaq bir əmtəədə ifadə olunur, amma bu zaman əsla fərqi yoxdur ki, həmin əmtəə məhz hansı əmtəədir: sürtukmu, dəmirmi, buğdamıdır və i. a. Eyni bir əmtəə gah bu növ, gah da başqa növ əmtəə ilə mübadilə münasibətlərinə girdikcə, onun dəyərinin müxtəlif sadə ifadələri meydana gəlir. Onun dəyər ifadələrinin sayı ancaq özündən fərqli olan əmtəə növlərinin sayı qədərdir. Beləliklə, əmtəə dəyərinin tək ifadəsi onun dəyərinin bir sıra müxtəlif sadə ifadələrinə çevrilir; həm də sıra istənildiyi kimi uzadıla bilər.

B. DOLĞUN VƏ YA GENİŞ DƏYƏR FORMASI

z miqdar A əmtəə = u miqdar B əmtəəyə, yaxud = v miqdar S əmtəəyə, yaxud = w miqdar D əmtəəyə, yaxud = x miqdar E əmtəəyə, yaxud = i. a.

(20 arşın kətan=1 sürtuka, yaxud=10 f. çaya, yaxud=40 f. qəhvəyə, yaxud=1 kvarter buğdaya, yaxud=2 unsiya qızıla, yaxud=1/2 ton dəmirə, yaxud = i. a.)

1) Geniş nisbi dəyər forması

İndi məlum əmtəənin, məsələn, kətanın dəyəri əmtəə aləminin saysız-hesabsız başqa ünsürlərində ifadə olunur. Hər bir başqa əmtəə cismi kətanın dəyəri üçün güzgü olur²⁷. Beləliklə, ancaq indi bu dəyər özü həqiqətən fərqlərdən məhrum insan əməyi birkintisi kimi meydana çıxır. Çünki həmin dəyəri yaradan əmək indi hər bir başqa insan əməyinə bərabər bir əmək kimi tamamilə aydın ifadə olunmuşdur ki, burada da insan əməyinin nə kimi natural formaya malik olmasının və sürtukda, buğdada, dəmirdə, qızıldamı və i. a. maddiləşməsinin fərqi yoxdur. Buna görə də indi kətan öz dəyər forması sayəsində başqa növ yalnız bircə əmtəə ilə deyil, bütün əmtəə aləmi ilə də ictimai münasibətə girir. Əmtəə olmaq etibarı ilə o bu aləmin vətəndaşıdır. Eyni zamanda əmtəə dəyərinin sonsuz ifadə sırası göstərir ki, əmtəə dəyəri təzahür etdiyi hər bir xüsusi istehlak dəyəri formasına tam etinasızlıqla yanaşır.

Birinci formada – 20 arşın kətan=1 sürtuka formasında – bu iki əmtəənin bir-birinə müəyyən miqdar nisbətində mübadilə olunması sadə bir təsadüf kimi görünə bilər. Əksinə, ikinci formada bunun arxasında gizlənən, təsadüfi təzahürdən mahiyyətcə fərqlənən və bu təzahürü müəyyən edən əsas dərhal meydana çıxır. Kətan dəyəri öz kəmiyyəti etibarı ilə eynilə qalır, o istər sürtukda, qəhvədə, dəmirdə və i. a., – ən müxtəlif sahiblərə məxsus saysız-hesabsız müxtəlif əmtəələrdə ifadə olunsun, – bunun fərqi yoxdur. İki fərdi əmtəə sahibinin təsadüfi münasibəti aradan qalxır. Aydın olur ki, mübadilə əmtəənin dəyər kəmiyyətini tənzim etmir, əksinə, əmtəənin dəyər kəmiyyəti onun mübadilə nisbətlərini tənzim edir.

2) Xüsusi ekvivalent forma

Hər bir əmtəə: sürtuk, çay, buğda, dəmir və i. a., kətanın dəyər ifadəsində ekvivalent kimi və buna görə də dəyər çismi kimi meydana çıxır. İndi bu əmtəələrdən hər birinin müəyyən natural forması bir çox başqaları ilə yanaşı xüsusi ekvivalent formadır. Eynilə də müxtəlif əmtəə cisimlərində olan cürbəcür müəyyən, konkret faydalı əmək növləri indi ancaq, ümumiyyətlə insan əməyinin təcəssümü və təzahürünün xüsusi formaları kimi meydana çıxır.

3) Dolğun və ya geniş dəyər formasının nöqsanları

Əvvələn, əmtəənin nisbi dəyər ifadəsi burada natamamdır, çünki onun dəyərini ifadə edəm sıra heç bir zaman bitmir. Halqaları dəyər tənliklərindən ibarət olan silsilə yeni meydana çıxan və dəyərin yeni ifadəsi üçün material verən hər bir əmtəə növü daxil edilməklə həmişə uzadıla bilər. İkincisi, bu silsilə ayrı-ayrı və müxtəlif növlü dəyər ifadələrinin rəngarəng mənzərəsini təşkil edir. Nəhayət, bu geniş formada hər bir əmtəənin nisbi dəyəri ifadə olunursa, – əslində belə də olmalıdır, – onda hər bir əmtəənin nisbi dəyər forması dəyər ifadələrinin sonsuz sırasıdır və bu sıra hər hansı başqa bir əmtəənin nisbi dəyər formasının ifadəsindən fərqlidir. Geniş nisbi dəyər formasının nöqsanları özü də ona müvafiq olan ekvivalent formada inikas edir. Hər bir ayrıca əmtəə növünün natural, forması burada saysız-hesabsız başqa xüsusi ekvivalent formalarla yanaşı xüsusi bir ekvivalent forma olduğu üçün ümumiyyətlə ancaq məhdud ekvivalent formalar mövcuddur və bunlardan hər biri qalanlarının hamısını qeyri-mümkün edir. Eynilə də hər bir xüsusi əmtəə ekvivalentində olan müəyyən, konkret, faydalı əmək növü insan əməyinin yalnız xüsusi təzahür formasıdır, deməli, mükəmməl təzahür forması deyildir. Doğrudur, insan əməyi bu xüsusi təzahür formalarının məcmusunda ən dolğun və ya mükəmməl təzahür formasını alır. Bununla belə, o burada vahid təzahür formasına malik deyildir.

Əslində geniş nisbi dəyər forması ancaq birinci formadakı sadə nisbi dəyər ifadələrinin və ya tənliklərinin məcmusundan ibarətdir. məsələn:

20 arşın kətan = 1 sürtuka,

20 arşın kətan = 10 f. çaya və i. a.

Lakin bu tənliklərin hər birində onunla eyniyyət təşkil edən əks tənlik də vardır:

1 sürtuk = 20 arşın kətana,

10 f. çay = 20 arşın kətana və i. a.

Doğrudan da: əgər birisi öz kətanını bir çox başqa əmtəələrə mübadilə edirsə və, deməli, onun dəyərini bir sıra başqa əmtəələrdə ifadə edirsə, onda yəqin, bir çox başqa əmtəə sahibləri də hökmən öz əmtəələrini kətana mübadilə etməlidirlər, deməli, öz müxtəlif əmtəələrinin dəyərini eyni bir üçüncü əmtəədə, kətanda ifadə etməlidirlər. Beləl1iklə: 20 arşın kətan = 1 sürtuka, yaxud = 10 f. çaya, yaxud = və i. a. – sırasını tərsinə çevirək, yəni əslində bu sırada artıq mövcud olan əks nisbəti ifadə edək, onda belə alınar:

C. ÜMUMİ DƏYƏR FORMASI

1) Dəyər formasının dəyişilmiş xarakteri

İndi əmtəələr öz dəyərlərini belə ifadə edir: 1) sadə şəkildə, çünki bunlar öz dəyərlərini təkcə bir əmtəədə ifadə edir, və 2) vahid şəkildə, çünki bunlar öz dəyərlərini eyni bir əmtəədə ifadə edir. Onların dəyər forması sadədir və onların hamısına aiddir, deməli hamısı üçün ümumidir.

I və II formalar ancaq buna nail olurdu ki, müəyyən əmtəənin dəyəri onun öz istehlak dəyərindən və ya onun əmtəə cismindən fərqli bir şey kimi ifadə olunurdu.

Birinci forma bu cür dəyər tənlikləri verirdi: 1 sürtuk = 20 arşın kətana, 10 f. çay = 1/2 ton dəmirə və i. a. Sürtukun dəyəri kətana bərabər bir şey kimi, çayın dəyəri dəmirə bərabər bir şey kimi ifadə olunur və i. a. Lakin kətanla dəmir bir-birindən nə qədər fərqlidirsə, onlara bərabər olan bu bir şey də, sürtukun və çayın dəyəri ifadələri də bir-birindən o qədər fərqlidir. Aydındır ki, həyatda bu formaya ancaq mübadilənin ilk mərhələsində təsadüf edilir, zira bu mərhələdə əmək məhsulları ancaq tək-tək və təsadüfi mübadilə hallarında əmtəələrə çevrilir.

İkinci forma əmtəənin dəyərini onun öz istehlak dəyərindən birinci formaya nisbətən daha dolğun surətdə fərqləndirir, çünki dəyər, məsələn, sürtukun dəyəri burada onun natural formasına mümkün olan bütün şəkillərdə – kətana bərabər, çaya bərabər və i. a., ancaq sürtukun özündən başqa istənilən hər şeyə bərabər bir şey kimi qarşı durur. Digər tərəfdən, burada əmtəələrin hər hansı bir ümumi dəyər ifadəsinə əsla imkan qalmır, çünki hər bir ayrıca əmtəənin dəyər ifadəsində bütün başqa əmtəələr ancaq ekvivalent formada meydana çıxır. Geniş dəyər formasına ilk dəfə əslində o zaman təsadüf edilir ki, müəyyən bir əmək məhsulu, məsələn, mal-qara daha bir istisna kimi deyil, adətən bir çox başqa əmtəələrə mübadilə edilsin.

Yeni əldə etdiyimiz III forma əmtəə aləminin dəyərlərini bu aləmdən ayrılan eyni bir əmtəə növündə, məsələn kətanda ifadə edir və, beləliklə, bütün əmtəələrin dəyərlərini bunların kətana bərabərliyi vasitəsi ilə təmsil edir. Kətana bərabər bir şey olaraq hər bir əmtəə dəyəri indi nəinki öz istehlak dəyərindən, habelə hər cür istehlak dəyərindən də fərqlənir, bununla da o özü həmin əmtəə ilə bütün başqa əmtəələr arasındakı ümumi cəhəti ifadə edir. Deməli, dəyər olmaq etibarı ilə əmtəələr arasında yalnız bu forma həqiqətən münasibətlər yaradır və ya bunları bir-birinə nisbətdə mübadilə dəyəri kimi meydana çıxmağa məcbur edir.

Əvvəlki formaların hər ikisi hər bir əmtəənin dəyərini ya onunla yekcins olmayan bircə əmtəədə, ya da ondan fərqli olan bir sıra əmtəələrdə ifadə edir. Hər iki halda dəyər forması əldə etmək ayrıca bir əmtəənin, necə deyərlər, öz xüsusi işidir və o bunu qalan əmtəələrin yardımı olmadan edir. Qalan əmtəələr ona münasibətdə ancaq passiv bir ekvivalent rolu oynayır. Ümumi dəyər forması isə, əksinə, ancaq bütün əmtəə aləminin ümumi bir işi kimi meydana çıxır. Bir əmtəə ancaq ona görə ümumi dəyər ifadəsi alır ki, onunla bir zamanda bütün başqa əmtəələr öz dəyərini eyni bir ekvivalentdə ifadə edir və yeni meydana çıxan hər bir əmtəə də bunu təqlid etməlidir. Bununla bərabər məlum olur ki, əmtəələrin dəyər predmetliyi bu şeylərin sadəcə «ictimai varlığından» ibarət olduğuna görə, ancaq onların hərtərəfli ictimai münasibəti vasitəsi ilə ifadə oluna bilər, buna görə də onların dəyər forması ictimai əhəmiyyətə malik bir forma olmalıdır.

Özlərinin kətana bərabərliyi formasında bütün əmtəələr indi nəinki keyfiyyətcə bərabər, yəni ümumiyyətlə dəyər olur, habelə miqdarca da müqayisə edilə bilən dəyər kəmiyyəti olur. Onlar öz dəyərlərinin kəmiyyətlərini eyni bir materialda – kətanda əks etdirdiklərinə görə, bu dəyər kəmiyyətləri qarşılıqlı surətdə biri digərində əks olunur. Məsələn, 10 f. çay = 20 arşın kətana, habelə 40 f. qəhvə = 20 arşın kətana. Deməli, 10 f. çay = 40 f. qəhvəyə. Yaxud: bir funt qəhvədə 1 funt çaydakı qədər dəyər substansiyasının, əməyin ancaq dörddə biri vardır.

Əmtəə aləminin ümumi nisbi dəyər forması bu aləmdən kənar edilmiş ekvivalent əmtəəyə, kətana, ümumi ekvivalent xarakteri verir. Kətanın öz natural forması bütün əmtəə aləmi üçün ümumi olan dəyər surəti olur, kətan bütün başqa əmtəələrə bilavasitə mübadilə olunmaq qabiliyyəti əldə edir. Onun cismani forması hər cür insan əməyinin görünən təcəssümü, ümumi ictimai qılafı rolunu oynayır. Toxuculuq, kətanı istehsal edən xüsusi əmək, eyni zamanda ümumi və ictimai formada, bütün başqa əmək növləri ilə bərabərlik formasında olur. Ümumi dəyər formasını təşkil edən saysız-hesabsız tənliklər kətanda təcəssüm olunan əməyi hər bir başqa əmtəədə olan bütün əmək növlərinə növbə ilə bərabərləşdirir, bununla da toxuculuğu ümumiyyətlə insan əməyinin ümumi təzahür forması edir. Beləliklə, əmtəə dəyərində maddiləşmiş əmək gerçək əmək növlərinin bütün konkret formaları və faydalı xassələrinin təcrid edildiyi əmək olaraq nəinki mənfi ifadə alır, habelə onun öz müsbət təbiəti də aydın surətdə meydana çıxır. Bu əməyin müsbət təbiəti ondan ibarətdir ki, bütün gerçək əmək növləri onlar üçün ümumi olan insan əməyi xarakterinə, insan iş qüvvəsi məsrəfinə müncər edilmişdir.

Əmək məhsullarını sadəcə, fərqlərdən məhrum insan əməyi birkintiləri şəklində təmsil edən ümumi dəyər forması lap öz quruluşu ilə göstərir ki, o, əmtəə aləminin ictimai ifadəsidir. Beləliklə, bu forma aşkara çıxarıb göstərir ki, həmin aləm daxilində əməyin ümumi bəşəri xarakteri onun spesifik ictimai xarakterini təşkil edir.

2) Nisbi dəyər forması ilə ekvivalent formanın inkişafı arasındakı münasibət

Nisbi dəyər formasının inkişaf dərəcəsinə ekvivalent formanın inkişaf dərəcəsi uyğun gəlir. Lakin, – bunu qeyd etmək isə əhəmiyyətlidir – ekvivalent formanın inkişafı ancaq nisbi dəyər formasının inkişafının ifadəsi və nəticəsidir.

Əmtəənin sadə və ya tək nisbi dəyər forması başqa əmtəəni tək ekvivalent edir. Geniş nisbi dəyər forması, – əmtəə dəyərinin bütün başqa əmtəələrdəki bu ifadəsi – həmin əmtəələrə müxtəlif əlahiddə ekvivalentlər forması verir. Nəhayət, bir əlahiddə əmtəə növü ümumi ekvivalent forması alır, çünki bütün başqa əmtəələr özlərinin vahid ümumi dəyər forması üçün onu material edir.

Ümumiyyətlə dəyər forması nə dərəcədə inkişaf edirsə, onun iki qütbü – nisbi dəyər forması ilə ekvivalent forma arasındakı əkslik də eyni dərəcədə inkişaf edir.

Artıq birinci forma – 20 arşın kətan = 1 sürtuka forması bu əksliyə malikdir, lakin onu təsbit etmir. Bu tənliyi necə, soldan sağa və ya sağdan sola oxuyacağımızdan asılı olaraq, iki əmtəə qütbünün hər biri, həm kətan, həm də sürtuk növbə ilə gah nisbi dəyər formasında, gah da ekvivalent formada olacaqdır. Burada qütbi əksliyi müəyyən etmək hələ çox çətindir.

II formada müəyyən bir əmtəə növü hər dəfə öz nisbi dəyərini tamamilə genişləndirə bilir, yaxud o özü geniş nisbi dəyər formasına malik olur, bu da ancaq ona görə və o dərəcədə olur ki, bütün başqa əmtəələr ona ekvivalent formada qarşı durur. Burada dəyər tənliyinin, məsələn 20 arşın kətan = 1 sürtuka, yaxud = 10 f. çaya, yaxud = 1 kvarter buğdaya və i. a. tənliyinin hər iki hissəsinin yerini daha elə dəyişdirmək olmaz ki, onun ümumi xarakteri dəyişdirilməsin, o, dolğun dəyər formasından ümumi dəyər formasına çevrilməsin.

Nəhayət. sonuncu forma. III forma əmtəə aləminə ümumi ictimai nisbi dəyər forması verir, bu da ona görə və o dərəcədə olur ki, burada əmtəə aləminə mənsub olan bütün növlər – bircəsindən savayı – ümumi ekvivalent formadan kənar edilmişdir. Bir əmtəə, kətan, ona bütün başqa əmtəələrə bilavasitə mübadilə olunmaq qabiliyyəti verən formadadır, və ya bilavasitə ictimai formadadır, bu da ona görə və o dərəcədə olur ki, bütün başqa əmtəələr bu formada deyildir²⁸

Ümumi ekvivalent vəzifəsi daşıyan əmtəə isə, əksinə, əmtəə aləminin vahid və, deməli, ümumi nisbi dəyər formasından məhrumdur. Ümumi ekvivalent formasında olan kətan və ya ümumiyyətlə hər hansı bir əmtəə eyni zamanda ümumi nisbi dəyər formasında da iştirak etsəydi, o özü gərək özü üçün ekvivalent olaydı. Onda biz: 20 arşın kətan = 20 arşın kətana tənliyini almış olardıq ki, bu da nə dəyəri, nə də dəyər kəmiyyətini ifadə etməyən tavtologiyadır. Ümumi ekvivalentin nisbi dəyərini ifadə etmək üçün biz, əksinə, III formanı tərsinə çevirməliyik. Ümumi ekvivalent bütün qalan əmtəələr üçün ümumi olan nisbi dəyər formasına malik deyildir, onun dəyəri isə bütün başqa əmtəə cisimlərinin sonsuz sırasında nisbi surətdə ifadə olunur. Beləliklə, geniş nisbi dəyər forması, yaxud II forma, ekvivalent əmtəənin spesifik nisbi dəyər forması olur.

3) Ümumi dəyər formasından pul formasına keçilməsi

Ümumi ekvivalent forma ümumiyyətlə dəyər formasıdır. Deməli, bu forma hər bir əmtəəyə məxsus ola bilər. Digər tərəfdən, hər hansı bir əmtəə ancaq o zaman və o dərəcədə ümumi ekvivalent formasında (I–III formada) olur ki, ekvivalent olmaq etibarı ilə onu bütün başqa əmtəələr öz aralarından kənar edir. Belə kənar olunmaq bir spesifik əmtəə növünün qəti nəsibi olduğu zamandan, yalnız bu zamandan etibarən əmtəə aləminin vahid nisbi dəyər forması obyektiv sabitlik və ümumi ictimai əhəmiyyət kəsb edir.

Natural forma ilə ekvivalent formanın ictimai cəhətdən qovuşduğu spesifik əmtəə növü dönüb pul əmtəə olur, yaxud pul vəzifəsi daşıyır. Əmtəə aləmində ümumi ekvivalent rolu oynamaq onun spesifik ictimai vəzifəsi olur, deməli, onun ictimai inhisarı olur. II formada kətanın xüsusi ekvivalentləri olan, III formada isə öz nisbi dəyərlərini kətanda ifadə edən əmtəələr arasında bu üstün yeri tarixən müəyyən bir əmtəə, məhz qızıl əldə etmişdir. Buna görə də III formada kətan əmtəənin yerinə qızıl əmtəəni qoyaq. Onda belə alınar:

D. PUL FORMASI

I formadan II formaya və II formadan III formaya keçildikdə mühüm dəyişikliklər olur. Əksinə, IV forma III formadan ancaq bununla fərqlənir ki, indi kətan əvəzində qızıl ümumi ekvivalent formaya malikdir. III formada kətan nə kimi rol oynayırdısa, IV formada qızıl eyni rolu – ümumi ekvivalent rolunu oynayır. Tərəqqi ancaq ondan ibarətdir ki, bütün başqa əmtəələrə bilavasitə mübadilə olunmaq forması, yaxud ümumi ekvivalent forma indi ictimai adət gücünə qızıl əmtəənin spesifik natural forması ilə qəti surətdə qovuşmuşdur.

Qızıl ancaq ona görə başqa əmtəələrin qarşısına pul kimi çıxır ki, o əvvəlcə onların qarşısına əmtəə kimi çıxmışdı. Bütün başqa əmtəələr kimi, qızıl həm ekvivalent – tək mübadilə hallarında tək ekvivalent olmuş, həm də başqa ekvivalent əmtəələrlə yanaşı xüsusi ekvivalent vəzifəsi daşımışdır. Tədricən qızıl az-çox geniş dairədə ümumi ekvivalent vəzifəsi daşımağa başlamışdır. Əmtəə aləminin dəyərləri ifadəsində qızıl bu mövqeyi öz inhisarı altına aldıqda dərhal dönüb pul əmtəə olur və ancaq belə bir əmtəə olduğu zamandan etibarən IV forma III formadan fərqlənməyə başlayır, başqa sözlə desək, ümumi dəyər forması pul formasına çevrilir.

Bir əmtəənin, məsələn kətanın dəyərinin artıq, pul əmtəə vəzifəsi daşıyan əmtəədə, məsələn qızılda sadə nisbi ifadəsi qiymət formasıdır. Deməli, kətanın «qiymət forması» belədir:

20 arşın kətan = 2 unsiya qızıla,

yaxud, 2 funt sterlinq iki unsiya qızılın sikkə adıdırsa, onda

20 arşın kətan = 2 funt sterlinqə.

Pul forması anlayışının çətinliyi ancaq ümumi ekvivalent formanı, deməli, ümumiyyətlə ümumi dəyər formasını, III formanı anlamaqdakı çətinlikdən ibarətdir. III forma retrospektiv surətdə II formaya, geniş dəyər formasına çevrilir, geniş dəyər formasının əsasını təşkil edən ilkin ünsür isə I formadır: 20 arşın kətan = 1 sürtuka, yaxud x miqdar A əmtəə = y miqdar B əmtəəyə. Buna görə də sadə əmtəə forması pul formasının rüşeymidir.

4. ƏMTƏƏ FETİŞİZMİ VƏ ONUN SİRRİ

İlk nəzərdə əmtəə çox sadə, ən adi bir şey kimi görünür. Onun təhlili göstərir ki, əmtəə qəribəliklərlə, metafizik incəliklər və teoloji hiylələr ilə dolu bir şeydir. Biz əmtəəni istər belə bir nöqteyi-nəzərdən tədqiq edək ki, o öz xassələri ilə insan tələbatını ödəyir, istərsə belə bir nöqteyi-nəzərdən tədqiq edək ki, o həmin xassələri insan əməyinin məhsulu kimi əldə edir, – istehlak dəyəri olmaq etibarı ilə əmtəədə müəmmalı heç bir şey yoxdur. Özlüyündə aydındır ki, insan öz fəaliyyəti ilə təbiət maddələrinin formalarını özünə faydalı istiqamətdə dəyişdirir. Məsələn, ağacdan stol düzəldərkən onun formaları dəyişilir. Bununla belə, stol yenə də ağaclığında qalır, – hisslə qavranılan adi bir şey olaraq qalır. Lakin bu stol əmtəə olan kimi hissi-fövqəlhissi bir şeyə çevrilir. O nəinki dörd ayağı üstündə yerdə durur, habelə bütün digər əmtəələr qarşısında başı üstə də durur və onun bu taxta kəlləsi elə qəribəliklər doğurur ki, stol öz təşəbbüsü ilə ortalığa atılıb oynamağa başlasaydı, bu qədər təəccüblü olmazdı²⁹.

Beləliklə, əmtəənin mistik xarakteri onun istehlak dəyərindən doğmur. Onun bu xarakteri dəyərə verilən təriflərin məzmunundan da doğmur. Əvvələn, ona görə ki, faydalı əməyin, yaxud məhsuldar fəaliyyətin ayrı-ayrı növləri nə qədər müxtəlif olsa da, fizioloji cəhətdən bunlar insan orqanizminin funksiyalarıdır və bu funksiyalardan hər biri, onun məzmunu və forması necə olursa-olsun, əslində insan beyninin, əsəblərinin, əzələlərinin, hiss üzvlərinin və i.a. məsrəfidir. İkincisi, dəyər kəmiyyətinin müəyyən edilməsinin əsasını təşkil edən şey, məhz belə məsrəflərin müddəti, yaxud əməyin miqdarı əməyin keyfiyyətindən tamamilə aydın surətdə fərqlənir. Hər bir cəmiyyətdə yaşayış vasitələri istehsalına sərf edilən iş vaxtı, müxtəlif inkişaf pillələrində eyni dərəcədə olmasa da, hər halda insanları maraqlandırmalı idi³⁰. Nəhayət, bir halda ki, insanlar hər necə olsa da bir-biri üçün işləyirlər, bununla da onların əməyi ictimai forma alır.

Beləliklə, bəs əmək məhsulu əmtəə forması aldıqda onun dərhal müəmmalı xarakteri haradan doğur? Yəqin ki, bu formanın özündən. İnsan əməyinin müxtəlif növlərinin bərabərliyi əmək məhsullarının eyni dəyər predmetliyi kimi bir şey forması alır; insan iş qüvvəsi məsrəflərinin bu qüvvənin sərf edildiyi müddətlə ölçülməsi əmək məhsullarının dəyər kəmiyyəti formasını alır; nəhayət, istehsalçılar arasında olan və onların əməyinin ictimai xassələrini aşkara çıxaran münasibətlər əmək məhsullarının ictimai münasibəti formasını alır.

Deməli, əmtəə formasının əsrarəngizliyi sadəcə bundan ibarətdir: o elə bir güzgüdür ki, insanların öz əməyinin ictimai xarakterini onlara əmək məhsullarının öz şey xarakteri kimi, həmin şeylərin fitrətən malik olduğu ictimai xassələr kimi əks etdirir; buna görə məcmu əməyə istehsalçıların ictimai münasibəti də onlara şeylərin istehsalçılardan xaricdə olan ictimai münasibəti kimi görüşür. Belə bir quid pro quo [birinin yerinə başqasının meydana çıxması] nəticəsində əmək məhsulları əmtəə olur, hissi-fövqəlhissi şey, yaxud ictimai şey olur. Məsələn, bir şeyin işıq vasitəsi ilə göz əsəbinə təsiri göz əsəbinin özünün subyektiv qıcıqlanması kimi deyil, gözdən xaricdə olan şeyin obyektiv forması kimi qavranılır. Lakin gözlə qavradığımız zaman doğrudan da bir şey, xarici cisim işığı başqa bir şeyə, gözə salır. Bu, fiziki şeylər arasında olan fiziki münasibətdir. Halbuki əmtəə forması və əmək məhsulları dəyərlərinin bu formanı ifadə edən nisbəti şeylərin fiziki təbiətinə və onların bu təbiətindən doğan münasibətlərinə əsla bənzəməz. Bu ancaq insanların özlərinin müəyyən ictimai münasibətidir və onların nəzərində şeylər arasında münasibət kimi fantastik bir forma alır. Buna bir təşbih tapmaq üçün biz din aləminin dumanlı sahələrinə əl atmalı olardıq. Burada insan beyninin məhsulları öz həyatı olan, insanlarla və bir-biri ilə müəyyən münasibətlərə girən müstəqil vücudlar kimi təsəvvür olunur. İnsan əlinin məhsulları da əmtəə aləmində belə olur. Bunu mən fetişizm adlandırıram in, bu da əmtəə olaraq istehsal edilən əmək məhsullarına xasdır və, deməli, əmtəə istehsalından ayrılmazdır.

Yuxarıdakı təhlilin göstərdiyi kimi, əmtəə aləminin bu fetişlik xarakteri əmtəə istehsal edən əməyin spesifik ictimai xarakterindən irəli gəlir.

İstehlak şeyləri ümumiyyətlə ancaq ona görə əmtəə olur ki, bunlar bir-birindən asılı olmayan xüsusi işlərin məhsullarıdır. Bu xüsusi işlərin kompleksi cəmiyyətin məcmu əməyini təşkil edir. İstehsalçılar ancaq öz əməyinin məhsullarını mübadilə etmək yolu ilə ictimai təmasa girdiklərinə görə, onların xüsusi işlərinin spesifik ictimai xarakteri də ancaq bu mübadilə çərçivəsində təzahür edir. Başqa sözlə desək, xüsusi işlər əslində məcmu ictimai əməyin tərkib hissələri kimi icra olunur, həm də ancaq, əmək məhsulları arasında, onların vasitəsi ilə də istehsalçıların öz arasında mübadilənin yaratdığı münasibətlər sayəsində icra olunur. Buna görə də istehsalçıların öz xüsusi işləri arasındakı ictimai münasibətlər əslində nədirsə məhz o cür görünür, yəni insanların əməyində onların bilavasitə ictimai münasibətləri kimi deyil, əksinə, insanlar arasında olan şey münasibətləri və şeylər arasında olan ictimai münasibətlər kimi görünür.

Əmək məhsulları yalnız mübadilə çərçivəsində olarkən müxtəlifliyi hisslərlə qavranılan istehlak predmetliklərindən kənarda ictimai cəhətcə bərabər dəyər predmetliyi əldə edir. Əmək məhsulu praktikada ancaq o halda faydalı şeylə dəyərə malik şeyə belə ayrılır ki, mübadilə artıq kifayət qədər yayılmış olsun və faydalı şeylərin xüsusi olaraq mübadilə üçün istehsal edildiyi dərəcədə əhəmiyyət qazanmış olsun, buna görə də şeylərin dəyər xarakteri onlar hələ istehsal edilərkən nəzərə alınsın. Bu zamandan etibarən istehsalçıların xüsusi işləri həqiqətən ikili ictimai xarakter alır. Bir tərəfdən, bunlar faydalı əməyin müəyyən növləri olmaq etibarı ilə müəyyən ictimai tələbatı ödəməli və, beləliklə, məcmu əməyin tərkib hissələri olmaq, təbii surətdə inkişaf etmiş ictimai əmək bölgüsü sisteminin tərkib hissələri olmaq vəzifəsini doğrultmalıdır. Digər tərəfdən, bunlar ancaq öz istehsalçılarının müxtəlif tələbatını ödəyir, çünki faydalı xüsusi əməyin hər bir ayrıca növü faydalı xüsusi əməyin hər hansı başqa növünə mübadilə edilə bilər və, deməli, bir-birinə təndir. Bir-birindən toto coelo [hər cəhətdən] fərqli olan əmək növlərinin bərabərliyi ancaq, onların həqiqi bərabərsizliyindən sərf-nəzər etməkdən, onları insan iş qüvvəsi məsrəfləri, abstrakt insan əməyi olmaq etibarı ilə hamısının malik olduğu ümumi xarakterə müncər etməkdən ibarət ola bilər. Lakin xüsusi istehsalçıların beyni onların xüsusi işlərinin bu ikili ictimai xarakterini ancaq, əməli məişətdə, məhsullar mübadiləsində meydana çıxdığı formalarda əks etdirir: deməli, onların xüsusi işlərinin ictimai faydalı xarakterini belə bir formada əks etdirir ki, əmək məhsulu faydalı olmalıdır, lakin istehsalçının özü üçün deyil, başqa adamlar üçün faydalı olmalıdır; müxtəlif əmək növləri arasındakı bərabərliyin ictimai xarakterini belə bir formada əks etdirir ki, maddi cəhətdən müxtəlif olan bu şeylər, əmək məhsulları dəyərdir.

Deməli, (insanların öz əmək məhsullarını bir-biri ilə bir dəyər kimi müqayisə etmələrinin səbəbi heç də bu deyildir ki, onlar üçün həmin şeylər ancaq yekcins insan əməyinin şey pərdəsidir. Əksinə. İnsanlar mübadilə zamanı özlərinin müxtəlif məhsullarını dəyər kimi bir-birinə bərabər tutarkən özlərinin müxtəlif əmək növlərini bir-birinə insan əməyi kimi bərabər tuturlar. Onlar bunu düşünmürlər, lakin belə edirlər³¹. Beləliklə, dəyərin alnında onun nə olduğu yazılmamışdır. Bundan əlavə: dəyər hər bir əmək məhsulunu ictimai heroqlifə çevirir. Sonralar adamlar bu heroqlifin mənasını başa düşməyə, öz ictimai məhsulunun sirrini açmağa çalışırlar, çünki, məsələn, dil insanların ictimai məhsulu olduğu kimi, istehlak şeylərinə dəyər tərifi vermək də insanların eyni dərəcədə ictimai məhsuludur. Sonralar elm kəşf etdi ki, əmək məhsulları dəyər olduğuna görə, bunlar öz istehsalına sərf olunmuş insan əməyinin ancaq şey şəklində ifadəsidir; bu kəşf bəşəriyyətin inkişaf tarixində bir dövr təşkil edir, lakin əməyin ictimai xarakterinin şey şəklində görünməsini əsla aradan qaldırmır. Ancaq müəyyən bir xüsusi istehsal forması haqqında, əmtəə istehsalı haqqında demək olar ki, bir-birindən asılı olmayan xüsusi işlərin spesifik ictimai xarakteri bunların ümumiyyətlə insan əməyi olmaq etibarı ilə bir-birinə bərabər olmasından ibarətdir və o, əmək məhsullarının dəyər xarakteri daşıması kimi bir forma alır. Halbuki əmtəə istehsalı münasibətlərinin əhatə etdiyi insanlara əmtəə istehsalının bu spesifik xüsusiyyətləri – istər həmin kəşfdən əvvəl, istərsə ondan sonra – ümumi əhəmiyyətə malik bir şey kimi görünür, bu da ona bənzər ki, elmin havanı əsas ünsürlərinə parçaladığına baxmayaraq, havanın xassələri – onun fiziki cismani forması – mövcud olmaqda davam edir.

Öz məhsullarını mübadilə edən şəxsləri əməli olaraq hər şeydən əvvəl belə bir sual maraqlandırır: öz məhsulunun müqabilində nə qədər özgə məhsulu almaq olar, yəni məhsullar bir-biri ilə hansı proporsiyalarda mübadilə olunur? Bu proporsiyalar müəyyən sabitliyə çatdıqda və adi bir hal aldıqda, adama elə gəlir ki, guya bunlar əmək məhsullarının öz təbiəti ilə bağlıdır. Məsələn, bir ton dəmirlə iki unsiya qızılın dəyərinin bərabərliyi dəmirlə qızılın fiziki və kimyəvi xassələrinin fərqinə baxmayaraq, bir funt qızıl ilə bir funt dəmirin çəkisinin bərabər olması faktı kimi qavranılır. Həqiqətdə isə əmək məhsullarının dəyər olmaq xarakteri ancaq, bunların müəyyən kəmiyyətli dəyər kimi təzahür etməsi yolu ilə bərqərar olur. Dəyər kəmiyyətləri, öz məhsullarını mübadilə edən şəxslərin arzusundan, uzaqgörənliyindən və fəaliyyətindən asılı olmayaraq, arası kəsilmədən dəyişilir. Bu şəxslərin nəzərində onların öz ictimai hərəkəti şeylərin hərəkəti formasını alır və onlar bu hərəkətə nəzarət etmək əvəzinə özləri bunun nəzarəti altında olurlar. Ancaq tamamilə inkişaf etmiş əmtəə istehsalı şəraitində təcrübənin özündən belə bir elmi anlayış meydana gələ bilər ki, bir-birindən asılı olmadan icra edilən, lakin təbii surətdə yetişmiş ictimai əmək bölgüsünün halqaları olaraq bir-biri ilə hərtərəfli bağlı olan ayrı-ayrı xüsusi işlər daim öz ictimai mütənasib ölçüsünə müncər edilir. Bu elmi anlayışın meydana gəlməsi üçün ona görə tamamilə inkişaf etmiş əmtəə istehsalı lazımdır ki, məhsulların istehsalı üçün lazım olan ictimai zəruri iş vaxtı xüsusi işlərin məhsulları arasında olan təsadüfi və daim dəyişilən mübadilə nisbətləri vasitəsi ilə tənzimedici təbii qanun olaraq yalnız zorakılıqla özünə yol açır, həm də birisinin başına ev uçarkən cazibə qanunu necə fəaliyyət göstərirsə, həmin qanun da bu cür fəaliyyət göstərir³². Buna görə də dəyər kəmiyyətinin iş vaxtı ilə müəyyən edilməsi nisbi əmtəə dəyərlərinin gözlə görünən hərəkəti altında gizlənən bir sirrdir. Bu sirrin açılması əmək məhsullarının dəyər kəmiyyətinin guya tamamilə təsadüfi olaraq müəyyən edilməsi kimi bir illüziyanı aradan qaldırır, lakin dəyər kəmiyyətinin müəyyən edilməsinin şey formasını əsla aradan qaldırmır.

İnsan həyatının formaları haqqındakı düşüncə və, deməli bu formaların elmi təhlili ümumiyyətlə həmin formaların həqiqi inkişafına əks bir yol seçir. Bu düşüncə post festum [sonradan] başlanır, yəni inkişaf prosesinin hazır nəticələrini əsas götürür. İnsanlar əmək məhsulları üzərinə əmtəə damğası vuran və buna görə də əmtəə tədavülü üçün zəmin olan formaların tarixi xarakteri barəsində deyil – bu formalar onların nəzərində, əksinə, artıq qəti bir xarakter almış olur, – ancaq məzmunu barəsində düşünməyə ilk dəfə təşəbbüs etməzdən əvvəl həmin formalar artıq ictimai həyatın təbii formaları kimi bir sabitlik almış olur. Beləliklə, yalnız əmtəə qiymətlərinin təhlili dəyər kəmiyyətini müəyyən etməyə gətirib çıxarmış və əmtəələrin ancaq ümumi pul ifadəsi bunların dəyər olmaq xarakterini göstərməyə imkan vermişdir. Lakin əmtəə aləminin məhz bu mükəmməl forması – onun pul forması – xüsusi işçilərin ictimai münasibətlərini tam saflığı ilə aşkara çıxarmaq əvəzində xüsusi işlərin ictimai xarakterini və, deməli, xüsusi işçilərin ictimai münasibətlərini şeylər arxasında gizlədir. Mən deyəndə ki, sürtukun, çəkmənin və sairənin kətana münasibəti abstrakt insan əməyinin ümumi təcəssümünə olan münasibət kimidir – bu ifadənin mənasızlığı dərhal nəzərə çarpır. Lakin sürtuk, çəkmə və s. istehsalçıları bu əmtəələri ümumi ekvivalent olmaq etibarı ilə kətanla və ya – heç bir fərqi yoxdur – qızıl və gümüşlə müqayisə etdikdə, onların xüsusi işlərinin məcmu ictimai əməyə münasibəti onlara məhz bu mənasız formada görünür.

Burjua iqtisadının kateqoriyaları da məhz bu cür formalardan ibarətdir. Bunlar tarixən müəyyən olan məlum ictimai istehsal üsulu – əmtəə istehsalı şəraitindəki istehsal münasibətləri üçün ictimai əhəmiyyətə malik və, deməli, obyektiv təfəkkür formalarıdır. Buna görə də biz başqa istehsal formalarına keçdikdə, əmtəə aləminin bütün mistikliyi, əmtəə istehsalının hökm sürdüyü şəraitdə əmək məhsullarını duman kimi bürüyən bütün möcüzə və xülyalar, – bunların hamısı dərhal aradan qalxır.

Siyasi iqtisad robinzonadaları sevdiyinə görə³³, hər şeydən əvvəl, Robinzonu öz adasında təsəvvür edək. O öz adətləri cəhətdən nə qədər təvazökar olsa da, hər halda müxtəlif tələbatı ödəməli və buna görə də cürbəcür faydalı işlər görməlidir: alətlər düzəltməli, mebel hazırlamalı, vəhşi dəvəni əhliləşdirməli, balıq tutmalı, ovla məşğul olmalıdır və i. a. Biz ibadət və s. haqqında hələ danışmırıq, çünki bizim Robinzon bundan zövq alır və bu qəbil işləri istirahət hesab edir. Öz məhsuldar vəzifələrinin müxtəlifliyinə baxmayaraq o bilir ki, bunların hamısı ancaq eyni bir Robinzonun fəaliyyətinin müxtəlif formalarıdır, deməli, insan əməyinin ancaq müxtəlif növləridir. Zərurət üzündən o, öz iş vaxtını müxtəlif vəzifələr arasında dürüst bölüşdürməlidir. Onun məcmu fəaliyyətində bu və ya başqa bir vəzifənin çox və ya az yer tutacağı müəyyən faydalı nəticəni əldə etmək üçün onun çox və ya azmı çətinliyi aradan qaldırmalı olacağından asılıdır. Təcrübə ona bunu öyrədir və batan gəmidən saat, mühasibat dəftəri, mürəkkəb və qələmi xilas etmiş bizim Robinzon, əsil bir ingilis kimi, dərhal öz haqq-hesabını aparmağa başlayır. Onun avadanlıq siyahısına əlində olan istehlak şeyləri, bunları istehsal etmək üçün lazım gələn müxtəlif əməliyyat daxildir, nəhayət, orada bu müxtəlif məhsulların müəyyən miqdarını hazırlamaq üçün orta hesabla sərf ediləcək iş vaxtı göstərilmişdir. Robinzonla onun özünün hazırladığı sərvəti təşkil edən şeylər arasındakı bütün münasibətlər o qədər sadə və şəffafdır ki, bunu hətta c-b Maks Virt beynini o qədər də yormadan dərk edə bilərdi. Bununla belə, həmin münasibətlərdə dəyərin artıq bütün mühüm tərifləri vardır.

Lakin Robinzonun işıqlı adasını tərk edib Avropanın orta əsrlərdəki qaranlıq dövrünə keçək. Bizim bu müstəqil adamın əvəzinə burada hamısı asılı olan adamlar: təhkimlilər və feodallar, vassallar və süzerenlər, camaat və keşişlər olduğunu görürük. Burada istər maddi istehsaldakı ictimai münasibətlər, istərsə həmin istehsala əsaslanan həyat sahələri şəxsi asılılıqla bağlıdır. Lakin bu cəmiyyətin əsasını məhz şəxsi asılılıq münasibətləri təşkil etdiyinə görə, əmək və məhsullar öz real varlığından fərqli bir fantastik forma almalı olmur. Bunlar ictimai dövrana natural xidmətlər və natural mükəlləfiyyətlər kimi daxil olur. Burada əməyin bilavasitə ictimai formasını heç də əmtəə istehsalı əsasında qurulan cəmiyyətdəki kimi əməyin ümumiliyi deyil, onun natural forması, onun xüsusiyyəti təşkil edir. Əmtəə istehsal edən əmək kimi, biyar əməyi də vaxtla ölçülür, lakin hər bir təhkimli bilir ki, öz ağası üçün işləyərkən öz şəxsi iş qüvvəsinin müəyyən qədərini sərf edir. Onun keşişə verməli olduğu əşər keşişdən aldığı xeyir-duadan müqayisə edilməz qədər aydın bir şeydir. Beləliklə, orta əsrlərdə insanlar bir-biri ilə qarşılaşdıqda onların üzündəki xarakterik maskalar hər necə qiymətləndirilsə də, insanların öz əməyində onların ictimai münasibətləri hər halda burada şeylərin, əmək məhsullarının ictimai münasibətləri cildinə girməyib məhz insanların öz şəxsi münasibətləri kimi meydana çıxır.

Ümumi əməyi, yəni bilavasitə ictimailəşmiş əməyi tədqiq etmək üçün bu əməyin bütün mədəni xalqların tarixi başlanarkən təsadüf etdiyimiz ibtidai formasına qayıtmağımıza ehtiyac yoxdur. Öz istehlakı üçün taxıl, mal-qara, iplik, kətan, geyim şeyləri və i. a. istehsal edən kəndli ailəsinin patriarxal kənd istehsalı bizə daha yaxın bir misal verir. Bu müxtəlif şeylər həmin ailəyə öz ailə əməyinin müxtəlif məhsulları kimi qarşı durur, lakin bu şeylər bir-birinə əmtəə kimi qarşı durmur. Bu məhsulları yaradan müxtəlif işlər: tarlanın becərilməsi, mal-qaraya baxılması, əyiricilik, toxuculuq, dərzilik və i. a. öz natural formasında olan ictimai funksiyalardır, çünki bunlar, əmtəə istehsalında olduğu kimi, təbii surətdə meydana gəlmiş öz əmək bölgüsü olan ailənin daşıdığı funksiyalardır. Cins və yaş fərqləri, habelə ilin fəsillərinə görə təbii əmək şəraitinin dəyişilməsi ailə üzvləri arasında əmək bölgüsünü və ayrılıqda hər bir ailə üzvünün iş vaxtını tənzim edir. Lakin fərdi iş qüvvələrinin vaxtla ölçülən məsrəfi burada artıq lap əvvəldən həmin işlərin özünün ictimai tərifi kimi meydana çıxır, çünki burada fərdi iş qüvvələri lap əvvəldən ailənin məcmu iş qüvvəsinin ancaq orqanları kimi fəaliyyət göstərir.

Nəhayət, müxtəliflik xatirinə, ümumi istehsal vasitələri ilə işləyən və planauyğun surətdə [zelbstbewusst] öz fərdi iş qüvvələrini bir ictimai iş qüvvəsi kimi sərf edən sərbəst insanlar ittifaqını təsəvvürə gətirək. Robinzon əməyinin bütün tərifləri burada təkrar olunur, lakin fərdi miqyasda deyil, ictimai miqyasda təkrar olunur. Robinzon əməyinin bütün məhsulları ancaq onun şəxsi məhsulu idi və, deməli, onun özü üçün bilavasitə istehlak şeyləri idi. Sərbəst insanlar ittifaqının bütün əmək məhsulu ictimai məhsuldur. Bu məhsulun bir hissəsi yenidən istehsal vasitələri xidməti görür. Həmin hissə ictimai məhsul olaraq qalır. Lakin digər hissə ittifaq üzvləri tərəfindən yaşayış vasitələri kimi istehlak olunur. Buna görə də həmin hissə onların arasında bolüşdürülməlidir. Bu bölüşdürmənin üsulu ictimai istehsal orqanizminin öz xarakterinə və istehalçıların tarixi inkişaf pilləsinə uyğun olaraq dəyişiləcəkdir. Yalnız əmtəə istehsalı ilə müqayisə üçün fərz edək ki, yaşayış vasitələrində hər bir istehsalçının payı onun iş vaxtı ilə müəyyən edilir. Bu şəraitdə iş vaxtı iki cür rol oynayardı. Onun ictimai-planauyğun surətdə bölüşdürülməsi müxtəlif əmək funksiyaları ilə müxtəlif tələbat arasında lazımi nisbət yaradır. Digər tərəfdən, iş vaxtı eyni zamanda məcmu əməkdə və, deməli, bütün məhsulun fərdi surətdə istehlak edilən hissəsində istehsalçıların fərdi iştirakı üçün bir ölçüdür. Burada insanların öz əməyinə və öz əmək məhsullarına olan ictimai münasibətləri həm istehsalda, həm də bölgüdə son dərəcə aydındır.

Əmtəə istehsalçıları cəmiyyətinin ümumi ictimai istehsal münasibəti ondan ibarətdir ki, burada istehsalçılar öz əmək məhsullarına əmtəə kimi, deməli, dəyər kimi yanaşırlar və bu şey formasında onların xüsusi işləri bir-birinə bərabər insan əməyi nisbətində olur; belə bir cəmiyyət üçün ən münasib din forması abstrakt insanı təqdis edən xristianlıqdır, xüsusən onun protestantlıq, deizm və i. a. kimi burjua növləridir. Qədim Asiya, antik və i. a. istehsal üsulları şəraitində məhsulun əmtəəyə çevrilməsi və, deməli, insanların əmtəə istehsalçısı kimi varlığı tabe rol oynayır, lakin icma yaşayış tərzinin dağılması daha çox dərinləşdikcə, bu rol daha əhəmiyyətli olur. Əsil tacir xalqlar Epikur allahları kimi ancaq qədim dünyanın aləmlərarası fəzalarında və ya polyak cəmiyyətinin məsamələrindəki yəhudilər kimi yaşayırlar. Bu qədim ictimai istehsal orqanizmləri burjua ictimai istehsal orqanizminə nisbətən müqayisə edilməyəcək dərəcədə sadə və aydındır, lakin bunlar ya başqa adamlarla hələ təbii-qəbilə əlaqələri göbəyindən ayrılmamış olan fərdi insanın yetkin olmamasına, ya da bilavasitə ağalıq və tabelik münasibətlərinə əsaslanır. Bunları yaşadan şərt əməyin məhsuldar qüvvələrinin aşağı inkişaf pilləsində olmasından və müvafiq surətdə insanlar arasındakı münasibətlərin həyatın maddi istehsal prosesi çərçivəsi ilə məhdud olmasından, deməli, onların bir-birinə və təbiətə olan bütün münasibətlərinin məhdudluğundan ibarətdir. Bu gerçək məhdudluq təbiəti ilahiləşdirən qədim dinlərdə və xalq etiqadlarında ideal surətdə əks olunur. Gerçək aləmin dini inikası ümumiyyətlə ancaq o zaman aradan qalxa bilər ki, insanların gündəlik əməli həyat münasibətləri onların bir-biri ilə və təbiətlə aydın və ağla uyğun əlaqələrində ifadə olunsun. İctimai həyat prosesinin, yəni maddi istehsal prosesinin quruluşu öz üzərindəki mistik dumanlı pərdəni ancaq o zaman atacaqdır ki, bu quruluş insanların sərbəst ictimai ittifaqının məhsulu olsun və onların şüurlu planauyğun nəzarəti altında olsun. Lakin bundan ötrü cəmiyyətin müəyyən maddi əsası və ya bir sıra müəyyən maddi həyat şəraiti lazımdır ki, bu da uzun sürən və əzablı bir inkişaf prosesinin təbii surətdə yetişən məhsuludur.

– Doğrudur siyasi iqtisad dəyəri və dəyər kəmiyyətini – kifayət qədər olmasa da – təhlil etmiş³⁴ və bu formalarda gizlənən məzmunu aşkar çıxarmışdır! Lakin siyasi iqtisad bircə dəfə də belə bir sual verməmişdir ki, nəyə görə bu (məzmun belə bir forma alır, başqa sözlə desək – nəyə görə əmək dəyərdə ifadə olunur, əməyin ölçüsü olmaq etibarı ilə onun sərf olunduğu müddət isə əmək məhsulunun dəyər kəmiyyətində³⁵? İnsanın istehsal prosesi üzərində deyil, istehsal prosesinin insanlar üzərində hakim olduğu bir ictimai formasiyaya mənsub olmaq damğası daşıyan formullar siyasi iqtisadın burjua düşüncəsinə özlüyündə aydın olan bir şey kimi, məhsuldar əmək qədər təbii və zəruri bir şey kimi görünür. Buna görə də kilsə xadimləri xristianlıqdan əvvəlki dinlərə necə xor baxırlarsa, siyasi iqtisad da burjua ictimai istehsal orqanizmindən əvvəlki ictimai istehsal orqanizmi formalarına təqribən eləcə xor baxır³⁶.

Mübadilə dəyərinin yaradılması prosesində təbiətin rolu haqqında bəzi iqtisadçıların darıxdırıcı və mənasız mübahisəsi də göstərir ki, əmtəə aləminə xas olan fetişizm, yaxud əməyin ictimai təriflərinin şey şəklində görünməsi bu iqtisadçıları nə dərəcədə çaşdırır. Mübadilə dəyəri şeyin istehsalına sərf olunmuş əməyi ifadə etmək üçün ancaq müəyyən bir ictimai üsul olduğuna görə, özlüyündə aydındır ki, təbiətin verdiyi maddə, məsələn, veksellərin məzənnəsində nə qədərdirsə, mübadilə dəyərində də bundan artıq deyildir.

Əmtəə forması burjua istehsalının ən ümumi və ən az inkişaf etmiş forması olub, bunun da nəticəsində, keçmiş dövrlərdə indiki qədər hakim və, deməli, xarakterik bir forma olmasa da, çox erkən meydana çıxdığına görə, adama elə gəlir ki, onun fetişlik xarakterini hələ nisbətən asanlıqla görmək olar. Lakin daha konkret formalarda onun hətta bu zahiri sadəliyi də aradan qalxır. Monetar sistemindəki illüziyalar haradan meydana gəlir? Ondan meydana gəlir ki, bu sistem pul olmaq etibarı ilə qızıl və gümüşün ictimai istehsal münasibətini təmsil etdiyini, lakin qəribə ictimai xassələri olan təbiət şeyləri formasında təmsil etdiyini görməmişdir. Monetar sisteminə bu qədər təkəbbürlə yanaşan müasir siyasi iqtisadı götürün: məgər o, kapitalı tədqiq etməyə, başlayan kimi onun fetişizmi dərhal tamamilə hiss edilmirmi? Torpaq rentasının cəmiyyətdən deyil, torpaqdan meydana gəlməsi haqqında fiziokratların illüziyası çoxdanmı aradan qalxmışdır?

Lakin irəliyə qaçmamaq üçün biz burada əmtəə formasının özünə aid olan daha bir misalla kifayətlənəcəyik. Əmtəələrin dili olsaydı, onlar deyərdi: bizim istehlak dəyərimiz bəlkə də insanları maraqlandırır. Biz şey olduğumuza görə, bunun bizə dəxli yoxdur. Lakin bizim maddi təbiətimizə dəxli olan ancaq dəyərdir. Bizim özümüzün bir şey-əmtəə kimi tədavül etməyimiz buna ən yaxşı sübutdur. Biz bir-birimizə ancaq mübadilə dəyərləri kimi münasibətdə oluruq. İndi dinləyib görək əmtəənin qəlbi iqtisadçının dili ilə nələr söyləyir:

«Dəyər» (mübadilə dəyəri) «şeylərin xassəsidir, sərvət» (istehlak dəyəri) «insanın xassəsidir. Bu mənada dəyər hökmən mübadilənin olmasını tələb edir, sərvət isə–yox»). «Sərvət» (istehlak dəyəri) «insanın atributudur, dəyər – əmtəənin atributudur. İnsan və ya cəmiyyət sərvətli olur; inci və ya almaz qiymətli olur… İnci və ya almaz bir inci və ya almaz olaraq dəyərə malik olur»).

İndiyədək hələ heç bir kimyaçı incidə və almazda mübadilə dəyəri kəşf etməmişdir. Lakin dərindən tənqidi düşündüklərini iddia edən və bu «kimyəvi» maddəni ixtira edən iqtisadçılar hesab edirlər ki, dəyər şeylərin özünə məxsusdur, onların istehlak dəyəri isə onların maddi xassələrindən asılı deyildir. Həmin iqtisadçıların bu əqidəsini belə qəribə bir cəhət möhkəmləndirir ki, şeylərin istehlak dəyəri insanlar üçün mübadiləsiz, yəni şeylə insan arasındakı bilavasitə münasibətdə reallaşır, halbuki dəyər ancaq mübadilədə, yəni müəyyən ictimai prosesdə reallaşa bilər. Burada sadədil Doqberini necə də xatırlamayasan ki, o, gecə gözətçisi Sikola³⁷ belə şeylər öyrədir: «gözəllik şəraitin verdiyi nemətdir, oxuyub yazmaq məharətini isə təbiət verir».

İKİNCİ FƏSİL
MÜBADİLƏ PROSESİ

Əmtəələr özləri bazara gedib bir-biri ilə mübadilə oluna bilməz. Deməli, biz onları saxlayanlara, əmtəə sahiblərinə müraciət etməliyik. Əmtəələr şeydir və buna görə də insan qarşısında acizdir. Əmtəələr öz xoşu ilə getmirsə, insan onlara zor işlədə bilər, yəni onları götürüb apara bilər³⁸. Müəyyən şeylər arasındakı münasibətlərin əmtəə münasibətləri ola bilməsi üçün əmtəə sahibləri arasındakı münasibətlər gərək elə şəxslərin münasibətlərindən ibarət olsun ki, onların bu şeylərə iradəsi çatsın: beləliklə, bir əmtəə sahibi yalnız digərinin iradəsi üzrə, deməli, onlardan hər biri yalnız onların hər ikisi üçün ümumi olan iradə tədbiri vasitəsi ilə öz əmtəəsini özgəsinə verib özgə əmtəəsinə yiyələnə bilər. Deməli, onlar bir-birini xüsusi mülkiyyətçi kimi tanımalıdırlar. Bu yuridik münasibət, – bunun da forması müqavilədir, həm də bu müqavilənin qanunla təsbit edilib-edilməməsinin fərqi yoxdur, – iradə münasibətidir, bunda da iqtisadi münasibət əks olunur. Bu yuridik münasibətin və ya iradə münasibətinin məzmununu iqtisadi münasibət özü verir³⁹. Burada şəxslər bir-biri üçün ancaq əmtəələrin nümayəndələri kimi, yəni əmtəə sahibləri kimi mövcuddurlar. Tədqiqat gedişində biz ümumiyyətlə görəcəyik ki, şəxslərin xarakterik iqtisadi maskaları ancaq iqtisadi münasibətlərin təcəssümüdür və bu şəxslər həmin münasibətlərin təmsilçiləri kimi bir birinə qarşı dururlar.

Əmtəə sahibini öz əmtəəsindən fərqləndirən məhz odur ki, əmtəə üçün hər bir başqa əmtəə cismi ancaq onun öz dəyərinin təzahür formasıdır. Anadangəlmə bərabərləşdirici və həyasız olan əmtəə nəinki öz canını, hətta öz cismini də hər bir başqa əmtəə ilə, hətta simaca Maritornesdən də eybəcər bir əmtəə ilə mübadilə etməyə həmişə hazırdır. Əmtəənin başqa əmtəə cisimlərindəki konkret xassələri qavramaq qabiliyyəti olmamasını əmtəə sahibi öz beş və daha artıq hissi ilə tamamlayır. Onun əmtəəsi onun özü üçün bilavasitə istehlak dəyərinə malik deyildir. Yoxsa o həmin əmtəəni bazara çıxarmazdı. Bu əmtəə başqaları üçün istehlak dəyərinə malikdir. Öz sahibi üçün əmtəənin bütün bilavasitə istehlak dəyəri ancaq ondan ibarətdir ki, bu əmtəə mübadilə dəyəri daşıyıcısıdır və, deməli, mübadilə vasitəsidir⁴⁰. Buna görə də əmtəə sahibi öz əmtəəsini mübadilə yolu ilə elə başqa əmtəələrə dəyişmək istəyir ki, onların istehlak dəyərinə ehtiyacı olsun. Bütün əmtəələr öz sahibləri üçün istehlak dəyəri deyildir və öz sahibi olmayanlar üçün istehlak dəyəridir. Deməli, bunlar daim əldən-ələ keçməlidir. Lakin əmtəələrin belə əldən-ələ keçməsi bunların mübadiləsidir, mübadilədə isə onların bir-birinə münasibəti dəyərlərin münasibəti kimidir və onlar bir dəyər olaraq reallaşır. Deməli, əmtəələr istehlak dəyəri kimi reallaşmaq imkanı almazdan əvvəl dəyər kimi reallaşmalıdır.

Digər tərəfdən, əmtəələr dəyər kimi reallaşa bilməzdən əvvəl onlar özlərinin istehlak dəyəri olduğunu sübut etməlidir, çünki onlara sərf olunan əmək ancaq başqaları üçün faydalı formada sərf edildikdə nəzərə alınır. Lakin bu əməyin başqaları üçün həqiqətən faydalı olub-olmadığını, bu əməyin verdiyi məhsulun hər hansı bir özgə tələbatını ödəyib-ödəmədiyini ancaq mübadilə sübut edə bilər.

Hər bir əmtəə sahibi öz əmtəəsini ancaq elə əmtəələrə mübadilə etmək istəyir ki, bunların istehlak dəyəri onun tələbatını ödəsin. Bu cəhətdən mübadilə onun üçün xalis fərdi bir prosesdir. Digər tərəfdən, o öz əmtəəsini dəyər kimi reallaşdırmaq, yəni öz əmtəəsini eyni dəyərə malik başqa əmtəə ilə dəyişdirmək istəyir, həm də onun üçün fərqi yoxdur ki, öz əmtəəsi başqa əmtəələrin sahibləri üçün istehlak dəyərinə malikdir, ya yox. Bu cəhətdən mübadilə onun üçün ümumi bir ictimai prosesdir. Lakin eyni bir proses eyni zamanda bütün əmtəə sahibləri üçün yalnız fərdi və yalnız ümumi bir ictimai proses ola bilməz.

Məsələyə bir qədər diqqətlə baxdıqda görərik ki, hər bir əmtəə sahibi üçün hər bir özgə əmtəəsi onun əmtəəsinin xüsusi ekvivalenti rolunu oynayır, buna görə də onun öz əmtəəsi bütün başqa əmtəələrin ümumi ekvivalenti rolunu oynayır. Lakin bu cəhətdən bütün əmtəə sahibləri eyni vəziyyətdə olduqlarından, heç bir əmtəə ümumi ekvivalent deyildir, buna görə əmtəələr bir-biri ilə dəyər kimi eyniləşdiriləcəyi və bir-biri ilə dəyər kəmiyyətləri kimi müqayisə ediləcəyi ümumi nisbi dəyər formasına da malik deyildirlər. Beləliklə, əmtəələr bir-birinin qarşısına ümumiyyətlə əmtəə kimi deyil, ancaq məhsul kimi, yaxud istehlak dəyəri kimi çıxırlar.

Bizim əmtəə sahibləri bu çətin vəziyyətdə Faust kimi düşünürlər: «Əvvəl iş idi». Həm də onlar hələ düşünməyə başlamazdan qabaq iş görürdülər. Əmtəə təbiətinin qanunları əmtəə sahiblərinin təbii instinktində təzahür edir. Onlar öz əmtəələrini bir-birinə dəyər kimi, deməli, əmtəə kimi ancaq o halda bərabərləşdirə bilərlər ki, bunları müəyyən bir başqa əmtəə ilə müqayisə etsinlər, bunları həmin əmtəəyə ümumi ekvivalent kimi qarşı qoysunlar. Bunu əmtəənin təhlili göstərdi. Lakin ancaq ictimai hərəkət müəyyən əmtəəni ümumi ekvivalentə çevirə bilər. Buna görə də bütün başqa əmtəələrin ictimai hərəkəti müəyyən bir əmtəəni ayırır, bütün əmtəələr isə öz dəyərini onda ifadə edir. Bununla da həmin əmtəənin natural forması ictimai cəhətdən tanınan ekvivalent forma olur. Ümumi ekvivalent funksiyası göstərilən ictimai proses sayəsində həmin ayrılmış əmtəənin spesifik ictimai funksiyası olur. Bu əmtəə dönüb pul olur.

«Onların fikri birdir və öz qüvvət və hakimiyyətini yırtıcıya verəcəklər». «Bu nişana, yaxud vəhşi heyvan adına, ya da onun adının sayına malik olan şəxsdən başqa heç kəs nə ala biləcək, nə də sata biləcəkdir» (Apokalipsis).

Pul kristalı mübadilə prosesinin zəruri məhsuludur, burada müxtəlif əmək məhsulları felən bir-birinə bərabər tutulur və bununla da felən əmtəəyə çevrilir. Mübadilənin genişlənib dərinləşdiyi tarixi proses əmtəənin təbiətində istehlak dəyəri ilə dəyər arasında qalıb mürgüləyən əksliyi inkişaf etdirir. Dövriyyə üçün bu əksliyin xarici ifadəsini vermək tələbatı əmtəə dəyərinin müstəqil formasının meydana çıxmasına doğru aparır və bu tələbat o vaxta qədər davam edir ki, əmtəənin iki yerə bölünüb əmtəə və pul əmələ gətirməsi yolu ilə məsələ tamamilə həll edilmiş olsun. Deməli, əmək məhsulları əmtəəyə çevrildikcə, əmtəə də pula çevrilir⁴¹.

Bilavasitə məhsul mübadiləsi, bir tərəfdən, sadə dəyər ifadəsi formasına malikdir, digər tərəfdən isə hələ buna malik deyildir. Gördüyümüz kimi, bu forma belədir: x miqdar A əmtəə = y miqdar B əmtəəyə. Bilavasitə məhsul mübadiləsi forması isə belədir: x miqdar A istehlak şeyi = y miqdar B istehlak şeyinə⁴². Burada A şey ilə B şey mübadiləyə qədər əmtəə deyildir, bunlar ancaq mübadilə sayəsində əmtəə olur. İstehlak şeyinin dönüb potensial mübadilə dəyəri olması üçün lazım gələn birinci ilkin şərt ondan ibarətdir ki, bu istehlak şeyi qeyri-istehlak dəyəri kimi mövcuddur, öz sahibinin bilavasitə tələbatından artıq miqdarda olur. Şeylər özlüyündə insandan xaricdədir və buna görə də özgəninkiləşdirilə bilər. Bu özgəninkiləşdirmənin qarşılıqlı olması üçün insanlar yalnız dinməzcə bir-birinin qarşısına bu özgəninkiləşdirilən şeylərin xüsusi mülkiyyətçisi kimi, buna görə də həmçinin bir-birindən asılı olmayan şəxslər kimi çıxmalıdırlar. Lakin istər patriarxal ailə, istər qədim hind icması, istərsə inklər dövləti və i. a. olsun, təbii surətdə meydana gələn icmanın üzvləri arasında bu cür qarşılıqlı özgəninkilik münasibəti yoxdur. Əmtəə mübadiləsi icma qurtardığı yerdən, icmanın başqa icmalarla və ya başqa icmaların üzvləri ilə təmas etdiyi yerdən başlanır. Lakin şeylər zahiri münasibətlərdə əmtəəyə çevrildikdə, əks təsir yolu ilə icma daxilində də bunlar əmtəə olur. Bunların miqdarca mübadilə nisbəti əvvəllər tamamilə təsadüfidir. Bunlar ancaq ona görə mübadiləyə daxil olur ki, sahibləri bunları qarşılıqlı surətdə bir-birinə verib dəyişmək istəyirlər. Bu zaman özgəsinin istehlak şeylərinə olan tələbat yavaş-yavaş möhkəmləşir. Mübadilə daim təkrar olunmaq sayəsində müntəzəm bir ictimai proses olur. Buna görə də zaman keçdikcə əmək məhsullarının heç olmazsa bir hissəsi qəsdən mübadilə ehtiyacları üçün istehsal olunmağa başlayır. Bu vaxtdan etibarən, bir tərəfdən, şeyin bilavasitə istehlak üçün faydalılığı ilə onun mübadilə üçün faydalılığı arasındakı fərq sabitləşir. Onun istehlak dəyəri onun mübadilə dəyərindən ayrılır. Digər tərəfdən, şeylərin mübadiləsindəki miqdar nisbəti onların öz istehsalından asılı bir hal alır. Vərdiş sayəsində bunlar dəyər kəmiyyətləri kimi təsbit olunur.

Bilavasitə məhsul mübadiləsində hər bir əmtəə öz sahibi üçün bilavasitə mübadilə vasitəsidir və onun sahibi olmayan üçün ekvivalentdir, – lakin ancaq o zaman ekvivalentdir ki, bu əmtəə onun sahibi olmayan üçün istehlak dəyəri olsun. Deməli, mübadilə edilən şey hələ öz istehlak dəyərindən, yaxud mübadilə edən şəxslərin fərdi tələbatından asılı olmayan heç bir dəyər forması almır. Lakin mübadilə prosesinə daxil olan əmtəələrin sayı və müxtəlifliyi artdıqca, belə bir formanın da zəruriliyi getdikcə daha çox inkişaf edir. Məsələ onu həll etmək vasitələri ilə bir zamanda meydana çıxır. Əmtəə sahiblərinin öz məmulatını müxtəlif başqa məmulata mübadilə etdikləri və bunları bir-birinə bərabərləşdirdikləri əmtəələr dövriyyəsi heç vaxt elə baş verə bilməz ki, bu zaman müxtəlif əmtəə sahiblərinin müxtəlif əmtəələri öz dövriyyələri çərçivəsində eyni bir üçüncü əmtəəyə mübadilə olunmasın və bir dəyər kimi ona bərabər tutulmasın. Belə bir üçüncü əmtəə müxtəlif başqa əmtəələr üçün ekvivalent olub, məhdud çərçivədə olsa da, bilavasitə ümumi və ya ictimai ekvivalent forması kəsb edir. Bu ümumi ekvivalent forması onu doğuran ani ictimai təmasla birlikdə meydana gəlir və yox olur. Bu forma növbə ilə və ani surətdə gah bir əmtəənin, gah da başqa əmtəənin nəsibi olur. Lakin əmtəə mübadiləsi inkişaf etdikcə, bu forma ancaq müəyyən əmtəə növləri ilə möhkəm birləşib qalır, yaxud kristallaşıb pul forması alır. Ümumi ekvivalent formasının məhz hansı əmtəə növü ilə birləşməsi əvvəllər təsadüfi olur. Lakin burada ümumiyyətlə və bütünlükdə iki cəhət həlledici rol oynayır. Pul forması ya mübadilə yolu ilə kənardan alınan və həqiqətən yerli məhsulların mübadilə dəyərinin təbii surətdə meydana gəlmiş təzahür formasını təmsil edən ən mühüm şeylərlə, ya da özgəninkiləşdirilən yerli əmlakın başlıca ünsürü olan bir istehlak şeyi ilə, məsələn, mal-qara ilə birləşib qalır. Pul forması birinci olaraq köçəri xalqlar içərisində inkişaf edir, çünki onların bütün əmlakı mütəhərrik formadadır, deməli, bilavasitə özgəninkiləşdirilən formadadır və onların həyat tərzi daim onları başqa icmalarla təmasa gətirir və bununla da məhsul mübadiləsinə sövq edir. İnsanlar çox zaman qulun şəxsində adamın özünü ilkin pul materialına çevirmişlər, amma torpağı heç zaman bu materiala çevirməmişlər. Belə bir ideya ancaq artıq inkişaf etmiş burjua cəmiyyətində meydana gələ bilərdi. Bu ideya ancaq XVII əsrin son qərinəsində meydana gəlmiş, bunu milli miqyasda həyata keçirməyə isə ilk dəfə yüz il sonra, Fransa burjua inqilabı zamanı təşəbbüs edilmişdir.

Əmtəə mübadiləsi öz məhdud məhəlli çərçivəsini dağıtdıqca və buna görə də əmtəə dəyəri yüksəlib ümumiyyətlə insan əməyinin maddiləşməsinə çevrildikcə, pul forması ümumi ekvivalent kimi bir ictimai funksiyanı yerinə yetirmək üçün lap öz təbiəti etibarı ilə xüsusən yararlı olan əmtəələrə, məhz nəcib metallara keçir.

«Qızıl və gümüş öz təbiətinə görə pul deyildir, amma pul öz təbiətinə görə qızıl və gümüşdür»⁴³, – bu fikri, həmin metalların təbii xassələrinin pul funksiyalarına uyğun gəlməsi sübut edir⁴⁴. Lakin hələlik biz pulun ancaq bir funksiyasını bilirik, bu da əmtəə dəyərinin təzahür forması olmaq, yaxud əmtəə dəyərləri kəmiyyətlərinin öz ictimai ifadəsini tapdığı material olmaqdır. Yalnız elə bir materiya dəyər təzahürünün adekvat forması, yaxud abstrakt əməyin və, deməli, bərabər insan əməyinin maddiləşməsi ola bilər ki, onun bütün nüsxələri eyni keyfiyyətə malik olsun. Digər tərəfdən, dəyər kəmiyyətlərinin fərqi xalis miqdar xarakteri daşıdığına görə, pul əmtəəsi xalis miqdarca fərqlənməyə qabil olmalıdır, yəni elə xassələrə malik olmalıdır ki, onu istənilən qədər xırda hissələrə bölmək və yenidən bu hissələrdən əmələ gətirmək mümkün olsun. Qızıl və gümüş öz təbiətinə görə bu xassələrə malikdir.

Pul əmtəənin istehlak dəyəri ikiləşir. Pul əmtəə bir əmtəə kimi malik olduğu xüsusi istehlak dəyərindən başqa, – məsələn, qızıldan dişə plomb qoymaq üçün istifadə edilir, zinət şeyləri hazırlamaq üçün o, xammal olur və i. a. – öz spesifik ictimai funksiyalarından irəli gələn formal istehlak dəyəri kəsb etmiş olur.

Bütün başqa əmtəələr pulun ancaq xüsusi ekvivalentləri, pul isə bunların ümumi ekvivalenti olduğuna görə, xüsusi əmtəə olan bu əmtəələrin pula münasibəti ümumi bir əmtəəyə olan münasibətdir.

Biz artıq gördük ki, pul forması ancaq bir əmtəəyə bütün qalan əmtəələrin münasibətlərinin həmin əmtəədə nəqş olunmuş inikasıdır. Deməli, pulun əmtəə olması⁴⁵ faktı ancaq o adama bir kəşf kimi görünə bilər ki, pulun hazır formasını əsas tutub pulu bu hazır şəkildə təhlil etmək istəsin. Mübadilə prosesi pula çevirdiyi əmtəəyə onun dəyərini vermir, onun ancaq spesifik dəyər formasını verir. Bu iki tərifin qarışdırılması ona gətirib çıxarır ki, qızıl və gümüşün dəyərini xəyali hesab etməyə başlayırlar⁴⁶. Pulu müəyyən funksiyalarında sadəcə pul nişanı ilə əvəz etmək mümkün olduğuna görə, buradan belə başqa bir səhv də doğmuşdur ki, pul ancaq nişandır. Digər tərəfdən, bu yanılmada belə bir cəhətin tutqun şəkildə sezildiyini görmək olar ki, şeylərin pul forması onların özü üçün onlardan kənar bir cəhətdir və bu forma arxasında gizlənən insan münasibətlərinin ancaq təzahür formasıdır. Bu mənada hər bir əmtəə ancaq bir nişan olardı, çünki dəyər olmaq etibarı ilə əmtəə ona sərf olunmuş insan əməyinin ancaq şey qabığıdır⁴⁷. Lakin müəyyən istehsal üsulu əsasında şeyləri kəsb etdiyi ictimai xassələri və ya bu istehsal üsulu əsasında əməyin ictimai təriflərinin kəsb etdiyi şey formalarını sadəcə nişan adlandırmaqla bunların insan zəkasının ixtiyarı məhsulu adlandırmış olurlar. XVIII əsr maarifçilərinin həvəslə işlətdikləri üsul belə idi, bunu tətbiq etməklə istəyirdilər ki, insan münasibətlərinin daşıdığı və meydana gəlməsini hələ izah edə bilmədikləri müəmmalı formalar üzərindən əsrarəngizlik örtüyünü, heç olmazsa müvəqqəti olaraq götürüb atsınlar.

Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, əmtəənin ekvivalent formasında onun dəyər kəmiyyəti miqdarca müəyyən deyildir. Əgər biz biliriksə ki, qızıl puldur, yəni bütün başqa əmtəələrə bilavasitə mübadilə edilə bilər, onda biz hələ heç də bilmirik ki, məsələn, 10 funt qızıl neçəyədir. Hər bir başqa əmtəə kimi, qızıl da öz dəyərinin kəmiyyətini ancaq nisbi surətdə, ancaq başqa əmtəələrdə ifadə edə bilər. Qızılın öz dəyəri onun istehsalı üçün tələb edilən iş vaxtı ilə müəyyən olunur və eyni qədər iş vaxtı hər hansı başqa əmtəənin nə qədərində kristallaşmışsa, həmin əmtəənin bu miqdarında ifadə olunur⁴⁸; Qızıl dəyərinin bu nisbi kəmiyyəti qızılın istehsal edildiyi yerdə, bilavasitə mübadilə ticarətində belə müəyyən olunur. Qızıl tədavülə pul kimi girdikdə, onun dəyəri artıq məlumdur. Əgər XVII əsrin artıq axırıncı on illərində pulun təhlili pulun əmtəə olduğunu müəyyən etmiş olsa da, bu hər halda təhlilin ancaq başlanğıcı idi. Çətinlik pulun əmtəə olduğunu başa düşməkdə deyil, əmtəənin necə və nə səbəbə pul olduğunu aşkara çıxarmaqdadır⁴⁹.

Biz gördük ki, sadə dəyər ifadəsinin özündə, yəni x miqdar A əmtəə = y miqdar B əmtəəyə ifadəsində belə bir illüziya doğur ki, başqa bir şeyin dəyər kəmiyyəti ifadə olunan şey öz ekvivalent formasına guya əmtəələrin bu münasibətindən asılı olmadan malikdir, həmin şey bu formaya özünün anadangəlmə ictimai xassəsi kimi malikdir. Biz bu illüziyanın necə möhkəmləndiyini izlədik. Ümumi ekvivalent forma müəyyən əmtəənin natural forması ilə qovuşduqda, yaxud kristallaşıb pul forması aldıqda, bu illüziya başa çatmış olur. Həm də bu zaman belə bir təəssürat oyanır ki, guya müəyyən əmtəənin pul olmasına səbəb ancaq bütün başqa əmtəələrin öz dəyərlərini onda ifadə etməsi deyil, əksinə, bu əmtəələrin öz dəyərlərini onda ifadə etməsinə səbəb onun pul olmasıdır. Vasitəçi hərəkət öz doğurduğu nəticədə yox olub gedir və onun izi qalmır. Əmtəələr özləri heç bir yardım göstərmədən, özlərindən kənarda və özləri ilə yanaşı mövcud olan əmtəə cismində öz dəyərinin hazır surətini tapır. Bu şeylər – qızıl və gümüş – yerdən çıxarıldıqları şəkildə eyni zamanda hər cür insan əməyinin bilavasitə təcəssümü olur. Pulun ecazkar xarakteri də buradan irəli gəlir. Bizim indi öyrəndiyimiz cəmiyyət quruluşunda insanların ictimai istehsal prosesindəki münasibətləri xalis atomistik münasibətlərdir. Bunun nəticəsində onların istehsal münasibətləri onların nəzarətindən və şüurlu fərdi fəaliyyətindən asılı olmayan şey xarakteri alır. Bu ən əvvəl onda təzahür edir ki, onların əmək məhsulları ümumiyyətlə əmtəə forması alır. Beləliklə, pul fetişinin sirri əmtəə fetişinin ancaq nəzərə çarpan və göz qamaşdıran sirridir.

ÜÇÜNCÜ FƏSİL
PUL, YAXUD ƏMTƏƏ TƏDAVÜLÜ

1. DƏYƏRLƏRİN ÖLÇÜSÜ

Mən bu əsərin hər yerində, sadəlik xatirinə, fərz edirəm ki, pul əmtəə ancaq qızıldır.

Qızılın birinci funksiyası ondan ibarətdir ki, əmtəə aləminə onun dəyərini ifadə etmək üçün, yəni əmtəələrin dəyərlərini keyfiyyətcə eyni olan və miqdarca müqayisə edilə bilən eyni adlı kəmiyyətlər kimi ifadə etmək üçün material versin. Beləliklə, qızıl dəyərlərin ümumi ölçüsü funksiyasını daşıyır və spesifik ekvivalent əmtəə olan qızıl əvvəlcə məhz bu funksiyasına görə pul olur.

Əmtəələrin ortaq ölçülü olmasına səbəb pul deyildir. Əksinə. dəyər olmaq etibarı ilə bütün əmtəələr məhz maddiləşmiş insan əməyi olduqlarına görə və, deməli, özlüyündə ortaq ölçülü olduqlarına görə, – məhz buna görə bütün əmtəələr öz dəyərlərini eyni bir spesifik əmtəə ilə ölçə bilir, beləliklə də bu əmtəəni özləri üçün ümumi olan dəyərlər ölçüsünə, yəni pula çevirir. Dəyər ölçüsü olmaq etibarı ilə pul, əmtəələrə daxilən xas olan dəyər ölçüsünün, yəni iş vaxtının zəruri təzahür formasıdır⁵⁰

Əmtəə dəyərinin qızılda ifadəsi: x miqdar A əmtəə = q miqdar pul əmtəəyə, – əmtəənin pul formasıdır, yaxud onun qiymətidir. İndi dəmirin dəyərini ictimai əhəmiyyətə malik formada göstərmək üçün bircə tənlik: 1 ton dəmir = 2 unsiya qızıla tənliyi kifayətdir. Bu tənliyi başqa əmtəələrin dəyər tənlikləri ilə bir sırada çiyin-çiyinə verib yeriməsinə daha ehtiyac yoxdur, çünki ekvivalent əmtəə, qızıl, artıq pul xarakterinə malikdir. Buna görə də əmtəələrin ümumi nisbi dəyər forması indi yenə öz ilk şəklinə – sadə, yaxud tək nisbi dəyər formasına qayıdır. Digər tərəfdən, geniş nisbi dəyər ifadəsi, yaxud nisbi dəyər ifadələrinin sonsuz sırası pul əmtəənin spesifik nisbi dəyər forması olur. Lakin bu sıra artıq indi əmtəə qiymətlərində ictimai surətdə verilmişdir. Hər bir qiymət cədvəlindəki yazıları sağdan sola oxuyun, onda pulun dəyər kəmiyyətinin mümkün olan bütün əmtəələrdə ifadəsini görərsiniz. Lakin pulun özünün qiyməti yoxdur. Bütün başqa əmtəələrin bu vahid nisbi dəyər formasında iştirak etmək üçün pul özünə öz ekvivalenti kimi münasibətdə olmalıdır.

Əmtəələrin ümumiyyətlə dəyər forması kimi, onların qiyməti də, yaxud pul forması da onların hisslərlə qavranılan real cismani formasından fərqli bir şeydir, deməli, ancaq təsəvvürdə mövcud olan yalnız ideal formadır. Dəmir, kətan, buğda və sairənin dəyəri, gözlə görünməsə də, şeylərin özündə mövcuddur; dəyər bunların qızıla bərabərliyində, qızıla nisbətində, onların, necə deyərlər, ancaq beynindəki nisbətdə ifadə olunur. Buna görə də əmtəələri saxlayan şəxs əmtəələrin qiymətini xarici aləmə bildirmək üçün öz dilini onların ixtiyarına verməli və ya onların üstünə kağız yarlıqlar yapışdırmalı olur⁵¹. Əmtəə dəyərlərinin qızılda ifadəsi ideal xarakter daşıdığına görə, bu əməliyyat üçün də ancaq fikrən təsəvvür edilən qızıl, yaxud ideal qızıl tətbiq oluna bilər. Hər bir əmtəə sahibi bilir ki, öz əmtəələrinin dəyərini qiymət formasına, yaxud fikrən təsəvvür olunan qızıl formasına salmışsa, hələ heç də öz əmtəələrini əsil qızıla çevirməmişdir və milyonlarla hesablanan əmtəə dəyərlərini qızılda ifadə etmək üçün ona zərrə qədər də real qızıl lazım deyildir. Deməli, dəyər ölçüsü rolunu pul ancaq fikrən təsəvvür olunan pul, yaxud ideal pul kimi oynayır. Bu vəziyyət pul haqqında ən mənasız nəzəriyyələr doğurmuşdur. Dəyər ölçüsü funksiyasını ancaq fikrən təsəvvür olunan pul yerinə yetirirsə də qiymət tamamilə real pul materialından asılıdır. Dəyər, yəni, məsələn, bir ton dəmirdəki qədər insan əməyi fikrən təsəvvür edilən və eyni qədər əməyi ehtiva edən miqdarda pul əmtəədə ifadə olunur. Deməli, qızılın, gümüşün və ya misinmi dəyər ölçüsü olmasından asılı olaraq bir ton dəmirin dəyəri tamamilə müxtəlif qiymətlərdə, yaxud tamamilə müxtəlif miqdar qızıl, gümüş və ya misdə ifadə olur.

İki müxtəlif əmtəə, məsələn, qızıl və gümüş, eyni zamanda dəyər ölçüsüdürsə, bütün əmtəələrin qiymətləri iki müxtəlif ifadə alır: qızıl qiymətləri və gümüş qiymətləri; qızılla gümüşün dəyərləri arasındakı nisbət sabit qaldıqca, məsələn, 1:15 olduqca, həmin qiymətlər sakitcə bir-biri ilə yola gedir. Lakin dəyərlərin bu nisbətində hər cür dəyişiklik əmtəələrin qızıl qiymətləri ilə gümüş qiymətləri arasındakı mövcud nisbəti pozur və, beləliklə, felən sübut edir ki, dəyər ölçüsünün ikiliyi onun funksiyasına ziddir⁵²

Qiyməti müəyyən edilmiş olan bütün əmtəələr belə bir forma alır: a miqdar A əmtəə = x miqdar qızıla; b miqdar B əmtəə = y miqdar qızıla; c miqdar C əmtəə = 2 miqdar qızıla və i. a.; a₁ , b₁, c burada A, B, C növ əmtəələrin müəyyən kütlələridir, x, u, z isə qızılın müəyyən kütlələridir. Beləliklə, əmtəə dəyərləri müxtəlif kəmiyyətli qızılın fikrən təsəvvür olunan miqdarlarına çevrilmiş olur, yəni öz əmtəə cisimləri nə qədər müxtəlif olsa da, eyni adlı kəmiyyətlərə, qızıl kəmiyyətlərinə çevrilmiş olur. Bunlar qızılın belə müxtəlif miqdarları olduqlarına görə, bir-biri ilə müqayisə olunur və ortaq bir ölçü ilə ölçülür, həm də bunları ölçü vahidi olaraq müəyyən miqdar qızıla müncər etmək kimi bir texniki zərurət meydana gəlir. Bu ölçü vahidi özü getdikcə müəyyən hissələrə bölünmək yolu ilə genişlənib miqyas olur. Qızıl, gümüş, mis hələ pula çevrilməzdən əvvəl çəki hissələri şəklində belə bir miqyasa malik olur: məsələn, ölçü vahidi funtdursa, bu özü də, bir tərəfdən, unsiyalara və i. a. bölünür, digər tərəfdən, funtların birləşməsi yolu ilə sentnerlər və i. a. əmələ gəlir⁵³. Buna görə də metal tədavülü şəraitində çəki miqyasının hazır adları həmişə pul miqyasının, yaxud qiymət miqyasının da ilkin adlarını təşkil edir.

Dəyər ölçüsü və qiymət miqyası olmaq etibarı ilə pul tamamilə müxtəlif olan iki funksiya daşıyır. Dəyər ölçüsü vəzifəsini pul insan əməyinin ictimai təcəssümü olmaq etibarı ilə daşıyır, qiymət miqyası vəzifəsini isə müəyyən çəkili metal olmaq etibarı ilə daşıyır. Dəyər ölçüsü olmaq etibarı ilə pul son dərəcə müxtəlif əmtəələrin dəyərlərini qiymətlərə, fikrən təsəvvür edilən qızıl miqdarlarına çevirməyə xidmət edir; qiymət miqyası olmaq etibarı ilə pul qızılın bu miqdarlarını ölçür. Dəyər ölçüsü ilə əmtəələr bir dəyər kimi ölçülür; qiymət miqyası isə, əksinə, müəyyən miqdar qızılın dəyərini, onun başqa miqdarlarının çəkisi ilə ölçmək deyil, qızılın müxtəlif miqdarlarını onun müəyyən miqdarı ilə ölçür. Qiymət miqyası üçün qızılın müəyyən çəkisi ölçü vahidi kimi götürülməlidir. Eyni adlı kəmiyyətlərin hər hansı halda müəyyən edilməsində olduğu kimi, burada da ölçülərin nisbətindəki sabitliyin həlledici əhəmiyyəti vardır. Deməli, eyni miqdar qızıl nə qədər dəyişməz halda ölçü vahidi olursa, qiymət miqyası öz funksiyasını bir o qədər yaxşı yerinə yetirir. Qızıl ancaq ona görə dəyər ölçüsü ola bilir ki, o özü əmək məhsuludur və, deməli, potensial dəyişən dəyərdir.

Hər şeydən əvvəl aydındır ki, qızıl dəyərinin dəyişilməsi onun qiymət miqyası olmaq funksiyasına əsla təsir etmir. Qızılın dəyəri hər necə dəyişilsə də, onun müəyyən miqdarlarının dəyərləri öz arasında eyni nisbəti saxlayır. Qızılın dəyəri hətta min dəfə aşağı düşsə də, 12 unsiya qızılın dəyəri yenə əvvəlki kimi bir unsiya qızılın dəyərindən on iki qat artıq olardı, qiymətlər müəyyən olunduqda isə qızılın müxtəlif miqdarlarının ancaq bir-birinə nisbəti nəzərdə tutulur. Digər tərəfdən, qızılın dəyəri düşdükdə və ya qalxdıqda bir unsiya qızılın çəkisi sabit qaldığına görə, unsiya hissələrinin çəkisi də sabit qalır; deməli, qızılın dəyəri hər necə dəyişilsə də, müəyyən qiymət miqyası olmaq etibarı ilə qızıl həmişə eyni xidmətləri göstərir.

Qızılın dəyərinin dəyişilməsi onun dəyər ölçüsü olmaq funksiyasına da mane olmur. Bu dəyişilmə bütün əmtəələrə eyni zamanda təsir edir və buna görə də caeteris [başqa şərtlər eyni olduqda], əmtəələrin dəyərləri əvvəlkinə nisbətən bəzən yüksək, bəzən də aşağı qızıl qiymətlərində ifadə olunsa da, onların qarşılıqlı nisbi dəyərlərini dəyişdirmir.

İstər bir əmtəənin dəyəri hər hansı başqa bir əmtəənin istehlak dəyərində ifadə olunduqda, istərsə əmtəələrə qızılla qiymət qoyulduqda bircə şey fərz olunur ki, həmin vaxtda müəyyən miqdar qızılın istehsalı filan qədər əməyə başa gəlir. Ümumiyyətlə əmtəə qiymətlərinin dəyişilməsinə gəldikdə, buna dəyərin sadə nisbi ifadəsinin yuxarıda şərh edilən qanunları tətbiq edilə bilər.

"Pulun dəyəri sabit qaldıqda, bütün əmtəə qiymətləri ancaq bu şərtlə qalxa bilər ki, əmtəələrin dəyərləri qalxsın; əmtəələrin dəyəri sabit qaldıqda isə bütün əmtəə qiymətləri bu şərtlə qalxa bilər ki, pulun dəyəri düşsün. Həm də əksinə. Pulun dəyəri sabit qaldıqda, bütün əmtəə qiymətləri ancaq bu şərtlə düşə bilər ki, əmtəə dəyərləri düşsün; əmtəə dəyərləri sabit qaldıqda isə bütün əmtəə qiymətləri ancaq bu şərtlə düşə bilər ki, pulun dəyəri qalxsın. Buradan heç də belə bir nəticə çıxmır ki, pulun dəyərinin qalxması həmişə əmtəə qiymətlərinin mütənasib surətdə düşməsinə, pulun dəyərinin düşməsi isə əmtəə qiymətlərinin mütənasib surətdə qalxmasına səbəb olur. Belə bir nəticə ancaq dəyəri sabit qalan əmtəələr barəsində doğrudur. Məsələn, dəyəri pulun dəyəri ilə eyni zamanda və eyni ölçüdə qalxan əmtəələr öz qiymətlərini sabit saxlayır. Əgər bunların dəyəri pulun dəyərindən yavaş və ya sürətlə qalxırsa, onda bunların qiymətlərinin qalxması və ya düşməsi onların dəyərinin dəyişilməsi ilə pulun dəyərinin dəyişilməsi arasındakı fərqlə müəyyən olunur və i. a.

Qiymət formasını nəzərdən keçirməyə qayıdaq.

Çəkisi müəyyən olan metal miqdarlarının pul adları bir sıra müxtəlif səbəblər üzündən öz ilkin çəki adlarından tədricən fərqlənməyə başlayır. Bu səbəblərdən tarixən həlledici səbəblər aşağıdakılar olmuşdur. 1) Nisbətən aşağı inkişaf pillələrində olan xalqlar arasında xarici pulların işlədilməsi. Məsələn, Qədim Romada qızıl və gümüş sikkələr əvvəlcə xarici əmtəə olaraq tədavül etmişdir. Əlbəttə, bu xarici pulların adları yerli çəki vahidlərinin adlarından fərqlidir. 2) Sərvət artdıqca, çox nəcib metal az nəcib metalı dəyər ölçüsü funksiyasından sıxışdırıb aradan çıxarır: gümüş misi, qızıl gümüşü sıxışdırıb aradan çıxarır, hərçənd bu sıra qaydası qızıl və gümüş dövrlərinin şairanə xronologiyasına ziddir, Məsələn, funt sterlinq həqiqətən bir funt gümüşün pul adı olmuşdur. Lakin qızıl gümüşü dəyər ölçüsü vəzifəsindən sıxışdırıb aradan çıxardıqda bu ad, qızılla gümüşün dəyəri arasındakı nisbətdən asılı olaraq bəlkə də 1/15 funt və i. a. miqdar qızıla verilir. Pul adı olan funt ilə müəyyən miqdar qızılın adi çəki adı olan funt indi bir-birindən ayrılmış olur⁵⁴. 3) Tam bir sıra əsrlər boyu hökmdarlar sikkəni arasıkəsilmədən saxtalaşdırmaqla məşğul olmuşlar, bunun da nəticəsində sikkələrin ilkin çəkisinin həqiqətdə ancaq adı qalmışdır⁵⁵

Bu tarixi proseslər sayəsində metalın çəki miqdarlarının pul adının öz adi çəki adından ayrılması xalqlar arasında bir adət şəklini alır. Pul miqyası, bir tərəfdən, tamamilə şərti olduğuna görə, digər tərəfdən isə, hamı tərəfindən qəbul edilməli olduğuna görə, ən nəhayət, qanunla tənzim edilir. Nəcib metalın müəyyən çəki miqdarı, məsələn bir unsiya qızıl, rəsmən müəyyən hissələrə bölünür və bunlara rəsmi surətdə müyyən adlar qoyulur, məsələn: funt, taler və i. a. Əslində pul ölçü vahidi olan belə bir hissə özü də yeni hissələrə bölünür və qanun əsasında bunlara öz adları verilir: şillinq, penni və i. a. Hər halda metalın müəyyən çəki miqdarları əvvəlki kimi yenə də metal pulun miqyası olaraq qalır. Ancaq hissələrə bölmək üsulu və bunların adları dəyişilir.

Beləliklə, qiymətlər, yaxud əmtəə dəyərlərinin ideal surətdə çevrildiyi qızıl miqdarları indi pul adlarında, yaxud qızıl miqyasının qanunvericilik yolu ilə qoyulan hesab adlarında ifadə olunur. Bir kvarter buğdanın bir unsiya qızıla bərabər olduğunu demək əvəzinə ingilis deyəcəkdir ki, bir kvarter buğda 3 funt sterlinq 17 şillinq 10 1/2 pensə bərabərdir. Beləliklə, əmtəələr öz pul adları vasitəsi ilə nə dəyərində olduqlarını göstərir və hər hansı bir şeyi dəyər kimi, yəni pul formasında təsbit etmək lazım gəldikdə, pul hər dəfə hesab pulu olur.

Hər hansı bir şeyin adı onun təbiəti ilə əsla əlaqədar deyildir. Əgər mən bir adamın ancaq adının Yakov olduğunu bilirəmsə, onun haqqında heç bir şey bilmirəm. Eynilə də funt, taler, frank, dukat və i. a. pul adlarında da dəyərlər nisbətinin hər bir izi silinib gedir. Bu ecazkar nişanların gizli mənası barəsində dolaşıqlıq xüsusən ona görə böyük olur ki, pul adları eyni zamanda həm əmtəələrin dəyərini, həm də müəyyən çəkidə olan metalın, pul miqyasının müəyyən hissəsini ifadə edir⁵⁶, digər tərəfdən, lazımdır ki, əmtəə aləminin öz rəngarəng və ala-bəzək cisimlərindən fərqli olaraq dəyər inkişaf edib bu irrasional şey forması və eyni zamanda xalis ictimai forma alsın⁵⁷.

Qiymət əmtəədə maddiləşmiş əməyin pul adıdır. Deməli, əmtəə ilə adı əmtəə üçün qiymət olan pul miqdarı arasındakı ekvivalentlik sadəcə tavtologiyadır, həm də ümumiyyətlə əmtəə dəyərinin nisbi ifadəsi eyni zamanda iki əmtəənin ekvivalentliyi ifadəsidir⁵⁸. Lakin əmtəə dəyəri kəmiyyətinin göstəricisi olmaq etibarı ilə qiymət eyni zamanda əmtəənin pula olan mübadilə nisbətinin göstəricisidirsə, buradan heç də belə bir əks nəticə çıxmır ki, əmtəənin pula mübadilə nisbətinin göstəricisi olan qiymət hökmən dəyər kəmiyyətinin göstəricisi olmalıdır. Tutaq ki, bərabər kəmiyyətli ictimai zəruri əmək 1 kvarter buğdada və 2 funt sterlinqdə (1/2 unsiyaya qədər qızılda) ifadə olunur. 2 funt sterlinq bir kvarter buğdanın dəyər kəmiyyətinin pul ifadəsidir, yaxud onun qiymətidir. Lakin şərait bu bir kvarter buğdanın qiymətini 3 funt sterlinq təyin etməyə imkan verirsə və ya onu 1 funt sterlinqə endirməyə məcbur edirsə, onda aydındır ki, 1 funt sterlinq buğdanın dəyər kəmiyyətinin çox kiçik, 3 funt sterlinq isə çox böyük ifadəsidir, – bununla belə, istər 1 funt sterlinq, istərsə 3 funt sterlinq buğdanın qiymətləridir, ona görə ki, əvvələn, bunlar onun dəyər formasıdır, puldur, ikincisi isə, buğdanın pula olan mübadilə nisbətinin göstəricisidir. İstehsal şəraiti dəyişilmədikdə və ya əməyin məhsuldar qüvvəsi dəyişilmədikdə, bir kvarter buğdanın təkrar istehsalına bütün hallarda eyni miqdar ictimai iş vaxtı sərf olunmalıdır. Bu vəziyyət nə buğda istehsalçılarının, nə də başqa əmtəə sahiblərinin iradəsindən asılı deyildir. Beləliklə, əmtəənin dəyər kəmiyyəti ictimai iş vaxtına əmtəənin zəruri münasibətini, əmtəənin yaradılması prosesinin özünə immanent olan bir münasibəti ifadə edir. Dəyər kəmiyyəti qiymətə çevrildikdə, bu zəruri münasibət məlum əmtəənin ondan kənarda olan pul əmtəəsinə mübadilə nisbəti kimi təzahür edir. Lakin bu mübadilə nisbətində həm əmtəənin dəyər kəmiyyəti, həm də mövcud şəraitdə əmtəə özgəninkiləşdirilərkən bu dəyər kəmiyyətinə nisbətən meydana çıxan plyus və ya minus ifadə oluna bilər. Deməli, qiymətlə dəyər kəmiyyətinin bir-birinə miqdarca uyğun olmaması imkanı, yaxud qiymətin dəyər kəmiyyətinə uyğun gəlməməsi imkanı artıq qiymət formasının özündə vardır. Bu da həmin formanın nöqsanı deyildir, – əksinə, məhz bu fərqləndirici əlamət sayəsində həmin forma elə bir istehsal üsulunun adekvat forması olur ki, bu istehsal üsulu şəraitində qayda nizamsız hərc-mərclik içərisindən özünə ancaq kor-koranə fəaliyyət göstərən orta rəqəmlər qanunu kimi yol aça bilir.

Lakin qiymət forması nəinki dəyər kəmiyyəti ilə qiymət arasında, yəni dəyər kəmiyyəti ilə onun öz pul ifadəsi arasında miqdarca uyğunsuzluq olmasına imkan verir, – həmin formada gizli keyfiyyət ziddiyyəti də ola bilər, bunun da nəticəsində qiymət ümumiyyətlə dəyərin ifadəsi olmaqdan çıxır, hərçənd pul əmtəələrin ancaq dəyər formasıdır. Özlüyündə əmtəə olmayan şeylər, məsələn vicdan, namus və i. a. öz sahibləri üçün satlıq şey ola bilər və beləliklə də, öz qiyməti sayəsində əmtəə forması ala bilər. Deməli, şeyin dəyəri olmadan onun formal surətdə qiyməti ola bilər. Riyaziyyatda müəyyən kəmiyyətlər xəyali olduğu kimi, burada da qiymətin ifadəsi xəyalıdır. Digər tərəfdən, xəyali qiymət formasında, – məsələn, xam halda qalan və insan əməyi maddiləşmədiyinə görə dəyəri olmayan torpağın qiymətində, – gerçək dəyər nisbəti və ya bundan törəyən bir nisbət ola bilər.

Ümumiyyətlə nisbi dəyər forması kimi, qiymət də əmtəənin, məsələn bir ton dəmirin dəyərini elə ifadə edir ki, müəyyən miqdar ekvivalent, məsələn bir unsiya qızıl həmişə dəmirə bilavasitə mübadilə oluna bilər, lakin buradan heç də belə bir əks nəticə çıxmır ki, dəmir də qızıla bilavasitə mübadilə oluna bilər. Deməli, əmtəə felən mübadilə dəyəri kimi meydana çıxmaq üçün öz təbii cismini öz üzərindən atmalı, fikrən təsəvvür olunan qızıldan gerçək qızıla çevrilməlidir, hətta ola bilər ki, onun bu çevrilməsi Hegel «anlayışı» üçün zərurətdən azadlığa keçməyə, yaxud xərçəngin öz qabığını atmasına və ya müqəddəs İyeronimin qədim Adəmi tərk etməsinə⁵⁹ nisbətən daha «ağır» olsun. Əmtəə öz real surətində, məsələn, dəmir surətində olmaqla bərabər, qiymətdə ideal dəyər surətinə, yaxud fikrən təsəvvür olunan qızıl surətinə malik ola bilər, lakin bu əmtəə eyni zamanda həm gerçək dəmir, həm də gerçək qızıl ola bilməz. Əmtəəyə qiymət vermək üçün, fikrən təsəvvür olunan qızılı ona bərabər tutmaq kifayətdir. Lakin bu əmtəə öz sahibindən ötrü ümumi ekvivalent rolu oynaması üçün gerçək qızılla əvəz olunmalıdır. Məsələn, dəmir sahibi hər hansı qəşəng bir əmtəənin sahibinə rast gəlib ona desə ki, dəmirin qiyməti artıq pul formasıdır, onda müqəddəs Pyotrun qarşısında etiqadın mahiyyətini şərh edən Danteyə onun göylərdə cavab verdiyi kimi, dəmirin sahibinə də belə cavab verərdilər:

 
«Tərkibi də, vəzni də
Məlumdur bu sikkənin.
Amma bu sikkələrdən
Cibində varmı sənin?»
 

Qiymət forması əmtəənin pul müqabilində özgəninkiləşdirilə bildiyini və belə bir özgəninkiləşdirmənin zəruriliyini göstərir. Digər tərəfdən, qızıl ancaq ona görə ideal dəyər ölçüsü funksiyası daşıyır ki, mübadilə prosesində qızıl artıq pul əmtəəsi kimi tədavül edir. Beləliklə, ideal dəyər ölçüsündə cingiltili sikkə gizlənir.

2. TƏDAVÜL VASİTƏSİ

a) ƏMTƏƏ METAMORFOZU

Biz gördük ki, əmtəə mübadiləsi prosesində bir-birinə zidd olan və bir-birini rədd edənin münasibətlər vardır. Əmtəənin inkişafı bu ziddiyyətləri aradan qaldırmaq deyil, bunların hərəkəti üçün forma yaradır. Gerçək ziddiyyətlərin həllinə kömək edən metod da ümumiyyətlə bundan ibarətdir. Məsələn, bir cismin daim başqa bir cisim üzərinə düşməsində və daim ondan uzaqlaşmasında ziddiyyət vardır. Ellipsis bu ziddiyyətin eyni zamanda həm əmələ gəldiyi, həm də həll olunduğu hərəkət formalarından biridir. Mübadilə prosesi əmtəələri bunların istehlak dəyəri olmadıqları əllərdən istehlak dəyəri olduqları əllərə keçirdiyinə görə, bu proses maddələrin ictimai mübadiləsidir. Bir faydalı əmək növünün məhsulu başqa faydalı əmək növü məhsulunun yerini tutur. Əmtəə istehlak dəyəri olduğu nöqtəyə çatdıqda, əmtəə mübadiləsi dairəsindən çıxıb istehlak dairəsinə keçir. Burada bizi ancaq birinci dairə maraqlandırır. Buna görə də biz bütün prosesi ancaq forma cəhətdən nəzərdən keçirəcəyik, deməli əmtəələrin ancaq formalarının dəyişilməsini, yaxud əmtəələrin metamorfozunu nəzərdən keçirəcəyik ki, bu da maddələrin ictimai mübadiləsində vasitə olur.

Hətta dəyərin anlaşılmasının özündə aydınlıq olmadığı nəzərə alınsa, formaların belə dəyişilməsinin tamamilə qeyri-qənaətbəxş anlaşılmasına səbəb budur ki, əmtəənin formasındakı hər bir dəyişiklik iki əmtəənin: adi əmtəə ilə pul əmtəənin mübadiləsi yolu ilə əmələ gəlir. Təkcə bu maddi cəhətə, əmtəənin qızıla mübadiləsinə diqqət verdikdə, məhz hər şeydən əvvəl nəzərə alınması lazım gələn cəhəti, yəni əmtəə formasının özündə baş verən halı nəzərdən qaçırırlar. Nəzərdən qaçırırlar ki, yalnız bir əmtəə kimi götürülən qızıl hələ pul deyildir və başqa əmtəələr öz qiymətləri vasitəsilə özləri qızılı özlərinə pul surəti götürüb ona belə bir surət münasibətində olurlar.

Əmtəələr mübadilə prosesinə qızıl suyuna basılmış, şəkər qatılmış şəkildə deyil, anadangəlmə halda daxil olurlar. Mübadilə prosesi əmtəənin ikiləşib əmtəə ilə pula bölünməsini, elə bir xarici əkslilik doğurur ki, bu əkslikdə əmtəələr özlərinə daxilən xas olan bir əksliyi-istehlak dəyəri ilə dəyər arasındakı əksliyi ifadə edir. Bu əkslikdə istehlak dəyəri olan əmtəələr mübadilə dəyəri olan pula qarşı durur. Bununla bərabər, həmin əksliyin hər iki tərəfi əmtəədir, yəni istehlak dəyəri ilə dəyərin vəhdətidir. Lakin bu fərqlərin vəhdəti iki qütbün hər birində bir-birinə əks halda təmsil olunmuşdur, buna görə də eyni zamanda onların qarşılıqlı münasibətini ifadə edir. Əmtəə real olaraq istehlak dəyəridir; əmtəənin dəyər varlığı qiymətdə ancaq ideal olaraq təzahür edir, qiymət də əmtəənin qarşısına onun dəyərinin real surəti kimi çıxan qızıla əmtəənin nisbətini ifadə edir. Qızılın maddəsi isə, əksinə, ancaq dəyərin maddiləşməsi qolu, yəni pul rolu oynayır. Buna görə də qızıl real olaraq mübadilə dəyəridir. Qızılın istehlak dəyəri nisbi dəyər ifadələri sırasında hələlik ancaq ideal olaraq meydana çıxır, bu nisbi dəyər ifadələri vasitəsilə qızıl özünə qarşı duran əmtəələrə öz real istehlak formalarının məcmusu münasibətində olur. Əmtəələrin bir-birinə əks olan bu formaları mübadilə prosesində əmtəələrin hərəkətinin gerçək formalarıdır.

İndi hər hansı bir müəyyən əmtəə sahibinin, məsələn köhnə tanışımız kətan toxuyanın ardınca mübadilə prosesi meydanına, əmtəə bazarına gedək. Onun əmtəəsi olan 20 arşın kətanın müəyyən qiyməti vardır. Bu qiymət 2 funt sterlinqə bərabərdir. O, kətanı 2 funt sterlinqə mübadilə edir və dünya görmüş bir adam olduğuna görə, təzədən bu 2 funt sterlinqi eyni qiymətdə bir ailə bibliyasına mübadilə edir. Onun üçün ancaq bir əmtəə, ancaq bir dəyər daşıyıcısı olan kətan öz dəyərinin forması olan qızıla mübadilə edilib özgəninkiləşdirilir və bu formadan yenə də başqa bir əmtəəyə, bibliyaya çevrilir, bu da toxucunun evinə artıq bir istehlak şeyi kimi gedib orada ruhun xilası üçün qiraətə tələbatını ödəyəcəkdir. Beləliklə, əmtəə mübadiləsi prosesi bir-birinə əks olan və bir-birini tamamlayan iki metamorfoz şəklində – əmtəənin pula çevrilməsi və onun puldan yenə əmtəəyə çevrilməsi şəklində baş verir⁶⁰. Əmtəə metamorfozu momentləri eyni zamanda əmtəə sahibinin sövdələrindən – satqıdan, əmtəənin pula mübadiləsindən; alqıdan, pulun əmtəəyə mübadiləsindən və sonra da bu iki sövdənin vəhdətindən: alqı üçün satqıdan ibarətdir.

Toxucu ticarət sövdəsinin ancaq son nəticəsinə fikir versə, məlum olar ki, onun əlində kətan əvəzində bibliya, öz əvvəlki əmtəəsi əvəzində, eyni dəyəri olub başqa cəhətdən faydalı olan ayrı bir əmtəə vardır. Toxucu özünə lazım olan bütün başqa yaşayış vasitələrini və istehsal vasitələrini də belə bir yolla mənimsəyir. Onun nöqteyi-nəzərincə, bütün bu proses ancaq onun öz əməyinin məhsulunu özgə əməyinin məhsuluna mübadilə etməkdə vasitəçi olur, məhsullar mübadiləsində vasitəçi olur.

Beləliklə, əmtəə mübadiləsi prosesi belə bir forma dəyişilməsi şəklində baş verir:

Bu hərəkət öz maddi məzmunu cəhətdən Ə–Ə deməkdir, əmtəənin əmtəəyə mübadiləsi, ictimai əmək maddələri mübadiləsi deməkdir, elə bir maddələr mübadiləsi deməkdir ki, bunun son nəticəsində prosesin özü də sönüb gedir.

Ə–P. Əmtəənin birinci metamorfozu, yaxud satqı. Əmtəə dəyərinin əmtəə cismindən pul cisminə keçməsi, başqa bir yerdə dediyim kimi, əmtəənin salto-mortalesidir. Bu baş tutmadıqda, əmtəə özü olmasa da, sahibinin ümidi boşa çıxmış olacaqdır. Əmtəə sahibinin tələbatı nə qədər çoxcəhətlidirsə, ictimai əmək bölgüsü onun əməyini bir o qədər bircəhətli edir. Məhz buna görə də onun məhsulu onun üçün ancaq mübadilə dəyəri olur. Bu məhsul ümumi ekvivalent formanı, ictimai əhəmiyyətə malik ekvivalent formanı ancaq pulda alır, pul isə özgənin cibindədir. Pulu oradan çıxarmaq üçün əmtəə hər şeydən əvvəl pul sahibindən ötrü istehlak dəyəri olmalıdır, yəni bu əmtəəyə sərf olunan əmək ictimai faydalı formada sərf edilmiş olmalıdır, yaxud ictimai əmək bölgüsündə həqiqi bir halqa olmalıdır. Lakin əmək bölgüsü təbii surətdə meydana gəlmiş bir istehsal orqanizmidir və bunun telləri əmtəə istehsalçılarından bixəbər toxunmuş və toxunmaqdadır. Əmtəə yeni doğmuş tələbatı ödəmək iddiasına düşən və ya riskə gedib hər hansı bir tələbatı hələ yenicə doğurmaq istəyən yeni bir əmək növünün məhsulu ola bilər. Hələ dünən eyni əmtəə istehsalçısının bir çox funksiyalarından biri olan məlum bir əmək əməliyyatı bu gün, ola bilər, bu əlaqəni kəssin və ayrılıb müstəqil bir şey olsun və məhz buna görə də öz qismi məhsulunu müstəqil bir əmtəə olaraq bazara göndərsin. İctimai şərait bu ayrıcalaşma prosesi üçün kifayət qədər yetişmiş və ya kifayət qədər yetişməmiş ola bilər. Bu gün məlum bir məhsul müəyyən ictimai tələbatı ödəyir. Ola bilsin ki, sabah ona bənzər başqa bir məhsul onu öz yerindən tamamilə və ya qismən sıxışdırıb çıxarsın. Həm də müəyyən bir əmtəə istehsalçısının, məsələn bizim toxucunun əməyi hətta ictimai əmək bölgüsündə möhkəm yer tutan bir halqa olsa da, bu hələ heç də məhz onun 20 arşın kətanının istehlak dəyəri olacağını təmin etmir. Əgər bu toxucunun rəqibləri kətana olan ictimai tələbatı artıq ödəmişlərsə, – bütün başqa şeylər kimi, bu tələbatın da öz həddi vardır – onda dostumuzun məhsuluna daha lüzum olmayacaq, dostumuzun məhsulu artıq, ziyadə və, deməli, faydasız olacaqdır. Doğrudur, bağışlanan atın dişinə baxmazlar, ancaq bizim toxucu bazara heç də bəxşiş etməyə gəlməmişdir. Lakin fərz edək ki, onun məhsulunun felən istehlak dəyəri vardır və, deməli, bu əmtəə pulu cəzb edir. Sual olunur: məhz nə qədər pul cəzb edir? Doğrudur, bu sualın cavabı qabaqcadan əmtəənin qiymətində, onun dəyər kəmiyyətinin göstəricisində verilmişdir. Biz burada əmtəə sahibinin öz hesablamalarındakı xalis subyektiv səhvləri bir kənara qoyuruq, çünki bazar bu səhvləri obyektiv surətdə dərhal düzəldir. Tutaq ki, istehsalçı öz məhsuluna ancaq orta ictimai zəruri iş vaxtı sərf etmişdir. Deməli, əmtəənin qiyməti həmin əmtəədə maddiləşmiş miqdarda ictimai əməyin ancaq pul adıdır. Lakin kətan toxumaq üçün olan ənənəvi istehsal şəraiti bizim toxucudan icazəsiz və ondan xəbərsiz dəyişilməyə başlamışdır. Dünən bir arşın kətan istehsalı üçün şübhəsiz ictimai zəruri iş vaxtı olan şey bu gün daha ictimai zəruri iş vaxtı deyildir və pul sahibi bu cəhəti dostumuza səylə nümayiş etdirib müxtəlif rəqiblərinin qoyduğu qiymətləri ona göstərir. Onun bədbəxtliyindən, dünyada toxucu çoxdur. Nəhayət, fərz edək ki, bazarda olan hər bir kətan parçası ancaq ictimai zəruri iş vaxtını ehtiva edir. Bununla belə, həmin kətan parçalarının ümumi məcmusunda artıq sərf edilmiş iş vaxtı ola bilər. Bazarın mədəsi arşını 2 şillinq hesabı ilə normal qiymətlə bütün kətanı həzm edə bilmirsə, bu sübut edir ki, cəmiyyətin bütün iş vaxtının həddindən çox böyük bir hissəsi kətan toxumaq formasında sərf olunmuşdur. Bunun nəticəsi isə ona bənzər ki, hər bir ayrıca toxucu öz fərdi məhsuluna ictimai zəruri iş vaxtından artıq vaxt sərf etmiş olsun. Burada bir məsəl yerinə düşər: «Birlikdə tutulanlar, birlikdə də asılar». Bütün kətan bazarda bütöv bir əmtəə, onun hər bir parçası isə bu bütöv əmtəənin ancaq müvafiq hissəsi vəzifəsini daşıyır. Doğrudan da, hər bir fərdi arşının dəyəri ancaq, ictimai cəhətcə müəyyən olan eyni miqdar yekcins insan əməyinin maddiləşməsidir.

Gördüyümüz kimi, əmtəə pulu sevir, amma «the course of true love never does run smooth». Öz membra disjecta-sını [pərakəndə üzvlərini] əmək bölgüsü sistemində meydana çıxaran ictimai istehsal orqanizminin keyfiyyət quruluşu nə kimi kortəbii təsadüflə fərqlənirsə, onun kəmiyyət quruluşu da belə bir təsadüflə fərqlənir. Beləliklə, bizim əmtəə sahibləri kəşf edirlər ki, onları müstəqil xüsusi istehsalçı edən əmək bölgüsü eyni zamanda ictimai istehsal prosesini və istehsalçıların bu prosesdəki öz münasibətlərini də onlardan asılı olmayan bir hala salır, adamlar bir-birindən asılı olmamaqla bərabər onların arasında hərtərəfli şey asılılığı sistemi də əmələ gəlir.

Əmək bölgüsü əmək məhsulunu əmtəəyə çevirir və buna görə də əmtəənin pula çevrilməsini zəruri edir. Eyni zamanda əmək bölgüsü bu çevrilmənin baş tutub tutmayacağını təsadüfi bir hal edir. Lakin biz burada həmin hadisəni saf şəkildə tədqiq etməli və deməli, onun normal cərəyan etdiyini fərz etməliyik. Ümumiyyətlə bu proses baş verirsə, yəni əmtəə satılmış olursa, onda həmişə forma dəyişilmiş olur, hərçənd qeyri-normal hallarda bu forma dəyişilməsində substansiya–dəyər kəmiyyəti–azaldıla və ya artırıla bilər.

Bir əmtəə sahibi üçün qızıl onun əmtəəsinin yerini tutur, başqası üçün isə əmtəə onun qızılının yerini tutur. Burada hiss ilə qavranılan hadisə ondan ibarətdir ki, əmtəə ilə qızıl, 20 arşın kətan ilə 2 funt sterlinq, əldən-ələ və ya bir yerdən başqa yerə keçir, yəni bir-birinə mübadilə olunur. Bəs əmtəə nəyə mübadilə olunur? Öz dəyərinin ümumi formasına. Bəs qızıl? Öz istehlak dəyərinin xüsusi növünə. Nəyə görə qızıl kətanın qarşısına pul şəklində çıxır? Ona görə ki, kətanın qiyməti, 2 funt sterlinq, yəni onun pul adı artıq indi kətanın pul kimi götürülən qızıla nisbətini ifadə edir. İlkin əmtəə forması əmtəənin özgəninkiləşdirilməsi yolu ilə atılmış olur, deməli, elə bir zamanda atılmış olur ki, bu zaman əmtəənin istehlak dəyəri əmtəənin qiymətində ancaq fikrən təsəvvür edilən qızılı həqiqətdə cəzb etsin. Buna görə də qiymətin reallaşması, yaxud əmtəə dəyərinin ancaq ideal formasının reallaşması digər tərəfdən pulun ancaq ideal istehlak dəyərinin reallaşmasıdır, – əmtəənin pula çevrilməsi eyni zamanda pulun əmtəəyə çevrilməsidir. Beləliklə, bu vahid proses ikitərəflidir: onun bir qütbü–əmtəə sahibi tərəfdən – satqıdır, müqabil qütbü – pul sahibi tərəfdən – alqıdır. Alqı-Satqı deməkdir, Ə–P eyni zamanda P–Ə deməkdir.

Biz bu yerədək insanlar arasında bircə iqtisadi münasibət–əmtəə sahibləri münasibətini bilirik, bu münasibətdə əmtəə sahibləri ancaq öz əməyinin məhsulunu özgəninkiləşdirmək yolu ilə özgə əməyinin məhsulunu mənimsəyirlər. Deməli, bir əmtəə sahibi ancaq ona görə başqasının qarşısına pul sahibi kimi çıxa bilir ki, onun əməyinin məhsulu təbiətən pul formasına malikdir, yəni pul materialıdır, qızıldır və i. a., ya da onun öz əmtəəsi öz cildini dəyişmiş, öz ilkin istehlak formasını öz üzərindən atmışdır. Pul vəzifəsi daşımaq üçün qızıl, əlbəttə, müəyyən bir nöqtədə əmtəə bazarına daxil olmalıdır. Bu nöqtə qızılın hasil olunduğu yerdir, – o yerdir ki, burada bilavasitə əmək məhsulu olan qızıl eyni dəyərə malik başqa bir əmək məhsuluna mübadilə olunur. Lakin bu zamandan etibarən qızıl daim əmtəələrin reallaşmış qiymətlərini ifadə edir. Qızılın hasil olunduğu yerlərdə onun əmtəəyə mübadiləsi bir kənara qoyulsa, qızıl hər bir əmtəə sahibinin əlində onun özgəninkiləşdirilmiş əmtəəsinin ayrılmış surətidir, satqının məhsulu, yaxud əmtəənin birinci metamorfozu olan Ə–P metamorfozunun məhsuludur. (Pulun olmaq üçün əvvəlcə gərək satasan.) Qızıl ona görə ideal pul, yaxud dəyər ölçüsü olmuşdur ki, bütün əmtəələr öz dəyərlərini qızılla ölçürdülər və beləliklə qızılı onlar öz istehlak formalarının fikrən təsəvvür olunan əksliyi, öz dəyərlərinin surəti etmişlər. Qızıl ona görə real pul olur ki, əmtəələr özlərinin hərtərəfli özgəninkiləşməsi prosesində qızılı həqiqətən özlərindən ayrılmış və özlərinin istehlak dəyərinin çevriliş forması edir, deməli, öz dəyərlərinin gerçək surəti edir. Dəyər surəti olmaq etibarı ilə əmtəə özünün təbii surətdə əmələ gəlmiş istehlak dəyərinin hər bir izini, onu yaradan xüsusi faydalı əməyin hər bir izini öz üzərindən silib atır və fərqsiz insan əməyinin yekcins ictimai maddiləşməsinə çevrilir. Pula baxanda, onda nə çeşid əmtəənin dönüb pul olduğunu görmək olmaz. Öz pul formasında bir əmtəə tamamilə hər bir başqa əmtəəyə bənzəyir. Pul peyindən ibarət ola bilər, hərçənd peyin heç də pul deyildir. Fərz edək ki, bizim toxucunun öz əmtəəsini verib əvəzində aldığı iki qızıl bir kvarter buğdanın çevrilmiş formasıdır. Kətanın satılması, Ə–P eyni zamanda onun alınmasıdır, P–Ə deməkdir. Lakin kətanın satılması olmaq etibarı ilə bu proses həmin əməliyyatın əksliyi ilə, bibliya alınması ilə qurtaran hərəkətin başlanğıcı olur; kətanın alınması olmaq etibarı ilə isə eyni proses həmin əməliyyatın əksliyindən – buğda satılmasından başlanmış hərəkəti başa çatdırır. Ə–P– Ə (kətan–pul–bibliya) prosesinin birinci fazası olan Ə–P (kətan–pul) eyni zamanda P–Ə (pul–kətan) deməkdir, yəni başqa bir Ə–P–Ə (buğda–pul–kətan) prosesinin son fazasıdır. Əmtəənin birinci metamorfozu, onun əmtəə formasından pula çevrilməsi eyni zamanda da həmişə hər hansı başqa bir əmtəənin buna əks olan ikinci metamorfozudur, əmtəənin dönüb pul formasından əmtəəyə çevrilməsidir⁶¹.

P–Ə. Əmtəənin ikinci, yaxud son metamorfozu–alqı. Pul bütün başqa əmtəələrin onlardan ayrılmış surəti və ya onların ən ümumi özgəninkiləşdirilməsi məhsulu olduğuna görə, tamamilə özgəninkiləşdirilən bir əmtəədir. Pul bütün qiymətləri əks istiqamətdə oxuyur və, beləliklə, özünün əmtəəyə çevrilməsi üçün itaətkar bir material olmaq etibarı ilə bütün əmtəə cisimlərində əks olunur. Bununla bərabər əmtəələrin pula saldığı aşiqanə nəzərlərdən ibarət olan qiymətlər pulun başqa şeyə çevrilib onda təcəssüm etmək qabiliyyətinin hüdudunu, məhz onun öz miqdarını göstərir. Əmtəə pula çevrildikdə, bir əmtəə kimi yox, olduğuna görə, pulun üzərində öz sahibinin əlinə necə keçdiyini və məhz nəyin pula çevrildiyini göstərən bir iz qalmır. Pul haradan ələ keçirsə keçsin, non olet [iyi gəlmir]. Pul, bir tərəfdən, satılmış əmtəəni təmsil edirsə, digər tərəfdən, alına biləcək əmtəələri təmsil edir⁶².

P–Ə, yəni alqı, eyni zamanda satqıdır, yaxud Ə–P deməkdir; deməli, müəyyən bir əmtəənin son metamorfozu eyni zamanda hər hansı başqa bir əmtəənin birinci metamorfozudur. Bizim toxucunun nöqteyi-nəzərindən onun əmtəəsinin həyat yolu əldə etdiyi 2 funt sterlinqə aldığı bibliya ilə bitir. Lakin bibliya satan şəxs toxucudan aldığı 2 funt sterlinqi arağa çevirir. Ə–P–Ə (kətan–pul–bibliya) prosesinin son fazası olan P–Ə eyni zamanda Ə–P–Ə (bibliya–pul–araq) prosesinin birinci fazası olan Ə–P deməkdir. Əmtəə istehsalçısı bazara ancaq bir cür məhsul çıxardığına görə, bu məhsuldan adətən külli miqdarda satır, halbuki onun müxtəlif cəhətli tələbatı onu reallaşdırılan qiyməti, yaxud əldə edilən pul məbləğini, alacağı bir çox şeylər arasında daim bölməyə məcbur edir. Beləliklə, bir satqı müxtəlif əmtəələrin alınması kimi çoxlu əməliyyata gətirib çıxarır. Deməli, bir əmtəənin son metamorfozu başqa əmtəələrin birinci metamorfozlarının məcmusunu təşkil edir.

İndi biz hər hansı bir əmtəənin, məsələn kətanın metamorfozunu bütövlükdə götürsək, hər şeydən əvvəl görərik ki, bu metamorfoz bir-birinə əks olan və bir-birini tamamlayan iki hərəkətdən; Ə–P və P–Ə hərəkətlərindən ibarətdir. Əmtəənin bir-birinə əks olan bu iki çevrilməsi əmtəə sahibinin bir-birinə əks olan iki ictimai hərəkətində meydana çıxır və onun bir-birinə əks olan iki iqtisadi rolunda inikas edir. Satqı agenti olmaq etibarı ilə o satıcıdır; alqı agenti olmaq etibarı ilə alıcıdır. Lakin əmtəə hər bir çevrilməsində eyni zamanda özünün hər iki formasında – əmtəə formasında və pul formasında mövcud olduğuna görə, – bunlar da yalnız bir-birinə əks qütblərdə yerləşir, – eyni bir əmtəə sahibi satıcı olduqda başqası onun qarşısına alıcı sifəti ilə çıxır, o alıcı olduqda isə, başqası onun qarşısına satıcı sifəti ilə çıxır. Eyni bir əmtəə bir-birinə əks olan iki ardıcıl çevrilmədən keçdiyi–əmtəədən pula və puldan əmtəəyə çevrildiyi kimi, eyni bir əmtəə sahibi də satıcı rolundan çıxıb alıcı roluna girir. Deməli, bunlar qəti surətdə sabitləşmiş rollar deyil, əmtəə tədavülü prosesində daim bir şəxsdən başqa şəxsə keçən rollardır.

Ən sadə formasında əmtəə metamorfozu tələb edir ki, dörd kənar nöqtə və üç persone dramatic [iştirak edən şəxs] olsun. Əvvəlcə əmtəə öz dəyərinin surəti olan pula müqabil durur, həm də bu surət «o biri tərəfdə», özgənin cibində özünün bir şey kimi hiss edilən reallığına malik olur. Deməli, əmtəə sahibinə pul sahibi qarşı durur. Əmtəə pula çevrildikdə, dərhal pul əmtəənin ani ekvivalent forması olur, bunun da istehlak dəyəri və ya məzmunu «bu tərəfdə», başqa əmtəə cisimlərində mövcuddur. Əmtəənin birinci çevrilməsinin son nöqtəsi olan pul eyni zamanda ikinci çevrilmənin başlanğıc nöqtəsidir. Deməli, prosesin birinci əməliyyatında satıcı olan şəxs ikinci əməliyyatında alıcı olur və burada üçüncü bir əmtəə sahibi onun qarşısına satıcı kimi çıxır⁶³.

Əmtəə metamorfozunun bir-birinə əks istiqamətdə olan iki fazası bir dövran təşkil edir: əmtəə forması, əmtəə formasından çıxma, əmtəə formasına qayıtma. Hər halda burada əmtəə özü bir-birinə əks surətdə müəyyən olunur. Əmtəə başlanğıc nöqtədə öz sahibi üçün qeyri-istehlak dəyəridir, son nöqtədə isə istehlak dəyəridir. Eynilə də əvvəlcə pul əmtəənin çevrildiyi bərk bir dəyər kristalı kimi meydana çıxır, sonra isə dönüb əmtəənin ani ekvivalent forması olur.

Bir əmtəənin tam dövranını təşkil edən iki metamorfoz eyni zamanda iki başqa əmtəənin bir-birinə əks olan natamam metamorfozlarıdır. Eyni bir əmtəə (kətan) özünün bir sıra metamorfozlarını başlayır və eyni zamanda başqa bir əmtəənin (buğdanın) tam metamorfozunu başa çatdırır. Özünün birinci çevrilməsində, satqı əməliyyatında bu, əmtəə hər iki rolu öz vücudu ilə ifa edir. Həmin əmtəə qızıl sürfəsinə çevrilib özü də bu şəkildə hər bir əmtəə cisminin keçdiyi yolu keçirkən, eyni zamanda da müəyyən bir üçüncü əmtəənin birinci metamorfozunu başa çatdırır. Beləliklə, hər bir əmtəənin bir-sıra metamorfozlarının etdiyi dövran başqa əmtəələrin dövranları ilə qırılmaz surətdə qovuşur. Bütünlükdə bu proses əmtəə tədavülüdür.

Əmtəə tədavülü məhsulların bilavasitə mübadiləsindən yalnız formaca deyil, mahiyyətcə də fərqlidir. Doğrudan da, indicə təsvir edilən prosesə yaxından nəzər salaq. Şübhəsiz, toxucu kətanı bibliyaya, öz əmtəəsini özgə əmtəəsinə mübadilə etmişdir. Lakin bu hadisə belə bir hadisə olaraq ancaq onun özü üçün mövcuddur. Qızdırıcı içkini soyuq möminlikdən üstün tutan bibliya satıcısı heç fikrinə də gətirməmişdir ki, onun bibliyasına kətan mübadilə edilir; eynilə toxucu da heç güman etmir ki, onun kətanına buğda mübadilə edilmişdir və i. a. B şəxsin əmtəəsi A şəxsin əmtəəsinin yerini tutur, lakin A ilə B öz əmtəələrini bir-biri ilə mübadilə etmir. Əslində elə ola bilər ki, A ilə B bir-birindən alsın, lakin bu kimi təsadüfi bir hal da əmtəə tədavülünün ümumi şəraitindən irəli gəlmir. Biz burada, bir tərəfdən, görürük ki, əmtəə mübadiləsi bilavasitə məhsul mübadiləsinin fərdi və yerli hədlərini yıxıb dağıdır və insan əməyi maddələrinin mübadiləsini inkişaf etdirir. Digər tərəfdən, iştirak edən şəxslərin nəzarətindən kənarda qalan və təbiətin verdiyi münasibətlər xarakteri daşıyan tam bir ictimai əlaqələr dairəsi inkişaf edir. Toxucu kətanı ancaq ona görə sata bilir ki, kəndli buğdanı satmışdır; araq həvəskarı bibliyanı ancaq ona görə sata bilir ki, toxucu kətanı satmışdır; araqçəkən şəxs öz qızdırıcı içkisini ancaq ona görə sata bilir ki, başqa birisi abhəyat satmışdır və i. a.

Bunun nəticəsində tədavül prosesi heç də bilavasitə məhsul mübadiləsində olduğu kimi, istehlak dəyərləri öz yerlərini və sahiblərini dəyişdikdən sonra bitmir. Pul axırda məlum əmtəənin metamorfozları sırasından çıxması üzündən yox olmur. Pul tədavül prosesinin bu və ya digər əmtəənin tərk etdiyi nöqtələrində daim yenidən toplanır. Məsələn, kətanın ümumi metamorfozunda: kətan–pul–bibliya metamorfozunda əvvəlcə kətan tədavüldən çıxır, pul onun yerini tutur, sonra bibliya tədavüldən çıxır və pul onun yerini tutur. Bir əmtəənin yerini başqa əmtəənin tutması nəticəsində üçüncü bir şəxsin əlində pul əmtəə qalır⁶⁴. Tədavül arasıkəsilmədən pul təri axıdır.

Belə bir ehkamdan daha bayağı bir şey təsəvvür etmək çətindir ki, guya əmtəə tədavülü alqılarla satqılar arasında hökmən müvazinət yaradır, çünki hər bir satqı eyni zamanda alqıdır, habelə vice versa [əksinə]. Əgər bununla demək istəyirlər ki, həqiqətən baş vermiş satqıların sayı alqıların sayına bərabərdir, onda bu, məzmunsuz bir tavtologiyadır. Lakin bu ehkamla sübut etmək istəyirlər ki, satıcı öz arxasınca bazara öz alıcısını da gətirir. Alqı ilə satqı bir-biri ilə qütbü əkslik təşkil edən iki şəxsin – pul sahibi ilə əmtəə sahibinin qarşılıqlı münasibəti olmaq etibarı ilə eyni bir əməliyyatdır. Lakin eyni bir şəxsin hərəkətləri olmaq etibarı ilə bunlar bir-biri ilə qütbü əkslik təşkil edən iki əməliyyatdır. Beləliklə, satqı ilə alqının eyniyyətində belə bir hal nəzərdə tutulur ki, əmtəə tədavülün kimyagər retortasına atılıb oradan pul şəklində çıxmadıqda, əmtəə sahibi tərəfindən satılmadıqda, deməli, pul sahibi tərəfindən alınmadıqda, faydasız olur. Bu eyniyyətdə daha sonra nəzərdə tutulur ki, mübadilə prosesi, baş tutduqda da, əmtəənin həyatında müəyyən bir fasilədir, çox və ya az davam edə bilən məlum bir dövrdür. Əmtəənin birinci metamorfozu eyni zamanda satqı və alqı olduğuna görə, bu natamam proses eyni zamanda müstəqil bir prosesdir. Alıcının əmtəəsi vardır, satıcının isə pulu, felən bazara yenidən tez və ya gec çıxmasından asılı olmayaraq, özünün tədavül edə bilmək formasını saxlayan əmtəəsi vardır. Bir başqası almadan heç kəs sata bilməz. Lakin birisi bir şey satmışsa, ancaq buna görə də dərhal bir şey almalı deyildir. Əmtəə tədavülü məhsul mübadiləsinin zaman, məkan və fərdi hədlərini məhz ona görə dağıdır ki, öz əməyinin məhsulunu özgəninkiləşdirməklə bunun əvəzində özgə əməyinin məhsulunu almaq arasındakı bilavasitə eyniyyət bir-birinə əks olan iki əməliyyata–satqı ilə alqıya bölünür. Bir-birinə tam müstəqil proses kimi qarşı duran proseslər müəyyən daxili vəhdət təşkil edirsə, bu məhz o deməkdir ki, onların daxili vəhdəti xarici əksliklərin hərəkətində vücuda gəlir. Daxilən müstəqil olmayan yəni bir-birini tamamlayan proseslərin zahirən bir-birindən ayrılması müəyyən nöqtəyə çatdıqda, onların vəhdəti zorakılıq yolu ilə–böhran şəklində meydana çıxır. Əmtəəyə xas olan əkslik–istehlak dəyəri ilə dəyər arasındakı əkslik, eyni zamanda özünü bilavasitə ictimai əmək kimi ifadə etməli olan xüsusi əməyin əksliyi, eyni zamanda ancaq abstrakt ümumi əmək əhəmiyyətinə malik olan əlahiddə və konkret əməyin əksliyi, şeylərin şəxsiyyətləşməsi ilə şəxslərin şey keyfiyyəti almasının əksliyi–bu immanent ziddiyyət – əmtəə metamorfozunun əksliklərində öz hərəkətinin inkişaf etmiş formalarını alır. Deməli, elə bu formaların özündə böhranın mümkünlüyü–lakin ancaq mümkünlüyü vardır. Bu mümkünlüyün gerçəkliyə çevrilməsi tam bir sıra şərtlər məcmusunun olmasını tələb edir ki, bunlar da sadə əmtəə tədavülü çərçivəsində hələ əsla mövcud deyildir.⁶⁵

Əmtəə tədavülü prosesində bir vasitəçi olan pul tədavül vasitəsi funksiyası kəsb edir.

b) PUL TƏDAVÜLÜ

Əmək məhsullarının bir-birinə maddi mübadiləsi üçün vasitə olan forma dəyişilməsi, Ə–P–Ə tələb edir ki, eyni bir dəyər əmtəə olmaq etibarı ilə prosesin başlanğıc nöqtəsini təşkil edərək yenidən əmtəə şəklində həmin nöqtəyə qayıtsın. Beləliklə, əmtəələrin bu hərəkəti bir dövran təşkil edir. Digər tərəfdən, bu formanın özü pul dövranına yol vermir. Bu formanın nəticəsi ondan ibarətdir ki, pul öz başlanğıc nöqtəsinə qayıtmaq deyil, arasıkəsilmədən bu nöqtədən uzaqlaşır. Əmtəə satıcının əlində öz çevrilmiş formasında, pul formasında qaldığı vaxta qədər bu əmtəə özünün birinci metamorfozu mərhələsində olur, yəni öz tədavülünün yalnız birinci yarısını icra etmiş olur. Proses–alqı məqsədi ilə satqı–başa çatdıqda, pul da öz əvvəlki sahibinin əlindən çıxıb getmiş olur. Doğrudur, toxucu bibliya aldıqdan sonra, yenidən kətan satsa, pul da yenə onun əlinə qayıdar. Lakin bu pul əvvəlki 20 arşın kətanın tədavülü nəticəsində qayıdıb gəlmir, əksinə, bu tədavül pulu toxucunun əlindən çıxarıb bibliya satanın əlinə keçirmişdir. Pul ancaq onun sayəsində qayıda bilir ki, yeni əmtəə birinci tədavül prosesinin verdiyi eyni nəticə ilə qurtaran yenə həmin tədavül prosesini yenidən başlayır və ya təkrar edir. Deməli, əmtəə tədavülünün bilavasitə pula verdiyi hərəkət forması pulun daim başlanğıc nöqtədən uzaqlaşması deməkdir, bir əmtəə sahibinin əlindən başqasının əlinə keçməsi, yaxud pulun tədavülü (currency cours de la monnaie) deməkdir.

Pulun tədavülü eyni bir prosesin daim yeknəsəq təkrar olunmasıdır. Əmtəə həmişə satıcı tərəfdə, alqı vasitəsi olan pul isə həmişə alıcı tərəfdə olur. Pul alqı vasitəsi vəzifəsini ifadə edərək əmtəənin qiymətini reallaşdırır. Lakin pul əmtəənin qiymətini reallaşdırarkən əmtəəni satıcının əlindən alıcının əlinə keçirir və eyni zamanda özü alıcının əlindən çıxıb satıcının əlinə keçir ki, həmin prosesi başqa bir əmtəə ilə də təkrar etsin. Pul hərəkətinin bu birtərəfli formasının əmtəə hərəkətinin ikitərəfli formasından irəli gəlməsi üstüörtülü qalır. Əmtəə tədavülü təbiətinin özü zahirən əks bir təsəvvür oyadır. Əmtəənin birinci metamorfozu öz zahiri görünüşü cəhətdən təkcə pulun hərəkəti deyil, habelə əmtəənin də öz hərəkətidir; əksinə, əmtəənin ikinci metamorfozu yalnız pulun hərəkəti şəklində görünür. Əmtəə öz tədavülünün birinci yarısında pul ilə öz yerini dəyişir. Bununla bərabər istehlak dəyəri olmaq etibarı ilə əmtəə tədavül dairəsindən çıxıb istehlak dairəsinə keçir.⁶⁶ Onun yerini əmtəə dəyərinin surəti və ya əmtəənin pul maskası tutur. Tədavülün ikinci yarısını əmtəə daha öz natural şəklində deyil, qızıl cildində keçir. Beləliklə, hərəkətin fasiləsizliyi ancaq pula xasdır; əmtəə üçün iki bir-birinə əks prosesə bölünən hərəkət, pulun öz hərəkəti olmaq etibarı ilə bu hərəkət həmişə eyni prosesdir və burada pul daim öz yerini yeni-yeni əmtəələrlə dəyişir. Buna görə də iş elə bir şəkil alır ki, guya əmtəə tədavülünün nəticəsi, bir əmtəənin yerini başqa əmtəənin tutması, əmtəənin öz formalarının dəyişilməsindən deyil, pulun tədavül vasitəsi olmaq funksiyasından irəli gəlir, özlüyündə hərəkətsiz olan əmtəələri guya məhz tədavül vasitələri hərəkətə gətirir, onları qeyri-istehlak dəyəri olduqları əllərdən istehlak dəyəri olduqları əllərə keçirir, həm də bunları həmişə pulun öz hərəkətinə əks istiqamətdə hərəkət etdirir. Pul daim əmtəələri tədavül dairəsindən uzaqlaşdırıb tədavüldə onların yerini tutur və bununla da öz başlanğıc nöqtəsindən uzaqlaşır. Buna görə də pulun hərəkətində yalnız əmtəələrin tədavülü ifadə olunursa da, zahirdə, əksinə, belə görünür ki, əmtəələrin tədavülü ancaq pulun hərəkətinin nəticəsidir⁶⁷.

Digər tərəfdən, pulun ancaq ona görə tədavül vasitəsi funksiyası vardır ki, əmtəələrin müstəqilləşmiş dəyərini təmsil edir. Buna görə də tədavül vasitəsi olmaq etibarı ilə pulun hərəkəti həqiqətdə ancaq əmtəənin öz formasının hərəkətidir. Deməli, bu hərəkət pulun tədavülündə gözə görünən bir şəkildə də əks olunmalıdır. Məsələn, kətan əvvəlcə öz əmtəə formasını öz pul formasına çevirir. Onun birinci metamorfozu olan Ə–P metamorfozunun ikinci qütbü, yəni pul forması sonra onun axırıncı metamorfozu olan P–Ə metamorfozunun, yenidən bibliyaya çevrilməsinin birinci qütbü olur. Lakin formanın bu iki çevrilməsindən hər biri əmtəə və pulun mübadiləsi yolu ilə, bir-birinin yerini tutması yolu ilə əmələ gəlir. Eyni pul əmtəənin özgəninkiləşdirilmiş surəti olaraq satıcının əlinə gəlir və əmtəənin qəti özgəninkiləşdirilən surəti olaraq satıcını tərk edir. Bu pul-öz yerini iki dəfə dəyişir. Kətanın birinci metamorfozu bu pulu toxucunun cibinə gətirir, ikincisi isə pulu yenidən oradan çıxarır. Beləliklə, eyni bir əmtəənin formasının bir-birinə əks istiqamətdə iki dəfə dəyişilməsi pulun əks istiqamətdə iki dəfə öz yerini dəyişdirməsində əks olunur.

Əksinə, yalnız birtərəfli əmtəə metamorfozları olduqda–istər sadəcə alqı, istərsə sadəcə satqı əməliyyatları olsun, fərqi yoxdur–eyni pul öz yerini ancaq bir dəfə dəyişir. Pulun ikinci yerdəyişməsi həmişə əmtəənin ikinci metamorfozunu, onun puldan geri dönməsini ifadə edir. Eyni pulun yerdəyişmələrinin tez-tez təkrarlanmasında nəinki ayrıca bir əmtəənin metamorfozları sırası, habelə ümumiyyətlə bütün əmtəə aləminin saysız-hesabsız metamorfozlarının çulğaşması ifadə olunur. Həm də özlüyündə aydındır ki, bunların hamısı ancaq burada nəzərdən keçirdiyimiz sadə əmtəə tədavülü formasına aiddir.

Hər bir əmtəə tədavül prosesində ilk addım atdıqda, öz formasını lap ilk dəfə dəyişərkən tədavül dairəsindən çıxır və onun yerinə buraya daim yeni bir əmtəə daxil olur. Əksinə, tədavül vasitəsi olmaq etibarı ilə pul daim tədavül dairəsində qalır, daim burada vurnuxur. Buradan belə bir sual meydana çıxır ki, bu dairə arasıkəsilmədən nə qədər pul qəbul edə bilər.

Hər bir ölkədə hər gün eyni zamanda çoxlu və deməli, məkanca yanaşı olan birtərəfli əmtəə metamorfozları baş verir və ya başqa sözlə, bir tərəfdən təkcə satqılar, digər tərəfdən təkcə alqılar baş verir. Öz qiymətləri cəhətdən əmtəələr fikrən təsəvvür edilən müəyyən pul miqdarlarına bərabərləşmiş olur. Burada nəzərdən keçirilən bilavasitə tədavül forması həmişə əmtəə ilə pulu cismani şəkildə bir-birinə qarşı qoyduğuna görə–əmtəə satqı qütbündə, pul isə buna əks olan alqı qütbündə durduğuna görə, – əmtəələrin tədavülü prosesi üçün lazım gələn tədavül vasitələri kütləsini həmin əmtəələrin qiymətlərinin məcmusu artıq müəyyən etmiş olur. Doğrudan da pul ancaq, əmtəələrin qiymətləri məbləğində artıq ideal surətdə ifadə edilmiş qızıl məbləğini real surətdə təmsil edir. Deməli, bu məbləğlərin bərabərliyi özlüyündə aydındır. Lakin biz bilirik ki, əmtəələrin dəyəri sabit qaldıqda, qızılın (pul materialının) öz dəyəri dəyişdikcə, əmtəələrin qiyməti dəyişilir: qızılın dəyəri düşdükdə, əmtəələrin qiyməti mütənasib surətdə qalxır və qızılın dəyəri qalxdıqda, əmtəələrin qiyməti əksinə, mütənasib surətdə düşür. Əmtəə qiymətləri məbləğinin belə qalxması və ya düşməsi ilə bərabər, tədavüldə olan pul kütləsi də eyni proporsiyada çoxalmalı və ya azalmalıdır. Hər halda burada tədavül vasitələri kütləsinin dəyişilməsinə səbəb pul özüdür, lakin öz tədavül vasitəsi funksiyasında deyil, öz dəyər ölçüsü funksiyasında. Əvvəlcə əmtəələrin qiyməti pulun dəyərinin dəyişilməsinə əks nisbətdə dəyişilir, sonra isə tədavül vasitələri kütləsi əmtəələrin qiymətinin dəyişilməsinə düz nisbətdə dəyişilir. Məsələn, qızılın dəyəri düşməyib, dəyər ölçüsü olmaq etibarı ilə onu gümüş əvəz etsəydi, yaxud əksinə, gümüşün dəyəri yüksəlməyib, qızıl gümüşü dəyər ölçüsü funksiyasından sıxışdırıb çıxarsaydı, yenə tamamilə eyni hal baş verərdi. Birinci halda tədavüldə olmuş qızıla nisbətən daha çox gümüş tədavül etməli idi, ikinci halda əvvəllər tədavüldə olmuş gümüşə nisbətən daha az qızıl tədavül etməli idi. Hər iki halda pul materialının, yəni dəyər ölçüsü funksiyası daşıyan əmtəənin dəyəri dəyişilərdi, buna görə əmtəə dəyərlərinin qiymətlərdəki ifadəsi də dəyişilərdi, deməli, tədavül edən və bu qiymətlərin reallaşdırılmasına xidmət göstərən pulun kütləsi də dəyişilərdi. Biz artıq gördük ki, əmtəə tədavülü dairəsində – açıq bir yol vardır və qızıl (gümüş və ümumiyyətlə pul materialı) müəyyən dəyərə malik bir əmtəə şəklində bu yoldan oraya keçir. Bu dəyərin mövcud olması hələ pulun bir dəyər ölçüsü funksiyası daşıdığı zamandan, yəni qiymətlərin müəyyən olunduğu zamandan nəzərdə tutulur. Məsələn, dəyər ölçüsünün öz dəyəri düşürsə, bu, hər şeydən əvvəl, nəcib metalın bilavasitə istehsal edildiyi yerlərdə ona bir əmtəə kimi mübadilə olunan əmtəələrin qiymətinin dəyişilməsində təzahür edir. Lakin başqa əmtəələrin xeyli hissəsi, xüsusilə burjua cəmiyyətinin aşağı inkişaf pillələrində hələ uzun müddət dəyər ölçüsünün artıq xəyali olan, köhnəlmiş dəyərində qiymətləndirilir. Bununla belə, əmtəələr bir-biri ilə dəyər münasibətlərinə girdikcə, bir əmtəə başqasına təsir edir, beləliklə də əmtəələrin qızıl və ya gümüş qiymətləri əmtəələrin öz dəyərləri ilə müəyyən olunan proporsiyalara uyğun surətdə yavaş-yavaş tənləşir və, nəhayət, bütün əmtəə dəyərləri pul metalının yeni dəyərinə uyğun surətdə qiymətləndirilir. Bu tənləşmə prosesində, əmtəələr bilavasitə nəcib metallara mübadilə olunduqca axıb gələn nəcib metalların miqdarı arasıkəsilmədən artır. Buna görə də islah olunmuş bu yeni qiymətlər əmtəələr arasında hansı dərəcədə yayılırsa və ya hansı dərəcədə əmtəələrin dəyərləri metalın aşağı düşmüş və müəyyən nöqtəyədək düşməkdə davam edən bu yeni dəyərində qiymətləndirilirsə, bu yeni qiymətlərin reallaşması üçün lazım gələn əlavə nəcib metal kütləsi də o dərəcədə meydanda mövcud olur. Yeni qızıl və gümüş mədənləri kəşf edildikdən sonra baş verən faktların birtərəfli müşahidə edilməsi XVII əsrdə və xüsusən XVIII əsrdə belə bir yanlış nəticəyə gətirib çıxarmışdı ki, guya əmtəə qiymətlərinin artmasına səbəb, çox miqdar qızıl və gümüşün tədavül vasitəsi vəzifəsini daşımağa başlaması olmuşdu. Bundan sonra biz qızılın dəyərini məlum bir kəmiyyət hesab edəcəyik, zira qiymətlər müəyyənləşdiyi zaman qızılın dəyəri doğrudan da belə bir kəmiyyət olur.

Deməli, belə fərz etdikdə, tədavül vasitələri kütləsi reallaşmalı olan əmtəə qiymətlərinin məbləği ilə müəyyən edilir. Daha sonra biz fərz etsək ki, hər bir əmtəə növünün qiyməti məlumdur, onda əmtəə qiymətlərinin məbləği, yəqin ki, tədavüldə olan əmtəələrin miqdarından asılı olacaqdır. Doğrudan da çox baş sındırmadan da anlamaq olar ki, əgər 1 kvarter buğda 2 funt sterlinq dəyərindədirsə, onda 100 kvarter buğda 200 funt sterlinq, 200 kvarter buğda 400 funt sterlinq dəyərində olacaq və i. a., deməli, buğdanın kütləsi artdıqca, bu buğda satılarkən onunla yerini dəyişən pul kütləsi də artmalıdır.

Əgər biz fərz etsək ki, əmtəələrin kütləsi məlumdur, onda tədavüldə olan pulun kütləsi də əmtəə qiymətlərinin qalxıb düşməsi ilə birlikdə artıb əskiləcəkdir. Tədavüldəki pulun kütləsi, qiymətlər kəmiyyətinin dəyişilməsi nəticəsində əmtəə qiymətləri məbləğinin qalxması və ya düşməsindən asılı olaraq artır və əskilir. Burada bütün əmtəə qiymətlərinin eyni zamanda qalxması və ya düşməsi məcburi deyildir. Tədavüldə olan bütün əmtəələrin reallaşmalı olan qiymətləri məbləğini nəzərə çarpacaq dərəcədə qaldırmaq və ya salmaq üçün və, deməli, tədavül dairəsinə daha çox və ya daha az pul cəlb etmək üçün bir halda müəyyən miqdar başlıca əmtəələrin qiymətinin qalxması, başqa halda isə onların qiymətinin düşməsi kifayətdir. Əmtəələrin qiymətlərinin dəyişilməsi istər əmtəələrin dəyərinin həqiqətən dəyişildiyini əks etdirsin, istərsə ancaq bazarda qiymətlərin qalxıb-düşməsindən ibarət olsun, hər iki halda tədavül vasitələri kütləsinə onun təsiri eynidir.

Tutaq ki, bir-biri ilə bağlı olmayan, eyni zamanda baş verən və deməli, məkanca yanaşı olan müəyyən miqdar satqı və ya natamam metamorfoz vardır, məsələn, 1 kvarter buğdanın, 20 arşın kətanın, 1 bibliyanın, 4 qallon arağın natamam metamorfozu vardır. Əgər bu əmtəələrdən hər birinin qiyməti 2 f. st., deməli, reallaşmalı qiymətlərin məbləği 8 f. st. olarsa, onda tədavülə 8 funt sterlinqə bərabər pul kütləsi daxil olmalıdır. Lakin həmin əmtəələr yuxarıda tədqiq etdiyimiz metamorfozlar sırasının: 1 kvarter buğda–2 f. st.–20 arşın kətan–2 f. st.– 1 bibliya–2 f. st, – 4 qallon araq–2 f. st. sırasının halqalarıdırsa, onda eyni 2 f. st. bütün bu əmtəələri bir-birinin ardınca tədavül etdirib onların qiymətlərini ardıcıl surətdə reallaşdırır, – deməli bu 2 f. st. 8 f. st. məbləğində qiyməti reallaşdırır və axırda araqçəkənin əlində yatıb qalır. Bu 2 f. st. dörd dəfə dövr edir. Eyni pulun bu təkrar yerdəyişməsi əmtəə formasının iki dəfə dəyişilməsini, əmtəənin tədavüldə bir-birinə əks olan iki mərhələdən keçməsini və eyni zamanda müxtəlif əmtəələrin metamorfozlarının qovuşmasını ifadə edir⁶⁸. Bu prosesin bir-birinə əks olan və bir-birini tamamlayan fazaları məkan etibarı ilə yanaşı baş verə bilməz, lakin zaman etibarı ilə bir-birinin ardınca gəlməlidir. Buna görə də müəyyən zaman müddətləri həmin fazaların davam etdiyi müddətlə ölçülür, yəni pulun tədavül sürəti eyni pul vahidlərinin müəyyən zaman ərzindəki dövrlərinin sayı ilə ölçülür. Tutaq ki, yuxarıda göstərilən dörd əmtəənin tədavül prosesi, məsələn, bir gün davam etmişdir. Onda reallaşdırılası qiymətlərin məbləği = 8 f. st., bir gün ərzində eyni pul vahidlərinin dövrləri sayı–4, tədavüldə olan pul kütləsi–2 f. st. olar. Beləliklə, müəyyən müddət ərzində tədavül prosesi üçün:

əmtəələrin qiymətləri məbləği / eyni adlı pul vahidləri dövrlərinin sayı = tədavül vasitələri

vəzifəsi daşıyan pul kütləsinə. Bu qanun ümumi bir əhəmiyyətə malikdir. Müəyyən müddət ərzində hər bir ölkənin tədavül prosesi, bir tərəfdən, eyni zamanda, məkan etibarı ilə yanaşı baş verən bir çox dağınıq satqı (müvafiq surətdə alqı) əməliyyatlarını, yaxud natamam metamorfozları əhatə edir və burada eyni pul öz yerini bircə dəfə dəyişir, yaxud bircə dəfə dövr edir; digər tərəfdən, həmin proses qismən paralel baş verən, qismən bir-biri ilə çulğaşan, halqaların az və ya çox zəngin olan bir çox metamorfoz sıralarının məcmusunu əhatə edir və burada eyni bir pul az və ya çox əhəmiyyətli miqdar dövr edir. Lakin tədavüldə olan bütün eyni adlı pul vahidləri dövrlərinin ümumi sayı ayrıca bir vahidin dövrlərinin orta sayını, yaxud pul tədavülünün orta sürətini göstərir. Məsələn, gündəlik tədavül prosesinin əvvəlində tədavülə daxil olan pul kütləsi, əlbəttə, eyni zamanda və məkanca bir-biri ilə yanaşı tədavül edən əmtəələrin qiymətləri məbləği ilə müəyyən edilir. Lakin proses daxilində hər bir pul vahidi bütün qalanları üçün, necə deyərlər, məsuliyyət daşıyır. Bunlardan biri öz tədavül sürətini artırırsa, bununla da başqasının tədavül sürətini azaldır, həm də bu axırıncısı tədavül dairəsindən tamamilə çıxa bilər, çünki bu dairə ancaq o qədər qızıl qəbul edə bilər ki, bu miqdar qızıl özünün ayrı-ayrı ünsürlərinin dövrlərinin orta sayına vurulduqda, reallaşması lazım gələn qiymətlərin məbləğinə bərabərdir. Buna görə də pulun dövrlərinin sayı artırsa, tədavüldə olan pulun kütləsi azalır. Pulun dövrlərinin sayı azalırsa, onun kütləsi artır. Tədavül vasitəsi vəzifəsi daşıya bilən pulun kütləsi müəyyən orta tədavül sürəti şəraitində məlum olduğuna görə, tədavülə müəyyən miqdar kağız pul, məsələn, bir funtluq kağız pul buraxmaqla oradan eyni miqdar qızıl soveren götürmək olar, – bu da bütün banklara yaxşıca məlum olan bir fənddir.

Əgər ümumiyyətlə pul tədavülündə ancaq əmtəələrin tədavül prosesi, yəni onların bir-birinə əks metamorfozlar yolu ilə dövranı təzahür edirsə, pulun tədavül sürətində əmtəə formalarının bir-birini əvəz etməsi sürəti, bir metamorfozlar sırasının başqaları ilə arası kəsilmədən çulğaşması, bu maddələr mübadiləsinin sürəti, tədavül dairəsindən əmtəələrin sürətlə qeyb olması və bunları yeni əmtəələrin eyni sürətlə əvəz etməsi təzahür edir. Beləliklə, pul tədavülünün sürətində bir-birinə əks olan və bir-birini tamamlayan fazaların dəyişkən vəhdəti meydana çıxır–əmtəənin istehlak formasının dəyər surətinə çevrilməsi və dəyər surətinin də dönüb istehlak formasına çevrilməsi, yəni hər iki prosesin: satqı ilə alqının vəhdəti meydana çıxır. Əksinə, pul tədavülünün yavaşımasında bu proseslərin bölünüb bir-birinə əks olan iki qütbə ayrılması, yəni formalar çevrilməsinin və, deməli, maddələr mübadiləsinin dayanması özünü göstərir. Əlbəttə, tədavülün özündən görmək olmaz ki, onun dayanması haradan irəli gəlir. Tədavül bu hadisənin mövcud olmasının özünü ancaq aşkara çıxarır. Pul tədavülü yavaşıdıqda, tədavülün ucqarlarındakı bütün nöqtələrdə pulun get-gedə daha gec-gec meydana çıxmağa və qeyb olmağa başlaması faktı, adi baxışa görə, tədavül vasitələrinin kifayət qədər olmaması ilə izah edilir.⁶⁹

Beləliklə, hər bir müəyyən zaman ərzində tədavül vasitələri vəzifəsi daşıyan pulun ümumi miqdarı, bir tərəfdən tədavüldə olan bütün əmtəələrin qiymətlərinin məbləği ilə, digər tərəfdən də, bir-birinə əks istiqamətdə olan əmtəə tədavülü proseslərinin çox və ya azsürətli olması ilə müəyyən edilir, bundan da belə bir cəhət asılıdır ki, qiymətlərin ümumi məbləğindən hansı hissəsi eyni pul vahidinin köməyi ilə reallaşa bilər. Lakin əmtəə qiymətlərinin bu məbləğinin özü hər bir ayrıca əmtəə növünün həm kütləsindən, həm də qiymətindən asılıdır. Bu üç amil: qiymətlərin hərəkəti, tədavüldə olan əmtəələrin kütləsi və pulun tədavül sürəti müxtəlif istiqamətlərdə və müxtəlif proporsiyalarda dəyişilə bilər; buna görə də reallaşmalı olan qiymətlər məbləği və, deməli, ondan asılı olan tədavül vasitələri kütləsi də bir çox kombinasiyaya uğraya bilər. Biz burada ancaq, əmtəə qiymətləri tarixində ən mühüm rol oynayan kombinasiyanı qeyd edəcəyik.

Əmtəə qiymətləri sabit qaldıqda, tədavüldəki əmtəələrin kütləsi artırsa və ya pulun tədavül sürəti azalırsa, ya da bu hər iki hal birlikdə baş verirsə, tədavül vasitələri kütləsi arta bilər. Əksinə, əmtəə kütləsi azalırsa və ya pulun tədavül sürəti artırsa, tədavül vasitələri kütləsi azala bilər.

Bütün əmtəə qiymətləri qalxdıqda, tədavüldəki əmtəələrin kütləsi bunların qiymətlərinin artdığı nisbətdə azalırsa və ya pulun tədavül sürəti qiymətlərin artmasına mütənasib olaraq artırsa, həm də tədavüldəki əmtəələrin kütləsi sabit qalırsa, tədavül vasitələri kütləsi sabit qala bilər. Əmtəə kütləsi azalırsa və ya tədavül sürəti qiymətlərdən daha tez artırsa, tədavül vasitələri kütləsi azala bilər.

Bütün əmtəə qiymətləri düşdükdə, əmtəələrin kütləsi bunların qiymətlərinin düşdüyü nisbətdə artırsa və ya pulun tədavül sürəti qiymətlərlə eyni nisbətdə azalırsa, tədavül vasitələri kütləsi sabit qala bilər. Əmtəə kütləsi artırsa və ya tədavül sürəti əmtəə qiymətlərinin düşməsindən daha tez azalırsa, tədavül vasitələri kütləsi arta bilər.

Müxtəlif amillərin variasiyaları bir-birini elə əvəzləyib tamamlaya bilər ki, bunların daim dəyişilməsinə baxmayaraq, reallaşmalı olan əmtəə qiymətlərinin ümumi məbləği sabit qalır, odur ki, tədavüldəki pul kütləsi də sabit qalır. Buna görə də hər bir müəyyən ölkədə tədavüldə olan pulun kütləsi, bilxassə nisbətən uzun dövrlər nəzərdən keçirilərkən, ilk baxışda gözlənilə biləcəyindən xeyli çox sabit bir orta səviyyədə olur və bu orta səviyyədən xeyli az uzaqlaşır; sənaye və ticarət böhranlarının, daha az hallarda isə pulun öz dəyərindəki dəyişilmələrin törətdiyi güclü sarsıntı dövrləri istisna təşkil edir.

Tədavül vasitələri miqdarının tədavüldəki əmtəələrin qiymətlərinin məbləği ilə və pul tədavülünün orta sürəti ilə müəyyən edildiyini göstərən qanun⁷⁰ bu şəkildə də ifadə edilə bilər: əmtəələrin dəyər məbləği məlum olduqda və onların metamorfozlarının orta sürəti məlum olduqda, tədavüldə olan pulun və ya pul materialının miqdarı bu materialın öz dəyərindən asılıdır. Belə bir illüziya vardır ki, guya məsələ məhz əksinədir, guya əmtəə qiymətlərini tədavül vasitələri kütləsi müəyyən edir, tədavül vasitələri kütləsini isə həmin ölkədə olan pul materialı kütləsi müəyyən edir⁷¹; bu illüziyanın kökü onun ilk nümayəndələrində belə mənasız bir hipotezdədir ki, əmtəələr tədavül prosesinə qiymətsiz, pul isə dəyərsiz daxil olur və sonra bu prosesdə əmtəə həlməşiyinin müəyyən hissəsi metal qalağının müvafiq hissəsinə mübadilə olunur⁷².

c) SİKKƏ. DƏYƏR NİŞANI

Pulun tədavül vasitəsi funksiyasından onun sikkə forması meydana gəlir. Qiymətdə və ya əmtəələrin pul adında fikrən təsəvvür edilən müəyyən çəkili qızıl hissəsi tədavül prosesində bu əmtəələrin qarşısına eyni adlı bir qızıl parçası və ya sikkə şəklində çıxmalıdır. Qiymət miqyasının müəyyən edilməsi kimi, sikkə kəsilməsi də dövlətin əlinə keçir. Qızıl və gümüşün sikkə olaraq geydiyi və dünya bazarına gələrkən yenidən çıxardığı müxtəlif milli libaslarda, daxili və ya milli əmtəə tədavülü dairəsi ilə ümumi dünya bazarı dairəsi arasındakı bölgü meydana çıxır.

Deməli, qızıl sikkəsi ilə qızıl külçəsi bir-birindən ancaq görkəminə görə fərqlənir və qızılı daim bir formadan digərinə çevirmək olar⁷³. Sikkəxanadan çıxan qızılın tutduğu yol onu ən axırda aparıb əritmə putasına çıxarır. Ona görə ki, tədavüldə qızıl sikkələr sürtülüb yeyilir, həm də biri çox, biri az yeyilir. Qızıl sikkənin adı ilə onun qızıl substansiyasının miqdarı, onun nominal məzmunu ilə real məzmunu yavaş-yavaş bir-birinə uyğun gəlməməyə başlayır. Eyni adlı qızıl sikkələr müxtəlif dəyər kəsb edir, çünki indi onların çəkisi müxtəlif olur. Tədavül vasitəsi olan qızıl qiymət miqyası olan qızıldan uzaqlaşır və qiymətlərin reallaşdırdığı əmtəələrin gerçək ekvivalenti olmaqdan çıxır. Bu qarışıqlığın tarixi orta əsrlər və XVIII əsrədək yeni dövr ərzində sikkə işi tarixinin başlıca məzmununu təşkil edir. Tədavül prosesinin təbii meyli sikkənin qızıl varlığını zahiri qızıla çevirməyə, yəni sikkəni öz rəsmi metal məzmununun ancaq simvoluna çevirməyə olan bu təbii meyl hətta ən müasir qanunvericilikdə də qəbul edilmişdir: bu qanunvericilik müəyyən edir ki, metal nə dərəcədə itkiyə uğradıqda qızıl sikkə tədavül üçün yararsız olur, yəni sikkəlikdən çıxır.

Pul tədavülünün özü sikkənin real məzmununu nominal məzmunundan uzaqlaşdırırsa, onun metal varlığını onun funksional varlığından uzaqlaşdırırsa, bunda sikkə funksiyasında metal pulu başqa materialdan olan nişanlarla və ya sadəcə simvollarla əvəz etmək imkanı gizli halda vardır. Qızıl sikkəni gümüş və mis nişanların əvəz etməsi rolu tarixən, bir tərəfdən, qızıl və ya gümüşdən vəzncə tamamilə cüzi sikkələr kəsməyin texniki çətinlikləri ilə izah edilir və digər tərəfdən bununla izah edilir ki, aşağı metallar yüksək metallardan–gümüş qızıldan, mis də gümüşdən–əvvəl dəyər ölçüsü olmuş və deməli, daha nəcib metal onları taxtdan saldığı zaman onlar artıq tədavüldə pul vəzifəsi daşıyırmışlar. Onlar qızılı əmtəə tədavülünün elə sahələrində əvəz edirlər ki, burada sikkə çox böyük sürətlə dövr edir və, deməli, çox böyük sürətlə sürtülüb yeyilir, yəni elə sahələrində əvəz edirlər ki, burada alqı və satqı əməliyyatları çox kiçik miqyasda daim təkrar olunur. Qızılın bu cığırdaşlarının qızılın öz yerini tutmasına mane olmaq üçün bunların qızıl əvəzində hökmən qəbul edilməsindən ötrü qanunla ən aşağı tədiyyə hədləri müəyyən edilir. Müxtəlif növ sikkələrin tədavül etdiyi xüsusi dairələr, əlbəttə, bir-biri ilə çulğaşır. Qızılla yanaşı xırda sikkə qızıl sikkələrdən ən kiçiyinin hissələrini ödəmək üçün meydana çıxır; qızıl daim pərakəndə tədavülə daxil olur və xırda sikkəyə dəyişilmək yolu ilə eyni dərəcədə daimi surətdə oradan kənara atılır⁷⁴.

Gümüş və mis nişanların metal məzmununu qanun öz istədiyi kimi təyin edir. Tədavüldə onlar qızıl sikkədən daha tez sürtülüb yeyilir. Buna görə də onların sikkə funksiyası felən öz çəkilərindən, yəni heç bir dəyərdən asılı olmur. Qızılın sikkə varlığı onun dəyər substansiyasından tamamilə ayrılır. Bunun sayəsində də nisbətən heç bir dəyəri olmayan şeylər–kağız parçaları qızıl əvəzində sikkə vəzifəsi daşımaq imkanı alır. Metal pul nişanlarında onların xalis simvolik xarakteri hələ müəyyən dərəcəyə qədər gizli qalır. Kağız pulda bu xarakter tamamilə aydın surətdə meydana çıxır. Gördüyümüz kimi, ce n'est que le premier pas qui coute [ancaq birinci addım çətindir].

Biz burada ancaq icbari məzənnəli dövlət kağız pullarını nəzərdə tuturuq. Bunlar bilavasitə metal tədavülündən meydana gəlir. Əksinə, kredit pulları elə şərtlər tələb edir ki, biz sadə əmtəə tədavülü çərçivəsində qaldıqca, bunlar bizə hələ əsla məlum deyildir. Ancaq ötəri qeyd edək ki, əsil mənada kağız pul, pulun tədavül vasitəçi funksiyasından irəli gəldiyi kimi, kredit pullarının da təbii kökünü pulun tədiyyə vasitəsi olmaq funksiyası təşkil edir⁷⁵.

Üzərində öz pul adları, məsələn, 1 f. st., 5 funt sterlinq və i. a. yazılmış olan kağız pullar tədavül prosesinə dövlət tərəfindən kənardan daxil edilir. Onlar doğrudan da öz eyni adlı qızıl məbləğləri əvəzində tədavül etdiyinə görə, öz hərəkətində ancaq pul tədavülünün özünün qanunlarını əks etdirir. Kağız pulun spesifik tədavül qanunu onun ancaq qızıla nisbətindən, ancaq qızılın nümayəndəsi olmasından irəli gəlir. Bu qanun isə sadəcə ondan ibarətdir ki, buraxılan kağız pulun miqdarı, onun simvolik olaraq təmsil etdiyi qızılın (və ya gümüşün) həqiqətən tədavül edə biləcəyi miqdardan artıq olmamalıdır. Doğrudur, tədavül dairəsinin qəbul edə biləcəyi qızılın miqdarı daim dəyişilərək məlum orta səviyyədən gah yuxarı qalxır, gah da aşağı düşür. Lakin müəyyən ölkənin tədavül vasitələri kütləsi empirik surətdə təyin edilə biləcək müəyyən minimumdan heç zaman aşağı düşmür. Bu minimum kütlənin öz tərkib hissələrini daim dəyişdirməsi, yəni hər dəfə başqa qızıl hissələrindən tərtib olunması, əlbəttə, bu kütlənin həcminə və onun daim tədavül dairəsində olmasına əsla təsir etmir. Buna görə də həmin kütlə kağız simvollarla əvəz edilə bilər. Lakin bu gün biz bütün tədavül kanallarını tamamilə dolacağı dərəcədə kağız pulla doldursaq, sabah əmtəə tədavülündə hər hansı dəyişikliklər üzündən bu kanallar həddən artıq dolmuş ola bilər. Burada hər bir əndazə itib gedir. Lakin kağız pullar öz əndazəsini keçsə, yəni həqiqətən tədavüldə ola biləcək eyni adlı qızıl sikkələrin miqdarını ötüb keçsə, bütün bu pulların etibardan düşməsi təhlükəsi hələ bir yana dursun, onlar indi əmtəə aləmində ancaq, ümumiyyətlə təmsil edə biləcəkləri miqdar qızılın, yəni əmtəə aləminin immanent qanunlarının müəyyən etdiyi miqdar qızılın nümayəndəsi olar. Məsələn, kağız pulların müəyyən kütləsi öz adına görə 2 unsiya qızılı təmsil edib real surətdə isə 1 unsiya qızılı əvəz edirsə, o zaman felən 1 f. st. əvvəlki 1/4 unsiya qızıl əvəzinə 1/8 unsiya qızılın pul adı olur. Alınan nəticə tamamilə ona bənzər ki, öz qiymət ölçüsü funksiyası cəhətdən qızılda dəyişiklik baş versin. Əvvəllər 1 funt sterlinqə bərabər qiymətdə ifadə olunan dəyərlər indi 2 funt sterlinqə bərabər qiymətdə ifadə edilir.

Kağız pul qızılın nişanıdır, yaxud pul nişanıdır. Kağız pulun əmtəə dəyərlərinə nisbəti ondan ibarətdir ki, əmtəə dəyərləri kağızlarda hisslə qavranılacaq simvolik ifadə alan miqdar qızılda ideal surətdə ifadə olunur. Kağız pul ancaq müəyyən miqdar qızılı təmsil etdiyinə görə dəyər nişanıdır, hər bir başqa əmtəə miqdarı kimi, qızıl miqdarı da eyni zamanda dəyər miqdarıdır.⁷⁶

Nəhayət, sual olunur ki, nəyə görə qızılı onun heç bir öz dəyəri olmayan nişanları əvəz edə bilər? Lakin gördüyümüz kimi, ancaq ona görə əvəz edə bilər ki, qızıl öz sikkə və ya tədavül vasitəsi funksiyasında təcrid olunur, müstəqillik kəsb edir. Doğrudur, bu funksiyanın ayrılması ayrı-ayrı qızıl simgələrə aid deyildir, hərçənd bu hal sürtülüb yeyilmiş sikkələrin yenə də tədavüldə qalmasında özünü göstərir. Qızıl parçaları yalnız həqiqətən tədavül etdiyi müddətdə ancaq sikkə və ya ancaq tədavül vasitəsi olur. Lakin ayrı-ayrı qızıl sikkələrə aid olmayan şey kağız pulun əvəz edə biləcəyi minimum qızıl kütləsinə də aid edilə bilər. Bu kütlə daim tədavül dairəsində olur, arası kəsilmədən tədavül vasitəsi funksiyası daşıyır və buna görə də ancaq bu funksiyanın daşıyıcısı kimi mövcud olur. Deməli, bu kütlənin hərəkəti ancaq ondan ibarətdir ki, Ə–P–Ə şəklində olan əmtəə metamorfozunun bir-birinə əks prosesləri daim bir-birinə çevrilir, həm də burada əmtəənin öz dəyər surəti onun qarşısına ancaq bundan ötrü çıxır ki, dərhal yenidən yox olub getsin. Əmtəənin mübadilə dəyərinin müstəqil ifadəsi burada ancaq ötərgi bir haldır. Bunu dərhal başqa bir əmtəə əvəz edir. Buna görə də pulun əldən-ələ keçdiyi prosesdə pulun xalis simvolik surətdə mövcud olması kifayətdir. Pulun funksional varlığı onun maddi varlığını, necə deyərlər, özünə hopdurur. Əmtəə qiymətlərinin ötərgi obyektivləşdirilmiş inikası olmaq etibarı ilə pul ancaq öz nişanı kimi mövcud olur, buna görə də adi nişanlarla əvəz edilə bilər⁷⁷. Ancaq gərək pul nişanı özünə obyektiv ictimai əhəmiyyət kəsb etsin, elə kağız simvol icbari məzənnə vasitəsi ilə belə bir əhəmiyyət kəsb edir. Bu dövlət məcburiyyəti ancaq həmin dövlət sərhədləri daxilində, yaxud daxili tədavül dairəsində qüvvədə olur, həm də ancaq burada pul öz tədavül vasitəsi, yaxud sikkə funksiyasında tamamilə əriyib həll olur və deməli, kağız pul şəklində zahirən öz metal substansiyasından təcrid edilmiş halda və xalis funksional surətdə yaşaya bilir.

3. PUL

Dəyər ölçüsü vəzifəsi daşıyan, buna görə də həmçinin, bilavasitə və ya öz əvəzləyiciləri vasitəsi ilə, tədavül vasitəsi vəzifəsi daşıyan əmtəə puldur. Buna görə də qızıl (və ya gümüş) puldur. Qızıl, bir tərəfdən, o hallarda pul vəzifəsi daşıyır ki, öz qızıl (və ya gümüş) cismində, pul əmtəəsi kimi meydana çıxmalı olsun, yəni o yerdə ki, sırf ideal surətdə, – dəyər ölçüsü funksiyasında olduğu kimi, –və öz təmsilçiləri tərəfindən əvəz edilə bilən bir şey kimi, – tədavül vasitəsi funksiyasında olduğu kimi, – meydana çıxmasın. Digər tərəfdən, qızıl (və ya gümüş) o hallarda pul vəzifəsi daşıyır ki, ancaq istehlak dəyərləri kimi meydana çıxan bütün başqa əmtəələrin əksinə olaraq, qızılın (və ya gümüşün) funksiyası, – onun bu funksiyanı özününmü, öz cismi vasitəsi ilə, yoxsa öz əvəzləyiciləri vasitəsi ilə daşımasından asılı olmadan, – onun yeganə dəyər surəti, yaxud mübadilə dəyərinin yeganə adekvat varlığı olmaq rolunu təsbit etsin.

a) DƏFİNƏ YARANMASI

Bir-birinə əks olan iki əmtəə metamorfozunun fasiləsiz dövranı, yaxud satqı və alqı əməliyyatlarının daim bir-birinin yerini tutması, pulun aramsız tədavülündə, yaxud pulun tədavüldə perpetuum mobile [daim hərəkət edən mexanizm (mühərrik)] funksiyası daşımasında meydana çıxır. Metamorfozlar sırası qırıldıqda və satqının ardınca daha bilavasitə alqı gəlmədikdə, pul dərhal hərəkətdən qalır, yaxud, Buagilber demişkən, meuble-dən [mütəhərrikdən] immeuble-yə [qeyri-mütəhərriyə], sikkədən pula çevrilir.

Əmtəə tədavülünün hələ lap ilk rüşeym halından başlayaraq birinci metamorfozunun məhsulunu–əmtəənin çevrilmiş formasını, yaxud onun qızıl sürfəsini əldə saxlamaq zərurəti və buna qızğın arzu doğur⁷⁸. Əmtəəni ona görə satmırlar ki, başqa əmtəələr alsınlar, ona görə satırlar ki, əmtəə formasını pul forması ilə əvəz etsinlər. Maddələr mübadiləsində sadə vasitəçi halqa olan bu forma dəyişilməsi dönüb müstəqil bir məqsəd olur. Əmtəənin özgəninkiləşdirilmiş forması əmtəənin tamamilə özgəninkiləşdirilən forması olmaq və ya əmtəənin ancaq ötərgi pul forması olmaq yolunda maneələrə rast gəlir. Bunun nəticəsində pul hərəkətsiz qalıb dəfinə şəkli alır, əmtəə satıcısı isə dəfinə toplayan olur.

Əmtəə tədavülünün məhz ilk dövründə istehlak dəyərlərinin ancaq artıq hissəsi pula çevrilir. Beləliklə, qızıl və gümüş özlüyündə artıqlığın və ya sərvətin ictimai ifadəsi olur. Dəfinə toplanmasının bu bəsit forması elə xalqlar arasında əbədiləşir ki, orada öz istehlakı üçün nəzərdə tutulan ənənəvi istehsal üsuluna müvafiq surətdə möhkəm qərarlaşmış tələbat dairəsi olur. Biz bunu, məsələn, asiyalılar, xüsusən hindlilər arasında görürük. Əmtəə qiymətlərinin həmin ölkədəki qızıl və gümüş kütləsi ilə müəyyən olunduğunu zənn edən Vanderlint özünə belə bir sual verir ki, nəyə görə Hindistan malları bu qədər ucuzdur? Cavabı: ona görə ki, hindlilər öz pullarını yerə basdırırlar. O deyir ki, 1602-ci ildən 1734-cü ilədək hindlilər əvvəllər Amerikadan Avropaya gətirilmiş 150 milyon f. st. məbləğində gümüşü basdırmışlar⁷⁹. 1856-cı ildən 1866-cı ilədək, yəni on il ərzində İngiltərə Hindistana və Çinə əvvəllər Avstraliya qızılına alınmış 120 milyon f. st. məbləğində gümüş ixrac etmişdir. (Çinə göndərilən metalın da çox hissəsi yenə Hindistana gedir).

Əmtəə istehsalı daha da inkişaf etdikdə, hər bir əmtəə istehsalçısı özü üçün nexus rerum, müəyyən bir «elliklə məqbul girov» təmin etməlidir. Onun tələbatı daim dönə-dönə özünü göstərir və onu daim özgə əmtəələri -almağa vadar edir, onun öz əmtəəsinin istehsalı və satılması isə vaxt tələb edir və təsadüflərdən asılıdır. Satmadan almaq üçün əvvəlcə almadan satmalıdır. Bu əməliyyat ümumi bir qayda kimi təsəvvür edilərsə, elə görünür ki, özü özünə ziddir. Lakin nəcib metallar istehsal edildikləri yerlərdə bilavasitə başqa əmtəələrə mübadilə olunur. Burada alqısız (qızıl və ya gümüş sahibləri tərəfindən) satqı (əmtəə sahibləri tərəfindən) olur⁸⁰. Sonralar isə, ardınca alqı əməliyyatı gəlməyən satqılar ancaq, nəcib metalların bütün əmtəə sahibləri arasında bölünməsini davam etdirən bir vasitədir. Beləliklə, tədavülün bütün nöqtələrində ən müxtəlif miqdarda qızıl və gümüş dəfinəsi yığılır. Əmtəəni bir mübadilə dəyəri kimi və y.a mübadilə dəyərini bir əmtəə kimi əldə saxlamağın mümkün olması ilə birlikdə qızıla tamah oyanır. Əmtəə tədavülü genişləndikcə, pulun, həmişə döyüşə hazır vəziyyətdə olan bu tam ictimai sərvət formasının hökmü də artır.

«Qızıl qəribə şeydir! Kimin qızılı varsa, ürəyindən keçən hər şeyin sahibidir. Qızıl hətta insan ruhu üçün cənnətə yol aça bilər» (Kolumb, Yamaykadan göndərilən məktubda, 1503-cü il).

Pulun zahirinə baxdıqda, nəyin pula çevrildiyini bilmək mümkün olmadığına görə, hər şey: həm əmtəələr, həm də əmtəə olmayan şeylər pula çevrilir. Hər şey alqı-satqı predmeti olur. Tədavül nəhəng bir ictimai tiyan olur və hər şey buraya cəlb olunub buradan pul kristalı şəklində çıxır. Daha az qaba olan res sacrosanctae, extra commercium hominym [insanların ticarət dövriyyəsindən çıxarılmış müqəddəs şeylər] hələ bir yana qalsın, müqəddəs cəsədlər də bu kimyagərlik qarşısında dayana bilmir⁸¹. Pulda əmtəələrin bütün keyfiyyət fərqləri silindiyi kimi, radikal bərabər–ləşdirici olmaq etibarı ilə pul da hər cür fərqləri silir⁸². Lakin pul özü də əmtəədir, hər kəsin xüsusi mülkiyyəti ola biləcək zahiri bir şeydir. Beləliklə, ictimai qüvvə xüsusi şəxsin xüsusi qüvvəsi olur. Buna görə də antik cəmiyyət pulu, bütün öz iqtisadi və mənəvi həyat tərzinin satıldığı bir sikkə adlandırıb rüsvay edir⁸³. Öz uşaqlıq çağında hələ Plutonu saçından yapışaraq yerin təkindən dartıb çıxaran⁸⁴ müasir cəmiyyət qızılı özünün ən ümdə həyat prinsipinin parlaq təcəssümü kimi alqışlayır.

İstehlak dəyəri olmaq etibarı ilə əmtəə müəyyən bir əlahiddə tələbatı ödəyir və maddi sərvətin əlahiddə ünsürünü təşkil edir. Lakin əmtəənin dəyəri maddi sərvətin bütün ünsürlərinə qarşı bu əmtəənin cazibə qüvvəsinin dərəcəsini ölçür, deməli, öz sahibinin ictimai sərvətini ölçür. Barbarcasına primitiv əmtəə sahibi üçün, hətta Qərbi Avropa kəndlisi üçün də dəyər öz formasından ayrılmazdır, buna görə də qızıl və gümüş şəklində dəfinə yığılması onun üçün dəyərin yığılmasıdır. Doğrudur, pulun dəyəri dəyişilir–pulun öz dəyərinin dəyişilməsi nəticəsində və ya əmtəələrin dəyərinin dəyişilməsi nəticəsində dəyişilir. Lakin buna baxmayaraq, əvvələn, 200 unsiya qızılda olan dəyər 100 unsiya qızıldakından, 300 unsiya qızılda olan dəyər 200 unsiyadakından artıq olur və i. a.; ikincisi, həmin şeyin təbii metal forması bütün əmtəələrin ümumi ekvivalent forması olaraq qalır, hər cür insan əməyinin bilavasitə ictimai təcəssümü olaraq qalır. Dəfinə yığmaq cəhdi öz təbiətinə görə hədsizdir. Keyfiyyətcə və ya öz forması etibarı ilə pulun həddi yoxdur, yəni pul maddi sərvətin ümumi nümayəndəsidir, çünki pul bilavasitə hər bir əmtəəyə çevrilə bilər. Lakin eyni zamanda hər bir real pul məbləği miqdarca məhduddur, buna görə də məhdud qüvvəyə malik alqı vasitəsidir. Pulun miqdar həddi ilə keyfiyyət hədsizliyi arasındakı bu ziddiyyət dəfinə yığanı yığım üçün Sizif əməyini dönə-dönə təkrar etməyə məcbur edir. Onun vəziyyəti, hər bir yeni ölkəni fəth etdikdə ancaq yeni sərhədə gəlib çıxan dünya fatehinin vəziyyətinə bənzəyir.

Qızılı pul kimi, yəni dəfinə yaradılması ünsürü kimi əldə saxlaya bilmək üçün onun tədavülünə, alqı vasitəsi olaraq onun istehlak vasitələri içərisində əriyib qarışmasına mane olmaq lazımdır. Deməli dəfinə yaradan şəxs öz vücudunun tələbatını qızıl bütə qurban verir. O zahidlik incilini ciddi bir şey kimi qəbul edir. Lakin, digər tərəfdən, o, tədavüldən pul şəklində ancaq tədavülə əmtəə şəklində verdiyini götürə bilər, O nə qədər çox istehsal etsə, bir o qədər çox sata bilər. Deməli, çalışqanlıq, qənaətcillik və xəsislik onun əsas fəzilətləridir; onun bütün siyasi iqtisadı çox satıb az satın almaqdan ibarətdir⁸⁵.

Dəfinənin bilavasitə forması ilə yanaşı onun estetik forması da, qızıl və gümüş şeylərə sahiblik də inkişaf edir. Burjua cəmiyyətinin sərvəti artdıqca, bu sahiblik də artır. «Soyons riches ou paraissons riches» [«Sərvətli olaq və ya sərvətli kimi görünək»] (Didro). Beləliklə, bir tərəfdən, qızıl və gümüş üçün getdikcə genişlənən və onların pul funksiyasından asılı olmayan bazar yaranır, digər tərəfdən də pul təklifi üçün ictimai fırtına dövrlərində xüsusilə intensiv təsir göstərən gizli bir mənbə əmələ gəlir.

Dəfinə yaranması metal tədavülü şəraitində müxtəlif funksiyalar daşıyır. Dəfinə yaranmasının ən yaxın vəzifəsi qızıl və gümüş sikkənin tədavülü şəraitindən doğur. Biz artıq gördük ki, əmtəə tədavülü həcminin daim dəyişilməsi, qiymətlərin və əmtəə tədavülü sürətinin dəyişilməsi tədavüldə olan pul kütləsinin arası kəsilmədən axıb getməsinə və axıb gəlməsinə səbəb olur. Deməli, pul kütləsinin genişlənmə və yığışma qabiliyyəti olmalıdır. Gah pul bir sikkə şəklində cəzb olunmalı, gah da sikkə bir pul şəklində uzaqlaşmalıdır. Həqiqətdə dövr edən pul kütləsinin həmişə tədavül dairəsinin tam doyması dərəcəsinə uyğun gəlməsi üçün gərək hər bir ölkədə olan qızıl və gümüşün miqdarı hər bir məlum anda sikkə funksiyası üçün lazım gəldiyindən artıq olsun. Bu şərt pulun dəfinəyə çevrilməsi sayəsində yerinə yetirilmiş olur. Dəfinənin yığıldığı anbarlar eyni zamanda tədavüldəki pulun axıb getməsi və qayıdıb gəlməsi üçün kanal vəzifəsini daşıyır, buna görə də pul heç zaman tədavül kanallarını doldurub daşdırmır⁸⁶.

b) TƏDİYƏ VASİTƏSİ

Əmtəə tədavülünün nəzərdən keçirdiyimiz bilavasitə formasında eyni bir dəyər kəmiyyəti həmişə ikiqat mövcud idi; bir qütbdə əmtəə şəklində, əks qütbdə isə pul şəklində. Buna görə də əmtəə sahibləri ancaq meydanda nağd mövcud olan qarşılıqlı ekvivalentlərin nümayəndəsi kimi əlaqəyə girirdilər. Lakin əmtəə tədavülü inkişaf etdikcə, elə münasibətlər inkişaf edir ki, bunların sayəsində əmtəələrin özgəninkiləşdirilməsi onların qiymətinin reallaşmasından zaman etibarı ilə ayrılır. Burada həmin münasibətlərdən ancaq ən bəsit münasibətləri qeyd etmək kifayətdir. Bir növ əmtəənin istehsalı üçün çox vaxt, başqa növ əmtəənin istehsalı üçün isə az vaxt tələb olunur. Müxtəlif əmtəələrin istehsalı ilin müxtəlif fəsilləri ilə əlaqədardır. Bir əmtəə lap öz bazarı yanında yaranır, başqası isə uzaqlarda olan bazara səyahət etməlidir. Buna görə də bir əmtəə sahibi alıcı sifəti ilə meydana çıxmamış, başqa bir əmtəə sahibi satıcı sifəti ilə meydana çıxa bilər. Eyni şəxslər arasında eyni sövdələr tez-tez təkrar olunduqda, əmtəələrin satılması şərtlərini onların istehsalı şərtləri tənzim edir. Digər tərəfdən, müəyyən növ əmtəələrdən, məsələn evdən istifadə olunması müəyyən bir müddətə satılır. Belə hallarda yalnız müddət çatdıqda alıcı əmtəənin istehlak dəyərini həqiqətən öz sərəncamına keçirə bilər. Buna görə də o, əmtəənin pulunu verməzdən əvvəl onu almış olur. Bir əmtəə sahibi mövcud əmtəəni satır, digəri isə onu sadəcə pulun nümayəndəsi və ya gələcək pulun nümayəndəsi kimi almış olur. Satıcı kreditor olur, alıcı isə–borclu. Burada əmtəənin metamorfozu, yaxud onun dəyər formasının inkişafı dəyişildiyindən, pul da başqa funksiya kəsb edir. Pul tədiyyə vasitəsi olur⁸⁷.

Burada kreditor və borclu rolları sadə əmtəə tədavülündən doğur. Əmtəə tədavülü formasının dəyişilməsi satıcı və alıcı üzərinə bu yeni damğanı vurur. Deməli, əvvəllər bunlar da satıcı və alıcı rolu kimi eyni tədavül agentlərinin növbə ilə ifa etdiyi ani rollardır. Lakin bu əkslik lap əvvəldən o qədər də məsum bir xarakter daşımır və daha möhkəm kristallaşmağa qabil olduğunu göstərir⁸⁸. Lakin eyni rollar əmtəə tədavülündən asılı olmadan da əmələ gələ bilər. Məsələn, antik dünyada sinfi mübarizə başlıca olaraq borclu ilə kreditor arasındakı mübarizə formasında baş verir və Romada borclu plebeyin məhv olması və onun yerinə qulun keçməsi ilə nəticələnir. Orta əsrlərdə bu mübarizə borclu feodalın məhv olması ilə bitir və o malik olduğu siyasi hakimiyyətin iqtisadi bazisini itirməklə bərabər bu hakimiyyətin özünü də itirir. Lakin burada pul forması, – borclunun kreditora münasibəti isə pul münasibəti formasında olur, – ancaq daha dərinlərdə yerləşən iqtisadi həyat şəraitindəki antaqonizmi əks etdirir.

Lakin əmtəə tədavülü dairəsinə qayıdaq. Satış prosesinin bir-birinə əks qütblərində ekvivalentlər, əmtəə və pul, daha eyni zamanda meydana gəlmir. İndi pul, əvvələn, satılan əmtəənin qiyməti təyin edilərkən dəyər ölçüsü vəzifəsi daşıyır. Əmtəənin kontrakt yolu ilə təyin olunan qiyməti alıcının təəhhüdünü ölçür, yəni alıcının müəyyən vaxtadək verməli olduğu pulun məbləğini göstərir. İkincisi, pul ideal alqı vasitəsi vəzifəsi daşıyır. Pul ancaq alıcının pul vermək təəhhüdü şəklində mövcud olsa da, əmtəəni bir əldən başqa bir ələ keçirir. Ancaq tədiyyə vaxtı gəlib çatdıqda tədiyyə vasitəsi həqiqətən tədavülə daxil olur, yəni alıcının əlindən satıcının əlinə keçir. Tədavül vasitəsi ona görə dönüb dəfinə olmuşdur ki, tədavül prosesi birinci fazada qırılmışdır, yəni pul, əmtəənin bu çevrilmiş forması tədavüldən çıxarılmışdır. Tədiyyə vasitəsi tədavülə daxil olur, lakin ancaq əmtəə tədavüldən çıxdıqdan sonra daxil olur. Pul daha proses üçün vasitəçi olmur. Pul indi mübadilə dəyərinin mütləq nağd varlığı, yaxud ümumi əmtəə olub prosesi müstəqil surətdə başa çatdırır. Satıcı əmtəəni pula çevirmişdir ki, pulun vasitəsi ilə müəyyən bir tələbatı ödəsin, dəfinə yaradan ona görə çevirmişdir ki, əmtəəni pul şəklinə salıb saxlasın, nisyə alan ona görə çevirmişdir ki, borcunu verə bilsin. Borclu öz borcunu verməsə, onun əmlakını zorla satdırarlar. Beləliklə, tədavül prosesinin öz münasibətlərindən irəli gələn ictimai zərurət üzündən indi əmtəə dəyərinin surəti – pul–satışda müstəqil bir məqsəd olur.

Alıcı əmtəəni pula çevirəndən əvvəl pulu yenidən əmtəəyə çevirir, yəni əmtəənin ikinci metamorfozunu birincisindən əvvəl icra edir. Satıcının əmtəəsi tədavül edir, lakin bu zaman öz qiymətini ancaq pul almağa xüsusi hüquqi tələb şəklində reallaşdırır. Əmtəə pula çevriləndən əvvəl istehlak dəyərinə çevrilir. Onun birinci metamorfozu ancaq sonradan baş verir⁸⁹.

Tədavül prosesinin hər bir müəyyən dövründə tədiyyə vaxtı gəlib çatan təəhhüdlər, satılışı həmin təəhhüdləri doğuran əmtəələrin qiymətlərinin məcmusunu təşkil edir. Bu qiymətlər məcmusunun reallaşması üçün lazım olan pul kütləsi hər şeydən əvvəl tədiyyə vasitələrinin tədavül sürətindən asılıdır. Pul kütləsi iki amildən asılıdır: kreditorlarla borclular arasındakı münasibətlərin çulğaşmasından, – elə olur ki, A öz borclusu B-dən aldığı pulu öz kreditoru C-yə verir və i. a.–və müxtəlif tədiyyə vaxtları arasındakı fasilələrin müddətindən. Bir-birinin ardınca gələn tədiyyələr, yaxud sonradan icra olunan birinci metamorfozlar silsiləsi əvvəllər nəzərdən keçirilən metamorfoz sıralarının qovuşmasından əsaslı surətdə fərqlənir. Tədavül vasitələrinin hərəkətində satıcılarla alıcılar arasındakı əlaqə nəinki ifadə olunur, hətta bu əlaqənin özü ancaq pul tədavülündə və onunla birlikdə meydana gəlir. Əksinə, tədiyyə vasitələrinin hərəkəti hələ ondan əvvəl hazır şəkildə mövcud olan ictimai əlaqəni ifadə edir.

Satqıların eyni zamanda və paralel getməsi sikkənin tədavül sürətini artırmaq yolu ilə sikkə kütləsinin kəsirinin yerini doldurmaq imkanını məhdud edir. Həm də əksinə, eyni amillər tədiyyə vasitələrinə qənaət üçün yeni bir imkan yaradır. Tədiyyələr eyni bir yerdə təmərküzləşdikcə, təbii olaraq tədiyyələri qarşılıqlı surətdə ödəmək üçün öz-özünə xüsusi idarələr və metodlar inkişaf edir. Məsələn, orta əsrlərdəki Lionda virements [borcların göndərilməsi] belə bir rol oynamışdı. A-nın B-yə, B-nin C-yə, C-nin A-ya və i. a. olan borc tələbləri bir-biri ilə tutuşdurulduqda, müəyyən dairədə bunlar müsbət və mənfi kəmiyyətlər kimi bir-birini ləğv etmiş olacaqdır. Ancaq fərqi ödəmək lazım gələcəkdir. Tədiyyələr nə qədər geniş təmərküzləşsə, nisbətən balans da o qədər az olur, deməli, tədavüldə olan tədiyyə vasitələri kütləsi də bir o qədər az olur.

Pulun tədiyyə vasitəsi olmaq funksiyasında bilavasitə ziddiyyət vardır. Tədiyyələr qarşılıqlı surətdə ödənildikdə, pul ancaq ideal surətdə hesab pulu, yaxud dəyər ölçüsü vəzifəsi daşıyır. Tədiyyələri həqiqətdə ödəmək lazım gəldikdə isə, pul daha tədavül vasitəsi kimi deyil, maddələr mübadiləsinin ancaq keçici və vasitəçi forması kimi deyil, ictimai əməyin fərdi təcəssümü kimi, mübadilə dəyərinin ortalıqda olan müstəqil varlığı kimi, yaxud mütləq bir əmtəə kimi meydana çıxır. Bu ziddiyyət sənaye və ticarət böhranlarının pul böhranı adlanan mərhələsində özünü xüsusi bir qüvvə ilə göstərir⁹⁰. Bu pul böhranı ancaq o yerdə mümkündür ki, bir-birinin ardınca gələn tədiyyələr silsiləsi və bunların qarşılıqlı surətdə ödənilməsinin süni sistemi tam inkişaf etmiş olsun. Bu mexanizmin işləməsi hər hansı səbəb üzündən hər yerdə pozulduğu hallarda pul, hesab pulunun xalis ideal surətindən birdən-birə və bilavasitə cingiltili sikkəyə çevrilir. İndi daha pul adi əmtəə ilə əvəz edilə bilməz. Əmtəənin istehlak dəyəri öz əhəmiyyətini itirir, əmtəənin dəyəri isə onun öz dəyər forması qarşısında yox olur. Sənayenin tərəqqisindən məst olan burjua hələ dünən pula maarifçilik fəlsəfəsinin dumanları arasından baxır və pulu boş bir görünüş adlandırırdı: «Yalnız əmtəə puldur». Bu gün həmin burjualar dünya bazarının hər tərəfində bağırıb deyirlər: «Yalnız pul əmtəədir!» Maral sərin su təşnəsi olduğu kimi, indi burjuaziyanın rəyi də yeganə sərvət olan pulun təşnəsidir⁹¹. Əmtəə ilə onun dəyərinin surəti olan pul arasındakı əkslik böhran zamanı artıb mütləq ziddiyyət dərəcəsinə çatır. Buna görə burada pulun təzahür formasının da fərqi yoxdur. Tədiyyə istər qızılla, istərsə kredit pulu ilə, məsələn, banknotla ödənilsin, – pul qıtlığının şiddəti dəyişilmir.⁹²

İndi biz müəyyən müddət ərzində tədavüldə olan pulun ümumi məbləğini nəzərdən keçirsək, məlum olar ki, tədavül və tədiyyə vasitələri məlum sürətlə hərəkət etdikdə, bu məbləğ bərabərdir reallaşmalı olan əmtəə qiymətləri məbləğinə plyus vaxtı çatmış tədiyyələrin məbləği minus bir-birini ödəyən tədiyyələr və, nəhayət, minus eyni pulun növbə ilə gah tədavül vasitəsi, gah da tədiyyə vasitəsi vəzifəsi daşıdığı dövrlərin məcmusu. Məsələn, kəndli öz taxılını 2 f. sterlinqə satır və, deməli, bu pul tədavül vasitəsi olur. Tədiyyə vaxtı çatdıqda, bu kəndli həmin 2 f. sterlinqi vaxtı ilə kətan aldığı toxucuya verir. Bu halda həmin 2 f. st. indi tədiyyə vasitəsi vəzifəsi daşıyır. Sonra toxucu nağd pula bibliya alır və bu 2 f. st. yenə də tədavül vasitəsi vəzifəsi daşıyır və i. a. Buna görədir ki, hətta qiymətlər, pul tədavülünün sürəti və tədiyyə qənaəti məlum olduqda da, yenə müəyyən müddət ərzində, məsələn bir gün ərzində tədavüldə olan pul kütləsi tədavüldə olan əmtəə kütləsinə daha uyğun gəlmir. Artıq çoxdan tədavül prosesindən çıxarılmış əmtəələri təmsil edən pul tədavül edir. Pul ekvivalentləri ancaq sonradan meydana gələcək əmtəələr tədavül edir. Digər tərəfdən, hər gün bağlanılan və hər gün ödənilən tədiyyə təəhhüdləri əsla ortaq ölçülü olmayan kəmiyyətlərdir⁹³.

Kredit pulu bilavasitə pulun tədiyyə vasitəsi olmaq funksiyasından doğur, həm də satılmış əmtəələrin müqabilində verilən borc təəhhüdləri tədavülə başlayaraq borc tələblərini bir şəxsdən başqa şəxsə keçirir. Digər tərəfdən, kredit işi genişləndikcə pulun tədiyyə vasitəsi olmaq funksiyası da genişlənir. Tədiyyə vasitəsi vəzifəsi daşıyan pul öz mövcudluq formalarını kəsb edir və bu formalarda böyük ticarət sövdələri dairəsində özünə yer edir, qızıl və gümüş sikkə isə sıxışdırılıb başlıca olaraq pərakəndə ticarət dairəsinə keçirilir⁹⁴.

Əmtəə istehsalı müəyyən inkişaf səviyyəsinə çatdıqda və lazımınca geniş miqyas aldıqda, pulun tədiyyə vasitəsi olmaq funksiyası əmtəə Tədavülü dairəsinin hüdudundan kənara çıxır. Pul, müqavilə təəhhüdləri üçün ümumi əmtəə olur⁹⁵. Rentalar, töycülər və sairə məhsul ödənilişindən pul tədiyyələrinə çevrilir. Bu çevrilmənin nə dərəcədə istehsal prosesinin ümumi xarakteri ilə bağlı olduğunu, məsələn, iki dəfə Roma imperiyasının bütün vergiləri pulla almağa təşəbbüs etməsi və bu təşəbbüslərin boşa çıxması göstərir. XIV Lüdovik zamanı Fransanın kəndli əhalisinin Buagilber, marşal Voban və başqaları tərəfindən çox gözəl damğalanan dəhşətli yoxsulluğu təkcə vergilərin yüksəkliyindən deyil, habelə bunların məhsulla alınan vergilərdən pulla alınan vergilərə çevrilməsindən irəli gəlmişdi⁹⁶. Digər tərəfdən, torpaq rentasının natural forması, – Asiyada bu həm də dövlət vergilərinin əsas ünsürüdür, – təbii münasibətlər qədər qəti surətdə təkrar istehsal olunan istehsal münasibətlərinə əsaslanarsa, belə bir tədiyyə forması əks təsir yolu ilə köhnə istehsal formalarını saxlayır. Bu, Türkiyə imperiyasının özünü mühafizə edə bilməsi üçün əsrarəngiz vasitələrdən biridir. Avropanın Yaponiyaya qəbul etdirdiyi xarici ticarət burada natural rentanın pul rentasına çevrilməsinə səbəb olarsa, Yaponiyanın nümunəvi əkinçilik mədəniyyətinin sonu çatar. Bu mədəniyyətin mövcud olması şərtlərinin dar çərçivəyə alınmış iqtisadi bünövrəsi pozular.

Hər bir ölkədə tədiyyələr üçün müəyyən ümumi müddətlər qoyulur. Bu tədiyyə müddətləri qismən, fəsillərin dəyişilməsi ilə əlaqədar olan təbii istehsal şəraitindən asılıdır, – təkrar istehsalın tsikl xarakterində olmasının başqa amillərini bir kənara qoyuruq. Bilavasitə əmtəə tədavülünün doğurmadığı tədiyyələr də, məsələn, vergi, renta və sairə də həmin müddətlərlə tənzim olunur. Bütün ölkəyə səpələnmiş tədiyyələr üçün ilin müəyyən günlərində lazım gələn pul kütləsi tədiyyə vasitələrinə qənaət olunmasında vaxtaşırı, lakin tamamilə səthi dəyişiklik doğurur. Tədiyyə vasitələrinin tədavül sürəti qanunundan belə bir nəticə çıxır ki, hər hansı səbəbdən meydana gəlmiş bütün vaxtaşırı tədiyyələr üçün lazım olan tədiyyə vasitələri kütləsi, tədiyyə müddətləri ilə tərs nisbətindədir.

Pulun tədiyyə vasitəsi olaraq inkişaf etməsi tədiyyəni ödəmək müddətləri çatana yaxın pul yığmaq zərurəti doğurur. Müstəqil bir varlanma forması olmaq etibarı ilə dəfinə toplanması burjua cəmiyyətinin inkişafı ilə birlikdə aradan qalxdığı halda, əksinə, bununla birlikdə o, ehtiyat tədiyyə vasitələri fondu yığmaq formasında artır.

c) DÜNYA PULU

Daxili tədavül dairəsi hüdudundan kənara çıxdıqda, pul bu dairə daxilində kəsb etdiyi yerli formaların – qiymət miqyası, sikkə, xırda sikkə, dəyər nişanları formalarını – öz üzərindən atır və yenə öz ilkin formasında, nəcib metallar külçəsi formasında meydana çıxır. Dünya ticarətində əmtəələr öz dəyərini universal şəkildə meydana qoyur. Buna görə əmtəələrin dəyərinin müstəqil surəti də onlara burada dünya pulu şəklində qarşı durur. Pul yalnız dünya bazarında tam ölçüdə əmtəə vəzifəsi daşıyır və onun natural forması eyni zamanda in abstracto insan əməyinin reallaşmasının bilavasitə ictimai formasıdır. Pulun mövcudluq üsulu pul anlayışına uyğun olur.

Daxili tədavül dairəsində yalnız hər hansı bircə əmtəə dəyər ölçüsü və, deməli, pul ola bilər. Dünya bazarında iki cür dəyər ölçüsü – qızıl və gümüş hökm sürür.

Dünya pulu ümumi tədiyyə vasitəsi, ümumi alqı vasitəsi və ümumiyyətlə sərvətin (universal wealth) mütləq ictimai maddiləşməsi vəzifəsini daşıyır. Pulun tədiyyə vasitəsi, beynəlxalq balanslarda haqq-hesaba xidmət edən bir vasitə olmaq vəzifəsi üstün yer tutur. Merkantilizm sisteminin ticarət balansı şüarı da buradan irəli gəlir. Qızıl və gümüş əslində o zaman beynəlxalq alqı vasitəsi olur ki, müxtəlif millətlər arasındakı maddələr mübadiləsinin adi müvazinəti qəflətən pozulsun. Nəhayət, bunlar o yerdə sərvətin mütləq mənada ictimai maddiləşməsi vəzifəsini görür ki, orada iş alqı və ya tədiyyədən ibarət olmayıb, sərvəti bir ölkədən başqa ölkəyə köçürməkdən ibarət olsun və sərvəti əmtəə formasında köçürməyə ya əmtəə bazarındakı şərait, ya da qarşıya qoyulan məqsədin özü imkan verməsin⁹⁷.

İstər daxili tədavül üçün, istərsə dünya bazarındakı tədavül üçün hər bir ölkənin müəyyən ehtiyat fondu olmalıdır. Deməli, dəfinə funksiyaları qismən pulun daxili bazarda tədavül vasitəsi və tədiyyə vasitəsi olmaq funksiyasından, qismən də dünya pulu olmaq funksiyasından irəli gəlir. Axırıncı rol üçün həmişə gerçək pul əmtəəsi tələb olunur, cisim halında olan qızıl və gümüş tələb olunur, buna görə də Cems Stüart qızıl və gümüşü, onların yerli əvəzləyicilərindən fərqli olaraq of the wored! [dünya pulu] kimi səciyyələndirir.

Qızıl və gümüş axınının hərəkəti iki cür xarakter daşıyır. Bir tərəfdən, o öz mənbələrindən çıxıb bütün dünya bazarına yayılır, milli tədavülün müxtəlif dairələri tərəfindən müxtəlif dərəcədə özünə cəlb olunur, onların daxili tədavül kanallarına girir, sürtülüb yeyilmiş qızıl və gümüş sikkələrin yerini tutur, zinət şeyləri üçün material olur və dəfinə şəklində donub qalır. Bu birinci hərəkət əmtəələrdə reallaşmış milli əməyin, qızıl və gümüş istehsal edən ölkələrin nəcib metallarda reallaşmış əməyinə bilavasitə mübadiləsi yolu ilə baş verir. Digər tərəfdən, qızıl və gümüş müxtəlif millətlərin tədavül dairələri arasında daim bir tərəfdən o biri tərəfə keçərək bu hərəkət zamanı veksel məzənnəsindəki daimi dəyişikliklərin ardınca gəlir.

İnkişaf etmiş burjua istehsal üsulu olan ölkələr bank anbarlarına külli miqdarda yığılan dəfinələri bunların spesifik funksiyası üçün zəruri olan minimumla məhdudlaşdırır. Müəyyən istisnalarla, anbarlarda orta səviyyəyə nisbətən həddindən artıq dəfinə yığılması əmtəə tədavülündə durğunluğu, yaxud əmtəə metamorfozları cərəyanının dayandığını göstərir.⁹⁸

İKİNCİ BÖLMƏ
PULUN KAPİTALA ÇEVRİLMƏSİ

DÖRDÜNCÜ FƏSİL
PULUN KAPİTALA ÇEVRİLMƏSİ

1. KAPİTALIN ÜMUMİ FORMULU

Əmtəə tədavülü kapitalın başlanğıc nöqtəsidir. Kapitalın meydana gəlməsi üçün tarixi ilkin şərtlər əmtəə istehsalı və inkişaf etmiş əmtəə tədavülüdür, ticarətdir. Dünya ticarəti və dünya bazarı XVI əsrdə kapitalın yeni tarixini başlayır.

Əgər biz əmtəə tədavülünün maddi məzmununu, müxtəlif istehlak dəyərlərinin mübadiləsini bir kənara qoyub ancaq bu prosesin doğurduğu iqtisadi formaları nəzərdən keçirsək, görərik ki, pul onun son məhsuludur. Əmtəə tədavülünün bu son məhsulu kapitalın ilk təzahür formasıdır.

Tarixən kapital hər yerdə torpaq mülkiyyətinə əvvəlcə pul formasında, pul əmlakı kimi, tacir və sələmçi kapitalı kimi qarşı durur. Lakin kapitalın ilk təzahür formasının puldan ibarət olduğunu yəqin etmək üçün kapitalın əmələ gəlməsi tarixinə müraciət etməyə ehtiyac yoxdur. Bu tarix hər gün gözümüz qarşısında baş verir. Hər bir yeni kapital ilk dəfə meydana çıxdıqda, yəni əmtəə bazarına, əmək bazarına və ya pul bazarına çıxdıqda, hökmən pul şəklində, müəyyən proseslər yolu ilə kapitala çevrilməli olan pul şəklində meydana çıxır.

Pul olan pul ilə kapital olan pul bir-birindən əvvəlcə ancaq öz tədavül formasının bir cür olmaması ilə fərqlənir. Bilavasitə əmtəə tədavülü forması Ə – P – Ə formasıdır, əmtəənin pula çevrilməsi və pulun dönüb əmtəəyə çevrilməsidir, alqı üçün satqıdır. Lakin bu forma ilə yanaşı ondan spesifik surətdə fərqli olan başqa bir formanı, P – Ə – P formasını, pulun əmtəəyə çevrilməsi və əmtəənin dönüb pula çevrilməsini, satqı üçün alqını görürük. Öz hərəkətində bu axırıncı tsikldən keçən pul kapitala çevrilir, dönüb kapital olur və artıq öz vəzifəsinə görə kapitaldır.

P – Ə – P tədavülünə yaxından nəzər yetirək. Sadə əmtəə tədavülü kimi, bu tədavül də bir-birinə əks olan iki fazadan keçir. Birinci faza, P – Ə, alqı, pulun əmtəəyə çevrilməsidir. İkinci faza, Ə – P, yaxud satqı, əmtəənin dönüb pula çevrilməsidir Hər iki fazanın vəhdəti məcmu hərəkətdən ibarətdir və burada pul əmtəəyə mübadilə olunur və sonra həmin əmtəə yenə də pula mübadilə edilir, əmtəə satılmaq üçün alınır, yaxud, alqı ilə satqı arasındakı formal fərqlər bir kənara qoyulsa, pula əmtəə alınır və əmtəəyə də pul alınır. Bütün prosesin sönüb getdiyi nəticə pulun pula mübadiləsi, P – P olur. Əgər mən 100 funt sterlinqə 2 000 funt pambıq alıramsa və bu 2 000 funt pambığı yenidən 110 f. sterlinqə satıramsa, nəticə etibarilə mən 100 f. sterlinqi 110 f. sterlinqə, pulu pula mübadilə etmiş oluram.

Hər şeydən əvvəl aydındır ki, P – Ə – P tədavül prosesi müəyyən bir pul dəyərini eyni pul dəyərinə, məsələn 100 f. sterlinqi 100 f. sterlinqə mübadilə etmək üçün ancaq dolayı bir yol olsaydı, onda bu tədavül prosesi tamamilə mənasız və məzmunsuz olardı. Bundansa dəfinə toplayanın metodu müqayisə edilməyəcək dərəcədə daha sadə və etibarlıdır, çünki o öz 100 f. sterlinqini tədavüldəki təhlükələrə salmayıb özündə saxlayır. Digər tərəfdən, tacir 100 f. sterlinqə aldığı pambığı satarkən bunun müqabilində 110 f. st., yaxud 100 və ya hətta 50 f. st. əldə etməsindən əsla asılı olmayaraq, onun pulu, sadə əmtəə tədavülündən, məsələn, kəndlinin taxıl satıb əldə etdiyi pulla özünə paltar alması kimi bir tədavüldən tamamilə fərqli olan spesifik və orijinal bir yol keçmiş olur. Beləliklə, biz hər şeydən əvvəl P – Ə – P dövranı ilə Ə – P – Ə dövranı arasındakı formal fərqi səciyyələndirməliyik. Bununla birlikdə həmin formal fərqlər arxasında gizlənən mahiyyət fərqi də aşkara çıxar. Əvvəlcə görək bu hər iki formanın ümumi cəhəti nədən ibarətdir.

Hər iki dövran bir-birinə əks olan eyni fazalara: Ə – P satqı, və P – Ə, alqı fazalarına bölünür. Bu iki fazanın hər birinlə iki eyni maddi ünsür – əmtəə ilə pul və eyni xarakterik iqtisadi libaslarda olan iki şəxs – satıcı ilə alıcı qarşı-qarşıya durur. Bu iki dövrandan hər biri bir-birinə əks olan eyni fazaların vəhdətidir və hər iki dəfə bu vəhdət üç kontragent vasitəsi ilə vücuda gəlir, bunlardan biri ancaq satır, digəri ancaq alır, üçüncüsü isə növbə ilə həm alır, həm də satır.

Lakin lap əvvəldən Ə – P – Ə dövranı ilə P – Ə – P dövranını bir-birindən fərqləndirən cəhət tədavülün eyni əks fazalarının bir-birinə tərs ardıcıllığıdır. Sadə əmtəə tədavülü satqı ilə başlanıb alqı ilə qurtarır, kapital olan pulun tədavülü isə alqı ilə başlanıb satqı ilə qurtarır Hərəkətin başlanğıc və son nöqtələri birinci halda əmtəə, ikinci halda isə pul olur. Birinci formada bütün prosesdə vasitəçi rolunu pul, ikinci formada isə, əksinə, əmtəə oynayır.

Ə – P – Ə tədavülündə pul ən nəhayət əmtəəyə çevrilir və bu əmtəə istehlak dəyəri vəzifəsi görür. Deməli, burada pul qəti xərclənmiş olur. Əksinə, bunun tərsi olan P – Ə – P tədavülündə alıcı öz pulunu ancaq ona görə xərcləyir ki, satıcı olaraq pul əldə etsin. O, əmtəə alarkən pulu tədavülə ondan ötrü buraxır ki, həmin əmtəəni satıb, yenə oradan pulu çıxarsın. Pulu o ancaq belə bir gizli niyyətlə əldən buraxır ki, yenidən bu pula sahib olsun. Beləliklə, burada pul ancaq avans edilir.

Ə – P – Ə formasında eyni pul öz yerini iki dəfə dəyişir. Satıcı pulu alıcıdan alır və başqa bir satıcıya verir. Əmtəə müqabilində pul almaqla başlanan bütövlükdə bütün proses əmtəə müqabilində pul verməklə qurtarır. P – Ə – P formasında proses əksinə cərəyan edir. Burada eyni pul deyil, eyni əmtəə öz yerini iki dəfə dəyişir. Alıcı əmtəəni satıcıdan alır və yenidən başqa bir alıcıya verir. Sadə əmtəə tədavülündə eyni pulun öz yerini iki dəfə dəyişməsi onun qəti surətdə bir nəfərin əlindən çıxıb başqasının əlinə keçməsinə səbəb olduğu kimi, burada da eyni əmtəənin öz yerini iki dəfə dəyişməsi pulu yenə qaytarıb öz başlanğıc nöqtəsinə gətirir.

Pulun yenidən öz başlanğıc nöqtəsinə qayıtması əmtəənin alındığı qiymətdən baha satılıb-satılmadığından asılı deyildir. Bu hal ancaq yenidən geri qayıdan pul məbləğinin kəmiyyətinə təsir edir. Pulun yenidən geri qayıtması hadisəsi ona görə baş verir ki, satın alınan əmtəə yenidən satılır, yəni P – Ə – P dövranı tamamilə başa çatır. Deməli, pulun bir kapital kimi tədavül etməsi ilə onun sadəcə pul kimi tədavül etməsi arasında biz burada hisslə qavranılan bir fərq görürük.

Bir əmtəənin satılmasından hasil olan pul başqa əmtəənin alınmasına sərf edilər-edilməz, Ə – P – Ə dövranı tamamilə başa çatmış olur. Əgər burada pul hər halda yenə öz başlanğıc nöqtəsinə qayıdırsa, ancaq bütün prosesin yenidən başlanması və ya təkrarlanması sayəsində qayıdır. Əgər mən bir kvarter taxılı 3 f. sterlinqə satıb bu 3 f. sterlinqə paltar alıramsa, mənim üçün bu 3 f. sterlinq qəti xərclənmiş olur. Bu pulun mənə daha heç bir dəxli yoxdur. Bu pul paltar satanındır. Əgər mən bir kvarter də buğda satsaydım, pul yenə mənə qayıtmış olardı, lakin birinci sövdə nəticəsində deyil, onun ancaq təkrarlanması nəticəsində qayıtmış olardı. Mən yenə bir əmtəə alıb bu sövdəni başa çatdırsam, pul yenə də məndən uzaqlaşmış olur. Deməli, Ə – P – Ə tədavülündə pulun sərf olunmasının geri qayıtmasına heç bir dəxli yoxdur. Əksinə, P – Ə – P tədavülündə pulun geri qayıtması onun sərf olunmasının öz xarakterindən irəli gəlir. Pul beləcə yenidən geri qayıtmasa, bütün əməliyyatı baş tutmamış, yaxud prosesi kəsilmiş və hələ başa çatmamış hesab etmək lazımdır, çünki onun ikinci fazası – alqını tamamlayıb başa çatdıran satqı hələ yoxdur.

Ə – P – Ə dövranı bir əmtəədən başlanır, tədavüldən çıxıb istehlaka keçən başqa bir əmtəə ilə bitir. Beləliklə, bu dövranın son məqsədi istehlakdan, tələbatın ödənilməsindən, bir sözlə, istehlak dəyərindən ibarətdir. Əksinə, P – Ə – P dövranı pul qütbündən başlanır və ən nəhayət həmin qütbə qayıdır. Buna görə də onun hərəkətverici amili, onun müəyyənedici məqsədi mübadilə dəyərinin özüdür.

Sadə əmtəə tədavülündə kənar nöqtələrin hər ikisi eyni iqtisadi formada olur. Bunların hər ikisi əmtəədir Həm də bərabər dəyərli əmtəədir. Lakin bunlar keyfiyyətcə bir-birindən fərqli olan istehlak dəyərləridir, məsələn, taxıl və paltardır. Məhsulların mübadiləsi, ictimai əməyin ifadə olunduğu müxtəlif maddələrin mübadiləsi burada hərəkətin məzmununu təşkil edir. P – Ə – P tədavülündə isə vəziyyət başqa cürdür. İlk baxışda bu tədavül öz tavtolojiliyi üzündən məzmunsuz görünür. Hər iki kənar nöqtə eyni iqtisadi formadadır. Bu kənar nöqtələrin hər ikisi puldur, deməli, keyfiyyətcə müxtəlif istehlak dəyərləri deyildir, çünki pul əmtəələrin məhz elə bir çevrilmiş surətidir ki, burada əmtəələrin bütün xüsusi istehlak dəyərləri qeyb olur. Əvvəlcə 100 f. sterlinqi pambığa, sonra da bu pambığı yenə 100 f. sterlinqə mübadilə etmək, yəni dolayı yolla pulu pula, eyni şeyi eyni şeyə mübadilə etmək, – belə bir əməliyyat mənasız olduğu qədər də məqsədsizdir⁹⁹ . Bir pul məbləği başqa pul məbləğindən ümumiyyətlə ancaq kəmiyyətcə fərqlənə bilər. Buna görə də P – Ə – P prosesinin məzmunu onun kənar nöqtələrindəki keyfiyyət fərqindən deyil, – çünki bunların hər ikisi puldur, – ancaq onların kəmiyyət fərqindən irəli gəlir. Bu proses nəticəsində tədavüldən çıxarılan pulun miqdarı əvvəldə tədavülə buraxılmış pulun miqdarından artıq olur. Məsələn, 100 f. sterlinqə alınan pambıq yenidən 100 f. sterlinqə, yaxud 110 f. sterlinqə satılır. Buna görə də nəzərdən keçirilən prosesin dolğun forması belə ifadə olunur: P – Ə – P', burada P' = P+ ΔP, yəni əvvəldə avans edilən məbləğ plyus müəyyən bir artım. Bu artımı, yaxud əvvəldəki dəyərdən artıq hissəni mən izafi dəyər (surplus value) adlandırıram. Beləliklə, əvvəldə avans edilən dəyər tədavüldə nəinki hifz olunur, həmçinin öz kəmiyyətini dəyişdirir, özünə izafi dəyər əlavə edir, yaxud artır. Məhz bu hərəkət onu kapitala çevirir.

Doğrudur, ola bilər ki, Ə – P – Ə tədavülündə hər iki kənar nöqtə, Ə və Ə, məsələn taxıl və paltar miqdarca müxtəlif dəyərlərdir. Kəndli öz taxılını dəyərindən baha sata bilər və ya paltarı dəyərindən ucuz ala bilər.

Digər tərəfdən, paltar satan onu aldada bilər. Lakin bu tədavül formasının özü üçün dəyərdə olan belə fərq xalis təsadüfi bir hal ola bilər Hər iki kənar nöqtə, məsələn taxıl və paltar, bir-birinə ekvivalentdirsə, P – Ə – P tədavülünün əksinə olaraq həmin tədavül forması öz məna və əhəmiyyətini heç də itirmir. Bundan əlavə, bunların dəyərlərinin bərabərliyi burada prosesin normal cərəyanı üçün şərtdir.

Alqı üçün olan satqının təkrar olunması və ya yenidən başlanması öz ölçüsünü və mənasını həmin prosesdən kənarda olan son məqsəddə – istehlakda, müəyyən tələbatın ödənilməsində tapır. Əksinə, satqı üçün olan alqıda başlanğıcla son eyni şeydir, məhz puldur, mübadilə dəyəridir və artıq təkcə buna görə də həmin hərəkət sonsuzdur. Necə olursa olsun, P-dən P+ ΔP hasil oldu; 100 f. sterlinqdən 100+10 f. st hasil oldu. Lakin ancaq keyfiyyət cəhətdən nəzərdən keçirilən 110 f. st. 100 f. st. kimi bir şeydir, məhz puldur. Miqdar cəhətdən də 110 f. st. 100 f. st. kimi məhdud bir dəyər məbləğidir. Bu 110 f. st. pul kimi xərclənsəydi, öz rolundan çıxardı. Onda bu pul daha kapital olmazdı. Tədavüldən çıxarılan pul donub dəfinə olur və qiyamətə qədər bu halında qalsa da, yenə üstünə bir fartinq də gəlmir. Deməli, madam ki, dəyərin artmasından bəhs olunur, artmağa olan tələbat 100 f. sterlinq kimi, 110 f. sterlinqə də eyni dərəcədə aiddir, çünki bu məbləğlərin hər ikisi mübadilə dəyərinin məhdud ifadəsidir və, deməli, bunların hər ikisində öz həcmini artırmaq yolu ilə mütləq sərvət məqamına yaxınlaşmaq qabiliyyəti vardır. Doğrudur, əvvəldə avans edilən 100 f. sterlinqlik dəyər tədavüldə onun üstünə kələn 10 f. sterlinq izafi dəyərdən bir an fərqlənir, lakin bu fərq dərhal yenə itib gedir. Proses nəticəsində elə olmur ki, bir tərəfdə 100 f. sterlinqlik ilkin dəyər, digər tərəfdə isə 10 funt sterlinqlik izafi dəyər olsun. 110 f. sterlinqlik vahid bir dəyər alınır. Bu məbləğ də əvvəlki 100 f. sterlinq kimi, yenidən artmaq prosesinə başlamağa yararlı bir formaya malikdir Hərəkəti bitirərkən pul bu hərəkətin yeni başlanğıcı olur. Deməli, satqı üçün olan alqıdan ibarət hər bir ayrıca dövranın sonu artıq özlüyündə yeni bir dövranın başlanğıcı olur. Sadə əmtəə tədavülü – alqı üçün satqı – tədavüldən kənarda olan son məqsədə nail olmaq üçün – istehlak dəyərlərini mənimsəmək üçün, tələbatı ödəmək üçün vasitədir. Əksinə, pulun kapital olaraq tədavülü özlüyündə bir məqsəddir, çünki dəyər ancaq daim yenidən¹⁰⁰ başlanan bu hərəkət daxilində artır. Buna görə də kapitalın hərəkəti üçün hədd yoxdur¹⁰¹.

Bu hərəkətin şüurlu təmsilçisi olan pul sahibi kapitalist olur. Onun şəxsiyyəti və ya, daha doğrusu, onun cibi məhz elə bir nöqtədir ki, pul oradan çıxır və oraya qayıdır. Bu tədavülün obyektiv məzmunu – dəyərin artması – onun subyektiv məqsədidir və onun əməliyyatının yeganə hərəkətverici amili abstrakt sərvəti getdikcə daha artıq mənimsəməkdən ibarət olduğuna görə və yalnız buna görə – pul sahibi kapitalist kimi, yəni şəxsiyyət şəkli almış, iradə və şüur sahibi olan kapital kimi hərəkət edir. Buna görə də istehlak dəyərinə Heç zaman kapitalistin bilavasitə məqsədi kimi baxmaq olmaz. Eynilə də onun məqsədi tək bir dəfə mənfəət əldə etmək deyil, mənfəət götürməyi arası kəsilmədən davam etdirməkdir. Bu mütləq surətdə varlanma cəhdi, bu dəyər düşkünlüyü¹⁰² həm kapitalistə, həm də dəfinə yığana xas olan ümumi sifətdir, lakin dəfinə yığan şəxs ancaq divanə bir kapitalist ikən, kapitalist şüurla dəfinə yığan adamdır. Dəfinə yığan adam pulu tədavüldən qoruyub saxlamaqla dəyəri durmadan artırmağa çalışdığı halda, daha fərasətli kapitalist buna pulu dönə-dönə tədavülə buraxmaqla nail olur.

Sadə tədavül prosesində əmtəə dəyərinin aldığı müstəqil formalar – pul formaları – əmtəələrin mübadiləsində ancaq vasitəçi olur və hərəkətin son nəticəsində itib gedir. Əksinə, P – Ə – P tədavülündə həm əmtəə, həm də pul ancaq dəyərin öz mövcudluğunun müxtəlif üsulları kimi: pul dəyərin mövcudluğunun ümumi üsulu kimi, əmtəə isə onun xüsusi və, necə deyərlər, maskalanmış üsulu kimi fəaliyyət göstərir. Dəyər daim bir formadan başqa formaya keçir, lakin bu hərəkətində heç bir zaman itmir və, beləliklə, dönüb avtomatik işləyən bir subyektə çevrilir. Artan dəyərin öz həyat dövranında növbə ilə kəsb etdiyi ayrı-ayrı təzahür formaları qeyd edilsə, belə təriflər alınır: kapital puldur, kapital əmtəədir¹⁰³. Lakin həqiqətdə dəyər burada müəyyən bir prosesin subyekti olur və burada daim öz pul formasını əmtəə formasına və, əksinə, öz əmtəə formasını pul formasına dəyişməklə, özü öz kəmiyyətini dəyişdirir, izafi dəyər olan özünü ilkin dəyər olan özündən uzaqlaşdırır, öz-özünə artır. Zira onun özü özünə izafi dəyər əlavə etdirdiyi bu hərəkət onun öz hərəkətidir, deməli, onun artması onun öz-özünə artmasıdır. O, dəyər yaratmaq kimi belə bir ecazkar qabiliyyəti özünün dəyər olması sayəsində əldə etmişdir. O canlı bala verir və ya, heç olmazsa, qızıl yumurta yumurtlayır.

Dəyərin pul formasını və əmtəə formasını gah qəbul edib, gah da öz üzərindən atdığı və eyni zamanda da bu çevrilmələr hüdudu daxilində daim hifz olunub qaldığı və artdığı həmin prosesin fəal subyekti olmaq etibarı ilə dəyər hər şeydən əvvəl elə bir müstəqil formaya möhtacdır ki, bu formada onun özünün özü ilə eyniyyəti qeyd edilmiş olsun. Bu formaya isə o ancaq pul şəklində malikdir. Buna görə də pul dəyərin hər cür artması prosesinin başlanğıc və son nöqtəsidir. Bu dəyər 100 f. sterlinqə bərabər idi, indi isə 110 f. sterlinqə bərabərdir və i. a. Lakin burada pul özü dəyər formalarından ancaq biri rolunu oynayır, çünki burada dəyər formaları ikidir. Pul əmtəə forması almasa, kapital ola bilməz. Beləliklə, burada pul heç də dəfinə yığımında olduğu kimi, əmtəələrə qarşı mübahisəyə qalxışmır. Kapitalist bilir ki, hər bir əmtəə nə qədər biçimsiz görünsə də, nə qədər pis iy versə də, ruhən və həqiqətdə puldur, batinən sünnət olunmuş yəhudidir, həm də puldan daha çox pul hasil etmək üçün ecazkar bir vasitədir.

Sadə tədavüldə əmtəələrin dəyəri onların istehlak dəyərinin əksinə olaraq, ən yaxşı halda müstəqil pul forması alırdısa, burada birdən-birə öz-özünə inkişaf edən, öz-özünə hərəkət edən bir substansiya kimi meydana çıxır və bunun üçün əmtəələr ilə pul ancaq formalardır. Bundan əlavə. Dəyər əmtəələrin münasibətini ifadə etmək əvəzinə, indi öz-özü ilə, necə deyərlər, xüsusi münasibətə girir. Ata allah ilə oğul allah bir yaşda və həqiqətdə bir vücud olduğu halda, ata allah oğul allah olan özündən fərqləndiyi kimi, dəyər də ilkin dəyər olan özünü izafi dəyər olan özündən fərqləndirir. Zira avans edilmiş 100 f. st. ancaq 10 f. sterlinqlik izafi dəyər sayəsində kapital olur və kapital olan kimi, oğlu, oğlunun da sayəsində ata doğulduğu kimi, onların fərqi dərhal yenə itib gedir və hər ikisi bir vəhdət: 110 f. st. olur.

Beləliklə, dəyər öz-özünə hərəkət edən dəyər, öz-özünə hərəkət edən pul olur və bu halında o – kapitaldır. O, tədavül dairəsindən çıxır, yenidən buraya daxil olur, burada özünü hifz edir və çoxalır, geriyə bu çoxalmış halında qayıdır, yenidən və bir daha eyni dövrana başlayır¹⁰⁴). Kapitalı ilk dəfə təfsir edənlərin, merkantilistlərin dilində onun təsviri belədir: P – P’ pul doğuran pul – money which begets money.

Satmaq üçün almaq, daha doğrusu, baha satmaq üçün almaq, P – Ə – P' ilk baxışda kapitalın ancaq bir növünə – tacir kapitalına məxsus bir forma kimi görünür. Lakin sənaye kapitalı da əmtəəyə çevrilən və sonra əmtəənin satılması yolu ilə qayıdıb daha artıq miqdar pula çevrilən puldur. Alqı ilə satqı arasındakı fasilədə tədavül dairəsindən kənarda baş verən əməliyyat bu hərəkət formasını əsla dəyişdirmir. Nəhayət, faiz gətirən kapitalda P – Ə – P' tədavülü müxtəsər şəkildə, ara halqa olmadan öz nəticəsində, yığcam şəkildə, P – P' kimi, miqdarca daha çox pula bərabər olan pul kimi, özündən artıq olan dəyər kimi ifadə olunur.

Beləliklə, P – Ə – P' kapitalın həqiqətən ümumi formuludır, tədavül dairəsində də bilavasitə təzahür etdiyi şəkildə formuludır.

2. ÜMUMİ FORMULANIN ZİDDİYYƏTLƏRİ

Pul sürfəsinin kapitala çevrildiyi tədavül forması əmtəənin, dəyərin, pulun və tədavülün özünün təbiəti haqqında yuxarıda şərh edilən bütün qanunlara ziddir. Bu tədavül formasını sadə əmtəə tədavülündən, bir-birinə əks olan həmin iki prosesin, satqı ilə alqının tərs ardıcıllığı fərqləndirir. Lakin bu nə möcüzədir ki, belə sırf formal bir fərq həmin prosesin lap təbiətini dəyişdirə bilir?

Bundan əlavə: həmin əks sıra qaydası bir-biri ilə sövdələşən üç işgüzar dostdan ancaq biri üçün mövcuddur. Kapitalist olmaq etibarı ilə mən A-dan əmtəə alır və sonra B-yə satıram; sadəcə əmtəə sahibi olmaq etibarı ilə mən B-yə əmtəə satır və sonra yenidən L-dan əmtəə alıram. İşgüzar dostlar olan A və B üçün bu fərq mövcud deyildir. Onlar ancaq əmtəələrin satıcısı və alıcısı kimi meydana çıxırlar. Mən özüm hər dəfə onların qarşısına ancaq pul sahibi və ya əmtəə sahibi kimi, alıcı və ya satıcı kimi çıxıram. Metamorfozların həm bu, həm də o biri ardıcıllığında mən onlardan birinin qarşısına ancaq alıcı kimi, digərinin qarşısına isə ancaq satıcı kimi: birinin qarşısına ancaq pul kimi, digərinin qarşısına isə ancaq əmtəə kimi çıxıram, lakin mən onlardan heç birinin qarşısına kapital kimi və ya kapitalist kimi, yəni puldan artıq olan, yaxud əmtəədən artıq olan bir şey kimi, pulun və ya əmtəələrin göstərdiyi təsirdən başqa bir təsir göstərə biləcək bir şey kimi çıxmıram. Mənim üçün A-dan alıb B-yə satmaq ardıcıl bir sıradır. Lakin bu iki əməliyyat arasındakı əlaqə ancaq mənim üçün mövcuddur. Mənim B ilə olan sövdəmin A-ya heç bir dəxli yoxdur, A ilə olan sövdəmin B-yə heç bir dəxli yoxdur. Əgər mən sövdələrin sıra qaydasını tərsinə çevirməklə, xüsusi bir xidmət göstərdiyimi onlara başa salmaq istəsəm, onlar mənə sübut edə bilər ki, mən bu ardıcıllıq qaydasının özü barəsində yanılıram, bütövlükdə sövdə alqı ilə başlanıb satqı ilə qurtarmamış, əksinə, satqı ilə başlanıb alqı ilə qurtarmışdır. Doğrudan da: mənim birinci əməliyyatım, alqı, A-nın nöqteyi-nəzərindən satqıdır, mənim ikinci əməliyyatım, satqı, A-nin nöqteyi-nəzərindən alqıdır. A və B bununla da kifayətlənməyib habelə deyə bilər ki, bütün bu sıra qaydası tamamilə lüzumsuz bir hoqqabazlıqdır. A öz əmtəəsini birbaşa B-yə sata bilərdi. B də birbaşa A-dan ala bilərdi. Bununla bərabər bütün sövdə adi əmtəə tədavülünün birtərəfli əməliyyatı – A-nın nöqteyi-nəzərindən satqı, B-nin nöqteyi-nəzərindən alqı olur. Beləliklə, biz əməliyyatların sıra qaydasını tərsinə çevirməklə, sadə əmtəə tədavülü dairəsindən əsla kənara çıxmadıq: buna görə də biz baxmalı oluruq ki, bu dairənin öz təbiəti oraya daxil olan dəyərlərin artmasına və, deməli, izafi dəyər yaranmasına yol verirmi.

Tədavül prosesini sadə əmtəə mübadiləsindən ibarət olduğu formasında götürək. İki əmtəə sahibinin bir-birindən əmtəə aldığı və tədiyyə vaxtı çatdıqda öz qarşılıqlı pul təəhhüdlərinə balans vurduqları bütün hallarda bu forma meydanda olur. Pul burada hesab pulu xidməti görür; pul əmtəələrin dəyərlərini onların qiymətlərində ifadə edir, lakin əmtəələrin özünə cismən qarşı durmur. Nə qədər ki, məsələ istehlak dəyərləri üzərindədir, yəqin ki, bir-biri ilə mübadilə edən hər iki şəxs xeyir görə bilər. Hər ikisi özlərinə bir istehlak dəyəri kimi faydasız olan əmtəələri özgəninkiləşdirir və istehlakına ehtiyacları olan əmtəələri alır. Lakin sövdənin faydalılığı hətta bununla da bitməyə bilər. Ola bilər ki, şərab satıb taxıl alan A müəyyən iş vaxtı ərzində taxıl əkən B-nin eyni iş vaxtı ərzində istehsal edə biləcəyindən artıq şərab istehsal edir və əksinə: taxıl əkən B müəyyən iş vaxtı ərzində şərabçı A-nın istehsal edə biləcəyindən artıq taxıl istehsal edir. Beləliklə, A ilə B mübadiləyə əl atmayıb hər ikisi özü üçün həm şərab, həm də taxıl istehsal etməyə məcbur olacaqları hala nisbətən, eyni mübadilə dəyəri əvəzində A daha artıq taxıl, B isə daha artıq şərab qalır. Deməli, istehlak dəyəri barəsində demək olar ki, «mübadilə hər iki tərəfin xeyir götürdüyü sövdədir». Mübadilə dəyəri məsələsi isə başqa cürdür.

«Çoxlu şərabı olan, lakin taxılı olmayan bir adam, çoxlu taxılı olan, lakin şərabı olmayan bir adamla sövdələşir və onların arasında 50 dəyərlik buğdanın 50 dəyərlik şəraba mübadiləsi baş verir. Bu mübadilə onların heç biri üçün mübadilə dəyərinin artması demək deyildir, çünki onlardan hər biri bu əməliyyat vasitəsi ilə nə qədər dəyər əldə «edirsə, mübadilədən əvvəl də buna bərabər bir dəyərə malik idi»¹⁰⁵).

Tədavül vasitəsi olaraq pulun iki əmtəə arasına girməsi və alqı əməliyyatının satqı əməliyyatından aşkar surətdə ayrılması üzündən vəziyyət əsla dəyişilmir. Əmtəələr hələ tədavülə girməzdən əvvəl onların dəyəri onların qiymətlərində ifadə olunur, deməli, dəyər tədavülün nəticəsi deyil, onun üçün ilkin şərtdir.

Prosesi abstrakt surətdə nəzərdən keçirdikdə, yəni sadə əmtəə tədavülünün immanent qanunlarından irəli gəlməyən halları bir kənara qoyduqda, biz burada bir istehlak dəyərini başqasının əvəz etməsindən əlavə, ancaq əmtəə metamorfozunu, yəni əmtəə formasının sadəcə dəyişilməsini görərik. Eyni bir dəyər, yəni eyni miqdarda maddiləşmiş ictimai əmək eyni bir əmtəə sahibinin əlində əvvəlcə əmtəə formasında, sonra əmtəənin çevrildiyi pul formasında, nəhayət, pulun yenidən çevrildiyi əmtəə formasında olur. Belə bir forma çevrilməsinə dəyər kəmiyyətinin dəyişilməsi daxil deyildir. Bu prosesdə əmtəə dəyərinin özünün dəyişilməsi ancaq onun pul formasının dəyişilməsindən ibarət olur. Əvvəlcə bu dəyər satılması nəzərdə tutulan əmtəənin qiyməti şəklində, sonra isə hələ qabaqcadan qiymətdə ifadə edilmiş bir məbləğ pul şəklində, nəhayət, ekvivalent əmtəənin qiyməti şəklində olur. Beş funtluq pulu soverenlərə, yarımsoverenlərə və şillinqlərə xırdaladıqda olduğu kimi, bu forma dəyişilməsinə də dəyər kəmiyyətinin dəyişilməsi daxil deyildir. Beləliklə, əmtəə tədavülü ancaq əmtəə dəyərinin formasını dəyişdirdiyinə görə, bu tədavül, hadisə xalis şəklində cərəyan edirsə, ekvivalentlərin mübadiləsinə səbəb olur. Hətta vulqar siyasi iqtisad da, dəyərin nə olduğunu qətiyyən anlamadığına baxmayaraq, hər dəfə bu hadisəni öz bildiyi kimi xalis şəklində nəzərdən keçirmək istədikdə, güman edir ki, tələb ilə təklif bir-birini ödəyir, yəni onların təsiri ümumiyyətlə aradan qalxır. Deməli, istehlak dəyəri cəhətdən hər iki kontragent xeyir götürə bildiyi halda, mübadilə dəyəri cəhətdən hər ikisi xeyir götürə bilməz. Burada daha çox belə bir qayda hökm sürür: «Bərabərlik olan yerdə xeyir ola bilməz». Əmtəələr öz dəyərindən fərqli qiymətə satıla bilirsə də, belə bir fərq olması əmtəə mübadiləsi qanunlarının pozulması deməkdir. Ən xalis şəklində əmtəə mübadiləsi ekvivalentlərin mübadiləsidir və, deməli, dəyəri artırmaq vasitəsi ola bilməz.

Buna görə əmtəə tədavülünə izafi dəyər mənbəyi kimi baxmaq cəhdləri arxasında adətən quid pro quo, istehlak dəyəri ilə mübadilə dəyərinin qarışdırılması gizlənir. Məsələn, Kondilyak yazır:

«Əmtəə mübadiləsində bir dəyərin özünə bərabər dəyərə mübadilə edilməsi doğru deyildir. Əksinə, iki kontragentdən hər biri həmişə az dəyər verib əvəzində çox dəyər alır… İnsanlar doğrudan da yalnız bərabər dəyərləri mübadilə etsəydilər, kontragentlərdən heç biri xeyir götürə bilməzdi. Həqiqətdə hər ikisi xeyir götürür və ya hər halda xeyir götürməlidir. Nə yolla? Şeylərin dəyəri ancaq bizim tələbatımıza olan münasibətlərindədir. Birisi üçün çox olan şey başqası üçün azdır və əksinə… Axı güman etmək olmaz ki, biz öz istehlakımız üçün lazım olan şeyləri sataq… Biz çalışırıq ki, özümüz üçün faydasız olan şeyi verib əvəzində lazımlı şey alaq; istəyirik ki, az verib çox alaq… Mübadilə edilən şeylərdən hər birinin dəyəri eyni miqdar pula bərabər olduğuna görə, tamamilə təbii olaraq belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, mübadilədə müəyyən bir dəyər əvəzində ona bərabər dəyər verilir… Lakin işin başqa bir cəhətini də nəzərə almaq lazımdır; sual olunur: hər ikimiz artıq qalan hissəni hər birimizə lazım olan şeyə mübadilə etmirikmi?»

Gördüyümüz kimi, Kondilyak nəinki istehlak dəyəri ilə mübadilə dəyərini qarışdırır, hətta tam uşaq sadəlövhlüyü göstərib hətta inkişaf etmiş əmtəə istehsalı cəmiyyətini elə bir -quruluşla qarışdırır ki, orada istehsalçı öz yaşayış vasitələrini özü istehsal edir və yalnız öz tələbatını ödəyəndən sonra qalan artıq hissəni tədavülə buraxır¹⁰⁶. Bununla belə, müasir iqtisadçılar məhz əmtəə mübadiləsinin inkişaf etmiş forması olan ticarəti izafi dəyərin mənbəyi kimi göstərmək lazım gəldiyi hallarda Kondilyakın bu dəlilini tez-tez təkrar edirlər.

Məsələn, deyirlər: «Ticarət məhsula dəyər əlavə edir, çünki eyni məhsullar istehsalçının əlində olduğuna nisbətən istehlakçının əlində olarkən daha artıq dəyərə malikdir, buna görə də ticarətə hərfi mənada (strictly) istehsal əməliyyatı kimi baxılmalıdır».

Lakin əmtəələr üçün iki dəfə pul verilmir: bir dəfə onların istehlak dəyəri üçün, bir dəfə də dəyəri üçün Həm də əmtəənin istehlak dəyəri satıcıya nisbətən alıcı üçün daha faydalıdırsa, onun pud forması alıcıya nisbətən satıcı üçün daha faydalıdır. Belə olmasaydı, satıcı əmtəəni satardımı? Buna görə biz eyni dərəcədə haqlı olaraq deyə bilərik ki, alıcı, məsələn, tacirin corabını pula çevirdikdə, hərfi mənada (strictly) «istehsal əməliyyatı» icra edir.

Əgər mübadilə dəyərləri bərabər olan əmtəələr və ya əmtəələrlə pul, yəni ekvivalentlər mübadilə edilirsə, heç kəs tədavüldən buraya buraxdığına nisbətən artıq dəyər əldə etmir. Bu halda izafi dəyər əmələ gəlmir. Saf şəklində götürülən əmtəə tədavülü prosesində ekvivalentlər mübadilə olunur. Lakin həqiqətdə proseslər saf şəkildə cərəyan etmir. Buna görə də fərz edək ki, mübadilə edilənlər ekvivalent deyildir.

Hər halda əmtəə bazarında əmtəə sahibinin qarşısında ancaq əmtəə sahibi durur və bu şəxslərin bir-birinə hökmü ancaq onların əmtəələrinin hökmüdür. Əmtəələrin maddi fərqi mübadilənin maddi əsasıdır, bu fərq əmtəə sahiblərinin qarşılıqlı asılılığı üçün şərtdir, çünki onlardan heç biri öz istehlak predmetinə malik deyildir və hər biri digərinin istehlak predmetinə malikdir. Əmtəələrin istehlak dəyərlərinin bu maddi fərqindən əlavə, əmtəələr arasında bircə fərq vardır, o da əmtəələrin natural forması ilə çevrilmiş forması arasında, əmtəələrlə pul arasında olan fərqdir. Beləliklə, əmtəə sahibləri arasındakı fərq ancaq əmtəə sahibi olan satıcı ilə pul sahibi olan alıcı arasındakı fərqdən ibarətdir.

İndi fərz edək ki, satıcı əmtəələri dəyərindən yuxarı satmaq, dəyəri 100 olan əmtəəni 110-a, yəni qiymətindən 10% nominal əlavə ilə satmaq kimi nə isə bir izahedilməz üstünlüyə malikdir. Bu yolla satıcı 10-a bərabər izafi dəyər əldə edir. Lakin o, satıcı olduqdan sonra dönüb alıcı olur. İndi üçüncü bir əmtəə sahibi onun qarşısına satıcı kimi çıxır və onun da əmtəəni 10% baha satmaq üstünlüyü vardır. Bizim əmtəə sahibi satıcı olarkən 10 əldə edir və alıcı olarkən həmin 10-u itirir¹⁰⁷ . Ümumiyyətlə iş əslində ondan ibarət oldu ki, bütün əmtəə sahibləri öz əmtəələrini bir-birinə dəyərindən 10% baha satırlar, bu isə tamamilə o deməkdir ki, əmtəə öz dəyərinə satılmış olsun. Əmtəələrin qiymətinə belə bir ümumi nominal üstəlik əlavə edilməsinin mənası ondan ibarətdir ki, məsələn, əmtəə dəyərləri qızıl əvəzində gümüşlə ölçülsün. Əmtəələrin pul adları, yəni qiymətləri artır, lakin onların dəyərləri arasındakı nisbət sabit qalır.

Fərz edək ki, əksinə, alıcının əmtəələri dəyərindən aşağı almaq kimi bir üstünlüyü vardır. Burada heç xatırlatmağa ehtiyac da yoxdur ki, alıcı sonra dönüb satıcı olacaqdır. O hələ alıcı olmazdan əvvəl satıcı idi. O alıcı olarkən 10% əldə etməzdən əvvəl satıcı olarkən artıq, 10%-i itirmişdir¹⁰⁸ . Hər şey əvvəlki kimi qalır.

Beləliklə, izafi dəyər əmələ gəlməsi, buna görə pulun kapitala çevrilməsi də nə satıcıların öz əmtəələrini dəyərindən yuxarı satması ilə, nə də alıcıların əmtəələri dəyərindən aşağı alması ilə izah edilə bilməz.¹⁰⁹

Biz problemə yabançı olan münasibətləri xəlvətcə bu problemə daxil etsək, məsələn, polkovnik Torrens ilə birlikdə onun söylədiklərini təkrar etsək, problem əsla sadələşməz; o isə belə demişdir:

«Həqiqi tələb ondan ibarətdir ki, əmtəələrin istehsalı nəyin bahasına başa gəlirsə, bunların müqabilində istehlakçılar bilavasitə və ya dolayı mübadilə yolu ilə daha artıq miqdarda kapitalın bütün tərkib hissələrini verməyə qabil və mail (!) olurlar».

Tədavüldə istehsalçılarla istehlakçılar bir-birinin qarşısında yalnız satıcı ilə alıcı kimi dururlar. İstehsalçılar üçün izafi dəyər istehlakçıların əmtəələrə dəyərindən artıq verməsi nəticəsində əmələ gəlir – deyə iddia etmək yalnız belə sadə bir müddəanı üstüörtülü təkrar etmək deməkdir ki, guya satıcı olmaq etibarı ilə əmtəə sahibinin əmtəələri qiymətindən yuxarı satmaq kimi bir üstünlüyü vardır. Satıcı öz əmtəəsini özü istehsal etmişdir və ya onu istehsal edənləri təmsil edir, lakin eynilə alıcı da onun pulunda ifadə olunan əmtəələri özü istehsal etmişdir və ya bunları istehsal edənləri təmsil edir. Deməli, istehsalçının qarşısında istehsalçı durur. Onların arasındakı fərq ancaq budur ki, birisi alır, digəri isə satır. Biz fərz etsək ki, əmtəə sahibi istehsalçı adı ilə öz əmtəəsini dəyərindən yuxarı satır, istehlakçı adı ilə də yenə o əmtəələri dəyərindən yuxarı alır, onda biz bircə addım da irəliləmiş olmarıq¹¹⁰.

Buna görə də izafi dəyərin guya qiymətin üzərinə qoyulan nominal üstəlikdən, yaxud satıcıların əmtəələri çox baha satmaq üstünlüyündən əmələ gəlməsi xülyasının ardıcıl tərəfdarları güman edirlər ki, satmadan ancaq alan, deməli, istehsal etmədən ancaq istehlak edən sinif vardır. Hələlik gəlib çatdığımız nöqteyi-nəzərdən, sadə tədavül nöqteyi-nəzərindən, belə bir sinfin mövcud olması hələ izah edilə bilməz. Lakin qabağa gedək. Belə bir sinfin satın almaq üçün daim verdiyi pul, yəqin ki, yenə eyni əmtəə sahiblərindən daim bu sinfin əlinə axıb gəlməlidir, özü də mübadiləsiz, havayı gəlməlidir, bir hüquqa və ya zorakılığa əsasən gəlməlidir. Belə bir sinfin nümayəndələrinə əmtəələri dəyərindən yuxarı satmaq ancaq havayı verilmiş pulun bir hissəsini geri almaq deməkdir¹¹¹. Məsələn, Kiçik Asiya şəhərləri Qədim Romaya hər il pulla xərac verirdi. Roma bu pulla həmin şəhərlərdən əmtəə alırdı, həm də baha qiymətə alırdı. Kiçik Asiya əhalisi romalılara kələk gələrək xəracın bir hissəsini istilaçılardan ticarət vasitəsi ilə qoparıb geri alırdılar. Bununla belə zərər çəkən Kiçik Asiya əhalisi idi. Onların əmtəələri müqabilində onların öz pulunu verirdilər. Bu heç də varlanmaq və ya izafi dəyər yaratmaq metodu deyildir.

Buna görə də satıcının alıcı, alıcının da satıcı olduğu əmtəə mübadiləsi çərçivəsində qalaq. Bəlkə də biz, şəxslərə fərdi surətdə deyil, ancaq şəxsləşmiş kateqoriyalar kimi baxmaq üzündən çətinliyə düşmüşük.

A əmtəə sahibi o qədər mahir kələkbaz ola bilər ki, öz həmpeşələri V və C-ni həmişə aldadar, bunlar isə istəsələr də, əvəzini çıxa bilməzlər. A 40 f. st. dəyərində şərabı B-yə satır və mübadilə vasitəsi ilə 50 f. st. dəyərində buğda alır. A öz 40 f. sterlinqini 50 f. sterlinqə çevirmiş olur, az miqdar puldan çox miqdar pul düzəltmiş olur və öz əmtəəsini kapitala çevirir. Məsələyə daha diqqətlə nəzər salaq. Mübadilədən əvvəl A-nın əlində 40 f. sterlinqlik şərab və B-nin əlində 50 f. sterlinqlik buğda var idi, cəmi isə 90 funt sterlinqlik dəyər idi. Mübadilədən sonra da ümumi dəyər yenə 90 funt sterlinqdir. Tədavüldə olan dəyər bircə atom qədər də artmadı, onun ancaq A ilə B arasında bölgüsü dəyişilmiş oldu. Burada bir tərəf üçün izafi dəyər olan şey o biri tərəf üçün çatışmayan dəyərdir, biri üçün plyus olan, o biri üçün minusdur. Əgər A, mübadilə prosesi arxasında gizlənməyib, B-dən açıqca 10 funt sterlinq oğurlasaydı, yenə eyni nəticə alınardı. Aydındır ki, köhnə sikkə alveri edən bir yəhudi, kraliça Anna zamanından qalma bir fartinqi bir gineyə satmaqla öz ölkəsinin nəcib metalının miqdarını azacıq artırmadığı kimi, tədavüldə olan dəyərlərin bölgüsünü hər cür dəyişdirməklə də bu dəyərlərin məcmusunu artırmaq olmaz. Müəyyən bir ölkənin bütövlükdə bütün kapitalistlər sinfi öz hesabına varlana bilməz¹¹².

Nə edirsən et, fakt faktlığında qalır: ekvivalentlər mübadilə edilirsə, heç bir izafi dəyər əmələ gəlmir, habelə qeyri-ekvivalentlər mübadilə edilirsə, yenə də heç bir izafi dəyər əmələ gəlmir¹¹³. Tədavül və ya əmtəə mübadiləsi heç bir dəyər yaratmır¹¹⁴.

Buradan aydındır ki, kapitalın əsas formasını, yəni elə bir formasını ki, bu formada kapital müasir cəmiyyətin iqtisadi quruluşunu müəyyən edir, bax bu formanı təhlil edərkən, nəyə görə biz kapitalın ən populyar və, necə deyərlər, ən qədimdən qalma formalarından, yəni ticarət kapitalı və sələm kapitalından hələlik qətiyyən bəhs etməyəcəyik.

P–Ə–P forması, alıb baha satmaq forması əsil ticarət kapitalında ən saf şəkildə meydana çıxır. Digər tərəfdən, onun bütün hərəkəti tədavül dairəsi daxilində davam edir. Lakin pulun kapitala çevrilməsini, izafi dəyərin yaranmasını özlüyündə tədavül ilə izah etmək mümkün olmadığına görə, ekvivalentlər mübadilə edildiyi təqdirdə ticarət kapitalı qeyri-mümkün görünür¹¹⁵; buna görə də ticarət kapitalının mövcud olması ancaq, əmtəə alan və satan, əmtəə istehsalçıları arasına tüfeyli kimi soxulmuş bir tacirin hər iki tərəfə kələk gəlib onları aldatması nəticəsi kimi göstərilə bilər. Bu mənada Franklin deyir: «Müharibə qarətdir, ticarət isə kələk»¹¹⁶). Ticarət kapitalının artmasını əmtəə istehsalçılarına sadəcə kələk gəlməklə deyil, başqa cür izah etmək üçün ara halqaların uzun bir sırası lazımdır, bunlar isə burada, yeganə ilkin şərtimizin əmtəə tədavülündən və onun sadə momentlərindən ibarət olduğu yerdə hələ qətiyyən yoxdur.

Ticarət kapitalı haqqında dediklərimiz sələm kapitalına daha artıq dərəcədə aiddir. Ticarət kapitalında hər iki, kənar nöqtə, – bazara buraxılan pul və artmış halda bazardan götürülən pul, – bir-birinə heç olmazsa alqı-satqı vasitəsi ilə bağlıdır, tədavülün hərəkəti bunda vasitəçi olur. Sələm kapitalında P–Ə–P' forması qısaldılmışdır, kənar nöqtələr heç bir vasitəçi halqa olmadan birləşir: P–P', daha çox miqdarda pula mübadilə edilən pul, – bu forma pulun öz təbiətinə ziddir və buna görə də əmtəə mübadiləsi nöqteyi-nəzərindən izah edilmir. Buna görə də Aristotel deyir:

«İki cür xrematistika vardır: biri ticarətə, digəri iqtisadiyyata aiddir; axırıncısı zəruridir və tərifləməyə layiqdir, birinci tədavülə əsaslanır və buna görə də haqlı olaraq pislənilir (çünki bu, şeylərin təbiətinə deyil, bir-birinə kələk gəlməyə əsaslanır). Beləliklə, sələmçiliyə hamı haqlı olaraq nifrət edir, çünki burada pul özü qazanmaq mənbəyidir və ixtira edildiyi məqsəd üçün işlədilmir. Axı pul əmtəə mübadiləsi üçün meydana gəlmişdir, faiz isə puldan yeni pul əmələ gətirir. Onun adı da elə buradan əmələ gəlmişdir («faiz» və «törəmə»). Zira törəmə törədənə bənzəyir. Lakin faiz puldan törəyən puldur, belə ki, bu qazanc əldəetmə sahələri arasında təbiətə ən çox ziddir.¹¹⁷

Tədqiqatımızın gedişində aşkar edəcəyik ki, ticarət kapitalı kimi, faiz gətirən kapital da törəmə formadır, bununla birlikdə də görəcəyik ki, nəyə görə tarixən bunların hər ikisi kapitalın müasir əsas formasından əvvəl əmələ gəlmişdir.

Gördüyümüz kimi, izafi dəyər tədavüldən meydana gələ bilməz; deməli, onun meydana gəlməsi üçün tədavül xaric də elə bir hadisə baş verməlidir ki, bu da tədavül prosesinin özündə olmur. Lakin izafi dəyər tədavül prosesindən başqa ayrı bir yerdən də əmələ gələ bilərmi? Tədavül əmtəə sahiblərinin bütün mübadilə münasibətlərinin məcmusudur. Tədavüldən kənarda əmtəə sahibi ancaq öz əmtəəsinə olan münasibətini saxlayır. Dəyərdən bəhs edildikdə, bu münasibət ancaq ondan ibarətdir ki, məlum şəxsin əmtəəsində, müəyyən ictimai qanunlara əsasən ölçülən öz əməyinin müəyyən miqdarı vardır. Əməyin bu miqdarı onun əmtəəsinin dəyər kəmiyyətində ifadə olunur, dəyərin kəmiyyəti isə hesab pulunda ifadə olunduğuna görə, əməyin həmin miqdarı əmtəənin qiymətində, məsələn 10 f. sterlinqdə ifadə olunur. Lakin onun əməyi əmtəənin dəyəri plyus bunun bir qədər artımında ifadə olunmur, 10-a və eyni zamanda 11-ə bərabər olan qiymətdə ifadə olunmur, özü özündən artıq olan bir dəyərdə ifadə olunmur. Əmtəə sahibi öz əməyi ilə dəyər yarada bilər, amma artan dəyər yarada bilməz. O, yeni əmək sərf edib mövcud dəyərə yeni dəyər əlavə etməklə, məsələn, göndən çəkmə tikməklə əmtəənin dəyərini yüksəldə bilər. Eyni bir şeyin indi daha artıq dəyəri olur, çünki bunda daha çox əmək vardır. Buna görə çəkmənin dəyəri gönünkündən artıq olur, lakin gönün dəyəri olduğu kimi qalır. Çəkmə tikildiyi zaman gönün dəyəri artmamış, özünə izafi dəyər əlavə etməmişdir. Deməli, əmtəə istehsalçısı tədavül dairəsindən kənarda, başqa əmtəə sahibləri ilə əlaqəyə girmədən dəyəri artıra bilməz və bununla da pulu və ya əmtəəni kapitala çevirə bilməz.

Beləliklə, kapital tədavüldən əmələ gələ bilməz və eynilə də tədavüldən kənarda əmələ gələ bilməz. O, tədavüldə və eyni zamanda da tədavüldən kənarda əmələ gəlməlidir.

Beləliklə, biz-ikili nəticə almış olduq.

Pulun kapitala çevrilməsi əmtəə mübadiləsinin immanent qanunları əsasında aşkara çıxarılmalıdır, yəni burada bizim üçün başlanğıc nöqtə ekvivalentlər mübadiləsi olmalıdır.¹¹⁸ Hələlik kapitalistin ancaq sürfəsi olan bizim pul sahibi əmtəələri öz dəyərinə almalı, bunları öz dəyərinə satmalı və hər halda bu prosesin sonunda buradan həmin prosesə qoyduğuna nisbətən artıq dəyər götürməlidir. Onun kəpənəyə, əsil kapitalistə çevrilməsi tədavül dairəsində və eyni zamanda tədavül dairəsindən kənarda baş verməlidir. Problemin şərtləri belədir. His Rhodus, hic salta.

3. İŞ QÜVVƏSİNİN ALINMASI VƏ SATILMASI

Kapitala çevrilməli olan pulun dəyəri pulun özündə dəyişilə bilməz, çünki alqı vasitəsi və tədiyyə vasitəsi olan pul həmin pula alınan və ya həmin pulda ödənilən əmtəələrin ancaq qiymətini reallaşdırır, halbuki pul öz formasında donub qaldıqda, bərkimiş sabit dəyər kəmiyyətlərinə çevrilir¹¹⁹. Bu dəyişilmə tədavülün ikinci əməliyyatından, əmtəənin təkrar satılmasından da meydana gələ bilməz, çünki bu əməliyyat əmtəəni ancaq öz natural formasından dübarə pul formasına çevirir. Deməli, birinci P–Ə əməliyyatında alınan əmtəənin dəyəri deyil, bu əmtəə özü dəyişilməlidir, çünki_ekvivalentlər mübadilə olunur, həm də əmtəələr öz dəyərinə görə ödənilir. Beləliklə, bu dəyişilmə əmtəənin öz istehlak dəyərindən, yəni onun ancaq istehlakından irəli gəlir. Lakin bizim pul sahibi əmtəənin istehlakından yalnız bu halda dəyər hasil edə bilər: gərək onun bəxti gətirib tədavül dairəsində, yəni bazarda elə bir əmtəə kəşf etsin ki, bunun istehlak dəyərinin özü dəyər mənbəyi olmaq kimi orijinal bir xassəyə malik olsun, – elə bir əmtəə ki, onun həqiqi istehlakının özü əməyin maddiləşməsindən, deməli, dəyər yaradılmasından ibarət olsun. Pul sahibi də bazarda belə spesifik bir əmtəə tapır; bu – əmək qabiliyyətidir, yaxud iş qüvvəsidir.

İş qüvvəsi və ya əmək qabiliyyəti dedikdə biz, orqanizmin, canlı insan şəxsiyyətinin malik olduğu və hər dəfə hər hansı istehlak dəyərləri istehsal edərkən onun işə saldığı fiziki və ruhi qabiliyyətlərin məcmusunu nəzərdə tuturuq.

Lakin pul sahibinin bazarda iş qüvvəsini bir əmtəə kimi tapa bilməsi üçün müxtəlif şərtlər yerinə yetirilməlidir. Özlüyündə əmtəə mübadiləsində onun öz təbiətindən irəli gələn asılılıq münasibətlərindən başqa heç bir münasibət yoxdur. Bu belə olduğuna görə də iş qüvvəsi bazara ancaq o zaman və ona görə əmtəə kimi çıxa bilər ki, onu öz sahibi, yəni bu iş qüvvəsi kimin iş qüvvəsidirsə, həmin şəxs bazara çıxartsın və ya satsın. Onu öz sahibinin bir əmtəə kimi sata bilməsi üçün bu qüvvə öz sahibinin ixtiyarında olmalıdır, deməli, o öz əmək qabiliyyətinin, öz şəxsiyyətinin sərbəst sahibi olmalıdır.¹²⁰ İş qüvvəsi sahibi ilə pul sahibi bazarda bərabər hüquqlu əmtəə sahibləri kimi üz-üzə gəlib bir-biri ilə münasibətə girir, aralarındakı fərq ancaq ondan ibarət olur ki, biri alıcıdır, digəri isə satıcı, deməli, hər ikisi yuridik cəhətdən bərabər şəxsdir. Bu münasibətin saxlanması üçün tələb olunur ki, iş qüvvəsinin mülkiyyətçisi daim bunu ancaq müəyyən müddətə satsın, çünki o öz iş qüvvəsini tamamilə və həmişəlik satsa, bununla birlikdə özünü də satmış olar, azad insandan qula, əmtəə sahibindən əmtəəyə çevrilər. Bir şəxsiyyət olmaq etibarı ilə o öz iş qüvvəsinə öz münasibətini daim öz mülkiyyətinə olan bir münasibət kimi, buna görə də öz əmtəəsinə olan bir münasibət kimi saxlamalıdır, bu isə ancaq o halda mümkündür ki, o, alıcıya öz iş qüvvəsindən ancaq müvəqqəti, ancaq müəyyən müddət istifadə etmək və ya onu istehlak etmək imkanı versin, deməli, öz iş qüvvəsini özgəninkiləşdirməklə bərabər, bu qüvvə üzərində mülkiyyət hüququndan imtina etməsin¹²¹.

Pul sahibinin bazarda iş qüvvəsini bir əmtəə kimi tapa bilməsi üçün lazım olan ikinci mühüm şərt ondan ibarətdir ki, iş qüvvəsi sahibi öz əməyinin maddiləşdiyi əmtəələri satmaq imkanından məhrum olmalı və, əksinə, ancaq öz canlı orqanizmində mövcud olan iş qüvvəsinin özünü əmtəə kimi satmağa məcbur olmalıdır.

Birisinin öz iş qüvvəsindən fərqli əmtəələr satmaq imkanı olması üçün o, əlbəttə, istehsal vasitələrinə, məsələn xammala, əmək alətlərinə və i. a. malik olmalıdır. Gön olmasa, çəkmə tikmək olmaz. İşçiyə bundan əlavə yaşayış vasitələri lazımdır. Heç kəs, hətta «gələcəyin musiqisini» yaradan bir xəyalpərəst də gələcəyin məhsulları ilə yaşaya bilməz, hələ istehsalı başa çatdırılmayan istehlak dəyərləri hesabına yaşaya bilməz; insan yer üzünə gəldiyi ilk gündən etibarən hər gün istehlak etməli, istehsal etməyə başlamazdan əvvəl və istehsal etdiyi zaman istehlak etməlidir. Məhsullar əmtəə kimi istehsal edilirsə, bunların istehsalı başa çatdıqdan sonra bunlar satılmalıdır və ancaq satıldıqdan sonra istehsalçının tələbatını ödəyə bilər. İstehsal üçün lazım olan vaxta satış üçün lazım olan vaxt əlavə olunur.

Beləliklə, pul sahibi ancaq o halda öz pulunu kapitala çevirə bilər ki, əmtəə bazarında azad fəhlə tapsın, həm də bu fəhlə iki mənada azad olmalıdır: bu mənada ki, fəhlə azad şəxsiyyətdir və öz iş qüvvəsinə bir əmtəə kimi malikdir, digər tərəfdən də, onun satmaq üçün heç bir başqa əmtəəsi yoxdur, lüt-üryandır, öz iş qüvvəsini tətbiq etmək üçün lazım gələn hər bir şeydən məhrumdur.

Tədavül dairəsində bu azad fəhlənin nəyə görə pul sahibinə qarşı durması məsələsi, əmək bazarına əmtəə bazarının xüsusi bir bölməsi kimi hazır şəkildə rast gələn pul sahibini maraqlandırmır. Bu məsələ hələlik bizi də eyni dərəcədə az maraqlandırır. Pul sahibinin faktik vəziyyəti əməli cəhətdən əsas tutduğu kimi, biz də bu vəziyyəti nəzəri cəhətdən əsas tuturuq. Hər halda bir şey aydındır. Təbiət bir tərəfdə pul və əmtəə sahiblərini, o biri tərəfdə isə ancaq iş qüvvəsi sahiblərini yaratmır. Bu münasibət nə təbiət tərəfindən yaradılan bir münasibətdir, nə də bütün tarixi dövrlərə xas ola biləcək bir ictimai münasibətdir. Yəqin ki, bu münasibət özü əvvəlki tarixi inkişafın nəticəsidir, bir çox iqtisadi çevrilişlərin məhsuludur, tam bir sıra daha qədim ictimai istehsal formasiyalarının məhv olub getməsi məhsuludur.

Əvvəllər nəzərdən keçirdiyimiz iqtisadi kateqoriyalar da öz tarixinin izlərini daşıyır. Məhsulun əmtəə kimi mövcud olması üçün müəyyən tarixi şərtlər meydanda olmalıdır. Əmtəə olmaqdan ötrü məhsul istehsalçının özü üçün bilavasitə yaşayış vasitəsi kimi istehsal edilməməlidir. Əgər biz tədqiqatımızda irəlilərə gedib özümüzdən soruşsaq ki, məhsulların hamısı və ya heç olmazsa çoxu hansı şəraitdə əmtəə forması alır, onda görərik ki, bu ancaq tamamilə spesifik bir istehsal üsulu şəraitində, məhz kapitalist istehsal üsulu şəraitində baş verir. Lakin belə bir tədqiqat əmtəənin təhlili çərçivəsindən kənara çıxardı. Əmtəə istehsalı və əmtəə tədavülü o halda da ola bilər ki, məhsulların çox böyük kütləsi bilavasitə şəxsi istehlak üçün nəzərdə tutulsun, əmtəəyə çevrilməsin və, deməli, ictimai istehsal prosesi hələ heç də tam ölçüdə mübadilə dəyərinin hökmranlığına tabe olmasın. Məhsulun əmtəəyə çevrilməsi üçün cəmiyyət daxilində əmək bölgüsü o dərəcədə inkişaf etməlidir ki, bilavasitə mübadilə ticarətində istehlak dəyəri ilə mübadilə dəyəri arasında əmələ gəlməyə başlayan fərq tamamilə başa çatmış olsun. Lakin bu inkişaf pilləsi tarixən ən müxtəlif ictimai-iqtisadi formasiyalara məxsusdur.

Biz pula yaxından diqqət yetirsək, görərik ki, pulun meydanda olması üçün əmtəə mübadiləsi müəyyən bir səviyyəyə çatmış olmalıdır. Pulun müxtəlif formaları – sadə əmtəə ekvivalenti, yaxud tədavül vasitəsi, yaxud tədiyyə vasitəsi, dəfinə və dünya pulu–bu və ya başqa funksiyanın müxtəlif dərəcədə tətbiq edilməsindən və nisbətən üstünlük təşkil etməsindən asılı olaraq ictimai istehsal prosesinin çox müxtəlif pillələrini göstərir. Bununla belə, təcrübənin göstərdiyi kimi, bütün bu formaların əmələ gələ bilməsi üçün əmtəə tədavülünün nisbətən zəif inkişaf etməsi də kifayətdir. Kapital məsələsi tamamilə başqa cürdür. Onun mövcud olduğu tarixi şərait təkcə əmtəə və pul tədavülünün meydanda olması ilə bitmir. Kapital ancaq o yerdə meydana gəlir ki, istehsal vasitələrinin və yaşayış vasitələrinin sahibi bazarda öz iş qüvvəsini satan azad fəhlə tapsın; artıq təkcə bu tarixi şərt tam dünya tarixini əhatə edir. Buna görə də kapital özünün lap meydana gəldiyi zamandan etibarən ictimai istehsal prosesinin xüsusi bir dövrünün başlandığını xəbər verir¹²².

İndi biz bu spesifik əmtəəni, iş qüvvəsini yaxından nəzərdən keçirməliyik. Bütün başqa əmtəələr kimi, onun da dəyəri vardır¹²³. Bu dəyər nə ilə müəyyən edilir?

Hər bir başqa əmtəə kimi, iş qüvvəsinin də dəyəri bu spesifik ticarət şeyinin istehsalı və, deməli, təkrar istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı ilə müəyyən edilir. İş qüvvəsi dəyər olduğuna görə, onun özündə də ancaq müəyyən miqdar maddiləşmiş ictimai orta əmək təmsil olunur. İş qüvvəsi ancaq canlı fərdin qabiliyyəti kimi mövcuddur. Deməli, iş qüvvəsinin istehsalı canlı fərdin mövcud olmasını tələb edir. Bir halda ki, fərd mövcuddur, onda iş qüvvəsinin istehsalı fərdin özünün təkrar istehsal edilməsindən, onun yaşamasını davam etdirməkdən ibarətdir. Canlı fərdin öz yaşayışını davam etdirməsi üçün müəyyən miqdar yaşayış vasitələrinə ehtiyacı vardır. Beləliklə, iş qüvvəsinin istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı həmin yaşayış vasitələrinin istehsalı üçün lazım olan iş vaxtından ibarətdir, yaxud iş qüvvəsinin dəyəri onun sahibinin yaşayışını davam etdirmək üçün lazım olan yaşayış vasitələrinin dəyəridir. Lakin iş qüvvəsi ancaq öz xarici təzahürü yolu ilə həyata keçir, o ancaq əməkdə həyata keçir. İş qüvvəsinin həyata keçməsi prosesində, əməkdə müəyyən miqdar insan əzələsi, əsəbi, beyni və i. a. sərf olunur, bunun da yeri yenidən doldurulmalıdır. Bunun güclü sərf olunması bunun yerinin də güclü doldurulmasını tələb edir¹²⁴. Bu gün zəhmət çəkmiş iş qüvvəsi mülkiyyətçisi sabah da əvvəlki güc və sağlamlıqla eyni prosesi təkrar edə bilməlidir. Deməli, yaşayış vasitələrinin məcmusu zəhmət çəkən fərdi normal həyat fəaliyyəti halında saxlamaq üçün kifayət etməlidir. Təbii tələbatın özü, məsələn: yemək, paltar, yanacaq, mənzil və i. a. bu və ya başqa ölkənin iqlim xüsusiyyətlərindən və başqa təbii xüsusiyyətlərindən asılı olaraq müxtəlifdir. Digər tərəfdən, zəruri tələbat deyilən tələbatın həcmi, habelə onun ödənilməsi üsulları özü də tarixin məhsuludur və ölkənin mədəni səviyyəsindən çox dərəcədə asılıdır, o cümlədən azad fəhlələr sinfinin nə şəraitdə və, deməli, nə kimi adət və yaşayış tələbləri ilə formalaşmasından da xeyli dərəcədə asılıdır. Beləliklə, başqa əmtəələrin əksinə olaraq, iş qüvvəsinin dəyəri tərifinə tarixi və mənəvi ünsür daxildir. Lakin müəyyən bir ölkədə və müəyyən bir dövrdə fəhləyə lazım olan yaşayış vasitələrinin həcmi və tərkibi orta hesabla məlum kəmiyyətdir.

İş qüvvəsi mülkiyyətçisi axırı öləcəkdir. Deməli, pulun arası kəsilmədən kapitala çevrilməsinin tələb etdiyi kimi, iş qüvvəsi mülkiyyətçisinin arası kəsilmədən bazarda olması üçün iş qüvvəsi satıcısı «hər bir fərdin özünü əbədiləşdirdiyi kimi, yəni törəmə yolu ilə» özünü əbədiləşdirməlidir. Üzülüb sıradan çıxmaq və ölüm nəticəsində bazardan yox olan iş qüvvəsinin yerini ən azı eyni miqdar yeni iş qüvvəsi tutmalıdır. Buna görə də iş qüvvəsinin istehsalı üçün lazım olan yaşayış vasitələrinin məcmusuna belə əvəzləyicilərin, yəni fəhlə balalarının yaşayış vasitələri də daxildir, beləliklə də əmtəə bazarında bu spesifik əmtəə sahibləri irqi əbədiləşmiş olur¹²⁵.

Ümumbəşər təbiətinin dəyişdirilməsi, onun müəyyən əmək sahəsində hazırlıq və vərdişlər əldə etməsi üçün, inkişaf etmiş və spesifik bir iş qüvvəsi olması üçün müəyyən təhsil və ya tərbiyə lazımdır ki, bu da çox və ya az miqdar əmtəə ekvivalentləri bahasına başa gəlir. Bu təhsil xərci iş qüvvəsinin ixtisasından asılı olaraq müxtəlifdir. Deməli, bu təhsil xərci, – adi iş qüvvəsi üçün tamamilə cüzi olan bu xərc, – iş qüvvəsinin istehsalına sərf edilən dəyərlər sırasına daxildir.

Beləliklə, iş qüvvəsinin dəyəri müəyyən miqdar yaşayış vasitələrinin dəyərindən ibarət olur. Buna görə həmin yaşayış vasitələrinin dəyəri dəyişildikdə, yəni bunların istehsalı üçün lazım olan iş vaxtının kəmiyyəti dəyişildikdə, iş qüvvəsinin dəyəri də dəyişilir.

Yaşayış vasitələrinin bir qismi, məsələn, yeyinti şeyləri, yanacaq və i. a. Hər gün istehlak edilir və buna görə onların yeri də hər gün doldurulmalıdır. Paltar, mebel və i. a. bu kimi başqa yaşayış vasitələri az-çox uzun müddət ərzində istehlak edilir, buna görə onların yeri də ancaq uzun bir müddət keçdikdən sonra doldurulmalıdır. Bəzi əmtəələr hər gün, bəziləri həftədə bir, üç ayda bir və i. a. satın alınır və ya qiyməti ödənilir. Lakin bu xərclərin məcmusu, məsələn, bir il ərzində hər neçə təqsim edilsə də, hər gün əldə edilən orta varidatla ödənilməlidir. İş qüvvəsinin istehsalı üçün hər gün lazım olan əmtəə kütləsi = A, həftədə bir tələb olunan əmtəə kütləsi = B, hər üç ayda bir tələb olunan əmtəə kütləsi = C və i. a. olsaydı bu əmtəələrin gündəlik orta miqdarı

= 365 A+52B+4C+və i. a./ 365.

Fərz edək ki, orta hesabla götürülmüş bir gün üçün lazım olan bu əmtəə kütləsində 6 saatlıq ictimai əmək vardır; onda hər gün iş qüvvəsində ictimai orta əmək gününün yarısı maddiləşir, yəni iş qüvvəsini hər gün istehsal etmək üçün yarım iş günü lazım gəlir. İş qüvvəsini hər gün istehsal etmək üçün lazım olan bu miqdar əmək iş qüvvəsinin gündəlik dəyərini, yaxud hər gün təkrar istehsal edilən iş qüvvəsinin dəyərini təşkil edir. Yarım günlük orta ictimai əmək 3 şillinq, yaxud bir taler qızıl kütləsində ifadə olunursa, onda bir taler iş qüvvəsinin bir günlük dəyərinə uyğun qiymətdir. İş qüvvəsi sahibi hər gün öz iş qüvvəsini bir talerə satırsa, iş qüvvəsinin satış qiyməti onun dəyərinə bərabərdir və ehtimalımıza görə, öz talerini kapitala çevirmək təşnəsi olan pul sahibi doğrudan da bu dəyəri ödəyir.

İş qüvvəsi dəyərinin ən aşağı və ya minimum həddi elə bir əmtəə kütləsinin dəyərindən ibarətdir ki, bu əmtəə kütləsi hər gün axıb gəlməsə, iş qüvvəsinin daşıyıcısı olan insan öz həyat prosesini davam etdirə bilməz, yəni fiziki cəhətdən zəruri yaşayış vasitələrinin dəyərindən ibarətdir. İş qüvvəsinin qiyməti bu minimuma enirsə, onda iş qüvvəsinin qiyməti dəyərindən aşağı düşmüş olur, çünki bu şəraitdə iş qüvvəsi ancaq solğunlaşan bir şəkildə davam və təzahür edə bilər. Halbuki hər bir əmtəənin dəyəri normal keyfiyyətli əmtəənin istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı ilə müəyyən olunur.

Məsələnin lap mahiyyətinə əsasən iş qüvvəsinin dəyərinə verilən bu tərifi çox kobud hesab edib Rossi kimi narazılıq etmək son dərəcə ucuz bir sentimentallıq olardı; Rossi isə şikayətlənib deyir:

«Əmək qabiliyyətini (puissance de travil) nəzərdən keçirərkən istehsal prosesi zamanı əməyi davam etdirən yaşayış vasitələrini nəzərə almamaq öz uydurduğunu (etre de raison) nəzərdən keçirmək deməkdir. Əməkdən bəhs etmək, əmək qabiliyyətindən bəhs etmək eyni zamanda fəhlədən və onun yaşayış vasitələrindən, fəhlədən və əmək haqqından bəhs etmək deməkdir».¹²⁶

Yeməyi həzmə vermək qabiliyyəti hələ heç də yeməyi felən həzm etməkdən ibarət olmadığı kimi, əmək qabiliyyəti də hələ əmək demək deyildir. Məlum olduğu kimi, yeməyi həzm etmək üçün insanın yaxşı mədəsi olması kifayət deyildir. Kim əmək qabiliyyətindən bəhs edirsə, o, əmək qabiliyyətini davam etdirmək üçün lazım olan yaşayış vasitələrindən sərf-nəzər etmir. Məhz əmək qabiliyyətinin dəyəri bu yaşayış vasitələrinin dəyərini ifadə edir. Əmək qabiliyyətini satmaq mümkün olmursa, onun fəhləyə heç bir faydası olmur. Bundan əlavə, bu halda fəhlə aşağıdakı faktı amansız bir təbii zərurət kimi qavrayır ki, onun əmək qabiliyyəti öz istehsalı üçün müəyyən miqdar yaşayış vasitələri tələb etmişdir və özünün təkrar istehsalı üçün daim yenidən yaşayış vasitələri tələb edir. Bu halda o, Sismondi ilə birlikdə belə bir kəşf edir: «Əmək qabiliyyəti… satıla bilmirsə, bir heçdir».

Bu spesifik əmtəənin, iş qüvvəsinin özünə məxsus təbiəti, o cümlədən, bir də onda ifadə olunur ki, alıcı ilə satıcı arasında kontrakt bağlandıqdan sonra həmin əmtəənin istehlak dəyəri hələ felən alıcının əlinə keçmir. Hər bir başqa əmtəənin dəyəri kimi, bu əmtəənin də dəyəri onun tədavülə daxil olmasından əvvəl müəyyən edilmişdir, çünki iş qüvvəsinin istehsalına hələ əvvəl müəyyən miqdar ictimai əmək sərf edilmişdir, lakin iş qüvvəsinin istehlak dəyəri onun ancaq sonrakı fəal təzahürlərindən ibarətdir. Beləliklə, qüvvənin özgəninkiləşdirilməsi ilə onun gerçək təzahürü, yəni istehlak dəyəri şəklində gerçək varlığı zaman etibarı ilə bir-birindən ayrılır. Lakin o əmtəələr ki, onların istehlak dəyərinin formal surətdə özgəninkiləşdirilməsi ilə felən alıcının əlinə keçməsi zaman etibarı ilə bir-birindən ayrılır, bu cür əmtəələrin satışında alıcının pulu adətən tədiyyə vasitəsi vəzifəsi daşıyır.¹²⁷ Kapitalist istehsal üsulunun mövcud olduğu bütün ölkələrdə iş qüvvəsinin haqqı ancaq o vaxt ödənilir ki, iş qüvvəsi onun alındığı zaman müqavilədə göstərilən müddət ərzində fəaliyyət göstərmiş olsun, yəni, misal üçün, hər həftənin axırında ödənilir. Beləliklə, hər yerdə fəhlə öz iş qüvvəsinin istehlak dəyərini kapitalistə avans verir; fəhlənin iş qüvvəsinin qiymətini alıcı hələ ödəməmişdən, fəhlə öz iş qüvvəsini onun istehlakına verir, bir sözlə – fəhlə hər yerdə kapitalistə kredit verir. Bu kreditin boş bir uydurma olmadığını nəinki kapitalist iflas etdikdə kredit verənin öz əməkhaqqını itirməsi¹²⁸, habelə daha uzun müddət təsir edən tam bir sıra faktlar da göstərir¹²⁹. Lakin pulun alqı vasitəsi və ya tədiyyə vasitəsi vəzifəsi daşıması heç də əmtəə mübadiləsinin xarakterini dəyişdirmir. İş qüvvəsinin qiyməti kontrakt bağlanarkən müəyyən edilmiş olur, hərçənd ev kirəsi kimi, o da ancaq sonralar reallaşır. İş qüvvəsi satılmış olur, hərçənd haqqı ancaq sonralar alınacaqdır. Lakin bu münasibəti saf şəklində tədqiq etmək üçün müvəqqəti olaraq belə fərz etmək faydalı olar ki, iş qüvvəsinin sahibi öz iş qüvvəsini satarkən eyni zamanda həmişə bunun kontraktda göstərilən qiymətini də alır.

İndi biz tanış olduq ki, pul sahibi tərəfindən bu xüsusi əmtəənin, iş qüvvəsinin sahibinə verilən dəyər necə müəyyən edilir. İş qüvvəsinin istehlak dəyəri pul sahibinin əlinə mübadilə zamanı keçsə də, bu istehlak dəyəri ancaq həqiqətən istifadə edilmək prosesində, iş qüvvəsinin istehlakı prosesində meydana çıxacaqdır. Bu proses üçün lazım olan xammal və s. kimi şeylərin hamısını pul sahibi əmtəə bazarında alır və bunların tam qiymətini ödəyir. İş qüvvəsinin istehlakı prosesi eyni zamanda əmtəənin və izafi dəyərin istehsalı prosesidir. Hər bir başqa əmtəə kimi iş qüvvəsi də bazardan, yaxud tədavül dairəsindən kənarda istehlak edilir. Buna görə də hər şeyin səthdə və hamının gözü qarşısında baş verdiyi bu səs-küylü mühiti tərk edək, pul sahibi və iş qüvvəsi sahibi ilə birlikdə istehsalın gizli dərinliklərinə enək, bu dərinliklərin qapısında isə bu sözlər yazılmışdır: No admittance except on business [Kənar şəxslərin içəri girməsi qadağandır]. Burada biz nəinki kapitalın necə istehsal etməsi ilə, həmçinin onun özünün necə istehsal edilməsi ilə də tanış olarıq. Mənfəət əldə edilməsi sirri, nəhayət, bizə aydınlaşmalıdır.

İş qüvvəsinin alınıb-satıldığı tədavül dairəsi, yaxud əmtəə mübadiləsi dairəsi insanın fitri hüquqlarının mövcud olduğu həqiqi bir cənnətdir. Burada ancaq azadlıq, bərabərlik, mülkiyyət və Bentam hökm sürür. Azadlıq! Zira bir əmtəə, məsələn, iş qüvvəsi alıcısı və satıcısı ancaq öz azad iradəsinin buyruğuna tabedir. Onlar azad, hüquqi cəhətdən bərabər hüquqlu şəxslər kimi müqavilə bağlayırlar. Müqavilə onların iradəsinin öz ümumi yuridik ifadəsini tapdığı son nəticədir. Bərabərlik! Zira onların bir-birinə münasibəti ancaq əmtəə sahiblərinin münasibətidir və onlar ekvivalenti ekvivalentə mübadilə edirlər. Mülkiyyət! Zira bunlardan hər biri yalnız öz ixtiyarında olan şeyə malikdir. Bentam! Zira hər kəs ancaq özünü düşünür. Onları bir-birinə bağlayan yeganə qüvvə hər birinin öz xeyrini güdməsidir, öz faydasını düşünməsidir, şəxsi mənafeyidir. Lakin məhz hər kəs ancaq özünü düşündüyü və heç kəs başqasını düşünmədiyi üçün onların hamısı əvvəldən qərarlaşmış bir ahəngdarlıq üzündən və ya ecazkar bir hikmət sayəsində ancaq özlərinin qarşılıqlı xeyri, ümumi faydası, ümumi mənafeyi üçün çalışırlar.

Kapital və muzdlu əmək cəmiyyəti haqqında vulgaris fritrederin bütün öz baxışlarını, anlayışlarını, bütün öz mülahizələri miqyasını əxz etdiyi bu sadə tədavül dairəsi ilə, yaxud əmtəə mübadiləsi dairəsi ilə vidalaşıb oradan ayrıldıqda görürük ki, bizim dramatis personae [iştirak edən şəxslərin] simaları bir qədər dəyişilməyə başlayır. Keçmiş pul sahibi bir kapitalist kimi qabaqda irəliləyir, iş qüvvəsi sahibi isə onun fəhləsi kimi onun dalınca gedir; biri mənalı-mənalı gülümsəyir və dərhal işə girişmək həvəsindədir; digəri isə məyus-məyus başını aşağı sallayıb sürüklənir, onun ayaqları getmir, çünki bazarda öz dərisini satmış və buna görə də gələcəkdə bir perspektivdən başqa heç bir perspektiv görmür: onun dərisini aşa qoyacaqlar.

ÜÇÜNCÜ BÖLMƏ
MÜTLƏQ İZAFİ DƏYƏR İSTEHSALI

BEŞİNCİ FƏSİL
ƏMƏK PROSESİ BƏ DƏYƏRİN ARTMASI PROSESİ

1. ƏMƏK PROSESİ

İş qüvvəsinin istehlakı əməyin özü deməkdir. İş qüvvəsinin alıcısı onun satıcısını işləməyə məcbur edərək iş qüvvəsini istehlak edir. Bunun nəticəsində iş qüvvəsinin satıcısı actu [işdə] fəaliyyət göstərən iş qüvvəsi, fəhlə olur, bundan əvvəl isə o ancaq potentia [potensial surətdə] fəhlə idi. O öz əməyini əmtəələrdə ifadə etmək üçün, hər şeydən əvvəl, bunu istehlak dəyərlərində, bu və ya başqa tələbatı ödəməyə xidmət edən şeylərdə ifadə etməlidir. Deməli, kapitalist fəhləni müəyyən bir istehlak dəyəri, müəyyən bir şey hazırlamağa məcbur edir. İstehlak dəyərləri, yaxud nemətlər istehsalının kapitalist üçün və onun nəzarəti altında icra edilməsi bu istehsalın ümumi təbiətini əsla dəyişdirmir. Buna görə də əmək prosesini əvvəlcə heç bir müəyyən ictimai formadan asılı olmayaraq nəzərdən keçirmək lazimdır.

Əmək hər şeydən əvvəl insanla təbiət arasında baş verən bir prosesdir, insanın öz fəaliyyəti sayəsində özü ilə təbiət arasındakı maddələr mübadiləsində vasitəçi olduğu, bu mübadiləni tənzim etdiyi və onu nəzarət altında saxladığı bir prosesdir. İnsan özü təbiət maddəsinə bir təbiət qüvvəsi kimi qarşı durur. İnsan təbiət maddəsini öz yaşayışına yararlı olan bir formada mənimsəmək üçün öz bədəninə mənsub olan təbii qüvvələri: əl və ayaqlarını, başını və barmaqlarını hərəkətə gətirir. İnsan bu hərəkət vasitəsi ilə xarici təbiətə təsir etməklə və onu dəyişdirməklə bərabər öz təbiətini də dəyişdirir. O öz təbiətində mürğüləməkdə olan qüvvələri inkişaf etdirir və bu qüvvələrin fəaliyyətini öz hakimiyyətinə tabe edir. Biz burada əməyin ilk heyvanabənzər instinktiv formalarını nəzərdən keçirməyəcəyik. Cəmiyyətin, əmtəə bazarında fəhlənin öz iş qüvvəsinin satıcısı kimi meydana çıxdığı halı ilə, ibtidai zamanların dərinliklərinə gedib çatdığı ilkin halı – insan əməyinin öz primitiv, instinktiv formasından hələ azad olmadığı halı arasında çox böyük bir məsafə vardır. Biz əməyi ancaq insana məxsus olduğu formada nəzərdə tuturuq. Hörümçək toxucunun əməliyyatını xatırladan bir əməliyyat icra edir, bal arısı da mumdan şan qayırması ilə bəzi memar adamları utandırır. Lakin ən pis memar da ən yaxşı bal arısından lap əvvəldən bununla fərqlənir ki, memar hələ mumdan şan qayırmazdan əvvəl bunu öz beynində qayırıb hazırlamış olur. Əmək prosesinin sonunda alınan nəticə artıq bu prosesin əvvəlində insanın təsəvvüründə, yəni ideal surətdə mövcud olur. İnsan nəinki təbiətin verdiyi şeyin formasını dəyişdirir; təbiətin verdiyi şeydə o öz şüurlu məqsədini də həyata keçirir, bu məqsəd bir qanun olaraq insan fəaliyyətinin üsulunu və xarakterini müəyyən edir və insan öz iradəsini bu məqsədə tabe etməli olur. Həm də insanın öz iradəsini bu məqsədə tabe etməsi tək bir hal deyildir. Əməyi icra edən əzaların gərginləşdirilməsindən əlavə, əməyin sərf edildiyi bütün müddət ərzində müəyyən məqsəd güdən iradə də zəruridir ki, bu da işə diqqət verməkdə ifadə olunur, həm də əməyin məzmunu və onun icra üsulu fəhləni nə qədər az maraqlandırırsa, deməli, fəhlə öz fiziki və əqli qüvvələrinin hərəkətindən ibarət olan əməkdən nə qədər az zövq alırsa, həmin iradə də bir o qədər artıq dərəcədə zəruridir.

Əmək prosesinin sadə momentləri bunlardır: müəyyən məqsəd güdən fəaliyyət və ya əməyin özü, əmək çismi və əmək vasitələri.

Əvvəldə insanı yeməklə, hazır yaşayış vasitələri ilə təchiz edən torpaq (iqtisadi nöqteyi-nəzərdən su da buraya daxildir), insanın heç bir yardımı olmadan, insan əməyinin ən ümumi cismi kimi mövcuddur. Bütün o cisimlər ki, əmək ancaq onları torpaqla olan bilavasitə əlaqəsindən ayırmalı olur, bunlar təbiətin verdiyi əmək cisimləridir. Məsələn, ovlanıb öz yaşayış mühitindən – sudan çıxarılan balıq, əl dəyməmiş meşədə kəsilən ağac, yerin dərinliklərindən çıxarılan filiz. Əksinə, əgər əmək cisminin özü əvvəlki əməklə, necə deyərlər, süzgəcdən keçirilmişsə, biz onu xam material adlandırırıq, məsələn, artıq hasil edilib yuyulma prosesində olan filiz hər bir xam material əmək cismidir, lakin hər bir əmək cismi xam material deyildir. Əmək cismi ancaq o halda xam material olur ki, əmək sərf edilməklə müəyyən dərəcədə dəyişilmiş olsun.

Əmək vasitəsi elə bir şeydir və ya şeylər kompleksidir ki, insan bunları özü ilə əmək cismi arasında qoyur və bunlar ona öz təsirini həmin cismə keçirən bir amil xidməti görür. O, şeylərin mexaniki, fiziki, kimyəvi xassələrindən istifadə edir ki, öz məqsədinə uyğun olaraq bunları başqa şeylərə təsir alətləri kimi tətbiq etsin¹³⁰. İnsanın bilavasitə əldə etdiyi cisim əmək cismi deyil, -əmək vasitəsidir, – biz hazır yaşayış vasitələri, məsələn, meyvə yığmaqdan bəhs etmirik, çünki bu halda fəhlənin ancaq bədən əzaları əmək vasitəsi olur. Beləliklə, təbiətin özünün verdiyi şey fəhlənin fəaliyyət əzası olur, onun öz bədən əzalarına əlavə etdiyi bir əza olur və bununla da o bibliyanın əksinə olaraq, öz bədəninin təbii ölçülərini uzadır. İnsanın ilk qida anbarı olan torpaq həmçinin onun əmək vasitələrinin də ilk anbarıdır. Torpaq ona, məsələn, daş verir və o da bu daşdan istifadə edib onu başqa şeylərə atır, onunla başqa şeyləri sürtür, əzir, kəsir və i. a. Torpaq özü əmək vasitəsidir, lakin əkinçilikdə onun əmək vasitəsi vəzifəsi daşıması üçün də tam bir sıra başqa əmək vasitələri olmalı və iş qüvvəsi nisbətən yüksək inkişaf etmiş olmalıdır¹³¹. Ümumiyyətlə əmək prosesi heç olmazsa bir qədər inkişaf etdikdə artıq emal olunmuş əmək vasitələrinə ehtiyac hiss edir. Biz ən qədim insanın mağaralarında daş alətlərə və daş silaha rast gəlirik. Bəşər tarixinin ilk pillələrində emal edilmiş daş, ağac, sümük və balıqqulağı ilə yanaşı insan tərəfindən əhliləşdirilən, deməli, əmək sərf edilməklə dəyişdirilib, bəslənib yetişdirilən heyvanlar da əmək vasitəsi olaraq başlıca rol oynayır¹³². Əmək vasitələri işlətmək və yaratmaq, rüşeym halında bəzi heyvan növlərinə xas olsa da, insanın əmək prosesinin spesifik səciyyəvi cəhətini təşkil edir, buna görə də Franklin insanı «a toolmaking animal», alət qayıran heyvan adlandırır. Nəsli kəsilmiş heyvan növlərinin bədən quruluşunu öyrənmək üçün onların qalmış sümüklərinin quruluşunun nə kimi əhəmiyyəti varsa, aradan qalxmış ictimai-iqtisadi formasiyaları öyrənmək üçün də əmək vasitələrinin qalıqlarının eyni əhəmiyyəti vardır. İqtisadi dövrlərin fərqi onda deyildir ki, nə istehsal edilir, bundadır ki, necə istehsal edilir, hansı əmək vasitələri ilə istehsal edilir¹³³. Əmək vasitələri nəinki insan iş qüvvəsinin inkişafı meyarıdır, habelə əməyin icra edildiyi ictimai münasibətlərin göstəricisidir. Əmək vasitələrinin öz içərisində mexaniki əmək vasitələri, – bunların da məcmusunu istehsalın sümük və əzələ sistemi adlandırmaq olar, – yalnız əmək cisimlərini saxlamağa xidmət edən əmək vasitələrindən xeyli artıq dərəcədə ictimai istehsalın müəyyən dövrünün xarakterik fərqləndirici əlamətini təşkil edir, bu cür əmək vasitələrinin məcmusunu isə ümumiyyətlə istehsalın damar sistemi adlandırmaq olar, məsələn boru, çəllək, səbət, qab və i. a. Bunlar ancaq kimya istehsalında mühüm rol oynayır.

Əmək cisminə əməyin təsir göstərməsi üçün vasitə olan və buna görə də əmək fəaliyyətinin bu və ya başqa şəkildə keçiricisi xidmətini görən şeylərdən əlavə, ümumiyyətlə əmək prosesinin icra oluna bilməsi üçün lazım gələn bütün maddi şərtlər də daha geniş mənada əmək prosesi vasitələrinə daxildir. Bunlar bilavasitə əmək prosesinə daxil deyildir, lakin bunlar olmadan əmək prosesi ya heç mümkün olmaz, ya da mükəmməl olmayan şəkildə davam edə bilər. Belə bir ümumi əmək vasitəsi yenə də torpaq özüdür, çünki torpaq fəhləyə locus standi [üzərində durduğu yeri], onun əmək prosesinə isə fəaliyyət dairəsi (field of employment) verir. Yenə də bu cür əmək vasitələrinə, lakin artıq əvvəlcə əmək prosesindən keçmiş əmək vasitələrinə iş binaları, kanallar, yollar və i. a. misal ola bilər.

Beləliklə, əmək prosesində insanın fəaliyyəti əmək vasitəsinin yardımı ilə əmək cismində əvvəlcədən nəzərdə tutulan dəyişikliyi yaradır. Proses məhsulda sönüb gedir. Əmək prosesinin məhsulu istehlak dəyəridir, forması dəyişdirilərək insan tələbatına uyğunlaşdırılan təbiət maddəsidir. Əmək burada əmək cismi ilə birləşmiş olur. Əmək cisimdə maddiləşmiş olur, cisim isə emal edilmiş olur. Fəhlə tərəfdə fəaliyyət [Unruhe] formasında təzahür edən, indi məhsul tərəfdə qərar tutmuş xassə [ruhende Eigenschaft] formasında, varlıq formasında meydana çıxır. Fəhlə əyirmişdir, məhsul da iplikdir.

Bütün prosesə onun nəticəsi olan məhsul nöqteyi-nəzərindən baxılsa, əmək vasitəsi də, əmək cismi də, hər ikisi istehsal vasitəsi¹³⁴ kimi, əməyin özü isə məhsuldar əmək¹³⁵ kimi meydana çıxır.

Bir istehlak dəyəri əmək prosesindən məhsul şəklində çıxarkən, əvvəlki əmək proseslərinin məhsulu olan digər istehlak dəyərləri istehsal vasitəsi olaraq həmin prosesə daxil olur. Bir əməyin məhsulu olan eyni bir istehlak dəyəri başqa bir əmək üçün istehsal vasitəsi olur. Buna görə də məhsullar nəinki əmək prosesinin nəticəsidir, habelə əmək prosesi üçün şərtdir.

Öz əmək cismini təbiətdə tapan mədənçilik, ovçuluq, balıqçılıq və i. a. (xam torpaq ancaq ilk dəfə becərildikdə – əkinçilik) kimi hasilat sənayesi istisna olmaqla, – bütün sənaye sahələrində xam material, yəni artıq, əmək prosesi süzgəcindən keçmiş olan və özü də artıq, əmək məhsulu olan əmək cismi işlənir. Məsələn, əkinçilikdə toxum. Adətən təbiətin məhsulu hesab edilən heyvanlar və bitkilər də həqiqətdə nəinki keçən il sərf edilən əməyin məhsuludur, hətta müasir şəklində götürülərsə, həmçinin bir çox nəsillər boyu insanın nəzarəti altında, insan əməyi ilə əmələ gələn dəyişikliklərin məhsuludur. Əmək vasitələrinin özünə gəldikdə, ən səthi nəzərlə baxıldıqda belə, bunların çoxunda keçmiş əməyin izini görmək olur.

Xam material məhsulun başlıca substansiyasını təşkil edə bilər və ya onun təşəkkülündə ancaq yardımçı material kimi iştirak edə bilər. Yardımçı materialı ya əmək vasitələri istehlak edir, məsələn, kömürü – buxar maşını, sürtgü yağını – çarxlar, otu – işlək at istehlak edir, yaxud həmin material xam materiala əlavə edilir ki, bunda maddi dəyişiklik əmələ gətirsin, – məsələn, ağardılmamış kətana xlor, dəmirə kömür, yuna boyaq əlavə edilir, ya da əməyin özünün icra olunmasına yardım edir, məsələn, iş binasını işıqlandırmaq və qızdırmaq üçün işlədilir. Kimya sənayesinin özündə əsas material ilə yardımçı material arasındakı fərq itib gedir, çünki işlədilən xam materialdan heç biri yenidən məhsulun substansiyası kimi bir daha meydana çıxmır¹³⁶.

Hər şey bir çox xassələrə malik olduğuna və buna görə də müxtəlif istifadə üsulları üçün yararlı olduğuna eyni bir məhsul çox müxtəlif əmək proseslərində xam material ola bilər. Məsələn, dəyirmançı, nişasta zavodçusu, araqçəkən, maldar və i. a. üçün taxıl xam materialdır. Toxumluq taxıl özünün istehsalı üçün xam material olur. Eynilə də kömür mədən sənayesindən məhsul kimi çıxır və oraya istehsal vasitəsi kimi daxil olur.

Eyni məhsul eyni bir əmək prosesində əmək vasitəsi və xam material ola bilər. Məsələn, saxlanıb bəslənilən mal-qara emal olunan xam materialdır və eyni zamanda da gübrə hazırlamaq vasitəsidir.

İstehlak üçün hazır formada mövcud olan məhsul yenidən başqa bir məhsul üçün xam material ola bilər, məsələn, şərab üçün üzüm xam materialdır. Yaxud əməyin məhsulu elə formalarda olur ki, bu formalarda o ancaq xam material kimi işlədilə bilər. Bu halda olan xam material yarımfabrikat adlanır və bəlkə də onu aralıq fabrikat adlandırmaq daha doğru olardı, məsələn, pambıq, sap, iplik və- i. a. İlkin xam material özlüyündə artıq məhsul olduğu halda, hələ tam bir sıra müxtəlif proseslərdən keçməlidir, bu proseslərdə isə o, daim dəyişilən şəkildə hər dəfə yenidən xam material kimi işlədilir və nəhayət, son əmək prosesinə gəlib çatır və buradan artıq, hazır yaşayış vasitəsi və ya hazır əmək vasitəsi kimi çıxır.

Beləliklə, müəyyən bir istehlak dəyərinin xam material, əmək vasitəsi və ya məhsul kimi meydana çıxması, tamamilə onun əmək prosesində daşıdığı müəyyən funksiyadan, burada tutduğu yerdən asılıdır və bu yer dəyişildikdə, onun vəzifələri də dəyişilir.

Buna görə də məhsullar yeni əmək proseslərinə istehsal vasitələri kimi daxil olduqda, öz məhsul xarakterini itirir. Məhsullar burada canlı əməyin ancaq maddi amilləri olur. Əyirici üçün iy ancaq onun əyirmədə işlətdiyi bir vasitədir, kətan lifi ancaq əyirilən bir cisimdir. Əlbəttə, əyirmə materialı və iy olmadan əyirmək olmaz. Buna görə də əyirmə başlayarkən bu məhsullar mövcud olmalıdır. Lakin çörəyin kəndli, dəyirmançı, çörəkçi və i. a. tərəfindən keçmişdə sərf edilən əməyin məhsulu olmasının çörək yeyilməsi üçün tamamilə əhəmiyyətsiz olduğu kimi, kətan lifi və iyin də keçmiş əməyin məhsulu olması əyirmə prosesi üçün tamamilə əhəmiyyətsizdir. Əksinə. İstehsal vasitələri özlərinin keçmişdə sərf edilən əməyin məhsulu olmaq xarakterinin əmək prosesində büruzə verirsə, ancaq öz nöqsanları üzündən büruzə verir. Küt bıçaq, daim qırılan iplik və i. a. həmişə bıçaqçı A ilə əyirici B-ni xatırladır. Yaxşı hazırlanmış məhsulda onun istehlak xassələrinin yaradılmasında keçmiş əməyin iştirak etdiyinin hər bir izi silinib getmiş olur.

Əmək prosesində xidmət etməyən maşın faydasızdır. Bundan əlavə, bu maşın, təbii maddələr mübadiləsinin dağıdıcı təsirinə məruz qalır. Dəmir paslanır, ağac çürüyür. Bir şey toxumaq üçün istifadə edilməyən iplik korlanmış pambıqdır. Canlı əmək bu şeyləri qavramalı, bunlara ruh verib canlandırmalı, bunları açaq mümkün olan istehlak dəyərlərindən gerçək və fəal istehlak dəyərlərinə çevirməlidir. Bunları öz cismi kimi assimilyasiya edən əməyin alovu ilə qavranmış əmək prosesində öz qayə və vəzifəsinə uyğun funksiyalar daşımalı olan bu istehlak dəyərləri istehlak edilirsə də, məqsədəuyğun surətdə istehlak edilir, fərdi istehlak dairəsinə yaşayış vasitələri kimi və ya yeni əmək prosesinə istehsal vasitələri kimi daxil ola bilən yeni istehlak dəyərləri, yeni məhsullar yaradılması ünsürləri kimi istehlak edilir.

Beləliklə, meydanda olan məhsullar əmək prosesinin nəticəsi olmaqla bərabər əmək prosesi üçün şərtdirsə, digər tərəfdən, bunların əmək prosesinə daxil olması, yəni canlı əməklə təması keçmiş əməyin bu məhsullarını istehlak dəyərləri kimi saxlamaq və bunlardan istifadə etmək üçün yeganə vasitədir.

Əmək öz maddi ünsürlərini, öz cismini və öz vasitələrini istehlak edir, onları yeyir, buna görə də əmək istehlak prosesidir. Bu istehsal istehlakı fərdi istehlakdan onunla fərqlənir ki, bu axırıncı halda məhsul canlı fərdin yaşayış vasitələri kimi, birinci halda isə əməyin, yəni bu fərdə məxsus olub fəaliyyət göstərən iş qüvvəsinin yaşayış vasitələri kimi istehlak edilir. Buna görə də fərdi istehlakın məhsulu istehlakçı özüdür, istehsal istehlakının nəticəsi isə istehlakçıdan fərqli olan məhsuldur.

Əmək vasitələri ilə əmək cismi özləri də məhsul olduğuna görə, məhsulu əmək məhsul istehsalı üçün istehlak edir və ya məhsuldan məhsul istehsalı vasitələri kimi istifadə edir. Lakin əmək prosesi əvvəldə ancaq, insanla və onun yardımı olmadan mövcud olan torpaq arasında cərəyan etdiyi kimi, indi də əmək prosesində, təbiətin verdiyi və təbiət maddəsinin insan əməyi ilə birləşməsindən ibarət olmayan istehsal vasitələri iştirak edir.

Sadə və abstrakt momentləri əsasında təsvir etdiyimiz əmək prosesi istehlak dəyərləri yaratmaq üçün məqsədəuyğun fəaliyyətdir, təbiətin verdiklərini insan tələbatı üçün mənimsəməkdir, insanla təbiət arasındakı maddələr mübadiləsi üçün ümumi şərtdir, insan həyatı üçün əbədi təbii şərtdir, buna görə də insan həyatının heç bir formasından asılı deyildir, əksinə, bu həyatın bütün ictimai formalarına eyni dərəcədə xasdır. Buna görə də bir fəhlənin başqa fəhlələrə münasibətini nəzərdən keçirməyə ehtiyacımız olmamışdı. Bir tərəfdə insan və onun əməyi, digər tərəfdə isə təbiət və onun maddələri götürülürdü, – bu kifayət idi. Buğdanın dadından onu kimin becərib yetişdirdiyini bilmək mümkün olmadığı kimi, bu əmək prosesindən də görünmür ki, o hansı şəraitdə cərəyan edir: qullara göz olan nəzarətçinin amansız qamçısı altındamı, yaxud kapitalistin tamahkar nəzəri altında cərəyan edir; bunu bir neçə yuger torpağını becərən Sinsiniatmı, yoxsa yırtıcı heyvanı daşla vurub öldürən vəhşi adam icra edir.¹³⁷

Lakin bizim in spe [gələcəkdəki] kapitalistə qayıdaq. Biz onu, o əmtəə bazarından əmək prosesi üçün lazım olan bütün amilləri: maddi amillər, yaxud istehsal vasitələri, və şəxsi amil, yaxud iş qüvvəsi aldıqdan sonra tərk etmişdik. O öz xüsusi müəssisəsi: əyirmə emalatxanası, çəkmə fabriki və i. a. üçün lazım olan istehsal vasitələrini və iş qüvvəsini hiyləgər və təcrübəli bir müştəri gözü ilə seçib almışdı. Beləliklə, bizim kapitalist aldığı əmtəəni, iş qüvvəsini istehlak etməyə başlayır, yəni iş qüvvəsinin daşıyıcısı olan fəhləni öz əməyi ilə istehsal vasitələrini istehlak etməyə məcbur edir. Fəhlənin, əmək prosesini özü üçün deyil, kapitalist üçün icra etməsi üzündən əmək prosesinin ümumi xarakteri, əlbəttə, dəyişilmir. Çəkmə tikməkdə və ya iplik əyirməkdə işlədilən müəyyən üsul da kapitalistin işə qarışması nəticəsində birdən-birə dəyişilə bilməz. Kapitalist ilk zamanlar iş qüvvəsini bazarda rast gəldiyi kimi götürməlidir, deməli, əməyi də hələ kapitalistlərin olmadığı dövrdə inkişaf etmiş olduğu kimi götürməlidir. Əməyin kapitala tabe edilməsi nəticəsi olaraq istehsal üsulunun özünün dəyişilməsi ancaq sonralar baş verə bilər, buna görə də ancaq sonralar nəzərdən keçirilməlidir.

İş qüvvəsinin kapitalist tərəfindən istehlak edilməsi prosesi olmaq etibarı ilə əmək prosesi özünün iki spesifik xüsusiyyətini büruzə verir.

Fəhlə onun əməyinə sahiblənmiş olan kapitalistin nəzarəti altında işləyir. Kapitalist göz qoyur ki, iş lazımi qaydada görülsün və istehsal vasitələri məqsədəuyğun istehlak edilsin, deməli, xam material boş yerə sərf edilməsin və əmək alətləri səliqə ilə işlədilsin, yəni yalnız işdə tətbiq olunmasının tələb etdiyi dərəcədə xarab olsun.

İkincisi də: məhsul bilavasitə istehsalçının, fəhlənin deyil, kapitalistin mülkiyyətidir. Kapitalist iş qüvvəsinin, məsələn, gündəlik dəyərini ödəyir. Deməli, hər hansı başqa əmtəə kimi, – məsələn, bir günlüyə kirayə etdiyi at kimi, – iş qüvvəsinin də bir gün ərzində istehlakı kapitalistə məxsusdur. Əmtəənin istehlakı əmtəə alıcısına məxsusdur və iş qüvvəsi sahibi də öz əməyini verərkən felən ancaq satdığı istehlak dəyərini verir. O, kapitalistin emalatxanasına ayaq basdığı andan etibarən onun iş qüvvəsinin istehlak dəyəri, yəni bunun istehlakı, əmək kapitalistə məxsusdur. İş qüvvəsini satın almaqla kapitalist canlı ferment olan əməyin özünü öz ixtiyarında olan və məhsul vücuda gətirən cansız ünsürlərlə birləşdirir. Kapitalistin nöqteyi-nəzərindən əmək prosesi ancaq onun satın aldığı əmtəəni, iş qüvvəsini istehlak etmək deməkdir, lakin kapitalist iş qüvvəsini ancaq bu şərtlə istehlak edə bilər ki, onu istehsal vasitələri ilə birləşdirsin. Əmək prosesi kapitalistin satın aldığı şeylər arasında, ona məxsus olan şeylər arasında baş verən prosesdir. Buna görə kapitalistin şərab anbarındakı qıcqırma prosesinin məhsulu ona məxsus olduğu dərəcədə həmin prosesin məhsulu da ona məxsusdur ¹³⁸.

2. DƏYƏRİN ARTMASI PROSESİ

Kapitalistin mülkiyyəti olan məhsul müəyyən istehlak dəyəridir: iplikdir, çəkmədir və i. a. Lakin, məsələn, çəkmə ictimai tərəqqi üçün müəyyən dərəcədə bazis təşkil etsə də və bizim kapitalist qəti tərəqqipərvər olsa da, bununla belə o, çəkməni çəkmə xatirinə istehsal etmir. Əmtəə istehsalı şəraitində istehlak dəyəri ümumiyyətlə «qu'on aime pour lui-meme» [«özünə görə sevilən»] şey deyildir. Burada istehlak dəyərləri ümumiyyətlə ancaq, mübadilə dəyərinin maddi substratı, daşıyıcıları olduğuna görə, ancaq buna görə istehsal olunur. Buna görə də bizim kapitalist iki şeyə çalışır. Əvvələn, o, mübadilə dəyərinə malik olan istehlak dəyəri, satılmaq üçün nəzərdə tutulan şey, yəni əmtəə istehsal etmək istəyir. İkincisi də, o elə bir əmtəə istehsal etmək istəyir ki, bunun dəyəri bunun istehsalı üçün lazım gələn əmtəələrin dəyəri məbləğindən, əmtəə bazarında öz nağd pulunu avans etdiyi istehsal vasitələrinin və iş qüvvəsinin dəyəri məbləğindən artıq olsun. O nəinki istehlak dəyəri, habelə əmtəə istehsal etmək istəyir, nəinki istehlak dəyəri, habelə dəyər və nəinki dəyər, habelə izafi dəyər istehsal etmək istəyir.

Doğrudan da, burada əmtəə istehsalından bəhs edildiyinə görə, aydındır ki, indiyədək biz prosesin ancaq bir cəhətini nəzərdən keçirmişik. Əmtəə özü istehlak dəyəri ilə dəyərin vəhdəti olduğu kimi, əmtəə istehsalı prosesi də əmək prosesi ilə dəyər yaradılması prosesinin vəhdəti olmalıdır.

Beləliklə, indi istehsal prosesini dəyər yaradılması prosesi kimi də nəzərdən keçirək.

Biz bilirik ki, hər bir əmtəənin dəyəri əmtəənin istehlak dəyərində maddiləşmiş əməyin miqdarı ilə, əmtəənin istehsalı üçün ictimai zəruri olan iş vaxtı ilə müəyyən edilir. Bu, əmək prosesi nəticəsində bizim kapitalistin əldə etdiyi məhsula da aiddir. Deməli, hər şeydən əvvəl, bu məhsulda maddiləşmiş əməyi hesablamaq lazımdır.

Fərz edək ki, bu məhsul iplikdir.

İplik istehsal etmək üçün, hər şeydən əvvəl müvafiq xam material, məsələn 10 funt pambıq lazımdır. Pambığın dəyərinin nə qədər olduğunu burada axtarıb tapmaq lazım gəlmir, çünki kapitalist onu bazarda öz dəyərinə, məsələn, 10 şillinqə almışdır. Pambığın istehsalı üçün lazım olan əmək pambığın qiymətində orta ictimai əmək kimi artıq, ifadə edilmişdir. Sonra fərz edək ki, burada işlədilən bütün əmək vasitələrinin nümayəndəsi olan iylərdən pambıq emalında sərf edilmiş miqdarının dəyəri 2 şillinqdir. 12 şillinqlik miqdarda qızıl 24 iş saatının və ya iki iş gününün məhsuludursa, buradan ən əvvəl belə bir nəticə çıxır ki, iplikdə 2 iş günü maddiləşmişdir.

Pambığın öz formasını dəyişdirməsi və iylərin istehlak edilmiş hissəsinin tamamilə yox olması bizi yanıltmamalıdır. Məsələn, əgər 40 funt ipliyin dəyəri = 40 funt pambığın dəyəri + bütöv bir iyin dəyəri, yəni bu tənliyin hər iki tərəfini istehsal etmək üçün eyni miqdar iş vaxtı tələb edilirsə, onda ümumi dəyər qanununa görə, 10 funt iplik 10 funt pambıqla iyin ekvivalentidir. Bu halda eyni bir iş vaxtı bir dəfə ipliyin istehlak dəyərində, o biri dəfə isə pambıqla iyin istehlak dəyərlərində təcəssüm etmiş olur. Deməli, dəyərin iplikdə, iy və ya pambıqda təzahür etməsinin dəyər üçün əsla fərqi yoxdur. İy ilə pambıq adi mübadilə vasitəsi ilə özünə ekvivalent miqdar ipliklə əvəz edilsəydi, bu hal onların dəyərinə təsir etməyəcəyi kimi, bunlar yan-yana yatıb qalmaq əvəzinə əyirmə prosesində birləşirsə, bu da onların istehlak formalarını dəyişdirir və onları ipliyə çevirirsə, bu da onların dəyərinə təsir etmir.

Pambıq istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı bu iplik (pambıq isə iplik üçün xam materialdır) istehsalı üçün lazım olan iş vaxtının bir hissəsidir, buna görə də iplikdə təcəssüm etmiş olur. Pambığın ipliyə çevrilməsi üçün nə qədər iyin aşınması və ya istehlak edilməsi lazımdırsa, bu qədər iyin istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı haqqında eyni sözləri demək olar.¹³⁹

Beləliklə, ipliyin dəyəri, yəni onun istehsalı üçün lazım olan iş vaxtı nəzərdə tutulduqda, pambığın özünü və istehlak edilmiş iyləri istehsal etmək və sonra pambıqla iylərdən iplik hasil etmək üçün icra olunması lazım gələn, zaman və məkan etibarı ilə bir-birindən ayrı olan müxtəlif xüsusi əmək proseslərinə eyni bir əmək prosesinin müxtəlif ardıcıl fazaları kimi baxa bilərik. İplikdə olan bütün əmək keçmiş əməkdir. İpliyi vücuda gətirmiş ünsürlərin istehsalı üçün lazım olan iş vaxtının artıq keçib getməsi və uzaq keçmişə aid olması, son prosesə, yəni ipliyin əyrilməsinə bilavasitə sərf edilən əməyin isə sadəcə keçmiş əmək olub indiki vaxta yaxın olması qətiyyən heç bir əhəmiyyətə malik deyildir. Bir evin tikilməsinə müəyyən miqdar əmək, məsələn, 30 iş günü lazımdırsa, 30-cu əmək gününün birincisindən 29 gün sonra istehsala daxil olması bu evdə təcəssüm tapmış iş vaxtının ümumi miqdarını dəyişdirmir. Buna görə də biz, əmək materialında və əmək vasitələrində təcəssüm edən iş vaxtını nəzərdən keçirərkən tamamilə hesab edə bilərik ki, elə bil bu iş vaxtı axırda əyirmə formasında birləşdirilən əməkdən əvvəl, sadəcə əyirmə prosesinin daha qabaqkı mərhələsində sərf edilmişdir.

Beləliklə, istehsal vasitələrinin, yəni pambıq və iylərin 12 şillinqlik qiymətdə ifadə olunan dəyərləri iplik dəyərinin, yaxud məhsul dəyərinin tərkib hissələri olur.

Lakin burada iki şərtə əməl edilməlidir. Əvvələn, pambıq və iylər həqiqətdə müəyyən istehlak dəyərinin istehsalı üçün işlədilməlidir. Bizim misalda onlardan iplik istehsal edilməlidir. Dəyər üçün fərqi yoxdur ki, hansı istehlak dəyəri onun daşıyıcısıdır, lakin dəyərin daşıyıcısı hər halda müəyyən bir istehlak dəyəri olmalıdır. İkincisi, fərz edilir ki, ancaq həmin ictimai istehsal şəraitində lazım olan iş vaxtı sərf edilmişdir. Deməli, 1 funt iplik əyirmək üçün ancaq 1 funt pambıq lazımdırsa, 1 funt iplik yaranması üçün ancaq 1 funt pambıq istehlak edilə bilər. İy məsələsi də belədir. Əgər kapitalist dəmir iy əvəzində qızıl iy işlətmək xəyalına düşsəydi, buna baxmayaraq, ipliyin dəyərinə ancaq ictimai zəruri əmək, yəni dəmir iy istehsal etmək üçün lazım olan iş vaxtı daxil olardı.

İndi biz bilirik ki, iplik dəyərinin hansı hissəsini istehsal vasitələri, yəni pambıq və iylər əmələ gətirir. Bu hissə 12 şillinqə bərabərdir və ya maddiləşmiş iki iş günündən ibarətdir. Deməli, indi dəyərin elə bir hissəsindən bəhs edilir ki, bunu əyiricinin öz əməyi pambığa əlavə edir.

İndi biz həmin əməyi əmək prosesinə yanaşdığımızdan tamamilə başqa bir nöqteyi-nəzərdən götürməliyik. Orada məqsədəuyğun fəaliyyətdən, pambığı ipliyə çevirməkdən bəhs edilirdi. Əmək nə qədər çox məqsədəuyğundursa, başqa şərtlər eyni olduqda, iplik bir o qədər yaxşı olur. Əyiricinin əməyi məhsuldar əməyin başqa növlərindən spesifik surətdə fərqli idi və bu fərq subyektiv və obyektiv surətdə əyirmənin təqib etdiyi xüsusi məqsəddə, əyirmə əməliyyatlarının xüsusi xarakterində, onun istehsal vasitələrinin xüsusi təbiətində, onun məhsulunun xüsusi istehlak dəyərində təzahür edirdi. Pambıq və iylər əyirmə əməyi üçün zəruridir, lakin bunların köməyi ilə yivli top qayırmaq olmaz. Əksinə, əyiricinin əməyi dəyər yaratdığına, yəni dəyər mənbəyi olduğuna görə, silah qayıranın əməyindən və ya, bu halda bizə daha yaxın olan misalı götürsək, pambıqçının və iy istehsalçısının iplik istehsalı vasitələrində təcəssüm edən əməyindən əsla fərqlənmir. Pambıq becərilməsi, iy istehsalı və əyiricilik ancaq bu eyniyyət sayəsində eyni dəyərin, iplik dəyərinin bir-birindən yalnız miqdarca fərqli olan hissələrini təşkil edə bilər. Burada məsələ daha əməyin keyfiyyəti, xassələri və məzmunu üzərində deyil, onun ancaq miqdarı üzərindədir. Əməyin miqdarını nəzərə almaq asandır. Biz fərz edirik ki, əyirmə əməyi sadə əməkdir, orta ictimai əməkdir. Sonralar biz görəcəyik ki, bunun əksi fərz edildikdə, vəziyyət əsla dəyişilmir.

Əmək prosesi zamanı əmək daim fəaliyyət formasından varlıq formasına, hərəkət formasından predmetlik formasına keçir. Bir saat qurtardıqdan sonra əyirmə hərəkəti müəyyən miqdar iplikdə təcəssüm edir və, deməli, müəyyən miqdar əmək, bir iş saatı pambıqda maddiləşmiş olur. Biz deyirik: bir iş saatı, yəni əyiricinin həyat qüvvəsinin bir saat ərzində sərf edilməsi, çünki burada əyirmə əməyi spesifik əyirmə əməyi olduğuna görə deyil, ancaq iş qüvvəsinin məsrəfi olduğuna görə əhəmiyyətlidir.

Deməli, qəti əhəmiyyəti olan budur ki, proses gedişində, yəni pambıq ipliyə çevrildiyi zaman ancaq ictimai zəruri iş vaxtı istehlak olunsun. Normal istehsal şəraitində, yəni orta ictimai istehsal şəraitində a funt pambıq bir iş saatı ərzində

b funt ipliyə çevrilməlidirsə, ancaq elə bir iş günü 12 saatlıq iş günü əhəmiyyəti ala bilər ki, həmin iş günü a funt pambıq X 12-ni çevirib b funt iplik X X 12 etsin. Ona görə ki, dəyər əmələ gələrkən ancaq ictimai zəruri iş vaxtı nəzərə alınır.

İstər əməyin özü, istərsə xam material və məhsul əmək prosesinin özü nöqteyi-nəzərindən götürüldüyünə nisbətən burada tamamilə başqa şəkildə meydana çıxır. Xam material burada ancaq müəyyən miqdar əməyi öz canına çəkən bir şey kimi əhəmiyyətlidir. Xam material əməyi öz canına çəkməklə həqiqətən ipliyə çevrilir, çünki iş qüvvəsi əyirmə formasında sərf edilmiş və xam materialla birləşdirilmişdir. Məhsul olan iplik isə indi ancaq, pambığın öz canına çəkdiyi əməyin ölçüsüdür. Bir saat ərzində 1²/₃ funt pambıq əyirilmiş və ya 1²/₃ funt ipliyə çevrilmişsə, 10 funt iplik göstərir ki, 6 iş saatını canına çəkmişdir. Məhsulun təcrübədə müəyyən edilən məlum miqdarı indi ancaq müəyyən miqdar əməyi, birikmiş müəyyən iş vaxtı kütləsini təmsil edir. Bu miqdarlar ancaq bir saatlıq, iki saatlıq, bir günlük ictimai əməyin maddiləşməsidir.

Əmək cisminin özünün məhsul, deməli, xam material olmasının əhəmiyyəti olmadığı kimi, əməyin məhz əyirmə əməyi, əmək materialının pambıq, məhsulun isə iplik olmasının da burada əhəmiyyəti yoxdur. Fəhlə əyirmə emalatxanasında deyil, kömür mədənində çalışsaydı, əmək cismi olan kömürü təbiət vermiş olardı. Bununla belə, kömür yataqlarından çıxarılan müəyyən miqdar, məsələn bir sentner kömür də öz canına çəkdiyi müəyyən miqdar əməyi təmsil edərdi.

İş qüvvəsi satılarkən fərz edilir ki, onun gündəlik dəyəri 3 şillinqə bərabərdir, bu 3 şillinqdə 6 iş saatı təcəssüm etmişdir və, deməli, orta hesabla fəhlənin bir günlük yaşayış vasitələri məcmusunu istehsal etmək üçün bu qədər əmək tələb olunur. Bizim əyirici bir iş saatında 1²/₃ funt pambığı 1²/₃ funt ipliyə çevirirsə, 6 saat ərzində 10 funt pambığı 10 funt ipliyə çevirəcəkdir. Deməli, əyirmə prosesində pambıq 6 iş saatını öz canına çəkir. Eyni iş vaxtı 3 şillinqlik qızılda ifadə olunur. Beləliklə, əyirmə özü pambığa 3 şillinqlik dəyər əlavə etmişdir.

İndi məhsulun – bu 10 funt ipliyin ümumi dəyərinə nəzər yetirək. Bu iplikdə 2 ¹/₂ iş günü maddiləşmişdir: 2 gün pambıqla iylərdədir, ¹/₂ iş günü də əyirmə prosesində onun canına çəkilmişdir. Bu iş vaxtı 15 şillinqlik qızılda ifadə olunur. Deməli, bu 10 funt ipliyin öz dəyərinə müvafiq qiyməti 15 şillinqdir, 1 funt ipliyin qiyməti isə 1 şillinq 6 pensdir.

Bizim kapitalistin qanı qaralır. Məhsulun dəyəri avans edilən kapitalın dəyərinə bərabərdir. Avans edilən dəyər artmamış, izafi dəyər istehsal etməmişdir, deməli, pul kapitala çevrilməmişdir. Bu 10 funt ipliyin qiyməti 15 şillinqə bərabərdir, məhsulu yaradan ünsürlərə və ya, başqa sözlə desək, əmək prosesi amillərinə də əmtəə bazarında 15 şillinq xərclənmişdir: 10 şillinq pambığa, 2 şillinq istehlak edilən miqdarda iyə və 3 şillinq də iş qüvvəsinə. İpliyin dəyərinin şişməsi heç bir xeyir vermir, çünki bu dəyər əvvəldə pambıq, iy və iş qüvvəsi arasında təqsim olunan dəyərlərin məcmusundan başqa bir şey deyildir, mövcud dəyərlərin belə sadəcə cəmlənməsindən isə heç vaxt izafi dəyər əmələ gələ bilməz.¹⁴⁰ Bütün bu dəyərlər indi bir şeydə cəmlənmişdir, lakin bu dəyərlər üç əmtəə alınması nəticəsində parçalanmazdan əvvəlki 15 şillinqlik pul məbləğində də eyni surətdə cəmlənmişdi.

Bu nəticə özlüyündə təəccüblü deyildir. Bir funt ipliyin dəyəri 1 şillinq 6 pensdir, buna görə bizim kapitalist əmtəə bazarında 10 funt ipliyə 15 şillinq verməli idi. İstər o özü üçün bazardan hazır ev alsın, istərsə bu evi özü tikdirsin, bu əməliyyatların heç biri ev əldə etmək üçün sərf olunan pulun miqdarını artırmaz.

Vulqar siyasi iqtisaddan az-çox başı çıxan kapitalist, bəlkə də, deyər ki, mən pulumu avans edərkən ondan daha artıq miqdar pul düzəltmək niyyətində idim. Lakin axı cəhənnəmə gedən yol da yaxşı niyyətlərlə döşənmişdir və kapitalistin də heç bir şey istehsal etmədən pul əldə etmək niyyəti ola bilərdi. O hədə-qorxu gəlməyə başlayır. Deyir ki, məni ikinci dəfə aldada bilməzlər. Gələcəkdə əmtəə istehsalı ilə məşğul olmaq əvəzinə bunları bazardan hazır alacaqdır. Lakin onun bütün kapitalist qardaşları da lap belə etsələr, – onda bazarda əmtəəni haradan tapacaqdır? Pulun özünü isə yeyə bilməz. O öyüd-nəsihət verməyə başlayır. Deyir ki, onun imtinası nəzərə alınmalıdır. O öz 15 şillinqini xərcləyib dağıda bilərdi. Amma bunu məhsuldar şəkildə istehlak etmiş və bundan iplik hazırlamışdır. Lakin axı o indi vicdan əzabı çəkmək əvəzinə iplik sahibi olmuşdur. Dəfinə yığan şəxs roluna girmək ona əsla yaraşmaz, axı belə bir şəxs zahidliyin nə ilə nəticələnəcəyini bizə nümayiş etdirmişdir. Bundan əlavə, yoxa sorğu-sual da yoxdur. Onun tərk-dünyalığı nə qədər xidmət göstərmiş olsa da, bu tərk-dünyalıq müqabilində ona ayrıca haqq verilməsi üçün heç bir şey hasil olmur, çünki prosesdən çıxan məhsulun dəyəri ancaq bu prosesə qoyulan əmtəə dəyərlərinin məcmusuna bərabərdir. Bəlkə də kapitalist bununla təsəlli tapardı ki, yaxşılıq özü yaxşılığın əcridir. Lakin bunun əvəzində kapitalist daha çox zəhlə tökməyə başlayır. İplik ona gərək deyildir. Bunu satmaq üçün istehsal etmişdir. Nə olar, qoy satsın, yaxud daha sadəsi budur ki, gələcəkdə ancaq öz istehlakı üçün şeylər istehsal etsin – onun ev həkimi Mak-Kullox ifrat istehsal epidemiyasına qarşı sınanmış dərman olaraq bu resepti artıq bir dəfə ona yazmışdı. Lakin kapitalist dirənib şaxa qalxır. Məgər fəhlə əmtəələri təkcə öz əlləri ilə yaradırmı, məgər o, əmtəələri heçdən yaradırmı? Bəs fəhlə öz əməyini yalnız kapitalistin verdiyi materialda və bunun vasitəsi ilə təcəssüm etdirmirmi? Həm də cəmiyyətin ən çox hissəsi belə lütlərdən ibarət olduğuna görə, məgər kapitalist öz istehsal vasitələri, öz pambığı və öz iyləri ilə cəmiyyətə və yaşayış vasitələri ilə də təchiz etdiyi fəhlənin özünə hədsiz bir xidmət göstərməmişmi? Onun bu xidmətini nəzərə almaq lazım deyildirmi? Bəs fəhlə də öz tərəfindən pambığı və iyləri ipliyə çevirməklə ona xidmət göstərməmişmi? Bundan əlavə, burada məsələ heç də xidmətdə deyildir¹⁴¹. Xidmət bu və ya başqa bir istehlak dəyərinin – istər əmtəənin, istərsə əməyin faydalı təsirindən başqa bir şey deyildir¹⁴². Lakin burada qarşımızda mübadilə dəyəri durur. Kapitalist fəhləyə 3 şillinqlik dəyər vermişdir. Fəhlə də bunun tam ekvivalenti olan 3 şillinqlik dəyəri pambığa əlavə edib ona qaytarmış, dəyər əvəzində dəyər vermişdir. İndicə öz kapitalı ilə lovğalanan dostumuz birdən-birə özünü dinməz-danışmaz fəhləsinin yerinə qoyur. Deyir ki, məgər mən özüm işləməmişəm? Məgər əyiriciyə nəzarət etmək və göz yetirmək kimi bir əmək sərf etməmişənmi? Məgər mənim bu əməyim də dəyər yaratmırmı? Lakin bu zaman onun nəzarətçisi və müəssisə müdiri təəccüblə çiyinlərini atır. Lakin o şən bir təbəssümlə artıq yenidən öz əvvəlki halını alır. O bütün öz şikayətləri ilə bizi sadəcə ələ salırmış. Bütün bunların bir quruş dəyəri yoxdur. O bütün bu və başqa bu kimi boş kələklərlə və mənasız hiylələrlə məşğul olmağı siyasi iqtisad professorlarının öhdəsinə buraxır ki, onlar da elə məhz bunun üçün muzd alırlar. O özü isə iş adamıdır, öz işinə dəxli olmayan hallarda nə danışdığını bəzən ölçüb-biçməsə do, öz işi dairəsində nə etdiyini həmişə bilir.

Məsələyə daha yaxından nəzər yetirək. İş qüvvəsinin gündəlik dəyəri 3 şillinq idi, çünki bu dəyərin özündə iş gününün yarısı maddiləşmişdir, yəni iş qüvvəsini istehsal etmək üçün hər gün lazım olan yaşayış vasitələri yarım iş günü dəyərindədir, Lakin iş qüvvəsində olan keçmiş əməklə bu iş qüvvəsinin icra edə biləcəyi canlı əmək, iş qüvvəsini hifz etmək üçün hər gün çəkilən xərc ilə bu qüvvənin hər gün sərf edilməsi iki tamamilə müxtəlif kəmiyyətdir. Birincisi iş qüvvəsinin mübadilə dəyərini müəyyən edir, ikincisi isə onun istehlak dəyəridir. Fəhlənin 24 saat ərzində yaşaya bilməsi üçün yarım iş gününün kifayət olması heç də fəhlənin bütün günü işləməsinə mane olmur. Deməli, iş qüvvəsinin dəyəri ilə iş qüvvəsinin istehlakı prosesində yaranan dəyər iki müxtəlif kəmiyyətdir. Kapitalist iş qüvvəsini satın alarkən bu dəyər fərqini nəzərdə tutmuşdu. İş qüvvəsinin faydalı xassəsi, onun iplik və ya çəkmə istehsal etmək qabiliyyəti ancaq conditio sine qua non [labüd şərt] idi, çünki dəyər yaratmaq üçün əməyi faydalı şəkildə sərf etmək lazımdır. Lakin bu əmtəənin spesifik istehlak dəyərinə malik olmasının, onun dəyər mənbəyi, həm də özünün malik olduğundan artıq bir dəyərin mənbəyi olmaq xassəsinin həlledici əhəmiyyəti var idi. Kapitalistin bu əmtəədən gözlədiyi spesifik xidmət də bundan ibarətdir. Kapitalist də bu halda əmtəə mübadiləsinin əbədi qanunlarına uyğun hərəkət edir. Doğrudan da, hər bir başqa əmtəə satıcısı kimi, iş qüvvəsinin satıcısı da bu iş qüvvəsinin mübadilə dəyərini reallaşdırır və onun istehlak dəyərini özgəninkiləşdirir. O, iş qüvvəsinin istehlak dəyərini vermədən onun mübadilə dəyərini əldə edə bilməz. Satılmış yağın istehlak dəyəri yağ satıcısına məxsus olmadığı kimi iş qüvvəsinin istehlak dəyəri də, əməyin özü də onun satıcısına məxsus deyildir. Pul sahibi iş qüvvəsinin bir günlük dəyərini ödəmişdir. buna görə də o, iş qüvvəsini bir gün ərzində istehlak etmək hüququna malikdir, bir günlük əmək onun malıdır. İş qüvvəsinin gündəlik xərcinin dəyəri ancaq yarım iş gününə bərabər olduğu halda, iş qüvvəsi bütün günü fəaliyyətdə olub işləyə bilirsə və buna görə də iş qüvvəsini bir gün istehlak etmək vasitəsi ilə yaradılan dəyər onun özünün bir günlük dəyərindən ikiqat artıqdırsa, bu hal ancaq alıcı üçün xüsusi bir xoşbəxtlik olub, satıcı barəsində heç də haqsızlıq deyildir.

Bizim kapitalist məhz onu gülümsəməyə məcbur edən bu qəribə hadisənin baş verəcəyini qabaqcadan bilirdi. Buna görə də fəhlə emalatxanada nəinki altı saatlıq, hətta on iki saatlıq əmək prosesi üçün lazım olan istehsal vasitələri tapır. 10 funt pambıq 6 iş saatını canına çəkib 10 funt ipliyə çevrilirdisə, 20 funt pambıq 12 iş saatını canına çəkib 20 funt ipliyə çevrilir. Uzadılmış əmək prosesinin məhsulunu nəzərdən keçirək. Bu 20 funt iplikdə indi 5 iş günü maddiləşmişdir: bundan 4 iş günü istehlak edilən miqdar pambıq və iylərdə maddiləşmiş, 1 iş gününü isə əyirmə prosesində pambıq öz canına çəkmişdir. Lakin o iş gününün pul ifadəsi 30 şillinq və ya 1 funt sterlinq 10 şillinqdir. Deməli, bu məbləğ 20 funt ipliyin qiymətidir. Bir funt iplik yenə əvvəlki kimi 1 şillinq 6 pens dəyərindədir. Lakin prosesə buraxılan əmtəələrin dəyərləri məbləği 27 şillinq idi. İpliyin dəyəri isə 30 şillinqdir. Məhsulun dəyəri onun istehsalı üçün avans edilən dəyərə nisbətən 1/9 artmış oldu. Beləliklə, 27 şillinq dönüb 30 şillinq oldu, 3 şillinq izafi dəyər verdi. Nəhayət, fokus baş tutdu. Pul kapitala çevrildi.

Problemin bütün şərtlərinə əməl edilmiş və əmtəə mübadiləsinin qanunları əsla pozulmamışdır. Ekvivalent ekvivalentə mübadilə edilmişdir. Alıcı olan kapitalist aldığı hər bir əmtəənin – pambığın, iylərin, iş qüvvəsinin – əvəzini dəyərinə görə ödəmişdir. Sonra o, hər bir başqa əmtəə alıcısının etdiyini etmişdir. O bunların istehlak dəyərini istehlak etmişdir. Eyni zamanda əmtəə istehsalı prosesi olan iş qüvvəsi istehlakı prosesi 30 şillinq dəyərində məhsul, 20 funt iplik vermişdir. Əvvəllər əmtəə alan kapitalist indi bazara qayıdır və əmtəə satır. O, bir funt ipliyi 1 şillinq 6 pensə satır, dəyərindən nə bir quruş baha, nə də bir quruş ucuz satmır. Bununla belə, o, tədavüldən, əvvəlcə oraya buraxdığına nisbətən 3 şillinq artıq götürür. Bütün bu proses, onun pulunun kapitala çevrilməsi tədavül dairəsində və bu dairədən kənarda baş verir. Ona görə tədavül vasitəsi ilə baş verir ki, bu proses əmtəə bazarında iş qüvvəsi almaqla əlaqədardır. Ona görə tədavüldən kənarda baş verir ki, tədavül dəyərin artması prosesini ancaq hazırlayır, proses isə ancaq istehsal dairəsində baş verir. Beləliklə, «tout pour le mieux dans le meilleur des mondes possibles».

Kapitalist pulu yeni məhsulun maddi ünsürləri və ya əmək prosesinin amilləri olan əmtəələrə çevirməklə, cansız bir cisim olan əmtəələrə canlı iş qüvvəsini əlavə etməklə, dəyəri – keçmişdə sərf olunmuş, maddiləşmiş, cansız əməyi – kapitala çevirir, onu öz-özünə artan bir dəyər edir, «sanki onu bürüyən eşq ehtirasının təsiri altında» «işləməyə» başlayan canlı bir əjdahaya döndərir.

İndi biz dəyərin yaranması prosesi ilə dəyərin artması prosesini müqayisə etsək, məlum olar ki dəyərin artması prosesi dəyər yaranması prosesinin müəyyən nöqtədən sonra davam etdirilməsindən başqa bir şey deyildir. Dəyər yaranması prosesi ancaq, iş qüvvəsinin kapital tərəfindən ödənilmiş dəyərinin yeni bir ekvivalentlə əvəz olunduğu nöqtəyə qədər davam edirsə, bu, sadəcə dəyər yaranması prosesi olur. Dəyər yaranması prosesi bu nöqtədən o yana davam etdikdə isə, o, dəyərin artması prosesi olur.

Sonra, biz dəyər yaranması prosesini əmək prosesi ilə müqayisə etsək, görərik ki, əmək prosesi istehlak dəyərləri istehsal edən faydalı əməkdən ibarətdir. Burada hərəkət keyfiyyət cəhətdən, öz xüsusi xarakteri, məqsəd və məzmunu cəhətdən nəzərdən keçirilir. Dəyər yaranması prosesində eyni əmək prosesi ancaq kəmiyyət cəhətdən təmsil olunur. Burada məsələ ancaq, əməyə öz əməliyyatı üçün tələb olunan vaxt üzərində və ya ancaq, iş qüvvəsinin məhsuldar sərf edildiyi müddət üzərindədir. Əmək prosesinə daxil olan əmtəələrin də əhəmiyyəti artıq burada məqsədəuyğun fəaliyyət göstərən iş qüvvəsinin öz funksiyasına görə müəyyənləşmiş, maddi amilləri olmaqdan ibarət deyildir. Bunlar ancaq maddiləşmiş əməyin müəyyən miqdarları kimi hesaba alınır. Buna görə də əmək istər istehsal vasitələrində təcəssüm etsin, istərsə iş qüvvəsi vasitəsi ilə əlavə edilsin, ancaq vaxtın miqdarına görə hesaba alınır. O filan qədər saat, gün və i. a. təşkil edir.

Lakin bu əmək ancaq o zaman nəzərə alınır ki, istehlak dəyərinin istehsalına sərf edilən vaxt ictimai zəruri vaxt olsun. Bu bir sıra müxtəlif cəhətləri əhatə edir. İş qüvvəsi normal şəraitdə fəaliyyət göstərməlidir. Əyirmə maşını əyirmə işində cəmiyyətin hakim əmək vasitəsidirsə, fəhləyə qədim cəhrə vermək olmaz. O, hər dəqiqə qırılan tör-töküntü deyil, normal keyfiyyətli pambıq almalıdır. Yoxsa fəhlə hər iki halda bir funt iplik istehsal etmək üçün ictimai zəruri vaxtdan artıq iş vaxtı sərf etməli olardı, bu artıq vaxt isə dəyər və ya pul yaratmazdı. Lakin əməyin maddi amillərinin normal xarakteri fəhlədən deyil, kapitalistdən asılıdır. Başqa bir şərt də iş qüvvəsinin özünün normal xarakteridir. İş qüvvəsi tətbiq olunduğu peşədə qərarlaşmış orta məharət, hazırlıq və cəldlik dərəcəsinə malik olmalıdır. Lakin bizim kapitalist əmək bazarından normal keyfiyyətli iş qüvvəsi satın almışdır. Bu qüvvə adi orta gərginlik dərəcəsi ilə, cəmiyyətdə adi intensivlik dərəcəsi ilə sərf olunmalıdır. Kapitalist buna qızğın göz yetirdiyi kimi, ona da göz qoyur ki, bir dəqiqə də hədər yerə, əməksiz sərf olunmasın. O, iş qüvvəsini müəyyən müddətə satın almışdır. O özünə çatası şeyi əldə etmək istəyir. O istəmir ki, onun malını oğurlasınlar. Nəhayət – bu barədə də həmin cənabın öz code penal-ı [cinayət məcəlləsi] vardır – xam material və əmək vasitələri məqsədəuyğun olmayan şəkildə işlədilməməlidir, çünki ağılsız sərf edilən material və əmək vasitələri gərəksiz xərclənən bir miqdar maddiləşmiş əməkdir, deməli, məhsul dəyərinin əmələ gəlməsində hesaba alınmır və iştirak etmir¹⁴³.

Beləliklə, hələ əvvəl, əmtəə təhlil edilərkən istehlak dəyəri yaradan əməklə dəyər yaradan eyni əmək arasında aşkara çıxarılan fərq indi istehsal prosesinin müxtəlif cəhətləri arasındakı fərq kimi meydana çıxır.

Əmək prosesi ilə dəyər yaranması prosesinin vəhdəti olmaq etibarı ilə istehsal prosesi əmtəə istehsalı prosesidir; əmək prosesi ilə dəyərin artması prosesinin vəhdəti olmaq etibarı ilə istehsal prosesi kapitalist istehsal prosesidir, əmtəə istehsalının kapitalist formasıdır.

Artıq əvvəl qeyd etmişdik ki, kapitalistin mənimsədiyi əmək istər sadə əmək olsun, istər orta ictimai əmək olsun, istərsə daha mürəkkəb əmək, daha yüksək xüsusi çəkiyə malik əmək olsun, – dəyərin artması prosesi üçün bunun əsla fərqi yoxdur. Orta ictimai əməyə nisbətən daha yüksək, daha mürəkkəb əmək əhəmiyyətinə malik olan əmək elə bir iş qüvvəsinin təzahürüdür ki, onun əmələ gəlməsi sadə iş qüvvəsinə nisbətən daha yüksək xərc tələb edir, onun istehsalı daha çox iş vaxtına başa gəlir və buna görə də onun daha yüksək dəyəri olur. Bu qüvvənin dəyəri yüksəkdirsə, onda o həmçinin daha yüksək əməkdə təzahür edir və buna görə də bərabər vaxt ərzində nisbətən daha yüksək dəyərlərdə maddiləşir. Lakin əyirici əməyinin dərəcəsi ilə zərgər əməyinin dərəcəsi arasında nə kimi fərq olsa da, zərgər fəhləsinin ancaq öz iş qüvvəsinin dəyərini ödədiyi əmək hissəsi onun izafi dəyər yaratdığı əlavə əmək hissəsindən keyfiyyətcə heç bir şeylə fərqlənmir. Hər iki halda izafi dəyər ancaq əməyin miqdarca artığından, eyni əmək prosesinin: bir halda iplik istehsalı prosesinin, digər halda isə zərgər istehsalı prosesinin daha artıq davam etməsindən əmələ gəlir¹⁴⁴.

Digər tərəfdən, dəyər əmələ gəldiyi hər bir prosesdə yüksək əmək həmişə orta ictimai əməyə, məsələn, bir günlük yüksək əmək x günlük sadə əməyə müncər edilməlidir¹⁴⁵. Deməli, kapitalın işlətdiyi fəhlənin sadə, orta ictimai əmək sərf etdiyini fərz etsək, lüzumsuz əməliyyata yol vermərik və təhlili sadələşdirərik.

ALTINCI FƏSİL
SABİT KAPİTAL VƏ DƏYİŞƏN KAPİTAL

Əmək prosesinin müxtəlif amilləri məhsul dəyərinin yaradılmasında müxtəlif şəkildə iştirak edir.

Əməyin konkret məzmunu, məqsədi və texniki xarakteri necə olursa olsun, fəhlə əmək cisminə müəyyən miqdar əmək əlavə etməklə ona yeni dəyər əlavə etmiş olur digər tərəfdən, istehlak edilmiş istehsal vasitələrinin dəyərlərini biz yenidən məhsul dəyərinin tərkib hissələri şəklində görürük, məsələn pambığın və iylərin dəyərini ipliyin dəyərində görürük. Deməli, istehsal vasitələrinin dəyəri məhsulun üzərinə keçərək itmir. Həm də istehsal vasitələri məhsula çevrildiyi zaman, əmək prosesində keçir. əmək vasitəsi ilə keçir. Lakin necə?

Fəhlə eyni zaman ərzində iki dəfə işləmir: bir dəfə öz əməyi ilə pambığa dəyər əlavə etmək üçün, bir dəfə də pambığın köhnə dəyərini saxlamaq üçün və ya, başqa sözlə desək, emal etdiyi pambığın və işlətdiyi iylərin dəyərini məhsulun, ipliyin üzərinə keçirmək üçün işləmir. Fəhlə köhnə dəyəri ona sadəcə olaraq yeni dəyər əlavə etmək yolu ilə saxlayır. Lakin əmək cisminə yeni dəyər əlavə edilməsi və məhsuldakı köhnə dəyərlərin saxlanılması fəhlənin eyni zaman ərzində iki dəfə işləmədiyi halda, bu zaman ərzində əldə etdiyi iki tamamilə müxtəlif nəticədən ibarət olduğuna görə, nəticənin belə ikili olması, yəqin ki, ancaq fəhlənin öz əməyinin ikili xarakteri ilə izah edilə bilər. Əmək eyni zaman ərzində, bir xassəsi sayəsində dəyər yaratmalı, digər xassəsi sayəsində isə dəyəri hifz etməli və ya keçirməlidir.

Hər bir fəhlə iş vaxtını, buna görə dəyəri də necə əlavə edir? Həmişə ancaq öz məhsuldar əməyinin spesifik formasında. İş vaxtını əyirici ancaq əyirməklə, toxucu ancaq toxumaqla, dəmirçi ancaq dəmiri döyməklə əlavə edir. Əməyi, buna görə yeni dəyəri də onların ümumiyyətlə əlavə etdikləri məqsədəuyğun forma sayəsində, əyirmək, toxumaq, dəmir döymək sayəsində istehsal vasitələri–pambıq və iy, iplik və toxuma dəzgahı, dəmir və zindan–məhsul yaratmaq, yeni istehlak dəyəri yaratmaq ünsürləri olur.¹⁴⁶ Bu istehsal vasitələrinin istehlak dəyərinin köhnə forması yox olur, amma yalnız onun üçün yox olur ki, yeni bir istehlak dəyəri formasında meydana gəlsin. Lakin hələ dəyər yaranması prosesi nəzərdən keçirilərkən məlum oldu ki, istehlak dəyəri yeni istehlak dəyərinin istehsalı üçün məqsədəuyğun istehlak olunduğuna görə, istifadə edilmiş istehlak dəyərini yaratmaq üçün lazım olan iş vaxtı yeni istehlak dəyəri yaratmaq üçün lazım olan iş vaxtının bir hissəsidir, yəni istehlak edilmiş istehsal vasitələrindən yeni məhsul üzərinə keçirilən iş vaxtıdır. Deməli, fəhlə istehlak edilmiş istehsal vasitələrinin dəyərlərini hifz edərkən və ya bu dəyərləri məhsul dəyərinin tərkib hissəsi olaraq məhsulun üzərinə keçirərkən bunu ümumiyyətlə öz əməyini əlavə etmək vasitəsi ilə etmir, əlavə olunan bu əməyin xüsusi faydalı xarakterdə, spesifik məhsuldar formada olması sayəsində edir. Bu cür məqsədəuyğun məhsuldar fəaliyyətdən–əyirməkdən, toxumaqdan, dəmir döyməkdən–ibarət olan əmək istehsal vasitələrinə toxunan kimi bu ölgün vasitələri canlandırır; əmək bu istehsal vasitələrinə ruh verməklə, onları əmək prosesinin amillərinə çevirir və onlarla birləşib məhsul şəklinə düşür.

Fəhlənin spesifik məhsuldar əməyi əyirməkdən ibarət olmasaydı, pambığı ipliyə çevirə bilməzdi, deməli, pambığın və iylərin dəyərini də ipliyin üzərinə keçirməzdi. Əksinə, elə həmin fəhlə öz peşəsini dəyişdirib xarrat olarsa, yenə əvvəlki kimi öz iş günü vasitəsi ilə müvafiq materiala dəyər əlavə edəcəkdir. Deməli, fəhlənin öz əməyi vasitəsi ilə dəyər əlavə etməsinə səbəb onun əməyinin əyirici əməyindən və ya xarrat əməyindən ibarət olması deyil, bu əməyin abstrakt əmək, ümumiyyətlə ictimai əmək olmasıdır, həm də fəhlənin müəyyən miqdar dəyər əlavə etməsinə səbəb onun əməyinin xüsusi faydalı məzmuna malik olması deyil, bu əməyin müəyyən müddət ərzində davam etməsidir. Beləliklə, öz abstrakt ümumi xassəsinə görə, insan iş qüvvəsinin sərfi olmaq etibarı ilə əyirici əməyi pambığın və iylərin dəyərinə yeni dəyər əlavə edir, öz konkret, xüsusi, faydalı xassəsinə görə, əyirmə prosesi olmaq etibarı ilə isə əyirici əməyi bu istehsal vasitələrinin dəyərini məhsulun üzərinə keçirir və beləliklə, bunların dəyərini məhsulda saxlayır. Buradan da eyni zaman ərzində sərf edilən əməyin verdiyi nəticənin ikili olması irəli gəlir.

Əməyin sadəcə miqdarca əlavə olunması yolu ilə yeni dəyər əlavə olunur, əlavə olunan əməyin xüsusi keyfiyyəti nəticəsində isə istehsal vasitələrinin köhnə dəyərləri məhsulda saxlanılır. Eyni əməyin öz ikili xarakterinin nəticəsi olaraq həmin əməyin bu ikicəhətli təsiri müxtəlif hadisələrdə əyani surətdə meydana çıxır.

Fərz edək ki, hər hansı bir ixtira əyiriciyə əvvəllər 36 saatda əyirilən qədər pambığı 6 saatda əyirməyə imkan verir. (Məqsədəuyğun faydalı məhsuldar fəaliyyət olmaq etibarı ilə onun əməyi öz qüvvəsini altı qat artırmış olur. Onun verdiyi məhsul altı qat artmış olur: 6 funt əvəzində 36 funt iplik olur. Lakin indi bu 36 funt pambıq əvvəllər 6 funtun öz canına çəkdiyi qədər iş vaxtını öz canına çəkir. Bu 36 funt pambığa əvvəlki metodlar şəraitində olduğuna nisbətən altı dəfə az yeni əmək əlavə edilir, buna görə də keçmişdə əlavə olunan dəyərin ancaq altıda bir hissəsi əlavə olunur. Digər tərəfdən, indi məhsulda, 36 funt iplikdə pambığın altı qat artıq dəyəri vardır. Bu 6 saatlıq əyirmə ərzində xam materialın altı dəfə artıq dəyəri saxlanıb məhsulun üzərinə keçirilmişdir, hərçənd, eyni miqdar xam materiala indi altı dəfə az yeni dəyər əlavə olunur. Bu hal əməyin eyni bir bölünməz prosesi əsnasında dəyərləri saxlamağa səbəb olan xassəsinin onun dəyər yaratmasına səbəb olan xassəsindən nə qədər əhəmiyyətli surətdə fərqləndiyini göstərir. Əyirmə əməliyyatı zamanı məlum miqdar pambığın payına düşən zəruri iş vaxtı nə qədər çox olursa, pambığa əlavə olunan yeni dəyər də bir o qədər çox olur, lakin məlum miqdar iş vaxtı ərzində nə qədər çox miqdarda pambıq əyirilirsə, məhsulda saxlanılan köhnə dəyər də bir o qədər çox olur.

Əksinə, fərz edək ki, əyirici əməyinin məhsuldarlığı dəyişməz qalmışdır, deməli, bir funt pambığı ipliyə çevirmək üçün əyiriciyə əvvəlki qədər vaxt lazımdır. Lakin tutaq ki, pambığın özünün mübadilə dəyəri dəyişilmişdir, tutaq ki, onun qiyməti altı dəfə artmış və ya azalmışdır. Hər iki halda əyirici məlum miqdar pambığa eyni miqdar iş vaxtı, deməli, eyni dəyəri əlavə etməkdə davam edir və hər iki halda məlum vaxt ərzində yenə də eyni miqdar iplik istehsal edir. Lakin onun pambıqdan ipliyə, məhsula keçirdiyi dəyər əvvəlkinə nisbətən bir halda altı dəfə az, digər halda altı dəfə çox olur. Əmək vasitələri bahalansa və ya ucuzlaşsa, lakin əmək prosesində yenə əvvəlki kimi eyni xidməti göstərsə, bu halda da eynilə yuxarıdakı nəticə alınar.

Əyirmə prosesinin texniki şəraiti dəyişməz qalırsa, habelə müvafiq istehsal vasitələrinin dəyərində heç bir dəyişiklik baş vermirsə, əyirici eyni iş vaxtı ərzində əvvəlki kimi eyni miqdar xam material və əvvəlki kimi eyni dəyərə malik olan maşın istehlak edəcəkdir?. Onun məhsulda saxladığı dəyər bu halda onun əlavə etdiyi yeni dəyərlə düz mütənasibdır. O, iki həftə ərzində məhsula bir həftədə əlavə etdiyindən ikiqat artıq əmək, deməli, ikiqat artıq dəyər əlavə edir və eyni zamanda ikiqat artıq dəyər təmsil edən ikiqat artıq material istehlak edir və ikiqat artıq dəyər təmsil edən ikiqat artıq maşın aşındırır; beləliklə o, iki həftənin məhsulunda bir həftənin məhsulunda saxladığından ikiqat artıq dəyər saxlamış olur. Dəyişilməz qalan məlum istehsal şəraitində fəhlə məhsula nə qədər çox dəyər əlavə edirsə, bir o qədər çox dəyər saxlamış olur; lakin onun daha çox dəyər saxlamasına səbəb daha çox dəyər əlavə etməsi deyil, bu dəyəri dəyişilməz qalan və onun öz əməyindən asılı olmayan şəraitdə əlavə etməsidir.

Əlbəttə, müəyyən nisbi mənada demək olar ki, fəhlə əlavə etdiyi yeni dəyərlə eyni proporsiyada həmişə köhnə dəyərləri saxlayır. Pambığın dəyəri hər necə dəyişilirsə dəyişilsin, istər bahalanıb 1 şillinqdən 2 şillinqə qalxsın, istərsə 6 pens ucuzlaşsın, fəhlə bir saatın məhsulunda iki saatın məhsulundakına nisbətən həmişə ikiqat az pambıq dəyərini saxlayır. Sonra, onun öz əməyinin məhsuldarlığı dəyişilirsə, bu məhsuldarlıq yüksəlir və ya aşağı düşürsə, fəhlə, məsələn, bir iş saatında əvvəlkindən çox və ya az pambıq əyirər və buna müvafiq olaraq bir iş saatının məhsulunda çox və ya az pambıq dəyərini saxlayar. Lakin bütün bunlarla bərabər fəhlə iki iş saatında bir iş saatındakından ikiqat artıq dəyər saxlayar.

Dəyər nişanında dəyərin xalis simvolik ifadəsini bir kənara qoysaq, dəyər ancaq bu və ya başqa bir istehlak dəyərində, bu və ya başqa bir şeydə mövcuddur. (İş qüvvəsinin ancaq meydandakı varlığı kimi nəzərdən keçirilən insan özü təbiət cismidir, şeydir, hərçənd canlı, şüurlu bir şeydir, əmək özü isə bu iş qüvvəsinin maddi təzahürüdür.) Buna görə də istehlak dəyəri itib getdikdə, dəyər də itib gedir. İstehsal vasitələri isə öz istehlak dəyəri ilə bir zamanda öz dəyərini də itirmir, çünki əmək prosesi nəticəsində onlar öz istehlak dəyərinin ilkin formasını həqiqətdə ancaq ona görə itirir ki, sonra məhsulda başqa bir istehlak dəyəri forması alsın. Lakin müəyyən bir istehlak dəyəri şəklində mövcud olmaq dəyər üçün nə qədər mühüm olsa da, əmtəə metamorfozunun göstərdiyi kimi, hansı istehlak dəyərində mövcud olmağın dəyər üçün fərqi yoxdur. Buradan belə bir nəticə çıxır ki, əmək prosesində istehsal vasitələri öz müstəqil istehlak dəyəri ilə bərabər öz mübadilə dəyərini də nə dərəcədə itirirsə, istehsal vasitələrindən də məhsula ancaq o dərəcədə dəyər keçir. Onlar ancaq, istehsal vasitələri olmaq etibarı ilə itirdikləri dəyəri məhsula verir. Lakin bu cəhətdən əmək prosesinin müxtəlif maddi amilləri müxtəlif vəziyyətdədir.

Maşının ocağında yandırılan kömür, habelə təkərin oxunu yağlamaq üçün işlədilən yağ və i. a. Heç bir iz qoymadan yox olub gedir. Boyaqlar və başqa yardımçı materiallar yox olur, lakin məhsulun xassələrində təzahür edir. Xam material məhsulun substansiyasını təşkil edir, lakin öz formasını dəyişdirir. Deməli, xam material və yardımçı maddələr istehlak dəyərləri halında əmək prosesinə girərkən malik olduqları müstəqil formanı itirir. Əsil əmək vasitələri məsələsi başqa cürdür. Cihaz, maşın, fabrik binası, çəllək və i. a. əmək prosesində ancaq o vaxta qədər xidmət edə bilir ki, öz ilk formalarını saxlamış olsun, əmək prosesinə sabah da dünənki formada daxil ola bilsin. Əmək vasitələri yaşadıqları müddətdə, yəni əmək prosesi müddətində məhsula nisbətlə özlərinin müstəqil formasını hifz etdikləri kimi, öləndən sonra da bu formanı hifz edirlər. Maşınlar, alətlər, emalatxanalar və i. a. Hansı məhsulların yaradılmasına kömək etmişlərsə, həmin maşınların, alətlərin və emalatxanaların cəsədləri bu məhsullardan ayrılıqda yenə əvvəlki kimi yaşamaqda davam edir. İndi biz belə bir əmək vasitəsinin emalatxanaya daxil olduğu gündən tullantılar arasına atıldığı günədək xidmət etdiyi bütün dövrü nəzərdən keçirsək, görərik ki, bu dövr ərzində əmək vasitəsinin istehlak dəyərini əmək tamamilə istehlak etmiş, buna görə də onun mübadilə dəyəri tamamilə məhsula keçmişdir Məsələn, bir əyirmə maşınının ömrü 10 ildə başa çatmışsa, onun bütün dəyəri on illik əmək prosesi ərzində 10 ilin məhsuluna keçmişdir. Deməli, əmək vasitəsinin yaşadığı dövr onun köməyi ilə çox və ya az miqdarda daim yenidən təkrarlanan əmək proseslərini əhatə edir. Əmək vasitələri məsələsi də insan kimidir. Hər gün insanın ömrü 24 saat azalır. Lakin insanın alnına onun ömründən neçə gün keçdiyi yazılmamışdır. Buna baxmayaraq, həyat sığortası cəmiyyətləri insan ömrünün orta müddətindən çox dürüst və daha əhəmiyyətlisi budur ki, çox faydalı nəticələr çıxara bilir. Əmək vasitələri məsələsi də belədir. Təcrübədən məlumdur ki, müəyyən bir əmək vasitəsi, məsələn müəyyən növ maşın orta hesabla neçə müddət ömür sürə bilər. Fərz edək ki, həmin maşın əmək prosesində öz istehlak dəyərini ancaq 6 gün saxlayır. Bu halda maşın hər iş günündə öz istehlak dəyərinin orta hesabla 1/6 hissəsini itirir və buna görə də bir günlük məhsula öz dəyərinin 1/6 hissəsini verir. Bütün əmək vasitələrinin aşınması, məsələn onların hər gün öz istehlak dəyərini nə qədər itirməsi və buna müvafiq olaraq gündə öz dəyərinin nə qədərini məhsula keçirməsi bu üsulla hesablanır.

Buradan tamamilə aydın görünür ki, istehsal vasitəsi heç zaman məhsulun üzərinə əmək prosesində öz istehlak dəyərinin məhv edilməsi nəticəsində itirdiyindən artıq bir dəyər keçirmir. İstehsal vasitəsinin dəyəri olmasaydı və buna görə də onun itiriləsi bir şeyi olmasaydı, yəni o özü insan əməyinin məhsulu olmasaydı, məhsula heç bir dəyər keçirə bilməzdi. O, mübadilə dəyəri yaradılmasında iştirak etmədən, istehlak dəyəri yaradılmasına xidmət edərdi. İnsanın yardımı olmadan təbiətin verdiyi bütün istehsal vasitələri: torpaq, külək və su, mədənlərdəki dəmir, əl dəyməmiş meşələrdəki ağac və i. a. belədir.

Burada qarşımıza başqa bir maraqlı hadisə çıxır. Tutaq ki, bir maşının dəyəri, məsələn, 1 000 funt sterlinqdir və bu maşın 1 000 gündə işlənib köhnəlir. Bu halda maşının dəyərinin 1/1000 hissəsi hər gün onun özündən onun gündəlik məhsulu üzərinə keçir. Eyni zamanda maşının həyat gücü getdikcə azalmaqda olsa da, bütün maşın əmək prosesində fəaliyyət göstərməkdə davam edir. Beləliklə, məlum olur ki, əmək prosesinin məlum bir amili, məlum bir istehsal vasitəsi əmək prosesində bütünlüklə, dəyərin yaranması prosesində isə ancaq qismən iştirak edir. Əmək prosesi ilə dəyərin yaranması prosesi arasındakı fərq burada onların maddi amillərində elə əks olunur ki, eyni bir istehsal vasitəsi müəyyən istehsal prosesinə əmək prosesi ünsürü kimi bütünlüklə daxil olur, dəyər yaradan ünsür kimi isə ancaq hissə-hissə daxil olur.¹⁴⁷

Digər tərəfdən, istehsal vasitəsi, əksinə, əmək prosesinə ancaq qismən daxil olsa da, dəyər yaradılması prosesinə bütünlüklə daxil ola bilər. Fərz edək ki, əyirmə zamanı 115 funt pambıqdan gündə 15 funt puça çıxır, bu, iplik deyil, ancaq devil's dust verir [toza çıxır]. Lakin bu 15 funt itki normaldırsa, pambığın orta emalı şəraitində bu itki labüddürsə, iplik ünsürü təşkil etməyən bu 15 funt pambığın dəyəri də, iplik maddəsini təşkil edən 100 funt pambığın dəyəri kimi, ipliyin dəyərinə daxil olur. 100 funt iplik istehsal etmək üçün 15 funt pambığın istehlak dəyərini toza çevirmək lazım gəlir. Deməli, bu pambığın puç olması iplik istehsalı üçün şərtdir. Məhz buna görə də həmin pambıq öz dəyərini ipliyə verir. Bu, əmək prosesinin bütün tullantılarına aiddir, hər halda ona görə aiddir ki, bu tullantılar bir daha yeni istehsal vasitələri yaratmır, buna görə də yenidən müstəqil istehlak dəyərləri yaratmır. Məsələn, Mançesterin böyük maşınqayırma fabriklərində nəhəng maşınlar işləyərkən alınan yonqar şəklində dağlar qədər yığılan dəmir tullantıları görmək olar; axşamlar bu tullantılar fabrikdən böyük arabalarla dəmirəridən zavoda göndərilir, ertəsi gün isə bu yonqar parça dəmir şəklində yenə fabrikə qaytarılır.

Əmək prosesi zamanı istehsal vasitələri ancaq, öz köhnə istehlak dəyərləri formasında mövcud olan dəyərini itirdiklərinə görə, yeni formalı məhsula dəyər keçirirlər. Yəqin ki, əmək prosesində istehsal vasitələrinin itirə biləcəyi dəyərin ən yüksək həddi əmək prosesinə girərkən malik olduqları ilkin dəyər kəmiyyətindən və ya onların özünü istehsal etmək üçün lazım gələn iş vaxtından artıq ola bilməz. Buna görə də istehsal vasitələri heç zaman məhsulun üzərinə xidmət etdikləri əmək prosesindən asılı olmayaraq malik olduqlarından artıq bir dəyər əlavə edə bilməz. Müəyyən bir əmək materialı, müəyyən bir maşın, müəyyən bir istehsal vasitəsi nə qədər faydalı olursa-olsun, onun dəyəri 150 funt sterlinqdirsə və ya, məsələn 500 iş gününə bərabərdirsə, yaradılmasına xidmət etdiyi məhsula heç zaman 150 funt sterlinqdən artıq bir dəyər əlavə edə bilməz. Bunların dəyəri bunların bir istehsal vasitəsi kimi daxil olduqları əmək prosesi ilə deyil, bunların bir məhsul kimi çıxdıqları əmək prosesi ilə müəyyən olunur. Əmək prosesində bunlar ancaq bir istehlak dəyəri kimi, faydalı xassələrə malik olan bir şey kimi xidmət edirlər, buna görə də bunlar prosesə girərkən dəyərə malik olmasaydılar, məhsula heç bir dəyər keçirməzdilər.¹⁴⁸

Məhsuldar əmək istehsal vasitələrini yeni məhsul yaradılması ünsürlərinə çevirdiyi halda, onların dəyəri bir növ ruh kimi köçür. Bu dəyər istehlak edilmiş bədəndən yeni yaradılan bədənə köçür. Lakin ruhun belə köçməsi sanki gerçək əməyin arxasında baş verir. Fəhlə köhnə dəyərləri hifz etmədən yeni əmək əlavə edə bilməz, deməli, yeni dəyər də yarada bilməz, çünki o hər dəfə əməyi müəyyən bir faydalı formada əlavə etməlidir, məhsulları yeni məhsulun istehsal vasitələrinə çevirmədən və bununla da onların dəyərlərini yeni məhsula keçirmədən isə fəhlə əməyi faydalı formada əlavə edə bilməz. Deməli, dəyər əlavə etmək yolu ilə dəyəri hifz etmək fəaliyyətdə təzahür edən iş qüvvəsinin–canlı əməyin təbii xassəsidir, elə bir təbiət vergisidir ki, fəhlə üçün heç bir əhəmiyyəti olmadığı halda, kapitalist üçün çox faydalıdır, yəni onun mövcud kapital dəyərinin hifz olunmasını təmin edir¹⁴⁹. Nə qədər ki, iş yaxşı gedir, kapitalistin mənfəət əldə etməyə o qədər başı qarışır ki, macal tapıb əməyin bu müftə vergisini görə bilmir. Əmək prosesindəki məcburi fasilələr, yəni böhranlar baş verdikdə, kapitalist bunu görür və hətta yaxından hiss edir¹⁵⁰.