Kitabı oxu: «Xatirələr»

"Xatirə Ədəbiyyatı" silsiləsindən 18-ci kitab

© Nağı bəy Şeyxzamanlı / Xatirələr

© "XAN" nəşriyyatı / Bakı / 2022 / 304 səh

Üz qabığının dizayneri / Teymur Fərzi

* * *

“Azərbaycan Cümhuriyyəti tarixini yazacaq, müvərrix bu üsyanı tədqiq edəcək və təfsilatı ilə əlbəttə incələyəcəkdir."

Məmməd Əmin Rəsulzadə

“Xalqımızın beyninə yerləşdirdiyimiz istiqlal məfhumundan mənəvi varlığımıza hopmuş hürriyyət ruhunu söküb atmaq mümkün deyil."

Nəsib bəy Yusifbəyli

“Bütün müqəddəs ideyalara inandığım kimi buna da əminəm ki, nə rus, nə də başqa bir yad rejim köklü olaraq Azərbaycanda nə dayana biləcək, nə də yaşayacaqdır. İstiqlal fikrini və imanını bütün inanclarımızdan üstün tutan Azərbaycan xalqı yenidən öz istiqlalına qovuşacaqdır. Mənim fani vücudum və həsrət dolu gözlərim o xoşbəxt günləri görməyə bilər. Ancaq buna inanıram ki, keçmişdən daima iftixar payı almış xalqımız bu əsərimi ölkəmdə şəkillərlə bəzəyib, yenidən nəşr etdirəcəkdir. Onlar bu dastan dolu şanlı keçmişi öyrənəcək və yurdunun istiqlalı uğrunda fədakarcasına çalışmış atababalarını ehtiramla yad edəcəklər."

Nağı Keykurun (Şeyxzamanlı)

I hissə
Nağı bəy Şeyxzamanlının xatirələri

Azərbaycan istiqlal mücadiləsinin xatirələri

Böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağızadə (xatirə dəftərindən bir yarpaq)

Dərdləşmə

Nağı bəy Şeyxzamanlı haqqında bir neçə söz

Sovetləşmə illərində azərbaycanlıların bir çoxu mühacir həyatı yaşamaq məcburiyyətində qalmışdılar. Bunlar arasında Azərbaycan Demokratik Respublikasının rəhbərləri, müxtəlif vəzifələrdə çalışmış şəxslər az olmamışdır. Belə görkəmli ziyalılardan biri, indiki Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin sələfi sayılan "Əks-inqilab ilə mübarizə təşkilatı"nın rəisi Nağı bəy Şeyxzamanlı olmuşdur.

1883-cü ildə Gəncə şəhərində anadan olan N. Şeyxzamanlı hələ gənc yaşlarından Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. Belə ki, o, əvvəlcə Gəncədə fəaliyyət göstərən "Difai" təşkilatının (bu təşkilatın əsası Əhməd bəy Ağayev tərəfindən 1905-ci ildə Bakı şəhərində qoyulmuşdu), sonra isə "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi" nin fəal üzvlərindən biri olmuş və Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda yorulmadan mübarizə aparmışdır. "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsi" ilə "Müsavat" partiyası birləşdikdən sonra da Nağı bəy siyasi fəaliyyətini davam etdirmişdir.

Nağı bəy ADR elan olunduqdan sonra ən çətin və mürəkkəb sahə sayılan təhlükəsizlik orqanına – əkskəşfiyyata rəhbərlik etmişdir. Belə ki, 1919-cu ilin avqustundan 1920-ci ilin martına kimi "Əks-inqilab ilə mübarizə təşkilatı"nın rəisi olmuş, Azərbaycanın dövlətçiliyi və müstəqilliyinin keşiyində dayanmış, eləcə də bu təşkilatın formalaşmasında böyük işlər görmüşdür.

XI Qızıl Ordunun Azərbaycanı işğalı zamanı onun böyük qardaşı, "Əks-inqilab ilə mübarizə təşkilatı"nın ilk rəisi, parlamentin üzvü Məmmədbağır Şeyxzamanlı (1880–1920) bolşeviklər tərəfindən güllələnmiş, Nağı bəy isə vətən xaini elan edilmiş, həbs olunması haqda qərar çıxarılmışdır. Beləliklə, axtarışda olan Nağı bəy Azərbaycandan getmək məcburiyyətində qalmışdır. O, Bakıdan Gəncəyə, Gəncədən Tiflisə, Tiflisdən isə Türkiyəyə keçmişdir.

Mühacir ömrü yaşayan Nağı bəy Türkiyədəki həmvətənləri ilə sıx əlaqədə olmuş, onların yaratdığı "Azərbaycan" kültür dərgisinin işində fəal iştirak etmişdir. Azərbaycanın azadlığı uğrunda mübarizə aparan və onun dövlətçiliyinə daim sadiq qalan Nağı bəy Türkiyədə olduğu zaman da Vətəni unutmamış, həmişə onun taleyi ilə maraqlanmışdır. O, Azərbaycanda baş verən ictimai-siyasi hadisələr haqqında düşüncələrini məqalə və kitab halında çap etdirmişdir. Onun "Böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağızadə" (1957), "Dərdləşmə" (1963) və "Azərbaycan istiqlal mücadiləsinin xatirələri" (1964) əsərlərinə Azərbaycanda baş vermiş hadisələrin bir az uzaqdan – Türkiyədən təhlili və qiymətləndirilməsi kimi baxmaq olar.

Ürəyi daim Azərbaycanla döyünən Nağı bəy 1967-ci ildə dünyasını dəyişib.

Türkiyədə dərc olunan aylıq "Azərbaycan" kültür dərgisində onun ölümü ilə əlaqədar böyük bir nekroloq dərc edilmişdir. Nekroloqdan da aydın olur ki, o, Türkiyədə böyük nüfuza malik ziyalı kimi tanınıb. Nekroloqda oxuyuruq: "Nağı bəy bütün ömrü boyunca bu məsələdə heç bir kimsəyə və hər hansı cərəyana kiçik güzəştə belə getməmişdir. O, ağır xəstə olarkən də yurdunu və mübarizəsini bir an belə unutmamışdır. Elə bu səbəbdən də məzarı başına toplanan qohum-əqrəbası, tanışları, dostları onu göz yaşları içində, hörmət və sevgi ilə torpağa əmanət etmişlər".

Ömrünün sonuna kimi Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparan N.Şeyxzamanlının bu üç əsərini və onun ölümü ilə əlaqədar yazılmış nekroloqu ilk dəfə müstəqil Azərbaycanın geniş oxucu kütləsinə təqdim edirik. Fikrimizcə, bu əsərlər 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Demokratik Respublikasının tarixi və taleyini daha ətraflı öyrənmək baxımından tədqiqatçılar üçün faydalı olacaqdır.

Cəlal Qasımov

filologiya elmləri namizədi

Azərbaycan istiqlal mücadiləsinin xatirələri

İstanbul 1964

Əziz oxuculara təqdim etdiyim xatirələrimin mühüm saydığım tərəfi Azərbaycan İstiqlal Mücadiləsi dövrüdür. Bu mübarizə dövrünün böyük hissəsi gizli olaraq cərəyan etdiyindən, təbii ki, mətbuatımızda əks olunmamışdır.

Söhbətimizin mövzusu olan bu mübarizə XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqlarının süqutundan sonra başlamışdır. Hər hansı dövlət və ya millətdən yardım və dəstək görmədən mədəni dünya qarşısında milli davamızı müdafiə edəcək nə bir müəssisə, nə də bir mətbuat orqanı olmadan aparılan bu mübarizə müəyyən bir proqram daxilində həyata keçirilmişdir. Bu fəaliyyət gizli aparıldığından həqiqi tarixi yazılmamışdır. Onun sürətli inkişafı 1905-ci il Birinci rus inqilabı illərinə təsadüf edir. Çarlığın müstəbid idarəsi altında olmasına baxmayaraq, Azərbaycanın gizli təşkilatı qüvvətli idi. Çarlıq ancaq orduya və məmur zümrəsinə arxalanırdı. Azərbaycan mübarizə təşkilatının dayağı isə xalq dövrünü arxada qoyub millət dövrünə girən və milli davasına sədaqətlə sarılan qüvvə idi. Xalq bir işarə gözləyirdi. Həmin bu işarə 1917-ci ilin fevralında verildi. Çar devrildi, imperiya dağıldı, rus milləti öz çarını ailəsi ilə birlikdə məhv etdi. Azərbaycan istiqlalçıları ildırım sürətilə hücuma keçdilər və rus qüvvələrini tərksilah edərək idarəetməni ələ aldılar. Gəncədə milli hökumət quruldu. Bu fövqəladə hadisələr şəraitə uyğun olaraq mətbuatda əks etdirilə bilmədi. Xatirələrimdən də göründüyü kimi, Gəncədə qurulan milli hökumət Bakıda qurula bilmədi. Bakıda iqtidarı və idarəni düşmənlərimiz öz əllərinə keçirmiş və Leninin Moskvasına bağlamışdılar. Bakıda milli davamızı müdafiə edən qəzetlər və jurnallar susdurulmuşdu. Milli mətbuat orqanlarını nəşr edən mətbəələrimiz dağıdılmış, işçiləri isə güllələnmişdi. İstiqlal Mübarizəsinin ağırlığı tamamilə Gəncənin üzərinə düşmüşdü.

Qısa bir zamandan sonra əmin-amanlıq təmin olundu və məmləkət milli kadrlar tərəfindən idarə edilməyə başlandı. İstiqlalçılar yalnız hərbi qüvvə baxımından özlərini zəif hiss etdiklərindən qardaş Türkiyədən yardım istədilər və aldılar. Onlar Türkiyədən gələn köməyə arxalanaraq Bakını düşmənlərdən təmizlədilər.

1906-cı ildə deputatlarımız azərbaycanlılardan da əsgər alınmasına dair rus ordusuna təklif vermişdilər. Çar hökuməti isə bizə etibar etmədiyi üçün bu təklifi rədd etmişdi. Əgər təklif qəbul olunsaydı, azərbaycanlılar da digərləri kimi hərbi təlim və tərbiyə görərək milli hərbi kadr kimi formalaşmağa nail ola biləcəkdilər.

Bütün müqəddəs ideyalara inandığım kimi, buna da əminəm ki, nə rus, nə də başqa bir yad rejim köklü olaraq Azərbaycanda nə dayana biləcək, nə də yaşayacaqdır.

İstiqlal fikrini və imanını bütün inanclarımızdan üstün tutan Azərbaycan xalqı yenidən öz istiqlalına qovuşacaqdır. Mənim fani vücudum və həsrət dolu gözlərim o xoşbəxt günləri görməyə bilər. Ancaq buna inanıram ki, daima keçmişdən iftixar payı almış xalqımız bu əsərimi ölkəmdə şəkillərlə bəzəyib yenidən nəşr etdirəcəkdir. Onlar bu dastan dolu şanlı keçmişi öyrənəcək və yurdunun istiqlalı uğrunda fədakarca çalışmış ata-babalarını ehtiramla yad edəcəklər.

Əziz oxucularımız, bu milli davaya çox əmək sərf olunmuş və bu yolda çox qanlar tökülmüşdür. Bütün bunlar istiqlal yolunda aparılan mübarizələrdə adi haldır. Amma ağır şərait və imkansızlıq üzündən bizim mübarizəmiz olduqca çətin keçmişdir. Bu sətirlərlə tariximizin İstiqlal mübarizəsi dövrünə aydınlıq gətirə biləriksə, özümüzü xoşbəxt sayacaq və milli məqsədimizə nail olduğumuzu düşünəcəyik. Bizim şəxsən istəyimiz də bundan başqa bir şey deyildir.

Giriş

XIX əsrin əvvəllərində rus çar imperializmi Azərbaycan xanlıqlarını işğal etməyə başlamış və bu işi on il ərzində tamamlaya bilmişdi. İşğal edilən xanlıqların heç bir hüququ tanınmadan onlar rus imperiyasına il-haq edilmişlər. Bunlar Bakı, Gəncə, Qarabağ, Şəki, Şir-van, Quba, Lənkəran xanlıqları ilə bir neçə kiçik sultanlıqdan ibarət idi. Azərbaycan xanlıqları o dövrlərdə aralarında birlik qura bilməmişdilər. Bu səbəbdən də rus imperializmi onları asanlıqla bir-bir işğal edə bilmişdir. Ancaq başlarına gələn fəlakətdən sonra onlar öz əhalisi ilə ruslara qarşı amansız mübarizəyə başladılar. Dinləri, dilləri, ənənələri və adətləri bir olan bu insanlar tez dil tapdılar, qaynaşdılar və bir varlıq olaraq ortaya çıxa bildilər. Ruslar ən çətin mübarizəni Gəncə xanlığı ilə apardı və böyük tələfat verdi. Rus ordularının komandanı general Sisianov Gəncə xanı Cavad xana hədələyici ultimatumlar göndərir və onun ruslara qarşı vuruşmasını milçəklə filin mübarizəsinə bənzədərək, "Gəl təslim ol, imperator səni əfv edər", – deyirdi. Cavad xan isə inadından dönməyərək mübarizəsini davam etdirirdi. O, Sisianova, "Mən ölməmiş siz Gəncə-yə girə bilməzsiniz", – cavabını vermişdi. Nəhayət, mühasirənin heç bir nəticə verməyəcəyini hiss edən ruslar şəhərin içindən keçən çayın məcrasını dəyişdirdilər. Bir tərəfdən aclıq, susuzluq, digər tərəfdən də ağır topların müntəzəm olaraq şəhərə atəş açmaları xalqın müqavimətini zəiflətdi. Bundan istifadə edən ruslar şəhərə girə bildilər. Yalnız Cavad xanın və oğlunun şəhid olmasından sonra şəhərə daxil olan vəhşi rus əsgərləri qarşılarına çıxan hər canlını amansızcasına məhv etdilər. Bu, rus çarının onlara qələbədən sonra verdiyi zəfər haqqı idi.

Mühasirə zamanı şəhərdəki qocalar, xəstələr, uşaqlar Gəncənin böyük camesinə sığınmışdılar. Növbə ora çatır. Ancaq rus əsgərlərini qapıda rusca bilən bir ağsaqqal qarşılayır və onlara, "Bura qışla deyil, Allahın evidir. Burada yalnız ibadət edilir, silahla girilməz. İçəridə qocalar, qadınlar, uşaqlar var. Hamısı Allahlarına sığınmışlar. Mərhəmət edin", – deyir. Əsgərlər əvvəlcə agsaqqal qocanı öldürür, sonra da içəri girərək oradakıları qılıncdan keçirirlər. Camenin qanını təmizləmək üçün düz bir həftə lazım gəlir. Bax, budur rus mədəniyyəti…

Şairlər tərəfindən Gəncə xanlığı və onun qəhrəman xanı Cavad xan üçün yazılan misralar hələ də Azərbaycan xalqının dilində əzbərdir. Şair Qazaxlı Dilbozun dastanının son misrası belədir: "Elə ki, Cavad xanı vurdular, sanki qırıldı beli Gəncənin".

Tarixdə gəncə
(«İslam Ensiklopediyası», «Gəncə» məqaləsi)

Böyük ticarət yolları üzərində zəngin və münbit bir ərazidə qurulmuş olan Gəncə çox əski dövrlərdə iqtisadi cəhətdən xeyli inkişaf etmişdir. Gəncəlilərin cəngavərlikləri və şücaətləri də məşhur idi. 1221-ci ildə monqollar ilk dəfə Gəncənin qala divarları ətrafında göründükləri zaman qəhrəmanlıqları ilə tanınmış bu şəhərə yaxınlaşmağa cəsarət etməmiş, aldıqları qızıl və parçalarla kifayətlənərək çəkilib getmişdilər.

XIII əsrin erməni salnaməçilərindən gəncəli Kirakos yazır: "Monqollardan qaçaraq Azərbaycana gələn Xarəzmşah Cəlaləddin Eldənizlilərin xanı Özbək xanın Təbrizdən qaçaraq sığınmış olduğu Gəncəni zəbt etdi. Ancaq bu hadisədən bir neçə il sonra gəncəlilər üsyan qaldıraraq, şəhərdəki Xarəzmşahın adamlarını öldürməyə başladılar. Buna baxmayaraq, Cəlaləddin 1231-ci ildə üsyanı yatırmağa müvəffəq oldu və onun 30 nəfər əsas iştirakçısından başqa heç kəsə toxunmadı. O, əsgərlərinin şəhəri talan etmələrinə də icazə vermədi".

Gəncə XIV əsrin sonunda Böyük Teymura müqavimət göstərmiş, boyun əyməmişdir. Erməni salnaməçisi Kirakosa görə, Cəlaləddindən sonra iki dəfə Azərbaycana gələn monqollar 1235-ci ildə gəncəlilərin silahlı müqaviməti ilə üzləşiblər. Bir həftə mühasirə altında qalan şəhərin ələ keçəcəyini başa düşən əhali öz yurdunu büs – bütün yandırdı. Məhv ediləsi nə var idisə, məhv etdilər. Bundan hiddətlənən monqollar isə şəhər əhalisini qılıncdan keçirdilər.

Azərbaycan Cümhuriyyətinin keçmiş İstanbul elçisi Yusif Vəzirlinin 1920-ci ildə İstanbulda nəşr etdiyi "Azərbaycanın iqtisadiyyatı, tarixi və coğrafiyası" adlı kitabının 24-cü səhifəsində deyilir: "Gəncə xalqı qədim tarixdən bəri hürriyyətini müdafiə və mühafizə etməklə məşhurdur. Gürcülərin istila məqsədi ilə hücum etmiş qüvvələrinə qarşı sinə gərib mərdanə mübarizədə rəşadət göstərən Gəncə vaxtilə Çingiz xanın da diqqətini cəlb etmişdir. Xanın ordusu Qafqazı tar-mar edərkən, Gəncəyə toxunmamışdır. Gəncə, milli təşkilatı ilə Azərbaycanda birincilik qazanmış bir şəhərdir. Azərbaycanın istiqlalı yolunda böyük rol oynayan şəxslərin əksəriyyəti Gəncədəndir. Gəncə Şeyx Nizaminin vətənidir".

Rusların 1803-cü ildə Gəncəni işğal etdikləri zaman törətdikləri vəhşiliklər haqqında qısa da olsa yuxarıda bəhs etmişdik. İndi isə tarixi bir hadisəyə toxunaraq bu bəhsi bitirəcəyik.

Rus tarixçilərinin bildirdiklərinə görə, Cavad xan Gəncə qalasının bürcündə şəhid edilmişdi və qalib rus zabitləri onun meyitini görməyə tələsirdilər. Bu zaman qalanın bürcündə belə bir mənzərə yaranmışdı: bir tərəfdə Cavad xan və oğlu Hüseyn xanın meyitləri, o biri tərəfdə isə silahları əllərindən alınmış Azəri döyüşçüləri. Bu döyüşçülərdən biri xanına və xanzadəsinə son ehtiram vəziyyətində durmaqdadır. Bu zaman zabitlərlə qala bürcünə çıxan rus çavuşu Cavad xanın meyitinə küfr edir və cəsədə bir qılınc zərbəsi vurur. Ehtiram vəziyyətində duran döyüşçü silahsız olduğunu bir anlıq unudaraq əlləri ilə çavuşun xirtdəyindən yapışır. Mübarizənin sonunda ikisi də cansız halda yerə sərilirlər. Rus çavuşu döyüşçünün dəmir barmaqlarının gücündən, Azəri döyüşçüsü isə boğarkən digər rus döyüşçülərinin vurduğu qılınc zərbəsindən həlak olur. Bu hadisəni rus tarixçisi "Qafqaz kalendarı" adlı məcmuədə, "Qəhrəman çavuşumuzu Cavad xanın cani döyüşçüsü boğaraq öldürdü", – deyə təsvir edir. Bax, budur rus mədəniyyəti…

Rusların Gəncə və Azərbaycan xalqına qarşı törətdikləri vəhşilik və qəddarlıq unudulmayacaq qədər ağırdır. Kiçik yaşlı gəncəli uşaqlar böyüklərdən, yaşlılardan, xalq şairləri tərəfindən söylənmiş dastanlardan bu həqiqətləri öyrənirlər və o yaşda ruslara nifrət etməyə başlayırlar. Onlar heç bir zaman ruslara isinməmiş və nifrət dolu nəzərlərlə baxmışlar. Özlərinə güvənən kənd cavanları fürsət düşən kimi rus məmurlarını öldürür, sonra da silahlarını alıb dağlara çəkilirdilər.

Cavanların bu hərəkətlərindən sonra rus məmurları ilə amansız mübarizə başladı. Xalqımız əsarət yerinə azadlığı seçən qəhrəmanlara "qaçaq" adını verdi. Onlar öldülər, öldürdülər, şöhrət qazandılar. Qəhrəmanlıqları ilə rusların gözlərinin odunu aldılar. Şairlərimiz haqlarında dastanlar yaratdı, xalq da bu dastanları ağızdan-ağıza yaydı. Gəncənin dağları və dərələri qaçaqlarla dolu idi. Hər kəndlinin evi onların yatağına çevrildi.

Bu zamanlar Gəncənin şəhərdə qalan cavanları da təşkilatlanmağa başlamışdılar. Rusların jandarma alayı hansı qaçağın üzərinə hücum etməyə hazırlaşırdısa, dərhal ona xəbər göndərilirdi. Hamıya aydın idi ki, o zamanlar Azərbaycanın hər tərəfində amansız istiqlal mübarizəsi gedirdi. Ancaq biz burada yalnız Gəncə ətrafında cərəyan edən hadisələrdən bəhs edəcəyik.

Mübarizə özünü hər sahədə göstərirdi. Gəncə ziyalıları bu yolda əllərindən gələn köməyi edirdilər. Tarixi yazılmamış bu mübarizə uzun illər davam etdi. Azərbaycan xalqı o dövrlərdə hər hansı bir qüvvənin ruslarla müharibəyə girməsini gözləyirdi. Biz bu qüvvəni, şeytan da olsa, özümüzə müttəfiq sayaraq, yardım edəcəkdik. Nəhayət, gözlədiyimiz an gəlib çatdı və adı, cismi bizlərə məchul olan kiçik yapon milləti ruslarla müharibəyə başladı.

Müharibənin getdiyi ərazi bizdən çox uzaq olduğundan, onların xeyrinə döyüşmək mümkün deyildi. Əlimizdən ancaq Ulu Tanrıdan yaponlara kömək diləmək gəlirdi. Onun yardımı ilə yaponlar həm quruda, həm də dənizdə rusları məğlubiyyətə uğratdılar. Bu məğlubiyyət imperiyanın mərkəzini sarsıtdı. Fürsətdən istifadə edən bütün sosialist partiyalar xalqı rus çar üsuli-idarəsinə qarşı üsyana qaldırdı. Qeyri-ruslar, yəni məhkum millətlər imperiyanın əsarətindən xilas olmağa çalışırdılar.

Ruslar yaranmış vəziyyətin onlara fəlakət gətirəcəyini bilirdilər. Buna görə də yaponların ağır müharibə təzminatını qeyd-şərtsiz qəbul etdilər. Çar hökuməti yaponlarla müqavilə bağladıqdan sonra ölkə daxilindəki hadisələrin qabağını almaq üçün ciddi tədbirlər görməyə başladı. O, bu yolda hər cür qanuni və qeyri-qanuni hərəkətlərdən çəkinmirdi. Əvvəlcə Rusiyanın mərkəzi şəhərlərindəki şovinist ruslar yəhudilərin əleyhinə qaldırıldı. Bir çox şəhərlərdə yəhudi qırğınları baş verdi. Tarixdə misli görünməmiş soyqırım törədildi. Rus millətinin hər sinfi: monarxisti də, sosialisti də soyqırımda iştirak etdi. Çar hökuməti mərkəzi şəhərlərdə istəyinə nail ola bildi. Artıq rus milləti Rusiyanın mərkəzi vilayətlərində sinfi mübarizəni unudub, yəhudi soyqırımı ilə məşğul idi. Ancaq çar hökumətinin böyük bir narahatçılığı da var idi. Azərbaycanın üsyana qalxacağı və Gəncəyə edilmiş rus zülmünün intiqamının gəncəlilər tərəfindən alınacağı ehtimal edilirdi. Bu narahatçılıqla hərəkətə keçən çar hökumətinin yaratdığı faciənin ikinci pərdəsi Azərbaycanda oynanıldı. Gəncə vilayətinin Qarabağ qəzasının mərkəzi Şuşa şəhərində ermənilər türklərin üzərinə hücuma təhrik edildilər. Şuşada olan rus diviziyasının komandanı general Kalaşçapov ermənilərin türklər tərəfindən məğlubiyyətə uğradıldığını görüncə, diviziyasında olan erməni əsgərlərə mülki paltar geyindirib köməyə göndərdi. Gəncə əhalisi Şuşadakı qardaşlarına yardım etməyə başladı. Bundan xəbər tutan Çar hökuməti vaxt itirmədən Gəncədə erməni-türk qırğını törətdi. Rus hökuməti bununla da kifayətlənməyərək milli münaqişəni Azərbaycanın mərkəzi olan Bakıda təşkil etdi. Ermənilər Azərbaycanın hər tərəfində türklərin üzərinə hücum etsələr də, hər yerdə məğlub olmuşdular.

Azərbaycanın tarixi boyunca ermənilər həmişə türklərdən çəkinmiş, onlarla qarşı-qarşıya gəlməyə cəsarət etməmişlər. Ruslar Qarabağın Şuşa şəhərində açıq-aşkar ermənilərə yardım etsələr də, Bakıda və Gəncədə bunu edə bilməzdilər. Əslində, vilayət mərkəzi olan bu şəhərlərdə rusların hər bir hərəkəti ziyalı azərilərin nəzarəti altında idi. Ancaq vilayət mərkəzlərində ruslar əlaltından da olsa, ermənilərə kömək etməyə çalışırdılar. Çar hökuməti bu şəkildə Azərbaycanda da istəyinə nail olmuşdu. Yəni 1905-ci il inqilabını yatırmaq üçün azərbaycanlıları ölüm-dirim mübarizəsi ilə üz-üzə qoymuşdu. Nəticə etibarilə 1905-ci il inqilabının parlaması ilə sönməsi bir oldu. Mübarizədən qalib çıxan ruslar bir bəyannamə nəşr edərək qeyri-rus millətlərə bəzi haqq və hüquqları bir nemət kimi təqdim etdilər. Əslində, ilk həmlədə geniş şəkildə istifadə edilən haqlar bunlar idi:

1. "Dövlət Duması"nın (parlament) qurulması və buraya hər millətdən deputat göndərilməsi;

2. Hər millətə din azadlığı verilməsi və yenə hər millətin öz dilində dərs keçə biləcəyi məktəblər açmasına, qəzet və jurnal nəşr etməsinə icazə verilməsi;

3. Azadlıq, ədalət və bərabərliyin təmin edilməsi.

Bir müddət çar hökuməti verilən bu haqlardan öz mənafeyi üçün istifadə etsə də, məhkum millətlər özləri üçün müəyyən işlər görə bildilər. Bu haqların əldə edilməsi ilə Azərbaycanın hər tərəfində ana dilində dərs keçən məktəblər açıldı. Bakıda gündəlik nəşr olu-nan 20 qəzetdən başqa, həftəlik və aylıq çıxan jurnallar da var idi. Bu mətbuat orqanları Azərbaycanın hər tərə-finə göndərilirdi. Bundan başqa, ölkənin hər yerində olduğu kimi, Gəncədə də dörd cəmiyyət quruldu:

1. "Xeyriyyə" cəmiyyəti;

2. "Maarif" cəmiyyəti;

3. "Dram" cəmiyyəti;

4. "Difai" firqəsi.

"Xeyriyyə" cəmiyyətinin məqsədi topladığı pullarla xalqımızın bütün ehtiyaclarını ödəmək idi. Çar hökuməti türkcə dərs keçən məktəblərin açılmasına icazə versə də, onun dövlət büdcəsindən maliyyələşdirilməsini qadağan edirdi.

"Dram" cəmiyyətinin vəzifəsi əsərlər səhnələşdirərək ikinci məktəb olan teatr vasitəsilə xalqın gözünü açmaq və bu yolla topladığı pulları milli mübarizəni dəstəkləmək üçün xərcləmək idi.

"Difai" firqəsinə gəlincə, bu, ehtiyacdan yaranmış təşkilat idi. Xalqımızla insan kimi davranmayan, onlara qarşı cinayətkar hərəkətlər edən, erməni-azəri milli münaqişəsində açıqdan-açığa ermənilərə yardım edən rus hökumət nümayəndələrinə layiqli cəza vermək ücün yaranmışdı. Xalqımıza qarşı cinayət törətmiş hər bir hökumət nümayəndəsinin hərəkəti tədqiq olunur, sonra o öldürülürdü. Bu dövlət məmurunun nə üçün öldürüldüyü haqqında bir bəyannamə nəşr edilir və bu yolla hadisə barədə məlumat verilirdi. Bəyannamə həmişə "Difai" firqəsinin möhürü ilə möhürlənirdi.

«Difri» təşkilatının yaranmasının səbəbləri

Çar üsuli-idarəsi 1905-ci il inqilabını puça çıxarmaq üçün Azərbaycan şəhərlərində əsrlərlə yan-yana dost kimi yaşamış türk və erməni millətlərinin arasına nifaq saldı. Bu zaman ermənilərə kömək etməkdən belə çəkinmədi. Ruslar azərbaycanlıların xoş gününü heç vaxt istəməyiblər. Azərbaycan xalqı, bu gün olduğu kimi, milli varlığı, din, dil, adət və ənənəsi ilə daima rusların diqqətini cəlb etmişdir. Çar Rusiyası tərəfindən Azərbaycan xanlıqlarının istiqlalına zorla son qoyulduqdan sonra xalqın tərəqqi və təkamül yolunda göstərdiyi fəaliyyət, əldə etdiyi uğurlar davam etdiyi üçün ruslar bundan təşvişə düşürdülər. Çar Rusiyasının ən mühüm siyasətlərindən biri Azərbaycan türklərini qaranlıq və cəhalət içində saxlamaq olmuşdur.

Azərbaycan ziyalılarının ardıcıl şəkildə nümayiş etdirdiyi və göstərdiyi qeyrət sayəsində gündən-günə artan fəaliyyət xalqı rifah içində istiqbala və zəngin vətənlərinin məsud qoynunda ideallarının sonsuz səadətinin əzəli və əbədi nuruna qərq oldu (28 May 1918). İzahına ehtiyac gördüyümüz bu qeydlərdən sonra "Difai" firqəsinin yaranma səbəblərini və hadisələri xatirə dəftərindən nəqlən açıqlamağa cəhd edək.

Gəncə şəhəri Gəncə çayı ilə ikiyə ayrılmışdır. Şəhərin dağlıq hissəsində və dağlara doğru olan kəndlərdə ermənilər, obalıq hissəsində və obaya uzanan kəndlərdə türklər yaşayırdı. Gəncənin türk məhəllələri arasında Noraşen adlı erməni məhəlləsi də var idi. Əsas türk məhəllələri isə bunlar idi: Ozan, Zərrabi, Əttarlar, İmamlı, Dördyol, Sofulu, Səfərabad, Toyuqçu, Böyük Bağban, Bala Bağban; ermənilərin yaşayış hissəsində üç türk məhəlləsi – Molla Cəlilli, Çaylı, Hacıməlikli məhəllələri var idi. Türklərlə ermənilər arasında nifaq düşəndən sonra bu məhəllələrin sakinləri, xüsusilə qadınlar, uşaqlar və yaşlılar Gəncə çayını keçərək türklər yaşayan məhəllələrə pənah apardılar. Məhəllədə qalan kişilər isə ermənilərə qarşı vuruşdular. Ermənilər isə – qadınlıkişili türk məhəllələrində boş qalmış evlərə soxulur, talan edirdilər.

İgidliyi ilə məşhur olan Tatoğlu Qara öz adamlarıyla birlikdə ermənilərə ağır zərbələr vururdu. Ermənilərin onu öldürməyə cürəti çatmadığından rus əsgərlərini ələ aldılar və onların vasitəsilə qətlə yetirtdilər. Tatoğlunun ruslar tərəfindən öldürülməsini Gəncə əhalisi hüznlə qarşıladı. Bu hadisədən sonra türk-erməni münaqişəsi təzədən qızışdı. Ermənilər tərəfınə iş üçün keçən müsəlmanlar orda öldürüldüyü kimi, türk məhəllələrində alver edən ermənilər də burada qətlə yetirilirdilər. Diqqəti cəlb edən bu idi ki, çar hökuməti və məmurları bu mühüm qanlı qırğına münasibətdə seyrçi mövqe tuturdu.

Qırğının ikinci günü iki tərəf də hazır vəziyyətdə bir-birinə hücum etmək işarəsi gözləyirdi. Bu əsnada Bakıda və Qarabağda qanlı savaşların başlanması xəbəri Gəncədə sürətlə yayıldı. Əldə edilən məlumata görə, Qarabağdan gələn xəbərlər daha faciəli idi. Orada ruslar ermənilərə silah və hərbi sursatla kömək etdikləri üçün türklərdə silah çatışmazlığı hiss olunurdu. Qarabağa yardım etmək isə getdikcə çətinləşirdi. Səbəbi ora gedən dağlıq yolun ermənilərin, Gəncə-Yevlax dəmir yolunun isə rusların nəzarəti altında olması idi. Bir müddət sonra Gəncədə rus alayında qulluq edən və əslən Qarabağlı olan mayor Zülfüqar bəy Bağırbəylinin şəxsi əşyaları adı ilə Qarabağa silah ötürmək mümkün oldu. Hadisənin üçüncü günü səhər erkən Kazak alayı komandiri general Fleyşerin (əslən alman idi) rəhbərliyi ilə bir bölük süvari kazak sürətlə meydana girdi. Onlar böyük Gəncə meydanında görünər-görünməz kazakların üzərinə "Dörd yol" küçəsi və Sofulu tərəfdən yaylım atəşi açıldı. Kazaklar meydanda bir neçə ölü və yaralı qoyaraq geri çəkildilər. Bir saat sonra polis rəisi və polislər meydana gələrək, silahları xalq tərəfindən alınmış cəsədləri və yaralıları götürüb apardılar. Bu kazak bölüyü meydana nə üçün gəlmişdi və nə etmək istəyirdi? Anlaya bilmədik. O gün axşama doğru məşhur qaçaq Dəli Alı kəndlərdən toplanmış iki min silahlı cavan ilə şəhərə girdi. Məşhur adamlar bir yerə toplaşıb, müsəlmanları gözləyən təhlükəni aradan qaldırmaq üçün müəyyən tədbirlər görməyə başladılar. Qərara aldılar ki, qaranlıq düşəndə dağlıq tərəfdən ermənilərə hücum etsinlər. Nəhayət, şəhərdən toplanmış min nəfər cavan da Dəli Alının dəstəsi ilə birləşərək axşam saat 7-də erməni məhəllələrinə hücuma keçdilər. Gəncədə xalq qüvvələri Ələkbər bəy Rəfibəyli tərəfindən idarə olunurdu. "Nəşri-maarif" və "Xeyriyyə" cəmiyyətinin binası qərargaha çevrilmişdi. Ələkbər bəy buradan xalqa müəyyən göstərişlər verir və vəziyyətə nəzarət edirdi. Gəncə şəhərində vəziyyətin gərginliyi çar üsuli-idarəsinin yüksək rütbəli məmurlarını narahat etməyə başladığı üçün onlar general-qubernator (vali) Bauyerin ətrafına toplaşmışdılar və nə edəcəklərini bilmirdilər. Nəhayət, belə qənaətə gəldilər ki, xalq hərəkatını Ələkbər bəydən başqa heç kəs dayandıra bilməz. Bu məqsədlə Ələkbər bəyin yanına gələrək, "Ələkbər bəy, şəhərin yarısını məhv etmək fəlakətdir. Ermənilər də tutduqları işdən peşmandırlar", – dedilər və ondan xalq hərəkatını dayandırmasını xahış etdilər. Nəhayət, uzun xahişminnətdən sonra Ələkbər bəy hərəkatın dayandırılması əmrini verdi. Hər iki tərəfdə sakitlik təmin olundu və general-qubernator on türk, on erməni dəvət edərək onları barışdırdı. Bundan sonra Dəli Alı da iki minlik dəstəsi ilə şəhəri tərk edib dağlara çəkildi. Sonradan öyrəndiyimizə görə, Bakıda, Qarabağda olduğu kimi, Tifisdə də ermənilərlə türklərin barışması olmuşdur. Ancaq Tiflis barışığı daha maraqlı olduğu üçün, təfsilatı ilə yazacağam.

Burada barışıq Qafqaz canişininin yanında olur. Türklər barışıq prosesində on nəfər gürcünün də iştirak etməsini istəyirlər. Beləliklə, on erməni, on türk və on gürcü, canişinin hüzurunda toplaşırlar. Canişin uzun bir nitq söylədikdən sonra barışıq arzuladığını deyir və faciənin bir də təkrar olunmaması üçün var qüvvəsi ilə çalışacağına söz verir. Təbii ki, gürcülər və ermənilər barışıq istəyirdilər. Türklər isə: "Biz barışıq olmasın demirik, ancaq Tiflisdə ermənilər əksəriyyət təşkil etməkdədir. Türklər böyük Tbilisinin bir məhəlləsində yaşamalıdırlar. Biz qırğın törətmədik, soyqırıma məruz qaldıq. Hökumət də bu faciəli hadisəyə laqeydlik göstərdi. Əgər gürcü xalqı olmasaydı, əmin olun ki, türklərdən sülh üçün on nəfər də tapa bilməyəcəkdiniz. Demirik ki barışmırıq, ancaq tələblərimiz var".

Canişin tələblərin nədən ibarət olduğunu soruşur. Türklər öz tələblərini səsləndirirlər:

1. Ermənilərin katalikosu Tbilisiyə gələrək bizim Şeyxülislamdan qətl üçün əfv diləyəcək;

2. Qətl edilmiş türklərin qatilləri hökumətə təslim ediləcəklər.

Ermənilər bu maddələrin aşağıdakı şərtlərlə yerinə yetiriləcəyini demişlər: "Katalikos xəstədir. Onun tərəfindən Yepiskop Baturyan Şeyxülislamın yanına gedərək qətllərdən kədərləndiyini bildirəcək. Ancaq qatilləri rus məhkəməsinə verə bilmərik, çünki məhkəmə olarsa, iş uzanar. Baş verənləri erməni millətinin vicdanına həvalə edək. Onlar qatillərin cəzasını öz bildikləri kimi versinlər".

Çar hökuməti törətdiyi hadisəni var qüvvəsi ilə ört-basdır etməyə çalışdı. Məsələ qapandı, ancaq ruslarla ermənilərin birlikdə hərəkət etdiyi bu hadisələr xalqımızı bundan sonra çox ehtiyatlı və tədbirli olmağa sövq edirdi.

Qafqaz canişininin xahişi ilə Bakıda qəzet çıxaran, xalqın, xüsusilə də ziyalıların rəğbətini qazanan, milli Azərbaycanın vacib işləri ilə məşğul olan Əhməd bəy Ağaoğlu Gəncəyə gəlmişdi. Xalq hökumət tərəfindən böyük cameyə dəvət edildi. Came ağzına qədər dolu idi. Mən də oradaydım. O gün Əhməd bəyi ilk dəfə görürdüm. Ağaoğlu minbərin ikinci pilləkəninə çıxaraq, xalqa müraciət etdi: "Möhtərəm Gəncəlilər, türklərlə ermənilər arasında baş verən son hadisə hamımızı pərişan etdi. Nə müsəlmanlıq, nə də insanlıq belə vəhşi hərəkətə razı ola bilməz. "Bu hadisə nədən oldu, nə üçün oldu, səbəbkarı kimdir", – deyə tədqiq və müzakirəyə başlasaq, heç bir nəticə əldə edə bilmərik. Türklər və ermənilər olub-keçənləri unutmalıdırlar. Bilməlidirlər ki, yer üzündə Allahın yaratdığı nə qədər vəhşi və yırtıcı heyvan varsa, başqa heyvanları parçalasa da, öz həmcinslərinə toxunmur. Nə qədər ağır olsa da, bildirməliyik ki, vəhşi heyvanların etmədiklərini insanlar edir. Çar üsuli-idarəsinin bura gəlməsindən əsrlər əvvəl türklərlə ermənilərin Qafqazda dost və yaxın qonşuluq münasibətində yaşadığını unutmaq olmaz. Tarixdə bu naqis hadisəyə oxşar heç bir hadisə qeydə alınmamışdır".

O vaxt gizli təşkilatımız ilhamını bir neçə məşhur millətpərvərimizdən alırdı. Bunların başında Ələkbər bəy Rəfibəyli, Ələkbər və Ələsgər Xasməmmədli qardaşları, Nəsib bəy Yusifbəyli, doktor Həsən Ağaoğlu dururdu. Onlar camedəki bu görüşdən sonra Əhməd bəy Ağaoğlunu axşam yeməyinə dəvət edərək, onunla geniş söhbət apardılar. Azərbaycan xalqının gələcəyinin qaranlıq olduğunu, ermənilərin əli ilə irəlidə rusların bir pislik edə biləcəklərini nəzərə alaraq, xalqı yenidən təşkilatlandırmaq lazım idi. Bu təşkilatlanma vasitəsilə rus hökuməti ilə mübarizə etmək və onlara anlatmaq gərək idi ki, asanlıqla istismara baş əyməyəcəyik. Rusların gözünü qorxutmaq üçün gizli terror komitəsi qurmaq, gizli firqəni "Difai" deyə adlandırmaq qərara alınır. Çox keçmədən möhür də hazırlanır. Firqənin ilk qurbanı Kiresçinski olmuşdur. Bu rus məmuru Gəncə general-qubernatorunun (valinin) Qarabağda müşaviri idi. Pis əməllərinə görə Gəncədə ona heç kim salam verməzmiş. Qəddar və bəd işlər sahibi olduğunu özü də etiraf edən bu məmur hökumətdən başqa yerə təyin olunmasını xahiş etmişdir.

Qətlin ertəsi günü gecə "Difai" fırqəsinin möhürü ilə divarlara bəyannamələr yapışdırılmışdır.

Bir həftə sonra "Difai" Bilal adlı bir qarabağlını general Kalasçapovu öldürmək üçün Tbilisiyə göndərmişdir. Kim idi bu Kalasçapov? O, Qarabağda diviziya komandiriydi. Diviziyada qulluq edən erməni əsgərlərinə mülki paltar geydirərək, silahsız türkləri qətl etdirmişdir. Bu səbəbdən Tbilisiyə göndərilən Bilal iki gün sonra ermənipərəst generalı küçədə öldürmüşdür.

Beləliklə, ermənipərəst rus məmurları ard-arda məhv edilirdilər. "Difai" firqəsi yaydığı bəyannamələrdə öldürülənlərin günahlarını aydın göstərirdi.

Bu hadisələrdən sonra rus məmurları qorxu içərisində yaşayır, hərəkətlərini ölçüb-biçərək addım atırdılar. Onlar cidd-cəhdlə "Difai" firqəsinin kimlər tərəfındən idarə edildiyini öyrənməyə çalışırdılar. Ancaq cəhdləri boşa çıxır, xalqımızdan bir şey öyrənə bilmirdilər. Çünki xalq heç nə bilmirdi, bilsə də söyləməzdi.

"Difai" heç bir yerdə qeydiyyatda deyildi, ancaq bir möhürü vardı. Onun kimdə olduğunu firqəni idarə edənlər də bilmirdilər. Rus hökuməti "Difai" nin hansısa üzvünü tapıb xəbər verənə, yaxud möhürü əldə edənə 50000 qızıl pul mükafatı verəcəyini vəd etmişdi. Bu qiymətli vədlərə baxmayaraq, hökumət "Difai" haqqında heç bir məlumat əldə edə bilmirdi. Ancaq rusların təzyiqi artdığına görə firqə fəaliyyətini müəyyən zaman üçün dayandırmaq məcburiyyətində qaldı. Səbəbi isə bir xəbərin alınması idi. Rus idarələrində "Difai" nin xeyrinə işləyən adamlar vardı. Bunlardan ən mühümü çar hökumətinin gizli polisində tərcüməçi və katib işləyən Sədrəddin adlı şəxs idi. Günlərin birində o, "Difai" firqəsinin üzvü olduğunu güman etdiyi bir nəfərə xəbər verdi ki, Molla Hadı adlı şəxs gizli olaraq polisə gəlib və beş dəqiqə sonra tanımadığı erməni müfəttişinin otağına aparılıb. Zənnimcə, erməni Molla Hadıya tərcüməçilik edib və onlar bu otaqda qalaraq uzun müddət söhbət ediblər. Bundan sonra "Difai", toplantılarına ara verdi, bütün cəhdlərini ancaq rusların nəyi təqib etdiklərini öyrənməyə yönəltdi. Molla Hadı göz altına alındı. Tədqiqat nəticəsində onun ruslara satıldığı aydınlaşdı. Axtarışlar nəticəsində Molla Hadının soykökü araşdırılsa da, Gəncəyə nə vaxt gəldiyi müəyyən edilə bilmir. Ancaq öyrənilir ki, Molla Hadını hər axşam mülki geyimli bir polis mühafızə edərək evinə qədər müşayiət edir. Mülki paltarlı polis elə gündüzlər də onun arxasınca gəzir.

"Difai" Molla Hadının da qətlinə fərman verir və bir gün sonra o, qətlə yetirilir. Polislər cənazəsini evinə gətirirlər. Bir gün evində qalır. Mollalardan heç biri cənazə namazını qılıb dəfn etməyə cəsarət etmir. Nəhayət, Molla Musa adlı biri "Difai" firqəsinin üzvü olduğunu ehtimal etdiyi bir tanışına yanaşaraq ona, "Cənazə evdə qaldı, sən icazə ver, gedib cənazə namazını qılıb dəfn etdirim", – deyir. Tanışı isə Molla Musanın üstünə hirslənir: "Mənə nə? Nə üçün məndən soruşursan? Kim sənə nə edəcək ki, get dəfn etdir də". Molla Musa bu cavabı "Difai" firqəsi tərəfındən icazə kimi qəbul edir və Molla Hadını dəfn etdirir.

Mən burada uzun müddət fəaliyyət göstərmiş "Difai" firqəsinin gördüyü bütün işləri sadalamaq fikrində deyiləm. Beləliklə, çar hökuməti ilə "Difai" nin arasındakı mübarizə 1906-cı ildən 1909-cu ilin ortalarına qədər davam etdi. Xalqımızın da, firqənin də gəldiyi qənaətə görə, artıq rus məmurları hər vasitə ilə özlərini sevdirməyə çalışırdılar.

Bu illərdə mən də gizli təşkilatda çalışırdım. Toplantılarımızın birində yoldaşlarımızdan biri, "Artıq "Difai" fəaliyyətini dayandırır. Möhürü saxlayacağammı, yoxsa məhv ediləcək", – deyə soruşdu. Mirzə Məhəmməd, "Onu yox etməyəcəyik, o möhür gələcək Azərbaycan muzeyində saxlanılacaq", – dedi. Bununla da möhürün Mirzə Məhəmməddə olduğu aydınlaşdı.

1909-cu ildə Gəncə şəhərinə Rusiyadan kənd təsərrüfatı mühəndisi olan Kruçkov soyadlı bir rus gəldi. O, bütün ziyalılar ilə görüşür, hər kəslə səmimi yoldaş-lıq edirdi.

Bir axşam bəzi ziyalı gəncləri ətrafına toplamış Kruçkovu şəhər klubunda gördüm və onlara yaxınlaşdım. O özünü bizlərə belə təqdim etmişdi: "Mən kənd təsərrüfatı mühəndisiyəm, ixtisasımı çoxdan atmışam, indi isə beynəlxalq "Espiranto dili" təşkilatının üzvüyəm. Burada "Espiranto dili" kursu açacağam və gənclərə iki ay içərisində yazmağı, oxumağı, sərbəst danışmağı öyrədəcəyəm. Dünən erməni cəmiyyətindən çox razı qaldım. Siz də kurslara yazılın ki, dərhal dərsə başlayaq", – dedi.

Beləliklə, maarif idarəsindən icazə alındı. Şəhərin ibtidai məktəblərinin birində dərsə başladıq. Kruçkov bir tərəfdən dərsə davam edir, digər tərəfdən də xalqın bütün təbəqələri ilə dil tapır, təbliğat aparırdı. O, demək olar ki, şəhərdəki bütün cəmiyyətlərlə yaxından əlaqə saxlayırdı.

Bir gün məndən, "Siz ruscadan türkcəyə tərcümə edə bilirsinizmi?" – deyə soruşdu. Cavabında, "Sizi bir nəfərlə tanış edərəm, kömək edər", – dedim. Onu gimnaziyada türk dili müəllimi olan Mirzə Məhəmmədlə tanış etdim. Onlar bir-biri ilə tezliklə dil tapdılar.

Kruçkov bir gün mənə inqilabçı sosialist partiyasının uzvü olduğunu söylədi. Aradan iki ay keçdi, ancaq onun dil dərsləri o qədər də müvəffəqiyyət qazana bilmirdi. Bir axşam Mirzə Məhəmmədin xanımı təlaş içində yanıma gəldi: "Başımıza fəlakət gəldi. Rus gizli polisindən gəlib evi alt-üst etdilər, nə qədər sənəd var idisə, götürüb apardılar. Evdə tapılan möhürdən də şübhələndilər, yoxlamaq üçün özləri ilə idarələrinə apardılar".

Dərhal "Difai" nin möhürünün ələ keçdiyini anladım. Mirzə Məhəmmədin iki kiçik yaşlı oğlu da var idi. Xanıma təsəlli verib oturmağını xahiş etdim. Ancaq qadın oturmayaraq, "Uşaqları evdə tək buraxıb sizə xəbərə qaçdım", – dedi və tələsik getdi.

Dərhal gizli polisdə katib və tərcüməçi işləyən dostumun yanına getdim. O, məni evin bağçasında qəbul etdi. Mənim qədər kədərli idi. Bir müddət bir-birimizin üzünə baxaraq danışmadıq. Nəhayət, nə edəcəyimizi soruşdum. O isə, "Bir şey edə bilməyəcəyik, möhür bütün millətçilərimizi məhv edəcək", – dedi. "Dostum, bizi bu fəlakətdən qurtarsan, sən qurtara biləcəksən", – söylədim. O isə cavabında, "Mənim əlimdən nə gəlir? Bütün sənədləri möhürlə birlikdə seyfə qoydum.

Rəis mənə, "Səhər tezdən gəl, kağızları tədqiq et, xüsusilə möhür çox əhəmiyyətlidir", – dedi".

Ona təklif etdim ki, dram cəmiyyətində saxladığımız inqilabçı sosialist partiyasının möhürünü gətirib onlara verim, səhər "Difai" firqəsinin möhürü ilə dəyişdirsin, o birini isə məhv etsin. Təklifimi qəbul etdi.

Dərhal möhürü gətirib verdim və sabah axşam görüşməyi qərara aldıq. Səhəri gün öyrəndik ki, bizim Kruçkov da həbs edilib. Axşamı dördgözlə gözləyirdim. Nəhayət, axşam oldu, tərcüməçi dostumla görüşdüm. O, vəziyyəti izah etdi: "İçəri girəndə gördüm ki, soba gurhagur yanır. Tez seyfi açıb möhürü götürdüm, sobaya atdım, yerinə də cibimdəkini qoyub qapısını bağladım. Əllərimi sobada qızdırarkən rəis içəri girdi, mənimlə salamlaşdıqdan sonra, "Tez seyfı aç! Möhür məni bütün gecə narahat edib. Oxu görək nə möhürdür", – dedi. Dərhal seyfi açıb kağızlarla möhürü götürdüm. Mürəkkəbə batırıb kağıza basdım. Yazılar aydın görünürdü. Bir yerdə baxdıq. Rəis möhürün türk dilində olduğunu görüb, "Oxu nə yazılıb", – dedi. Mən möhürün bir sosialist möhürü olduğunu söylədim. Kağızlardan bəziləri türkcəyə tərcümə olunmuşdusa da, bəziləri hələ tamamlanmamış vəziyyətdə idi.

Tərcüməçi dostumun bu sözlərindən sonra bir ah çəkdim və gözlərimi yumub düşüncəyə daldım. Həm sevinir, həm də kədərlənirdim. Bizə müqəddəs olan "Difai" möhürü – müstəqil Azərbaycan muzeyini zinətləndirəcək möhür – Azəri düşməni, Qarabağ canisi general Kalaşçapovun Tbilisidə, vali müşaviri Kreçkinskinin və polis müdiri Banikovun Gəncədə, erməni Vasilinin və ən nəhayət, Molla Hadının qətl edildiyini xalqa bəyan edən kağızı bəzəyən möhür düşmən sobasında yanırdı. Sən, ey müqəddəs möhür, sobada yanmağınla xalqımızı son dərəcə böyük bir fəlakətdən xilas edirsən…

Gözlərimi açıb tərcüməçi dostuma baxdım. Bilmirəm sevincdənmi, yoxsa kədərdənmi gözlərim yaşardı. Sonra tərcüməçi dostum sözünə davam edərək bunları dedi: "Biz Kruçkovla Mirzə Məhəmmədi üzləşdirdik".

Danışığından bəlli oldu ki, istintaq zamanı Mirzə Məhəmməd susub, Kruçkov isə verilən suallara dərhal cavab verib: "Mən bu sənədləri Mirzə Məhəmmədə rus dilindən türk dilinə tərcümə etmək üçün vermişdim".

Bu zaman polkovnik Mirzə Məhəmməddən, "Sən sosialistsənmi?" – soruşub. Mirzə Məhəmməd, "Xeyr", – deyib. Polkovnik, "Əgər sosialist deyilsənsə, bu sosialist firqəsinin evində nə işi var?" – soruşub. Bu vaxt Kruçkov yenidən söhbətə qarışıb və "Möhürü ona mən vermişəm, möhür mənimdir", – deyib.

Bu söhbətdən sonra Mirzə Məhəmməd yavaş-yavaş "vəziyyəti" anlamağa başlayıb. Sonra Kruçkov həbs edilərək Rusiyaya göndərilib. Mirzə Məhəmməd də Rusiya Daxili işlər nazirinin əmri ilə Gəncədən 5 il müddətinə İran sərhədinə yaxın bir yerə sürgün olunub.

Gəncə gəncləri göz bəbəyi kimi sevdikləri Mirzə Məhəmmədin ailəsini 5 il heç bir şeydən əziyyət çəkməyə qoymadılar. Mirzə Məhəmmədin sürgün olunmasından sonra Gəncə gimnaziyasında boş qalan müəllim yerinə "Maarif" cəmiyyəti tərəfindən Mirzə Hüseyn adlı bir müəllim namizəd göstərilmişdir. Ancaq şəhərin milliyyətcə rus olan maarif müdiri bu şəxsi təyin etmək istəmədi. O, boşalmış yerə Əli Rza adlı o qədər də məşhur olmayan bir şəxsi təyin etmək fikrində idi. Gəncə "Maarif" cəmiyyəti vəziyyəti Ələkbər bəy Rəfibəyliyə bildirdi. O, axşam klubda maarif idarəsinin müdiri ilə görüşəcəyini dedi.

Rəfibəyli klubda gimnaziyaya Mirzə Hüseynin təyin olunması üçün yaşlı maarif müdirindən razılıq istədi. Ələkbər bəyin bu sözlərindən sonra müdir bir az fikirləşdi və Mirzə Hüseynin Gəncə gimnaziyasına müəllim təyin olunmasına razılıq verdi.

1917-ci ildə rus imperiyası dağılmış, çar taxtından salınmış və Kerenskinin başçılığı ilə müvəqqəti hökumət qurulmuşdu. Millətlər zindanı olan Rusiyada hər məhkum millət milli qayələri üçün çalışır və imkan düşdükcə mərkəzdən uzaqlaşırdı. Kerenski də Rusiyanın parçalanmasına mane olmaq və bütün məhkum millətləri mərkəzə bağlamaq istəyirdi. Bu məqsədlə Peterburqdan ölkənin hər tərəfinə təlimatlar göndərilirdi.

Vəzifələrindən uzaqlaşdırılmış valilərin (qubernatorların C.Q., M.Ə.) səlahiyyətləri mərkəzi bələdiyyə rəisinə keçir və bunlara "vilayət komissarı" deyilirdi. Bu dövrdə Gəncə şəhərinin bələdiyyə rəisi olan mərhum Xəlil bəy Xasməmmədli vilayət komissarı olaraq işə başlamışdı.

Həmin ərəfədə şəhərin görkəmli və siyasi işlərdə özlərini tanıtmış 25 türk və erməni nümayəndəsi bələdiyyə idarəsinə dəvət edildilər.

Kerenski isə təlimat verməkdə davam edirdi. Təlimatların birində vilayət komissarının rəhbərliyi altında icraiyyə komitəsinin təşkili ("Исполнительный Комитет"), siyasi partiya və cəmiyyətlərin də bu komitəyə üzv kimi daxil edilməsi tələb olunurdu. Gəncə şəhərində əhalinin əksəriyyətini türklər təşkil edirdi. Bu səbəbdən də türklər və ermənilər ayrı-ayrı qurduqları siyasi təşkilatlardan biri türk, digəri erməni olmaqla sənət və əsnaf qurumlarından iki üzv ilə Bələdiyyə Məclisində iştirak edirdilər. Bələdiyyə Məclisinin qəbul etdiyi proqramın ətrafında müzakirələr başlandı və seçki keçirildi. Türk və erməni təşkilatlarından İcraiyyə Komitəsinə seçilənlər yüksək təhsil görmüş millətçilər idi. Bura sənət və əsnaf cəmiyyətlərindən yalnız bir türk və erməni seçilmişdi. Bunlara Bələdiyyə Məclisindən də əlavələr edildi. Onların da biri türk, digəri erməni idi. Seçkidən hər iki tərəf razı qalmışdı.

Növbə siyasi partiyalara gəlmişdi. Sosialist bir erməni söz istədi. O zaman Rusiyada iki sosialist firqəsi fəaliyyət göstərirdi. Erməni bu partiyaların tarixlərindən uzun-uzadı bəhs etdikdən sonra hər partiyadan iki nəfərin üzvlüyə qəbul olunmasını istədi və namizədlərin adlarını dedi. Bunlardan ikisi rus, biri erməni, biri də gürcü idi. Erməni sözünü bitirər-bitirməz zalda gurultu başladı. Türklərdən bir nəfər söz aldı və erməniyə xitabən, "Vətəndaş, saydığın bu sosialistlər çox qiymətli və bacarıqlı ola bilərlər, bunların varlığı və dəyəri sosialist mərkəzlərini məmnun edə bilər. Lakin bu vilayətin xalqı sosialist deyil, millətçidir. Onları ancaq türk və erməni millətindən olan millət xadimləri idarə edir və etməkdədirlər. Hər iki sosialist partiyasından bir türk və bir erməni seçilməlidir. Onlar da burada yalnız xalqımıza aid məsələlər ilə məşğul olmalı və sosialist partiyalarının mərkəzi ilə əlaqələrini kəsməlidirlər".

Müzakirə sona çatırdı. Bu zaman iclasın sədri iki məktubdan bəhs edəcəyini bildirdi. Məktublardan biri Gəncə şəhərində yaşayan ruslar tərəfindən yazılmışdı. Onlar İcraiyyə Komitəsinə ruslardan da bir nəfərin qəbul edilməsini xahiş edirdilər. Türklər buna etiraz etdilər və məktubun müzakirə olunması rədd edildi. Ermənilər isə susurdular. İkinci məktub əsgərlərin "Soldatski deputat" adlanan təşkilatına aid idi. Onda da şəhərdə olan 15 min əsgəri təmsil etmək üçün məclisə beş nəfər nümayəndə daxil edilməsi xahiş olunurdu. Yenə türklərdən bir neçə nəfər söz alaraq sərt etirazını bildirdi.

Onlar, "Rus əsgərləri həyasız və lazımsız yerə Gəncə şəhərində qalmaqdadırlar. Onların burada qalmağına artıq ehtiyac yoxdur. Əslində İcraiyyə Komitəsinin ilk işi onları Rusiyaya göndərmək olmalıdır. Getmək istəmədikləri təqdirdə zorla tərk-silah edilərək vaqonlara doldurulub dəmiryol idarəsinə təhvil verilməlidirlər", – dedilər.

"Soldatski deputat" təşkilatından göndərilən məktub rədd edildi, onların Rusiyaya göndərilməsi təklifı isə qəbul edildi. İclas öz işini hələlik davam etdirirdi. Türklər məclisə "Ədəmi-mərkəziyyət" partiyasından bir nəfərin daxil edilməsini təklif etdilər. Təklif qəbul edildi. Dörd saat davam edən müzakirə sona çatmaqda idi. Bu zaman bir erməni ayağa qalxaraq, – "Vətəndaşlar, bilirsinizmi ki, erməni millətinin iki mühüm siyasi partiyası vardır: biri "Daşnak", digəri isə "Hınçak" dır", – dedi. O, uzun-uzadı "Hınçak"ın tarixini anlatdı və sözünə davam edərək bildirdi ki, bu partiyanın qayəsi qonşularla sülh şəraitində yaşamaqdır: "Məclisə bu partiyadan da bir üzv seçilərsə, türklər heç bir şey itirməzlər, onsuz da özləri çoxluq təşkil edirlər".

Hamı susurdu. Mən dördüncü sırada oturmuşdum. Öndəki bir yoldaşa, "Sən də "Difai" firqəsindən bir üzv qəbul edilməsini və namizəd olaraq firqəni idarə edən Nağı bəyi təklif et", – dedim. Yoldaş sözümü dinlədi və dediklərimi yerinə yetirdi.

Ayağa durub adımı, ünvanımı söylədim. Bu zaman iclasda iştirak edən türklərin və ermənilərin gözləri məndə idi. Onlar on il çar hökumətini dəhşət və qorxu içində saxlayan gizli "Difai" firqəsinin təmsilçisini görürdülər. Qayəmiz məclisdə əksəriyyəti təmin etməkdi. "Difai" firqəsinə ehtiyac yox idi. Xalqımız istəyi olaraq rus üsuli-idarəsini ləğv edirdi.

Müzakirə bitdikdən sonra iclasın müfəssəl protokolu tutuldu və ertəsi gün Kerenskiyə göndərildi. Bir həftə sonra Kerenskidən teleqram alındı. "Difai" nin tarixi və əsasnaməsi barədə məlumat istənilirdi. Tezliklə göndərdik. Artıq firqənin yenidən fəaliyyət göstərməsinin zəruriliyini hiss edirdik. Onun fəaliyyətini nizama salmaq məqsədilə ilk iş olaraq Gəncə şəhərinin hər məhəlləsində silahlı gənclərdən ibarət "Difai" ocağı qurduq. Onlara hərbi təlim keçmək üçün hər ocağa bir zabit təyin edildi. İki ay keçdikdən sonra mükəmməl hərbi qüvvəsi olan "Difai" nin yardımı ilə Gəncə Milli Komitəsi rusların 218-ci və 219-cu ehtiyat alaylarının silahlarını alıb, özlərini isə şəhərdən dəmiryolu stansiyasına gətirdilər. Firqənin hərbi təlim və məşqləri rus əsgərlərini, hətta erməniləri də qorxudurdu.

Birinci Dünya Müharibəsində ruslar Qafqaz türklərinin könüllülərindən ibarət altı alaydan bir diviziya təşkil edib, ona "Dikaya diviziya" adı verdilər. Bu diviziya rusların "Tatar alayı" dedikləri Azərbaycan alayı da daxil olmaqla dağıstanlılardan, kabardin, inquş, osetin, çeçen və müxtəlif Qafqaz millətlərindən təşkil edilmişdi. Ruslar hörmət və ehtiram etmədiklərindən, bu orduya "Vəhşi firqə" mənasını verən "Dikaya diviziya" adını vermişdilər. Yeri gəlmişkən bunu da qeyd edək ki, Azərbaycan xalqı özünün azəri türkü olduğunu ruslara qəbul etdirə bilmədi. Onlar bizə israrla "tatar", dilimizə isə "tatar dili" deyirdilər. Ziyalıların etirazları nəticəsində "tatar" sözünü işlətməsələr də, yenə də türkcəni qəbul etmir, "Vətən dili", yaxud "yerli dil" adlandırırdılar.

1917-ci il inqilabında "Dikaya diviziya" nın əsgərləri rus əsgərlərin təbliğatına uymadılar, öz zabitlərini öldürmədilər və hərbi nizam-intizama, ənənə və adətə sadiq qalaraq zabit heyəti ilə birlikdə Qafqazdan apardıqları atların üstündəcə Vətənə qayıtdılar. Diviziyanı təşkil edən və rusların "tatar alayı" adlandırdığı Azərbaycan alayı şəhərin böyük meydanında sıraya düzüldü. Camaat ətrafına toplaşdı. Bir tərəfdə məktəb tələbələri, digər tərəfdə "Difai" firqəsinin silahlı qüvvələri durmuşdu. Baş tərəfdə şəhərin məşhur şəxsləri, qarşı tərəfdə isə Azərbaycan alayı yerləşirdi.

Saat 11-də alay farağat vəziyyəti aldı və şəhər Milli Komitəsi onu, "Xoş gəlmisiniz", – deyə salamladı. Sonra milli cəbhədə xalqımızın nələr etdiyi haqqında çıxışlar səsləndirildi. "Difai" firqəsi adından mənə söz verildi. Belə bir nitq söylədim: "Əziz və qəhrəman qardaşlarım! Könüllü yazılıb rus ordusu ilə bərabər almanlarla vuruşmağa gedərkən sizdən bir heyət gizli təşkilatımıza gəlmişdi. Onlarla görüşüb uzun müddət söhbət etdik. Xalqın, könüllü olaraq cəbhəyə gedişinizi bəyənmədiyi bizə söylənildi. Siz isə, "Müharibəyə getmək-də məqsədimiz ruslara kömək etmək deyil, qayəmiz sadəcə müharibə görmək və müharibə üsullarını öyrənməkdir", – deyə cavab verdiniz. Haqlı çıxdınız. Göstərdiyiniz qəhrəmanlıqları mətbuat dönə-dönə qeyd etdi. Rus imperiyası çökdü. Rusiya anarxiya içində qovrulduğu kimi, rus ordusu da cəbhəni tərk etdi. Əsgərlər öz zabitlərini öldürdülər. Hərbi nizam-intizam deyilən şeydən əsər-əlamət qalmadı. Ancaq siz milli ənənə və adətinizə sadiq qalaraq öz zabit heyətinizlə birlikdə böyük bir enerji və intizamla xalqımızın önündə durursunuz. Xalq sevinclə sizi bağrına basır. Milli Komitəmiz uğurla idarə etməkdə və xalqımızı təhlükəsiz sülh içində yaşatmaqdadır. "Difai" fırqəsi silahlı qüvvələri ilə birlikdə Milli Komitəni dəstəkləyir. Xalqımız Azərbaycan ordusunun nüvəsi olan sizlərdən böyük işlər gözləməkdədir".

Mən sözlərimi bitirdikdən sonra alayın imamı şair Məhəmməd Hadi sözə başladı: "Əziz vətəndaşlarım! Alayımızı təşkil edən Azərbaycan türklərinin göstərdikləri hərbi qabiliyyət və qəhrəmanlıq haqqında çox şey söyləmək olar. Ancaq mən burada bir hadisədən bəhs edəcəyəm. Qızğın müharibə gedirdi. Rus ordusu Samsonovun komandanlığı altında alman qüvvələri ilə möhkəm vuruşurdu. Samsonov ordusunun sağ cinahını "Dikaya diviziya" qoruyurdu. Almanlar rus ordusunun müqavimətini qıraraq, onu mühasirəyə aldılar.

Onlar mühasirəni daraldarkən ətrafla əlaqəsi kəsilən komandanımızın tədbirli rəhbərliyi ilə alayımız almanlara hücum etdi və cəbhəni yardı. Alayı ikiyə bölərək, yarılan mühasirənin sağ və solunu sıxışdırmağa başladıq. Beləliklə, beş alaydan ibarət qafqazlı qardaşlar alman mühasirəsindən xilas edildi. Bu mühüm hadisə həftələrlə rus mətbuatının səhifələrində işıqlandırıldı. Alayın qəhrəman hərəkətinə görə çar onun bayrağına ən yüksək nişanı taxdı".

Hörmətli və əziz şairimiz Məhəmməd Hadinin sözləri xalq tərəfindən sürəkli alqışlarla qarşılandı. Mən də həyəcanlanmışdım. Hamı kimi məni də sevindirən bu əhəmiyyətli hadisəni 33 ildən sonra İstanbulda – sabiq "Dikaya diviziya" nın Dağıstan alayının zabitlərindən olmuş Əhməd bəy Avarlıdan eşitdim.

Gəncədəki mübarizə

1905-ci ildən sonra Azərbaycanın hər tərəfində rus məmurları ilə mübarizə sürətlənmişdi. Gəncə şəhərində qurulan Milli Komitə bütün milli işlərimizi idarə etməyə başlamışdı.

Ən geniş fəaliyyət qaçaqların rus məmurları ilə amansız mübarizəsi idi. Mən onların göstərdiyi qəhrəmanlıqdan geniş bəhs etməyəcəyəm. Bu mövzuya aid ətraflı məlumat Ankarada nəşr olunan "Azərbaycan" jurnalının 1960/61-ci illərdəki 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11 və 12-ci saylarında verilmişdir.

1905-ci ildə başlayan mübarizə dayandırılmadan 1914-cü ilə qədər davam etdirildi. Birinci Dünya Müharibəsinin başlanmasından sonra mübarizənin əhatə dairəsi və metodu da dəyişdirildi. Artıq qaçaqlar köhnəlmiş berdanka (Martin əyarı) tüfənglərini beşaçılan deyilən mauzer tüfənglərilə əvəz etmişdilər. Qaçaqlar və xalqımız bu tüfəngləri haradan alırdı?

Alman ordusu önündə pərişan hala düşüb qaçan rus əsgərləri onları dəyər-dəyməzinə satırdılar. Özlərini cəbhəyə çatdıran Gəncə cavanları isə bu silahları satın alaraq müxtəlif yollar və vasitələrlə Gəncəyə gətirirdilər.

1916-cı ilin əvvəllərində alman cəbhəsində rus orduları dalbadal məğlubiyyətə uğradılar. Artıq zabit heyətinin çox hissəsi məhv olmuşdu. Ruslar verdikləri itkinin yerini doldurmaq üçün Rusiyanın müxtəlif şəhərlərində kurslar açır, dörd ay ərzində tələm-tələsik ehtiyat zabitlər hazırlayaraq cəbhəyə göndərirdilər. Biz rus ordusunun belə zabitlərlə dolmasına sevinərkən, rus məlumat agentlikləri heç gözləmədiyimiz halda belə bir xəbər yaydı: "Orduya Qafqaz türklərindən əsgər alınacaq".

Bu xəbər xalq arasında müəyyən təsir yaratdı. "Difai" firqəsi silahlanıb dağlardakı qaçaqlarla birləşmək haqqında düşünürdü. Bu vaxt Milli Komitədən olan bir şəxs Gəncə valisi ilə görüşdü və xəbərin doğru olduğunu öyrəndi. Milli Komitə vəziyyəti müzakirə edərək üç nəfərlik nümayəndə heyətinin Tiflisə – canişinin yanına göndərilməsinə qərar verdi.

Ələsgər bəy Rəfibəyli (təqaüdçü), Xəlil bəy Xasməmmədli (vəkil, bələdiyyə rəisi) və Gəncə xanı Cavad xanın nəvəsi, vəkil İsmayıl xandan ibarət heyət Tbilisiyə yola düşdü. Heyətdəki hər iki vəkil hələ 1907-ci ildə Dumada Gəncədən seçilmiş deputat olan zaman azərilərin hərbi qabiliyyətlərindən bəhs edərək Azərbaycandan da orduya əsgər alınmasını təklif etmişdilər. Ancaq çar hökuməti xalqımıza inanmayıb, daima bizə şübhə dolu nəzərlərlə baxdığı üçün təklif rədd edilmişdi. Bu iki vəkil canişinlə görüşən zaman Dumadakı hadisədən bəhs edərək, xalqın qəlbinin qırıldığını və onların əsgərliyə çağrılmasının düzgün olmadığını söylədilər. Ancaq canişin bu sözlərı dinlədikdən sonra, "Bəli, bu məsələdə haqlısınız, xalqınız da haqlıdır. Ancaq indi məqam gəlmişdir. Xalqınız orduya əsgər versin. Onlar da cəbhədə qəhrəmanlıq göstərsinlər və hökuməti utandırsınlar. Başqa yol yoxdur. Dediyimiz kimi, buna etiraz olunmamalıdır", – dedi.

Vəkillərin susmaq məcburiyyətində qaldığını görən Ələkbər bəy Rəfibəyli sözə başladı: (Ələkbər bəy 70 yaşlı təqaüdçü, uzunboylu, enlikürək, sərt baxışlı, ciddi görkəmli, məntiqli və yerli-yerində danışan, mədəni, cəsarət sahibi və xalqın sevimlisi olan bir şəxs idi. Bütün milli problemlərimizin həll olunmasını da o, öz üzərinə götürmüşdü. Eyni zamanda, Azərbaycan tarixində şah əsərlər yaradan gizli "Difai" firqəsinin fəxri sədri idi. Bütün xalqımız kimi, düşmənlərimiz də onunla hesablaşmaq məcburiyyətində idi. Ələkbər bəy mülki işlərdə dürüstlüyü və ədaləti ilə şöhrət qazandığı üçün çar hökuməti onu yüksək "Stanislav" ordeni ilə təltif etmişdi): "Hörmətli canişin həzrətləri, yaşım yetmişi keçib. Çara qarşı heç bir düşmənçiliyimin olmamasını döşümdəki nişandan da anlaya bilərsiniz. Hər yerdə və kimə qarşı olursa-olsun, açıq danışanları sevirəm. Sizə bir sual verəcəyəm: hökumət gizli şəkildə bizim məhv edilməyimizə qərar verib?"

Bu sözləri eşidən canişin təəccübləndi və Ələkbər bəyə sözlərinin tamamilə əsassız, bunu düşünməyin belə səhv olduğunu söylədi. Sonra Ələkbər bəy sözünə davam etdi: "Madam ki belədir, mənə diqqətlə qulaq asın. Bir saatdan bəri danışılanları dinləyirəm. Dostlarımın məntiqli sözlərinə, – "Olmaz!", – deyə cavab verirsiniz. Sizdən soruşuram: hökumətiniz hansı üzlə bizdən yardım gözləyir, əsgər istəyir? Yüz ildən bəri bizlərlə daima əsir kimi rəftar etdiniz. Vətəndaşlığa da qəbul etmədiniz. Qonşularımız olan erməni və gürcülər üçün açdığınız məktəblərin yüzdə birini bizim üçün açmadınız, bizləri qaranlıqda qoydunuz. Elm, bilik görməyən cahil kütlədən hər şey gözləmək olar. Rejiminiz xalqımıza sevgi yerinə nifrət aşılamışdır. Əvəzində isə cahil qoyduğunuz xalqdan əsgər istəyirsiniz. Toplayacağınız insanlar da bu rejimə nifrət etməkdədirlər. Hətta cəbhədə də əsgərlər sizdən intiqam almaq məqsədi ilə əllərinə verəcəyiniz silahları özünüzə qarşı çevirəcək, düşmən tərəfinə keçəcəklər. Sonra da hökumətiniz istər-istəməz bu hərəkətin hesabını arxa cəbhədə qalan xalqımızdan alacaq. Əslində, hökumətimizin tarixində bunun nümunələri vardır. Bax, sizdən soruşduğum şeylər bu mülahizələrə əsaslanmaqdadır", – dedi.

Canişin Ələkbər bəyi dinlədikdən sonra bir az yumşaldı və: "Söylədikləriniz doğrudur. İstəsəniz belə bir iş görə bilərik. İmperator həzrətləri əsgər toplanması üçün əmr verməmişdən əvvəl mənim münasibətimi soruşur. Mənə qalsa, sizdən alınacaq əsgərlər cəbhəyə göndərilməsin, arxa cəbhədə istifadə edilsinlər. Bunu sizə təmin edə bilərəm", – deyə bir fikir irəli sürdü. Ancaq Ələkbər bəy canişinin sözlərinə bu cavabı verdi: "Bu olmaz. Belə bir hərəkət xalqımıza edə biləcəyiniz hərəkətlərin ən ağırı olar. Əgər arxa cəbhədə istifadə etmək üçün işçi qüvvəsinə ehtiyacınız varsa, bunu elan edin və verəcəyiniz muzdu da bildirin. İstəyən gedər".

Bu sözlərin qarşısında fikir yürütməkdə aciz qalan canişin Ələkbər bəydən nə etmək lazım olduğunu soruşdu. Ələkbər bəy təkrar sözə başladı: "Bir təklif edəcəyəm, nəticəsindən siz də razı qalacaqsınız, biz də. Ancaq bəri başdan bunu bildirək: xalqımız süvari ordusundan başqa heç bir ordunu istəməyəcək. Siz Qafqazda əsgərlik etməyənlərdən könüllü əsgər toplamağa başlayın. Adlı-sanlı şəxslərimiz də bu işə yardım edərlər. Görəcəksiniz, toplanacaq qüvvənin cəbhədə göstərəcəyi qəhrəmanlıqlar sizləri də, bizləri də, hətta sizin əsgərlərinizi də heyran edəcək".

Bu danışıqlardan bir həftə sonra belə bir vəziyyət elan edildi.

Yalnız Azərbaycandan deyil, Qafqazın digər əyalətlərindən də könüllülər çıxdı.

Qeyd: Ələkbər bəyin bu dəyərli təklifi haqqında canişin müfəssəl raport yazıb çara məlumat vermişdir. Raportdan istifadə edən çar hökuməti arxa cəbhə işlərində istifadə olunacaq işçiləri Rusiya xalqlarından toplamayıb, Çindən gətirtmişdir.

Müharibə boyunca arxa cəbhədə bütün işləri bu 200 min muzdlu çinliyə gördürdülər. Ancaq 1917-ci il inqilabından və çar hökuməti devrildikdən sonra həmin çinlilər yiyəsiz qaldılar və onların ölkələrinə geri göndərilməsini heç bir təşkilat boynuna götürmədi.

Fürsəti əldən verməyən Lenin çinlilərdən istifadə etdi. Onları silahlandırdılar və "Çeka" ların ixtiyarına verdilər. Məhz çinlilərin sayəsində bolşevik hakimiyyəti bir qədər də möhkəmləndirildi. Bununla əlaqədar olaraq rus xalqı belə bir məsəl də işlədir: "Sovet rejimi – yəhudi beyni, çin süngüsü və rus axmaqlığı ilə qorunur".

Azərbaycanlıların verdiyi bir alay ilə digər Qafqaz əyalətlərinin verdiyi beş alay birləşdirilərək diviziya quruldu. Ona təlim görmüş əsgərlərdən təşkil edilmədiyi üçün yad bir məna daşıyan "Dikaya diviziya" adı verildi. Diviziya haqqında gərəkli məlumat Ankarada nəşr olunan "Azərbaycan" jurnalında dərc edilmişdir. Xalqımız kütləvi olaraq əsgərliyə cəlb olunmaq təhlükəsindən Əkbər bəy Rəfibəylinin sayəsində xilas oldu. Ancaq üç ay sonra Gəncə valisinə Qafqazdakı almanlarla əlaqədar bir teleqram gəldi. Ruslar o zamanlar sərhəd zonasını almanlardan təmizləmək və Qafqazı xristianlaşdırmaq məqsədi ilə Qafqazda alman koloniyaları qurmuşdular.

Teleqramda deyilirdi ki, alman koloniyalarında yaşayanlar üç təbəqəyə ayrılıblar: birinci təbəqənin əmlakına 60 qızıl, ikinci təbəqənin əmlakına 40 qızıl, üçüncü təbəqənin əmlakına isə 20 qızıl qiymət qoyulmuşdu. Halbuki alman kəndlilərindən ən kasıbının belə əmlakı – evi, tarlası, əkinçilik alətləri, atları və digər heyvanlarının dəyəri bir neçə yüz qızıl dəyərində idi.

Bu əmlaklar təsdiq edilən qiymətlə xristian vətəndaşlara verilməli, almanlar isə Sibirə sürgün edilməli idilər. Ədalətdən uzaq olan bu hadisə Gəncə xalqını çox pərişan etdi. Şəhərin məşhur şəxsləri bir yerə toplaşaraq məsələni müzakirə etdilər, qərara gəldilər ki, Ələkbər bəy Gəncə valisi ilə görüşüb söhbət etsin.

Alınan qərardan sonra Ələkbər bəy Gəncə valisi Kovalyovun yanına getdi və gəlişinin səbəbini anlatdıqdan sonra sözə belə başladı: "Gəncədə olsun, Qafqazın digər vilayətlərində olsun, hansısa şəhərdə sizin qədər uzun zaman valilik edən başqa şəxs yoxdur. Xalqımızın sizə qarşı sonsuz sevgisi var. Gəncənin özündə və ətrafında hər kəs sizdən ədalətli vali kimi bəhs edir. Bu hörməti Gəncə əyalətində türk, erməni, müsəlman, xristian deyə heç kimi fərqləndirməməyinizlə qazanmısınız. İndi isə keçək əsas məsələyə: alman kəndliləri haqqında çarın göndərdiyi əmri öyrəndik. Bunu eşidən azərilər çox məyus oldular. Rusiyanın bir ucunda Almaniya ilə müharibə edirsinizsə, buradakı alman kəndlilərinin nə qəbahəti var? Onlar ordunuza əsgər verirlər, vergilərini vaxtlı-vaxtında ödəyirlər. Bütün Rusiyada yaşayan xalqlar kimi hökumətə, orduya yardım etməkdən boyun qaçırmırlar. Rahat yaşadıqları halda onları pərişan etmək, var-dövlətlərini dəyər-dəyməzinə əllərindən alıb başqasına vermək, özlərini də Sibirə sürgün etmək ağlabatan iş deyil. Bu hərəkət qanuna sığmadığı kimi, vicdana da sığmaz. Xalqımız xəbəri eşidən gündən almanlar qədər üzüntü içindədir. Bu gün almanların başına gətiriləcək faciənin sabah onlara tətbiq olunacağı qənaətindəyik. Yeganə ümidimiz sizin belə bir haqsız zülmə razı olmayacağınızdır. Əgər bu qərarı həyata keçirsəniz, səhv bir iş görmüş olarsınız. Hökumət qərarında israr edərsə, nəticəsi heç də yaxşı qarşılanmayacaq. O zaman bütün xalqımızın dövlətə qarşı üsyana qalxdığını görəcəksiniz. Bunun da yeganə səbəbkarı yenə də hökumətimiz olacaq. Əgər belə xoşagəlməz hadisə baş verərsə, bir vali kimi sizin də məsuliyyətiniz az olmayacaq".

Ələkbər bəyin bu təşəbbüsü öz təsirini dərhal göstərdi və rus hökuməti verdiyi qərarı ləğv etdi. Bu hadisədən xeyli sonra məsələdən xəbərdar olan alman kəndliləri Rəfibəyliyə öz təşəkkürlərini bildirmək üçün onun yanına gəldilər.

Birinci Dünya Müharibəsi dövründə alman kəndlilərini müdafiə edən Gəncə nəyə görə İkinci Dünya Müharibəsi zamanı həmin alman kəndlilərini müdafiə edə bilmədi? Bolşevik rejimi çalışqanlığı ilə tanınmış alman kəndlilərinin var-dövlətlərini əllərindən aldıqdan sonra nə üçün Sibirə sürgün etdi?

Bu sualların cavabı çox qısa və bəsitdir: 1920-ci ilin aprelində Azərbaycanı işğal edən Qızıl Ordu və rejimin "Çeka" sı tarixdə misli görünməmiş qəddarlığı buradakı xalqa da nümayiş etdirdi. Gəncə bu zülmə dözə bilmədi. Yenə tarixdə üsyan oldu. Üsyançılar 7–8 gün ərzində şəhərə hakim oldular.

Bolşeviklərin statistikasına görə, Qızıl Ordu bu üsyan zamanı 6 min nəfər itirdi. Ancaq 9-cu gün bolşeviklər şəhəri dörd tərəfdən mühasirəyə alaraq, ermənilərin də köməyi ilə üsyanı yatıra bildilər. Şəhərə girən Qızıl Ordu böyük qırğın törətdi. Sonra bolşeviklər Gəncənin bir daha belini dikəldə bilməyəcəyi qənaətinə gəldilər. Bax bu səbəbdən 1934-cü ildə gəncəlilər alman kəndlilərinin Sibirə sürülməsini səssizcə, kədərlə seyr etdilər.

Gəncə üsyanının təfsilatını sonra verəcəyik. Gəncəlilər milli mübarizəmizi Milli Komitənin rəhbərliyi altında "açıq və qapalı görünən məsələlər" deyə, iki hissəyə ayırmışdılar. Açıq məsələləri Ələkbər bəy Rəfibəyli, gizli məsələləri isə Nəsib bəy Yusifbəyli idarə etməkdə idi. Milli Komitə bu şəxslərdən ibarət idi:

1. Nəsib bəy Yusifbəyli (hüquqşünas, Gəncə Bələdiyyə rəisinin müavini, Ədəmi-Mərkəziyyət firqəsinin li-deri);

2. Ələkbər bəy Rəfibəyli (təqaüdçü);

3. Xəlil bəy Xasməmmədli (Gəncə şəhəri Bələdiyyə rəisi, hüquqşünas);

4. Ələkbər bəy Xasməmmədli (vəkil);

5. Əliş bəy Xasməmmədli (vəkil);

6. Həsən bəy Ağaoğlu (doktor);

7. Aslan bəy Səfiyurdlu (vəkil);

8. Böyükmirzə Məhəmməd (müəllim);

9. Kiçik Mirzə Məhəmməd (müəllim);

10. Mirzə Hüseyn (müəllim);

11. Məhəmməd Bakir Şeyxzamanlı (Bələdiyyə üzvü);

12. Həsən Fəttah bəy (bank mühasibi);

13. Komitəçi Hacı Əli (tacir);

14. Sarı Hacı Ələkbər (tacir);

15. Nağı Şeyx (Gəncə Gənclik Təşkilatının rəisi).

Milli Komitənin qərarı ilə Nəsib bəyin sədrliyində beş nəfərlik icra heyəti də yaradılmışdır:

1. Nəsib bəy (Firqə lideri);

2. H.F. (polkovnik, zabitlərimizin təmsilçisi);

3. Aslan bəy Səfiyurdlu (sosialistlərimizin təmsilçisi);

4. Pişnamazzadə Molla Məhəmməd (Dinimi-zin təmsilçisi);

5. Əhməd Cavad (gənclərimizin təmsilçisi).

Bu heyət daimi olaraq vəzifəsini icra edirdi. Fəaliyy ətimiz bu qaydada davam edərkən Türk Ordusu Sarıqamışa hücum etdi. Bu ani hücum qarşısında ruslar təlaşa düşüb, nə edəcəklərini bilmirdilər. Onların ilk tədbiri bu oldu: İrəvandakı Mərkəzi Bankı boşaldaraq, Gəncəyə daşıdılar (o zamanlar Qafqazdakı Rus Mərkəzi Bankı İrəvanda yerləşirdi). Eyni zamanda, Qafqazdakı bütün dövlət məmurlarına 200 manat (20 ədəd rus qızılı) verərək hazırlaşmalarını əmr etdilər. Ancaq bu məmurların arasında olan türklər vəziyyəti Gəncə gizli Komitəsinə bildirdilər. Gizli Komitə vəziyyəti müzakirə etdikdən sonra, türk məmurlarının pulları almaları, ancaq təhrik ediləcəkləri zaman getməyəcəklərini bildirmələri qərarını çıxardı. Xalqa da ruslar çəkildikləri təqdirdə sevinclərini büruzə verməmək tapşırıldı. Təəssüf ki, Sarıqamışa edilən hücum müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Tarix boyunca cəbhələrdə düşmənə qarşı qəhrəmanlıqları ilə ad çıxaran "türk mehmetcikləri" Sarıqamışda təbiətin amansız qışı və hərbi əməliyyatlar zamanı edilən səhvlər nəticəsində məğlub olmuşdur. Türk ordusunu məğlub edən qara qış düşmənə zəfər bəxş etmişdir. On minlərlə "mehmetcik" donaraq ölmüş, minlərlə türk qəhrəmanı isə əsir düşmüşdü. Əsirlər ruslar tərəfindən dərhal vaqonlara doldurularaq Sibirə göndərilmişdilər. Yolda ruhlarını Tanrıya təslim edən yaralı və xəstə "mehmetciklərin" cəsədləri yol boyundakı dəmiryolu stansiyalarında qatar dayandırılaraq xalqa verilir və xalqımız da onları göz yaşları içində dəfn edirdi.

Milli davalarımızı davam etdirmək üçün hər bir işi vaxtında nəzərdən keçirib nəticə çıxarmalı və bunun üçün də fəaliyyətimizi sürətləndirməliydik. Bir neçə nəfərin yalnız bu işlərlə məşğul olması lazım idi. Bunu əsasən Gənclik Təşkilatının rəhbəri olduğum dövrdə başa düşmüşdüm.

Gəncə gənclər təşkilatının fəaliyyəti

Gəncə Gənclər Təşkilatının gördüyü işlər və fəaliyyəti Milli Komitəni olduğu kimi, xalqımızı da məmnun etmiş və hörmətini qazanmışdır. Özüm kimi bir neçə dostumun da yalnız milli işlərimizlə məşğul olmasını təmin etdikdən sonra çalışmalarımızı sürətləndirdik.

Təşkilatımız əsir daşıyan qatarlardan götürülən cəsədləri qəbul etmək üçün stansiyada daimi növbətçi saxlayırdı. Bir gün stansiyadan keçən qatardan dörd cəsədin düşürülməsi xəbərini aldıq. Dərhal toplaşaraq əziz şəhidlərimizə cənazə mərasimi təşkil etdik. Göz yaşları içində söylənilən nitqlərdən sonra onları əbədi məzarlara qoyduq. Anadoluda doğulan "türk mehmetciyi" türklük uğrunda döyüşə atılır, ölür və yenə də türk torpağı olan Azərbaycanda torpağa tapşırılırdı.

Mərasimdən sonra Gəncə şəhər bələdiyyə rəisi Xəlil bəyin yanına gedərək Gənclik Təşkilatı adından onunla söhbət etdim, vəziyyəti anlatdım.

Dediklərim bu idi: ruslar Qafqaz cəbhəsində əsir aldıqları əsgərləri vaqonlara dolduraraq Sibirə göndərirdilər. Xəstə olan əsirlər isə üzücü və ağır yola dözməyərək can verirdilər. Cəsədlər yolda stansiyalarda yerə düşürülürdü. Rus hökumət nümayəndələrinin bu qeyri-insani hərəkəti xalqımızı qeyzləndirirdi.

Xəlil bəy məni dinlədikdən sonra Gəncə valisi ilə görüşəcəyini, nə lazımdırsa edəcəyini söylədi. Sonra da nəticəni bilmək üçün axşam şəhər klubuna gəlməyimi tapşırdı.

Kluba getdim, Xəlil bəyi gördüm. O mənə, "Vali ilə görüşdüm. Sabah stansiyada geniş bir bina boşaldılacaq, düşərgə və xəstəxana qurulacaq. Hərbi qospitaldan həkimlər dəvət olunacaq, ayrıca olaraq hökumət və bələdiyyə həkimləri də bu işə cəlb ediləcəklər. Tbilisidən hərəkət edəcək əsir dolu qatarlar haqqında əvvəlcədən Gəncəyə məlumat veriləcək, həkimlər dərhal stansiyaya gedərək qatardakı əsirləri gözdən keçirəcək, xəstə olanları düşərgədə saxlayacaqlar", – dedi.

Xəbərə son dərəcə sevindim və təşkilatımın adından Xəlil bəyə təşəkkür etdim. Təşəkkürə lüzum olmadığını, bu kimi işlərin onun da vəzifəsi olduğunu, bundan sonra da hər hansı istəyimiz olarsa, çəkinmədən ona söyləyə biləcəyimizi dedi. Xəlil bəy sonra məni axşam yeməyinə dəvət etdi. Ancaq aldığım xəbərdən duyduğum sevinci dostlarımla bölüşmək üçün tələsdiyimdən Xəlil bəyə təşəkkür etdim və: "Xəlil bəy, sizdən bir ricam da var: mənim həkimlərlə birlikdə heyətdə iştirak etməyimi təmin edin. Yəni əsirlər həkimlərin söylədiklərini anlamazlar. Heyətdə tərcüməçi olaraq iştirak etmək istəyirəm", – dedim.

Təklifimi məqbul sayan Xəlil bəy sabah vali ilə görüşəndə bu işi də razılaşdıracağını bildirdi. Həqiqətən də, ertəsi gün stansiyada böyük bir bina boşaldıldı. Ətrafı məftil şəbəkə ilə çevrələndi, nəzarət üçün əsgərlərlə əhatə olundu. Mən də valilikdən tərcüməçi olduğumu bildirən rəsmi sənəd aldım. Bu vəzifə üçün haqq almayacağımı öyrənən vali və Mərkəzi Komandanlıq mənə ayrıca təşəkkür məktubu göndərdi. Əsirləri qarşılayacaq heyətdə üç həkim, mərkəzi komandanın yavəri və tərcüməçi olaraq mən də var idim. Həkimlərin üçünü də şəxsən tanıyırdım.

Həmin gün əsir daşıyan bir qatarın saat 14-də Gəncə stansiyasında olacağını xəbər verdilər. Heyətlə bir yerdə stansiyaya gedərək gözləməyə başladıq. Ancaq qatarın stansiyaya daxil olmasından on dəqiqə əvvəl bir bölük rus əsgəri oranı mühasirəyə aldı. Perrondakı mülki xalq gözləmə salonuna dolduruldu. Bir az sonra məni salona çağıran xalq rus əsgərlərinin əsirlərə hədiyyə ötürülməsinə icazə vermədiklərini, əsgərlərin içində erməni olarsa, əsirlərin yanına buraxılmayacaqlarını söylədilər.

Vəziyyəti mərkəzi komandanın yavərinə bildirdim. Yavər dedi ki, qatarda 28 vaqon var. Hədiyyələr 28 kisəyə yerləşdirilib verilməlidir. Vəziyyəti xalqa izah etdim, dərhal kisələr hazırlanmağa başlandı. Bir az sonra qatar gəldi. Heyətimiz vaqonlara girərkən mən də türkcə aralarında xəstə olub-olmadığını soruşurdum. Biçarələr şaşqın-şaşqın bizə baxır və özlərini müayinə etdirmirdilər. Onların bizə inanmadığını görüb söhbətə başladım: "İndi durduğunuz stansiya Gəncə şəhərinin stansiyasıdır. Şəhərin əhalisi türkdür. Sizin öz qardaşlarınızdır. Burda xəstəxanamız var, xəstə olanlar müalicə edildikdən sonra yollarına davam edə biləcəklər".

Mənim bu söhbətimdən sonra xəstə olmayanlar da xəstəxanaya getmək istəyirdilər. Heyətimiz müayinə nəticəsində 40 nəfər xəstə müəyyən etdi. Daha sonra xəstələrin olmadığı vaqonlara da girdik və bütün əsirlərin əhvalını soruşduq. Həkimlər əsirlərə müxtəlif suallar verirdilər. Sonra xalq tərəfindən hazırlanmış kisələri, "Türk xalqı tərəfindən sizlərə hədiyyədir", – deyərək vaqonlara verməyə başladım. Bu zaman onlardan birinin pəncərəsindən baxan gənc bir zabit bizi səslədi, vaqonlarına getməyimizi xahiş etdi. Biz vaqona girdik. Zabit dedi: "Mən xəstəyəm, çox xəstəyəm. İki həftədir heç istirahət etməmişik. Vaqonumuzda həkim var, ancaq dərman yoxdur". O, sözünü bitirər-bitirməz həkim olduğu anlaşılan bir bəy bizə yanaşdı və xəstənin vəziyyətini anlatdı. Sonra həkimlər öz aralarında müzakirə etdilər və mənə, "Xəstəni götürək. Əgər arzu edərsə, həkimi də məmnuniyyətlə burada saxlaya bilərik, bizə kömək edər", – dedilər. Həkimlərin qərarını türk həkiminə və zabitinə anlatdım, hər ikisi də razılaşdı. Hamımız birlikdə xalqla dolu salondan keçdik. İnsanlar hamılıqla ayağa qalxaraq əsirləri salamlayırdı. Qatar isə yavaş-yavaş stansiyadan uzaqlaşmaqda idi.

Xəstələri xəstəxanada yerləşdirdik. Mən ayrılmaq istəyən zaman baxdım ki, əsirlər getməyimi istəmirlər. Onlara darıxmamağı, hər gün gələcəyimi və başqa qonaqlar da gətirəcəyimi söylədim. Sonra xəstəxanadan ayrılıb şəhərə gəldim və olub-keçənləri yoldaşlarıma anlatdım. Biz öz aramızda hər gün əsirlərə vacib olan yemək və siqareti çatdırmağı qərarlaşdırdıq. Beləliklə, yüzlərlə xəstə əsiri müalicə etdikdən sonra Sibirə – düşərgələrə yola salırdıq. Qurduğumuz düşərgənin xəstəxanasında daimi olaraq 200 xəstə olurdu. Bunların başında əsir zabit Murad bəy dururdu. O və həkim düşərgənin ən sözükeçən adamı olmuşdular. Mərkəz Komandanının yavəri də əlimizdə idi. Bundan başqa, düşərgənin rəisi də sözümüzdən çıxmırdı. Dostlarımız və yoldaşlarımızla birlikdə ora gedir, istədiyimiz qədər qala bilirdik. Əsirləri Azərbaycanda türkcə nəşr olunmuş kitablarla, qəzetlərlə də təmin edirdik. Bakıda Məmmədəmin Rəsulzadənin nəşr etdirdiyi "Açıq söz" qəzetini onlara gündəlik olaraq çatdırırdıq. Gəncədəki bütün müəllim və şairləri düşərgəyə dəvət edir, əsirlərin darıxmamasını təmin edirdik. Onların ən çox sevdiyi şair Əhməd Cavad idi.

Bir gün Gəncə tacirlərindən olan Hacı Həsən yanıma gəldi və əsirlərə ziyafət vermək istədiyini söylədi. Vəziyyəti Xəlil bəyə bildirdim və validən icazə almasını xahiş etdim. Bir neçə gün sonra o məni yanına çağırdı, "Hacı Həsənə söylə ki, zəngin və gözəl bir ziyafət versin. Əsirlərdən başqa vali, mən, mərkəzi komandan, hökumət, bələdiyyə həkimləri, bir də şəhərin məşhur şəxsləri iştirak edəcəyik", – dedi. Vəziyyəti Hacı Həsənə bildirdim. Ertəsi gün 300 nəfərlik ziyafət hazırlandı. Düşərgənin bağçasında masalar quruldu, ən yaxşı azəri çalğıçıları çağrıldı. Qonaqlar vali, bələdiyyə rəisi, bələdiyyə rəisinin biri türk, digəri erməni olan müavinləri, mərkəzi komandan və yavəri, polis müdiri, prokuror, bank müdirləri, şəhərdə mövcud olan cəmiyyətlərin rəisləri, türk və erməni tacirləri və müəllimlərdən ibarət idi.

Yemək əsnasında bələdiyyə həkimi Həsən bəy türkcə bir nitq söyləyərək, "Əsir qardaşlarım, siz burada özünüzü əsarətdə və qürbətdə saymayın. Ətrafınızda yaşayan şəhərlilər də, kəndlilər də sizin kimi türkdürlər, yəni öz qardaşlarınızdır. Bugünkü ziyafəti də sizə qardaşınız Hacı Həsən ağa öz pulu ilə verməkdədir", – bildirdi. Bu zaman Hacı Həsən yerindən durdu və "Doktor bəy, onlar bizi əsarətdən qurtarmaq üçün müharibə edirlər, bizim üçün canlarını verirlər. Bir yemək nədir ki?" – dedi. Bu sözlər ziyafətdəkilər arasında soyuq sükunət yaratdı. Ancaq doktor Həsən bəy, "Hacı, Hacı, sən otur yerində, mən danışaram", – deməklə böyük səhv etmiş Hacını susdurdu.

Hacı Həsənin söylədiyi sözlərin mənasını anlayan ermənilər bığlarının altından gülürdülər. Ziyafət çox gözəl keçdi, əsirlər razı qaldılar. Elə qonaqlar da məmnun çöhrələrlə evlərinə dağılışdılar.