Kitabı oxu: «Deche bitoope / El dorso del cangrejo»

POESÍA
DERECHOS RESERVADOS
© 2016, Natalia Toledo
© 2016, Almadía Ediciones S.A.P.I. de C.V.
Avenida Monterrey 153,
Colonia Roma Norte,
Ciudad de México,
C.P. 06700
RFC: AED140909BPA
© Del diseño: Alejandro Magallanes
© De las ilustraciones: Dr. Lakra
www.almadia.com.mx www.facebook.com/editorialalmadía @Almadía_Edit
Primera edición en Almadía: julio de 2016
ISBN: 978-607-97014-5-1
Quedan rigurosamente prohibidas, sin la autorización de los titulares del copyright, bajo las sanciones establecidas por las leyes, la reproducción total o parcial de esta obra por cualquier medio o procedimiento.



Ca gunaa nadxibalú xti’ Xavicende
Guendaró yaa
Ná binni laanu’
“Nayeche zé’ guirá xixe ca nguiiu cá,
nanda ti ludoo bere yannicabe
zineca’ yuze ne bihui”.
Zizaca’ ziyeca’ nisadxu’ni’ bigaraagu’
ne cundubica’ gu’xhu’ guie’xhuuba’ lu bi.
Laga zezacabe ne saa ti guie’ caguundu’ ndaani’ yoo cabeza guxhiicabe lucuá,
cabeza gu’na’ lu ti lari quichi’ balaana’ xti’.
Guichesa ndaani’ ti bixooñe’ guí sica ti mani beedxe’.
Jñaa ne bixhoze cayeche purti cadale mani ndaani xle’ca’
purti xiñidxaapaca’ cusiroo ni guicaa xheela’ ca biza’na’ binnigüe’.
Ba’ tobi
Nexhu’ daapu’ biruba xiñá’,
guidila’du’ nusiasi balaana laa.
Nacu’ ti guie’ biele gasi ne ti bicuini ná’,
ti xho’ cubi cayuu ndaaya’ ra birá gueela’.
Lexu cayé’ niidxi sti’ beeu naya’ni’ dxindxi.
Guirá’ niza cuyaa ne bi xti’ yoo li’dxu’.
Zedanda saa ne zuyaacabe ne xhelu’,
rendu ti larigueela’ ne ca i’cu’ pora guiluxe saa:
guirá’ ni nari’ni’ naguenda rirá.
Napu’ ndaani’ ladxido’lo’ ti guendaracaladxi’ caluxe
ma’ qui zagui’tu’ buñega ne ca biza’nu’
ne ma qui zaba’quilu’ lari ndase bichonga ne dé quichi’
dxi gaca’ nanda’lu’.
Guendanayeche’
| Guiña | Ndaani’ jñaabida’ |
| Larigueela’ | Ra riree xieque ne ra rigani |
| Lari nisa | Beenda’ galaa ique bi |
| Xindxaa | Gunna nexhe’ lu daa |
| Luuna’ bandaga | Ná’ ca muxe’ |
| Bicuugu’ saa | Badudxaapa’ zubadxí |
| Mediu xiga | Bisi’ña’ reeche layú |
| Xhaba badudxaapa’ cubi | Beelaxiaa |
Laníbidó’
Nacanu ti bandá’ naduubi’ sti’ bi,
ruaa bi richeza lu xnisanu
rutiidi’ xquibaxubi ladinu,
huaxa cadi nacanu ti daa reza.
Dxi nisadó’ gue’ ca nisa biina’
gúle ti dani zidi galahui’ guie lua’.
Napa’ ti dxumi guidxi guie’ xtiá gan’da’
ne biruba’ xiñá’ quiize’ dxi lanixpidua’ya’.
Zareenia’ ti xigagueta zuchaya’ ndaani’
guendaruxidxi naxhi ne xindxaa candá’ nisadxu’ni alcanfor.
Naa nanna’ xinga guenda bizabi,
xisi napa’ ti lari ro’ raca yoo
ra rusieeche’ cani nadxibalú ruxhague’ doo xpisuude’.
Xneza ni ruuya’do’
Ana panda bieque guluaa ique’ ndaani’ ruba
ti cadi gusiaandacabe naa ya’.
Naga’chi’ ritahua’ gueta naxubi ruaa
ti guichagana’ya’ nguiiu yooxho’.
Gudxite’ xubaana’ bi’cu’ ne biziide’ gusiguiee’.
Xa’na’ mexa’ bidó’ ritahua’ dxita bigu bidxi
de ra bicuidxe’ guidiruaa’.
So’pe’ bicaa xiguidxa’ tiniyaala1 xtinne’ ne binite’ lade saa xhiame.
Guirá xquendaxheela’ biaba nisaguie
runi bindiee’ ndaani’ guisu guendaró.
Bichuuga’ guielua’ ne ti gudxíu ne bixuxhe’ lu xtuí.
Paraa chi guidxiñu’ naa ya’ pa guirá gueela’
rugaanda’ ti ludoo aju ra guse’ ne ti gamixa’ dxa’ zidi,
xti’ xa xtiua’ya’, bisiaca xiiñi’ca gunaa benda.
Lidxi be’ñe’
Nabezaniá’ laame,
napame lade xcore’me ruuchi dxa’ beñe bidxi.
Ruchaaze’ ludxe’ nagupa,
ribi’xhime, royaame naa guidubi dxi,
ruguaa’ xuanga laame,
riula’dxidu beñe.
Ra guirá gueela’ napa’ ti guie’ ruaa yanne’
laame napame jmá biquiixhu galaa decheme.
Xa’na’ bidxadxa gueela’ riguiba’ galaa decheme ra ma biziaa,
rudiime ti rieenque ne xubaaname ne ria’zidu ndaani’ nisa
ti guzulú guendariguite xtidu neca nanadu ne ni yuuba’.
BERELELE XHIALU’ NANNA PABIÁ’ BIBANA’ LAABE,
lii nacu’ gunaa xi’ lari ique bin’da’ bataná’ ladxidua’.
Xadxí guse’ xa’na’ ti bandá’ bichii guielua’,
de ra bedanda ti badunguiiu gudiidxi xilase xtinne’
ne bi’ni’ xti’ naa ra zedaagu’ lu xa beleguí zeyati ne gueela’.
Guie’sti’ ca badudxaapa’ huiini’ 1
Rului’ni xquipi’ benda,
suquii ne expele,
guie’ dxuladi.
Gulee ca doo za ladxido’lo’
ne bicaa ni lu dxiba sti’ gueela’
ne bidii quiba cani
bidaani’ sti’ guendaracala’dxi’ stiu.
Guie’sti’ ca badudxaapa’ huiini’ 2
Guiiru’ huiini’,
guiiru’ ro’,
¿paraa napa nu
guiiru’ jmá nanixe?
Beela ladi ricabi:
xa’na’ xquipi’ nu.
Guie’ sti’ ca ba’du’
Ni guicaa ca ba’du’ nanaxhi xquie
ne cani naxí xquie
Ti xquie nga ti nite ziyasa guibá’
ti guindaa guisu xti’ ca dxiñahuiini’,
ti íque bigu rusaba biidxi’ ndaani’ guidxilayú.
Ti xquie nga ti mudubina rale lugiá’ nisa,
ra nuu xcú neza yagañee ne ribee lú ti dxi.
Naca ni ti gui’chi’ rigapi ne rundaa bi ruaa guendaracala’dxi’.
Biuuza’
Bedandani xa’na’ guie’ yaase’.
Cayudu xquipi’ beeu.
Ruunalu’ sica ti bigu ora caxana:
nanna quiziuu dxi guibigueta’ gu’ya’ ca xiiñi’.
Rirendalu’ lade ca neza xtaalu’,
birí riguiru ladilu’.
Ante guzeechu’ bi dechelu’,
bichiaa ti guixhe beleguí
ne bindaa guirá doo nuchenda lii.
Dxiibi
Daaya daaya gudxi naa
xi neza gunaaze’ xheela’.
Naa nanna’ birá bi sti’ ca beleguí gunaxhieenia’ lii.
Zaqueca nanna’ saa bisiasineu ladxidua’ya’ ma bigani.
Yanna ti sumpirunisa rixubi sudi lu guiigu’
ne ti biguidi’ ruxhale’ ndaga xhiaa ne ridi’di’ laaga ni.
Guendarigani bizegu’ guibá’ gupa lálu’.
Nisaguie
Ruyadxiee’ guie’ biguá didilaaga’ guiba’ xpidaane’.
Cuxooñe’ nisaguie xa ñee’
ne ti bacuuzaguí cuza’qui’ biaani’ dxita biní xcuxtia’ya’.
Ndaani’ naya’ nazedxiiche’ ti ngolaxhiñe dié’ ne iza laní xtine’.
Ti balaaga rizá ndaani’ guie lua’
ne xa’na’ ti yaga biziaaxtiá guiidxe’ ti bidxiña ma guti.
Guendaguti ñee sisi
Birá xinaxhi bi ndaani’ lidxe’.
Ma guche bicuini ná’ gubidxa
riaana ti suquii dxá’ tipa bandui’,
ma qui royaa xpele la’dxi’ batanaya’.
Cá tini ruaa guendarusiaanda’.
Ndaani’ guielú ca xpinne’ zaxiá bandá’ gunaxhii necabe naa.
Zabie’ galaa deche ti bi’cu’ ti gutiidi’ naa ndaani’ nisadó’bani,
zudiee’ nabiuxe ca nguiiu ruquixe ra nari’ni´ guidxilayú,
Zucaa’ ti’xhe’ ti rii,
racá zaguaa’ bigú zapandú guidubi guichaíque’
zabie´ lu ti guie ne zabana’
guira’ ni qui ñanda ñanaxhiee’ rari’.
Ribigueta’
Ndaani’ xneza benda
ti gunaa ruzá’ guiñague’tu’.
Cagaañe guidiladi yaga chisa’ lu nisa,
cue’ni ruquiidi’ gui’chi’ bisité gubidxa.
Ma birá biluxe guenda riní’xcaanda’.
Ra lidxi bi
yuuba’ ma bisaba xhabaladi,
ti saa rutaabi ti yaga guichi
ndaani’ ladxidua’ya’.
Ca xquipi’ rizá xa’na’ yú
ne ribigueta ra lidxi: yooba’.
Ti bigose cayuunda’ lu mexa’,
ca bigú guta’ lu ni birá,
caxidxi pitu nisiaaba’
ma bicuudxi guirá guie
ne rixubiyúcani chahui’ chahui laga ziyuuna’cani.
Yuuba’ huati
Dxandí’ gunaxhii guidilade lii:
bisegualua’ ti ñanda ñuuya’ guirá xpele guibá’
xisi qui ñuu dxi ñuuya’ biaani’ ne lii.
Biuulu’ ndaani’ lidxe’ maca nacu’ ti guie’ ma biruuxe
sica ti manichuga rizá xa’na’ guidxilayú.
Bedasaanu xtuuba’ guendahuará.
Ndaani’ naya’ bizou’ ti guixhe yuxe
ne biseguyoolo’ ladxidua’.
Yanna, ¿guná’ lii?,
¿Xi lu xti’ guendanayeche’ caguibaneu saa doo yuuba’ xtiu’?
Bandadi’
Ca ridxi nalaa xti’ diidxazá
nabé bicueza yuuba’ stine’.
Bigani riuunda’ xti’ bezayaga
ca xhigani ne bandá’ xtine’ zibani ziyati nabeza xa’na’ ti za yaa.
Birenda’ lubá’ banduí’ gulenia’
ne bitexhieya’ guirá ni beeda gunda rarí’.
Sica ridopa xuba’ ora guindaacabe laa,
zacaca rutopalua’ guenda xtubi nalaa xtine’.
Naca’ ti bigose buubu
ró bandadi yaga,
ruaa’ ma qui rusaba biní.
Guirá’ saa biinda’ runanisa ndaani’ batanaya’,
xilase naca ti ba’du’dxaapa’ biaba laya.
Ma bidxaga’ gutopalua’ guenda guundu’ xa’na’ xhiaa’,
zigucaache’ naa ruaa guiigu’ bi’cu’ biaxha guidiladi.
Zaxuuba’ ne ti yaana’
guirá’ biquiixhu bisiuchi’ naa.
TI GUDXIU CABEZA,
daabi lu bi
ma bicheecheni ca banda’ rí’ lucua’ya’.
Guendaranaxhii, naca ti xilase layú zuhuaa lu biruba gui’ña’.
Rididelaaga’ lu yú dachi ziguxidxe’, xtube’ ziaa’.
Gunie’: ma birá biluxe guendaruuna’ ne ca’ ru’ cuezadxie’ gugaba’ beleguí.
Neca guyaa ca yaga ziña sicarú
guenda ridxagayaa nuu jmá ni nandxo’ ora miati chu’ xtubi.
Qui chigusiandu’ lubá’ naca beenda
yaniñee ca dxi gucu’ ba’du’.
Zabe lii xiixa lá?
Xa badudxaaapa’ huiini’ guxubiná ti bidxiña
xa’na’ bacaanda’ xiñá’ rini sti’ yaga biidxi qué
napa ti ngolaxiñe cayoyaa neza rini cuxooñe’ ladi.
Ti duuba’ na’si’ ndaani’ xhaba
nutaaguna’ nisa sidi laa.
Dxi gúca’ ba’du’ nabé guyuladxe’ saya’ ndaani’ beñe
jñiaa ruquii guiiña’ ruguu lade bicuini ñee’
ti gusianda ra gucheza beñe,
nganga ca dxi guiruti qui nuguu bia’ naa
purti binni xquidxe’ tobisi diidxa’ guní’ ne ca za.
Zabe lii xti’ diidxa’ lá?
gunaxhie’ lii purti qui ninalú’ ñananeu bandá’
biluí’ bizé xtine lii
ne guyelu’ ndaani’ yoo ra ga’chi’ xquipe’
bie’nu’ xiñee bichaa gúca’ stobi
binibia’lu’ tu naa ne laaca gunnu’ zanda chu’ guendanayeche ra naxhii.
Riuunda’ ndaaya’
Runi bangurizá ra gurí jñaa biida’
ne cuananaxhi bitoo xhamiga’ Cándida,
runi guirá’ yoo dexa
ne gudxa basoo xiiña’ guya’ ne ca’.
Runi lindaa naté gúca’ xluuna’
ne luba’ guiichi bigaa cue’ lidxe’.
Runi ca xigagueta bitopalú jñaa
ndaani’ ca guendaxhela’ ra gadxé tu cachagana’.
Runi ca dxi bisiguchi gubidxa guicha íque’
ne ora guxidxe’ ruchundua’ lú biquiixhu nexhe’ lu sidi yaachi.
Runi ca bandabiaani’ gui’di’ cue’ yoo
ne ora biladica’ biraca’ gueela’ lu mexa’ bidó’.
Runi daa bizee nisaxquixhi’,
runi ca yaga ca bieque ndaani’ nisa nacabixigui’.
Runi guirá ni bizaya’ ti ganda guibane.
Naa ruunda’.
Pulsuz fraqment bitdi.