Kitabı oxu: «Balaca qırmızı balıq»

1

"Sonunu düşünən, qəhrəman olmaz…"

Gecə yarısı idi. Gölməçədəki bütün canlılar dərin yuxuya getmişdi. Səssizliyi yalnız arabir uzaqdan gələn qurd ulartısı pozurdu. Suda Sevimli Ayın əksi görünür-dü. Balaca Qırmızı Balıq yosunlar arasında dayanıb elə-cə gözlərini göylərə dikərək dərin düşüncəyə dalmışdı.

Yuxusu ərşə çəkilmişdi, nə qədər çalışsa da, gözləri-nə yuxu getmirdi. Birdən Sevimli Ay Balaca Qırmızı Ba-lığı yosunlar arasında görüb ona dedi:

– Salam, Balaca Qırmızı Balıq! Xeyirdir, yata bilmə-misən? Səhərə az qalıb, artıq yatmağa başlasan, yaxşı olar.

Balaca Qırmızı Balıq Sevimli Ayın onunla danışdı-ğını hiss etmədi. Bu dəfə Sevimli Ay yüksək səslə ça-ğırdı və Balaca Qırmızı Balıq bunu eşidib yerindən atıl-dı. O dəqiqə Aya baxıb:

– Salam, gözəl Ay! Sənsən?

Sevimli Ay gülümsəyərək dedi:

– Bəli, əlbəttə, mənəm. Sən ki bu saata qədər yatma-lı idin. Nəsə olub?

Balaca Qırmızı Balıq dedi:

– Son zamanlar fikirlərim yaman qarışıb. Həmişə nəsə düşünürəm.

Sevimli Ay maraqla dedi:

– Xeyirdir, səni bu saatlara qədər düşündürən mə-sələ nədir elə?

Balaca Qırmızı Balıq yosunların arasından çıxıb su üzünə qalxdı. Aya baxıb dedi:

– Sevimli Ay! Sənə bir sualım var. Sən Balaca Qara Balığı tanıyırsan, eləmi?

Sevimli Ay Balaca Qara Balığın adını eşidən kimi həyəcanlandı. Balaca Qırmızı Balığın sualına nə cavab verəcəyini bilmədi. Balaca Qırmızı Balıq – niyə susdun? Yoxsa bu sualı verməklə səhv elədim? – deyə soruşduq-da, Sevimli Ay yumşaq bir səs tərzdə:

– Bəli, tanıyırdım. Həm də çox yaxşı tanıyırdım. Ürəkli və mərd idi. Özünü bu gölməçəyə məhkum elə-mədi. Üzüb suların axdığı əngin dənizlərə doğru getdi. Amma axırda…"

Balaca Qırmızı Balıq dözə bilməyib: "Bəli, axırda nə oldu", deyə soruşdu. Sevimli Ay isə ondan soruşdu:

– Sonrasını söyləməzdən əvvəl mənə de görüm, Ba-laca Qara Balığın adını haradan eşitdin?

Balaca Qırmızı Balıq hər axşam ona nağıl söyləyən nənəsinin bu gecə də Balaca Qara Balıqdan danışdığını,

hekayəni eşidəndən bəri gözlərinə yuxu getmədiyini, onun sonrakı taleyinin necə olması barədə düşündüyü-nü dedi.

Sevimli Ay: “Balaca Qara Balıq” hekayəsini can-dil-dən dinləyib yatmaq mümkündürmü ki? Səni çox yaxşı başa düşürəm. Amma bu vəziyyətdə nə edəcəksən? Da-im bunumu düşünəcəksən?" – dedi.

Balaca Qırmızı Balıq: "Mən də onun kimi əngin də-nizlərə çatmaq istəyirəm. Onun kimi dəniz balıqlarıyla birlikdə üzmək istəyirəm" – dedi. Ay, Balaca Qırmızı Balığı bu sevdadan çəkindirməyə çalışdı: "Bax, əziz dostum! Bu işlər çətin işlərdi. Həm də çox çətin… Qə-tiyyən göründüyü kimi deyil. Ancaq yuxularında görə bilərsən", dedi.

Balaca Qırmızı Balıq:

– Səbəb? – deyə soruşduqda, Sevimli Ay – Vaxtdır, getməliyəm. Birazdan qardaşım Günəş gələcək. Bu ba-rədə sabah axşam danışarıq. İndi get, yat. Yorma özü-nü.

Ay getdikdən sonra Balaca Qırmızı Balıq suallarla baş-başa qaldı. Dənizdə nə vardı ki, Balaca Qara Balıq ta oralara qədər getmək istəmişdi? Dəniz haradadır ki? Necə bir yerdir bu dəniz? Bəs suların hamısı niyə dəni-zə doğru axır? Gölməçədəki bütün balıqlar dənizə sığı-şarmı? Dənizin sonu haradır? və bunun kimi bir çox sualı öz-özünə verdi. Artıq o da Balaca Qara Balıq kimi dənizi düşünürdü və bu düşüncə onun ağlında bir gün reallaşdıracağı bir amal olmağa başlamışdı. Beləliklə, Balaca Qırmızı Balıq üçün həyat artıq yalnız yemək, yatmaq və kiçik bir gölməçədə yaşamaqdan ibarət de-yildi.

Hava aydınlandıqca gölməçə sakinləri bir-bir oyan-mağa başladılar. Balaca Qırmızı Balıq isə hələ də cavab-sız suallarla baş-başa qalmışdı.

Bu vaxt yanından keçən bir balıq dedi:

– Sabahın xeyir, Balaca Qırmızı Balıq.

Balaca Qırmızı Balıq bunu eşitmədi. Ondan səs çıx-madığını görən balıq yoluna davam edib digərlərinin arxasınca işinə-gücünə getdi. Hamı getdikdən sonra Ba-laca Qırmızı Balıq yenə tək qaldı. Gölməçə yenə səssiz-liyə büründü.

* * *

Günortaya yaxın Balaca Qırmızı Balığın nənəsi onun yanına gəldi. Astaca yaxınlaşdı və "Dünən ax-şamdan bəri gözlərinə yuxu getmədiyindən xəbərda-ram. Səni düşündürən şeyin nə olduğunu az-çox təx-min edə bilirəm. İndi mənə de görüm, bu qədər düşündükdən sonra hansı nəticəyə gəldin? Bu qədər fikirləş-məyin bir xeyiri oldumu?” – dedi.

Balaca Qırmızı Balıq nənəsinin gözlərinin içinə ba-xıb dodaqucu gülümsəməyə çalışaraq – məni düşündü-rən şey, əslində, Balaca Qara Balığın yaşadıqlarından çox beynimdə bu hekayədən törəyən suallara cavab ta-pa bilməməyimdir. Balaca Qara Balığın hekayəsini bi-lirsən. Ona görə də sən söylə, gözəl nənəm! Mən nə et-məliyəm?” – dedi.

Nənəsi bir az düşündükdən sonra:

– Balaca Qara Balığın hekayəsi səni kədərləndirdi-mi?

Kiçik Qırmızı Balıq, – bəli, – dedi.

Nənə yosunların yanında oturub Balaca Qırmızı Balığa baxaraq titrək səslə, astadan dedi:

– Əslində, babalardan miras qalmış bu rəvayət dil-dən-dilə keçərək bu günümüzə gəlib. Nəhayət, mənə çatmış, mən də sənin kimi əziz nəvəmə danışmışam. O vaxtlar bu rəvayət mənə belə təsir etməmişdi, amma in-di sənin halını görüncə ürəyim sızladı. Nə deyə bilərəm ki, gözəl nəvəm. Mən ancaq babalardan gələn hekayə-ni sənə ötürdüm. Bu, uzağı bir hekayədir, unutmama-lısan.

Balaca Qırmızı Balıq nənəsinə dedi:

– Amma nə olursa olsun, bu gölməçədən çıxıb dəni-zə doğru getməyə qərar verdim. Mən dənizi öz gözlə-rimlə görmək istəyirəm.

Nənəsi susdu. Bu vaxt Balaca Qırmızı Balığın ana-sı onlara yaxınlaşdı. Anası Balaca Qırmızı Balığın söylə-diyi son sözləri eşitmişdi. Əsəbi şəkildə: – başa düşmə-dim, sən neyləmək istəyirsən? Nə… nə, – deyə acıqlan-dı. Balaca Qırmızı Balıq anasını əsəbi görüb bir az çə-kindi. Daha sonra cəsarətini toplayıb anasına, – Mən bu gölməçədən getmək istəyirəm. Mən Balaca Qara Balığı yaxından görmək istəyirəm, – dedi. Anası, – Hansı ba-laca qara balıq? Bu gölməçədə yüzlərlə qara balıq var. Durub hara gedirsən? Bu gölməçənin suyu sənə bəs de-yil? Sənin uzaq sularda nə işin var? Biz buralarda necə yaşayırıqsa, sən də eləcə yaşa, – dedi.

Balaca Qırmızı Balıq anasının üzünə ağ olmaq istə-mirdi. Amma yenə də ona ürəyindən keçənləri izah et-mək istəyirdi. Ona görə:

– Yox, ana! Mən qəti qərarımı vermişəm, gedəcə-yəm!

O vaxt yaxınlıqdan keçən bir qonşu balıq Balaca Qırmızı Balığın anasına dediyi sözləri eşidib:

– Hamısını bu yaşlı qadın edib. Bu axmaq fikirləri körpənin başına o salıb. Bir uşaq anası ilə belə danışar-mı heç?!

Balaca Qırmızı Balıq isə:

– Sən kimsən ki, mənim nənəm haqqında bu cür hə-yasızca danışırsan! Ağzının danışığını bil!

Balaca Qırmızı Balığın anası:

– Oğlum! Sən hələ balacasan. Bu cür şeyləri ağlın-dan çıxar. Bircəciyim! Gəl gedək evə.

Balaca Qırmızı Balıq bu dəfə hörmətli və sakit bir şəkildə: "Anam mənim! Sən özünü çox üzmə. Mən də-nizlərə doğru yol almağa qərarlıyam. İçimdə bir səs bu-nu edə bilərsən deyir. Mən bacararam", – dedi. Yaxınlıq-dan keçən digər balıqlar da Kiçik Qırmızı Balığın ətrafı-na toplaşdılar. Hər kəs bir şey söyləməyə çalışırdı. Ara-larından biri Balaca Qırmızı Balığın anasını söhbətə tu-tub ona:

– Əziz bacım! Əslində, əsas günahkar bizik. Bu yaş-dakı uşağa keçmişdə yaşanan bir sıra hadisələri rəvayət edəndə axırı belə olur. Biz sadə hekayələr söyləməliyik uşaqlarımıza. Pəri nağılları söyləməliyik. Digər bir ba-lıq da bu sözləri təsdiqlədi: "Haqlısan, bacım! Biz əvvəl özümüzü tənbeh etməliyik. Balaca Qırmızı Balıq kimi sakit bir uşağın ailəsinə və sevdiklərinə qarşı gəlməsi ortada bir problemin olduğundan xəbər verir. Müasir nağıllar danışmalıyıq, köhnə hekayələrlə bizim nə işi-miz var", – dedi. Balaca Qırmızı Balıq təmkinini qoru-mağa çalışaraq, amma sərt bir səs tonuyla:

– Baxın, müasir qadın! Mən humanist hekayələri, müasir nağılları bilə bilmərəm. Mənim bildiyim tək şey var. Dənizlərə çatmaq üçün getməliyəm. Bu sizi niyə narahat edir ki. Mən özümdə bu cəsarəti görürəm və buna görə getməyə qərarlıyam. İndi sizin cəsarətiniz yoxdursa, başqalarını niyə günahlandırırsınız ki.

Balaca Qırmızı Balığın nənəsi bu dəfə ürəkli nəvə-sinə sahib çıxaraq:

– Ah! Kaş gənc olub səninlə gələ biləydim. Mən də cavanlıqda sulara qarışıb dənizlərə yollanmaq istədim, amma çox təəssüf ki, özümdə o cəsarəti tapa bilmədim. Bizim həyata keçirə bilmədiyimiz xəyalı sən təkbaşına bacarmaq istəyirsən. Madam ki, özündə bu gücü hiss edirsən, kimsə səni bu yoldan döndərə bilməz. Azadlıq ancaq açıq dənizlərdə üzən balıqlara aiddir. Səni can-dildən təbrik edirəm və bu yolda uğurlar arzulayıram. Yolun açıq olsun!"

Balaca Qırmızı Balıq getməzdən əvvəl nənəsinin nurlu, qürurlu üzünə, sonra ona baxan gözüyaşlı anası-na və sonra digər balıqlara baxdı və yola düşdü. Bir az uzaqlaşdı, şəlalə yaxınlığında onu gözləyən yoldaşları-nı gördü. Dostlarından biri, "Balaca Qırmızı Balıq! Kaş biz də səninlə birlikdə suların axdığı ümmanlara gələ biləydik. Amma çox təəssüf, bildiyin kimi, anam xəstə-dir və mən də ona baxmağa borcluyam. Tanrım kömək-çin olsun, gözəl dostum”– dedi. Digər bir yoldaşı da sə-nin ürəkli bir balıq olduğunu bilirdik. Dənizlərə çatsan, mütləq Balaca Qara Balığa bizim salamımızı söylə, de-di. O birisi də, mən bu suyun haralara axıb getdiyini bilmirəm və əslində, bir dəfə də maraqlanmamışam. Ancaq yenə də sənə inanıram. Uşaqlıq dostum mənim! Ümid edirəm ki, getdiyin yerdə xoşbəxt olarsan", dedi. Ən yaxın yoldaşı olan balıq isə kədərli bir şəkildə, "Dos-tum Balaca Qırmızı Balıq! Dənizlərə yol almağın gözəl-dir, amma qorxuram ki, sən də Balaca Qara Balıq kimi gedib bir daha dönməyəsən və bizdən sonra gələn yeni nəsil balıqlar sənin haqqında yalnız nağıllarda eşitsin-lər", dedi. Balaca Qırmızı Balıq yoldaşlarına baxıb gü-lümsədi. Daha sonra isə dedi:

– Sizi çox yaxşı başa düşürəm. Amma nəticə etibari-lə bu seçim məsələsidir. Mən seçimimi açıq dənizlərə qovuşmaqdan yana istifadə edirəm, sizsə buralarda qa-lıb yaşamaqdan. Mənim sizə hörmətim sonsuzdur, am-ma artıq mənim getmək vaxtımdır. Bu gölməçədən çı-xıb suyun axdığı açıq dənizlərə çatmaq istəyirəm. Mə-sələ budur… Balaca Qara Balıq yolundan dönsə idi et-diyi işin heç bir əhəmiyyəti qalmazdı. Kimsə dənizlərin eşqi ilə yanıb-tutuşmazdı. Mütləq Balaca Qara Balığın geriyə dönməsinə mane olan səbəblər var. Bizim dəniz-lərə getməyimizə mane olan əngəlləri dağıtmağa gedi-rəm.

Balaca Qırmızı Balıq bir-bir yoldaşlarıyla halallaşıb yola düşdü və ilk dəfə özünü şəlalənin coşqun sularının ixtiyarına verdi. Artıq onun üçün geri dönüş yox idi. Yeni həyat bütün təhlükələri ilə onu gözləyirdi. Amma Balaca Qırmızı Balıq qərarlı idi və böyük bir əzmlə, ümidlə önünə baxırdı.

2

Balaca Qırmızı Balıq həyatında heç olmadığı qədər xoşbəxt və çılğın sularda heç üzmədiyi qədər sürətli üzürdü. Yolda gedərkən oyun oynayan bir qrup pisi balığına rast gəldi. Pisi balıqları Balaca Qırmızı Balığı görüncə onu dövrəyə alıb: "Kimsən, nəçisən? Buralarda nə işin var, hara gedirsən?", deyə soruşdular. Balaca Qırmızı Balıq əvvəl nə deyəcəyini bilmədi. Ancaq daha sonra özünü ələ alıb dedi:

– Salam, sevimli pisi balıqları! Mən gölməçədən gə-lirəm. Buralı deyiləm.

Daha sonra onlara, "Yeri gəlmişkən, mənim adım Balaca Qırmızı Balıqdır. Bəs sizinkilər?" deyə soruşdu. Onlar da, Çoxbilmiş, Xoşsöhbət, Uzunquyruq, Güləyən və Biləyən olaraq özlərini tanıtdılar. Daha sonra Bilə-yən, Balaca Qırmızı Balıqdan, gölməçəni tərk etməyinin səbəbini soruşdu. Balaca Qırmızı Balıq da olub keçəni izah etdi və son söz olaraq da, "Mən Balaca Qara Balı-ğın izi ilə gedirəm. Artıq mənim üçün geri dönüş müm-kün deyil", – dedi. Çoxbilmiş Pisi Balığı bir az düşünüb daha sonra "Sən Balaca Qara Balıqmı dedin?" – dedi. Balaca Qırmızı Balıq "Bəli, doğru eşitmisiniz. Balaca Qa-ra Balıq dedim", deyincə yekəbaş Pisi Balığı əsəbi şə-kildə: "Sənin cahil cəsarətli Balaca Qara Balıqla nə işin ola bilər", deyə reaksiya verdi. Balaca Qırmızı Balıq, ona cavab verərək: "Siz Balaca Qara Balıq haqqında nə bilirsiniz ki", deyə soruşdu. Çoxbilmiş Pisi Balığı dedi:

– Onun hekayəsini atalarımızdan duymuşam. Haq-qında yaxşı şeylər söyləmirdilər, bəzən nağıllardan atıl-mış axmaq balıq deyirdilər. Sənin ondan nümunə alma-ğın heç də yaxşı bir iş deyil.

Balaca Qırmızı Balıq gülümsəyərək ona dedi:

– Bax dostum, sən məlumatlı və həssas birisən. Hər kəsdən çox sən fərqində olmalısan ki, böyük düşünmə-yin sərhədi yoxdur. Bunun yaşı da olmur. Dünəni də yoxdur, bu günü də, sabahı da.

Çoxbilmiş Pisi Balığı onu məzəmmət etməyə başla-dı:

– Su hər yerdə bu su, göy hər yerdə bu göydür. Sə-nin dərdin nədir? Yaxşısı budur, evinə qayıt. Bu boş xə-yallara aldanıb həyatını məhv etmə. Deniz nədir? – Su-yun son dayanacağı… O qədər sənin kimi “Suyun so-nuna gedəcəyik”, – deyib gedənlər olub ki. Amma geri dönmədilər. Yaşadığın sular sənə bəs eləmirmi?

Balaca Qırmızı Balıq: “Haqlı görünə bilərsiniz, am-ma bu o demək deyil ki, mən haqsızam. Hər kəsin hə-yatdan bir gözləntisi var. Ümidləri var, arzuları var. Mənimsə tək istədiyim şey dənizi görmək, əngin sulara qovuşmaqdır. Başımda yığılmış cavabını tapa bilmədi-yim çox suallar var və bunların cavabı yalnız bu səfər-dədir. Səni anlayıram, bəs sən məni başa düşürsənmi?" – dedi və cavabını gözləmədən oradan uzaqlaşdı. Bu vaxt Biləyən Pisi Balığı onun arxasınca getdi. Yan-yana üzərkən Biləyən Pisi Balığı danışmağa başladı:

– Əziz dostum! Sənə atalarımızdan eşitdiyim bir sö-zü söyləmək istəyirəm. Bir zamanlar buralardan Balaca Qara Balıq keçmiş və keçərkən pisi balıqlarının əsil-nə-cabətinə “cahil”, “axmaq” demişdi. Bu səbəbdən pisi balıqları da o balığa nifrət edirlər. Amma, məncə də, onlar cahilmişlər. Qısası, bizimkilər o gündən bəri Bala-ca Qara Balığın izi ilə getmək istəyənləri yollarından döndərməyə and içdilər. Necə illərdir, əngin sulara çat-maq istəyən bir çox balığı tutduqları yoldan çəkindir-məyi bacarmışlar. Ancaq səni tutduğun bu yoldan dön-dərə bilmədikləri üçün çox sevindim. Bizi bu kiçik dün-yaya məhkum etmişlər. Taleyimizdə budur deyə təəs-süf ki, ömür boyu dözürük. Əslində, biz yaşayan ölülə-rik. Həyatda təkrarlanan vərdişlərimizdən kənara çıxa bilmirik. Səni təbrik edirəm. Tutduğun yolda xoşbəxt olmağını istəyirəm.

Balaca Qırmızı Balıq “Həyat belədir ya yatıb yuxu görürsən, ya da oyanıb yuxunun arxasından gedirsən. Mən yuxumun arxasınca gedirəm. Yenə də yaxşı dilək-lərin üçün təşəkkür edirəm. Əlvida, dostum", dedi və yoluna qaldığı yerdən davam etdi.

* * *

Balaca Qırmızı Balıq böyük bir şövq və ümidlə üz-məyə davam edirdi. Çox üzdükdən sonra yorğunluğu-nu almaq üçün çayın yan tərəflərindəki daşların arasına soxulub istirahət etmək istədi. Bu vaxt bir neçə xərçən-gin irəlidə toplaşdığını gördü. Daşların arasından çıxıb onlara doğru getdi. Xərçənglərin nə səbəbə toplaşdığı ilə maraqlanırdı. Yaxınlaşanda xərçənglərin böyük daş üzərində uzanıb özünü günəşə verən bir kərtənkələyə baxdıqlarını gördü. Birdən çayın kənarında oturan bala tısbağa əlinə bir daş götürüb kərtənkələyə doğru atdı. Daşın dəyməsi ilə kərtənkələ uzandığı yerdən sürüşüb suya düşdü. Xərçənglər bir ağızdan gülməyə başladılar və ona "Ədə, bu təlxək olmasa, biz necə edərdik. Bu heyvan lap komediyadır ki" – dedilər. Kərtənkələ güc bəla ilə sudan çıxıb yenidən daşın üzərində oturmağa çalışdı, amma suya düşərkən daş dəydiyi üçün ayağı qırılmış və başı yaralanmışdı. Xərçənglər ağrıları səbə-biylə ah-nalə çəkən kərtənkələnin halına gülürdülər. Balaca Qırmızı Balıq çaşıb qalmışdı, nə edəcəyini bil-mirdi. Xərçənglər daha sonra oradan uzaqlaşıb gedincə Balaca Qırmızı Balıq kərtənkələnin üzərində oturduğu daşın yanına gəldi və başını suyun üzərinə çıxarıb dedi: