Kitabı oxu: «Қытай жазуы мен мәдениеті туралы он лекция»

«ҰЛТТЫҚ КІТАПХАНАНЫҢ АШЫҚ ОНЛАЙН КУРСТАРЫ»

1¹

ТОПТАМАСЫНА АЛҒЫ СӨЗ

Ұлттық кітапхана директоры Хан Юнджин

«Мәдениет дегеніміз – мемлекеттің, ұлттың рухы. Мәдениет бір елді жаңғыртып, бақ-дәулетін асыру арқылы ұлтты кемелдендіреді. Қазіргі Қытайда мәдениет ұлттық бірлік пен жасампаздықтың негізі. Керемет кейіптегі мәдени өнімдер халқымыздың рухани қажеттіліктерін өтеуге, қытайлық ерекшелігі бар социалистік мәдениетті дамытуға, қуатты социалистік мәдениетті мемлекет құруға, әлеуметтік және мәдени сұраныстарды ұтымды көтеруге, қоғамға қажет мәдениетке жетекшілік етуге, кітапханалардың қажеттіліктерін қанағаттандыруға, сондай-ақ кітапхананы «Си Цзиньпин идеясын үйретуге арналған мобильді қосымшамен» үйлестіретін өмір бойы білім беру платформасына айналдыруға және соның нәтижесінде сұранысқа сай қарым-қатынас пен өзара әрекеттесу кеңістігін құруға қатысты шешімдер қабылдауға түрткі болды.

2014 жылы сол кездегі ҚКП Орталық Комитет үгітнасихат министрінің орынбасары Хуан Куньмин жолдас кітапханамызға қызметтік іссапармен келгенде, Ұлттық кітапхананы интернет дәуіріндегі көпшілік кітап оқитын үлкен кеңістікке бейімдеу керегін, «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курстарын» ұйымдастыру арқылы мемлекеттік интернет-оқу платформасын жүзеге асыру идеясын айтты. Бұл Ұлттық кітапхананың өтпелі кезеңдегі уақыт сынымен бетпе-бет келген даму бағдарламасына сәйкес келеді. Осы мақсатта Ұлттық кітапхана дайындалған құжат топтамалары негізінде мәдени-ағарту дәрістерін өткізудің нақты тәжірибесін жүйелі түрде қорытындылады. Кең ауқымды «Ашық онлайн курстар» тұжырымдамасын негізге алып, 2015 жылы 23 сәуірде «Дүниежүзілік кітап күні көрмесі» өтті. Сонымен қатар «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсы» жүзеге асырылды және интернет дәуірінде жоғары сапалы онлайн білім беру, оқу платформасын қалыптастыруға, сол арқылы көпшілікке кітап оқуды белсенді насихаттауға, білім алушыға ашық қоғам қалыптастыруға ұмтылды.

«Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курстары» Қытайдың дәстүрлі мәдениетіне мұрагерлік етіп, оны әріқарай жалғастыруға, социалистік негізгі құндылықтарды қалыптастыруға, ұлттық стратегияларға қызмет етуге, өмір сүру сапасын арттыруға бар күшін салып, оны басты бағыт етіп, оқырмандарды рухани ізденіс жасауға шабыттандырады. Осы тақырыпты насихаттау арқылы көпшілікті ынталандырып, қоғамның құндылық бағдары мен эстетикалық талғамын насихаттауға талпыныс жасалды.

«Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсының» лекция мазмұны: оқыту, жоспарлау, түсіндіру, коммуникация сияқты төрт құрылым негізінде тереңдетіп оқытылатын пәндерді егжей-тегжейлі толық қабылдау және әртараптандырылған нысаны бар ұлттық жүйедегі жалпы білім беретін оқу бағдарламаларын жасау. Оның мазмұны – Қытайдың дәстүрлі тарихи мәдениетінің басты тақырыптары мен негізгі білімдерін қамту.

«Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсының» сипаты кітапхана архивінде жатқан құжаттар жинағына негізделіп, әртүрлі салаларда маңызы бар білікті оқытушыларды, сарапшыларды лектор ретінде шақырып, лекция оқыту арқылы Қытайдың дәстүрлі мәдениетінің идеялық құндылығы мен тарихи даналығын талдап, зерттеп, осы саладағы білім мен ақпаратты жүйелі түрде халыққа жеткізу, қазіргі өркениетті қоғамның мәдениетке деген құрметі мен қадірін арттыру.

«Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсы» ашықтық, еркіндік, әртүрлілік және интеграция ұғымдарын ұстанып, онлайн және офлайн техникалық құралдарды біріктіру арқылы Қытайдың арғы заман жазба деректері мен құжаттарын жалпыға түсінікті формада жаңа дәуірге бейімдеуге ұмтылады.

Екі жылдан астам мұқият өңдеуден өткеннен кейін «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсы» әуелде салыстырмалы түрде толық жоғары сапалы курс жүйесін қалыптастырды. Мазмұны жағынан классикалық оқу, тарихи мәдениет, Жапонияға қарсы соғыстың тарихи фактілері, материалдық емес мәдени мұраны қорғау, музыка тыңдау, балалардың білім алуы, бос уақытты мағыналы өткізу сияқты көптеген кәсіби салаларда 1000-нан астам жоғары сапалы лекция оқылды.

Арнайы курстардың тікелей түсіріліміне 15 миллион адам қатысты: олардың 8,3 миллионы онлайн оқырман және 1,2 миллионы радиотыңдарман. Атап айтқанда, Дәстүрлі мәдениет мұрасы, «Бір белдеу – бір жол» жобасы және Жапонияға қарсы соғыс пен Дүниежүзілік антифашистік соғыс жеңісінің 70 жылдығын атап өту, Қытай жазуы мен мәдениеті, Жібек жолындағы жібектер, Аспан мен жер үйлесімі және Дао ілімі – Гуцинь мәдени рухы, Жапонияға қарсы соғыс және Жапонияны соғыстан кейін жазалау, Кун операсы, Қытайдың ұлы өнертабыстары сияқты тамаша лекциялар қоғамның барлық топтары тарапынан жоғары бағаға ие болды. Қытай Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің үгіт-насихат бөлімі, Мәдениет министрлігі «Ұлттық кітапхананың ашық сабақтарына» үлкен мән беріп, оны жоғары бағалап, аудиторияны үздіксіз кеңейтуге, дәріс сапасын үнемі арттырып, әдістәсілдерді жаңартуға құлшынады. Сонымен қатар Қытайдың дәстүрлі мәдениетін мұра етіп, оны алға жылжытатын, негізгі социалистік құндылықтарды дамытатын, оқырмандар мен аудиторияға ағартушылық пен білім алуға мүмкіндік беретін тамаша платформаға айналдыруды Ұлттық кітапханаға тапсырды.

Болашақта «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курстары» Қытайдың дәстүрлі мәдениетінің негізгі мазмұнына тоқталып, ұлттық жалпы білім беруді ілгерілетіп, баршаға кітап оқуды насихаттап, білімді ұлы мемлекет құруға қызмет етеді. Біз оқу жоспарын құрып, платформаны жаңарту және оңтайландыру, байланыс арнасын кеңейту арқылы жаңа серпілістерге және жаңа жетістіктерге ұмтыла отырып, кітапхана қорындағы коллекциялық ресурстарды тауып, шығармашылық инновацияларды енгізуді жалғастырамыз. Әсіресе «дүниежүзілік компьютерлік желі» аясында іздеу жүйелері сияқты сервистік терминалдармен жан-жақты ынтымақтастықты одан әрі зерттеп, дәстүрлі және жаңа медиа платформаларын өзара кеңейтіп, ортақ білім алатын оқу қоғамдастығын құрамыз. «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курстарын» ел ішіне және шетелге тарату мен ілгерілетуді кеңейтеміз және бренд қалыптастырып, үш өлшемді жүзеге асырамыз.

Бұл жолы біз «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсының» сапалы түсірілімдерін бірінен соң бірін жинақтап жарияладық. «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсын» неғұрлым бай және сапалы мазмұнмен халыққа көбірек таныстыруды мақсат еттік. Атап айтқанда, кітапқа QR-код түріндегі білім қауымдастығы қосылды. Оқырмандар оқу кезінде QR-код арқылы ашық сабақтың бейнежазбаларын көріп, олармен байланысты анықтамалық материалдарды да алады. Осылайша біз курстың танымалдылығын, көркемдігі мен шығармашылығын, адамдардың қызығушылығын біріктіріп, оқырмандарға мәдени элементтер мен көркемдік талғамға толы қиял кеңістігіндегі біліктілігі жоғары курсты ұсына алдық деп ойлаймыз.

«Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсы» сериясын шығару жобасы «Өмір. Кітап оқу. «Жаңа білім» – «Саньлянь» кітап дүкені тарапынан үлкен қолдауға ие болды. Ол «Оқырмандарға шын жүректен қызмет ету» ұраны мен «Гуманистік рух, ақыл-парасат» рухын ұстанады. Бұл кітаптар сериясының рухани ізденісі мен мәдени сипатына сай. Ұлттық кітапхана мен «Өмір. Кітап оқу. Жаңа білім» – «Саньлянь» кітап дүкенінің дәстүрлі мәдениеттің мұрагері мен дамуының терең жинақталуы оқырмандарға жоғары сапалы рухани өнімдерді бірлесіп ұсынуға көмектесетіні сөзсіз.

Бейжің, 2017 жыл

«ҰЛТТЫҚ КІТАПХАНАНЫҢ АШЫҚ ОНЛАЙН КУРСТАРЫНА»1 КІРІСПЕ СӨЗ

ҰЛТТЫҚ КІТАПХАНА ДИРЕКТОРЫ ХАН ЮНДЖИН

Сәлеметсіз бе, құрметті оқырман, қымбатты көрермен!

Мен Қытай мемлекеттік Ұлттық кітапхана директоры Хан Юнджинмін. Ұлттық кітапхананың «Ашық онлайн курсына» қош келдіңіздер!

Кітапханада ежелден қоғамдағы білікті, беделді тұлғаларды лекция оқуға шақыру дәстүрі бар. Учан Вэньхуа кітапханасы – осы замандағы Қытайда ашылған ең алғашқы әлеуметтік кітапхана. 1920 жылы кітапхана әртүрлі баяндамалар мен дәрістер өткізу үшін Ситу мемориалды залын ашты. Оқырман үшін лекция ықшамдалған, өте көрнекі, интуитивті форма. Лекция – белгілі бір тақырыпты ауызша мазмұндап түсіндіру, оқырман алдында баяндама жасау, арнайы тақырыпқа сілтеме беру. Бір лекция – бір адамның өмірлік ізденістерінің нәтижесі әрі өмірінің мәні. Сондықтан да бұл лекциялар оқырмандар арасында өте танымал.

Қазір бұл лекция еліміздегі барлық деңгейдегі кітапханаларда жиі жүргізілетін әлеуметтік білім беру ісшараларының біріне айналды. Ол ұлттық сапаны арттыруда, ғылым мен білімді насихаттауда, Қытай мәдениетін таратуда белсенді рөл атқарады. Барлық деңгейдегі кітапханалар әлеуметтік мәні бар көптеген таңдаулы лекцияларды мұқият жоспарлап, әзірледі. Мысалы, Ұлттық кітапхананың «Дарындылар форумы», «Ұлттық кітапхана форумы», Хубэй провинциясы кітапханасының «Янцзы форумы», Шэньчжэн кітапханасының «Оңтүстік оқу бөлмесіндегі кешкі әңгіме», Гуанчжоу кітапханасының «Янчэн академиясы», Далянь кітапханасының «Байюнь академиясы», т.б. Бұл айтулы ісшаралар барған сайын қала өміріндегі бірегей мәдени символ ретінде жұртшылық кітап оқуды аңсайтын орынға айналды.

Қазіргі уақытта интернеттің тез таралуынан бастау алған жаһандық ақпараттандыру толқыны баршаға қолжетімді болды. Тәуелсіз және өмір бойы білім алу барған сайын жаңа дәуірдің сәніне және көптеген адамдардың ішкі рухани ізденісіне айналды. Интернетке негізделген жаңа да интерактивті оқыту мен білім беру моделі – «MOOC» пайда болды. «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсы» – Ұлттық кітапхананың «MOOC» концепциясына сүйену арқылы лекция оқу қызметтерінің трансформациясы мен дамуына жәрдемдесу үшін «Интернет+(интернеттің ұтқырлығы мен кең таралуы, дәстүрлі салалармен интеграциясы)» техникалық құралдарын пайдалану мақсатында қолға алған инновациялық шара жүзеге асты.

Біз жаңа технологиялық құралдар кітапхананың лекциялық қызметіне жаңа серпін береді деп үміттенеміз. Пайдаланушылар үшін ортақ ресурстар арқылы жанды және мазмұны бай интернет-оқыту платформасын жасау сарапшылар мен білім алушылар арасындағы қарымқатынас пен өзара әрекеттесуді оңтайландырып, жылдамдатады. Осылайша әрбір ынталы оқырман мен білікті ғалым «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсына» қатысу арқылы ілгерілеп, өзін жетілдіре алады.

Біз «Ұлттық кітапхананың ашық онлайн курсының» бірінші тақырыбы ретінде Қытай өркениетінің өзіндік мәдени мәні мен маңызды символы болған «Қытай жазуын» таңдадық. Жазу – адамзат өркениетінің маңызды нышаны екені баршамызға белгілі. Жазу арқылы ғана өркениетті жазып ұрпаққа қалдыруға, жалғастыруға, дамытуға болады. Дүниежүзіндегі төрт ірі өркениеттің ішінде дамуы үзілмей жалғасқан жалғыз мемлекет – Қытай. Оның маңызды себептерінің бірі – әлі күнге дейін кеңінен қолданылып келе жатқан жалғыз идеографиялық жазу жүйесі – қытай таңбалары. Қытай иероглифтерінің арқасында бізде көлемді тарихи материалдар мен классика бар, соның нәтижесінде ұлт мәдениеті жалғасын тауып отыр. Қытай иероглифі – әлемдегі ең ауыр жазу, ол Қытай өркениетімен тығыз байланысты. Ол – Қытай мәдениетінің ең негізгі элементі және Қытай ұлты дамуының ең көне гені. Иероглиф – бес мың жылдық тарихтың қайнар көзінен шыққан Қытай халқының бірлігі мен ынтымағын әйгілейтін жазу.

Бейжің педагогикалық университеті Өнер мектебінің профессоры Ван Нинді алғашқы лектор ретінде шақыру – біз үшін үлкен мәртебе. Ван Нин профессор – еліміздегі белгілі филолог әрі классикалық мәтіндерге түсініктеме беруші маман. Ол – «Классикалық мәтіндерге түсініктеме беру принциптері», «Классикалық мәтіндерге түсініктеме беру интерпретациясы және қытай иероглифтерін зерттеу», «Қытай иероглифтерінің конфигурациясына кіріспе» және басқа да көптеген еңбектердің авторы. Ол – еліміздегі иероглифтерді стандарттау мен таңбалауға үлес қосқан ғалым. Ван Нин профессор кітап жады болған жай ғана ғалым емес, оның қытай иероглифтерін оқыту туралы ойлары көпшілікке мәдени практика ретінде көбірек бағытталған.

Ван Нин профессор біз үшін мұқият дайындаған бұл лекция қытай жазуын ғылыми тұрғыдан түсінуге негізделген. Иероглифтердің формасы мен жазылуын оңтайландырып, заманға бейімдеп, жаһанға таралуына үздіксіз ықпал етіп, қытай дәстүрлі мәдениетін насихаттайды.

Енді Ван Нин профессормен бірге «Қытай жазуы және мәдениеті» курсына ат салысайық!

АШЫЛУ СӨЗІ

Құрметті жерлестер, достар! Мен Ұлттық кітапхана ұйымдастырған ашық онлайн курстары бойынша бірінші дәрісті өткізгелі отырғаныма өте қуаныштымын. Бұл жолғы тақырып «Қытай жазуы мен мәдениетіне» арналады.

Қытай жазуы – Қытайда және әлемде қызу талқыға түскен, шығыс өркениетінің ең тартымды нышандарының бірі. Қазіргі кезде дүниенің түкпір-түкпірінен Қытайға келген жолаушылар, ең әуелі, әуежайға келіп қонып, ұшақтан түсе салған кезде иероглифпен жазылған «Қытай» деген екі үлкен жазуды көреді.

Қытайда иероглифтер әлдеқашан ел көлемінде толық таралғандықтан, ол ел азаматтарына күнделікті қарапайым жазу болып көрінуі мүмкін, бірақ иероглифтің өзіндік ерекшеліктері бар. Ол қытай халқының тарихын жазып, көпсалалы қытай мәдениетін сақтап қалды. Мемлекетімізде жазу біртұтас иероглиф болғандықтан, ол диалектілік айырмашылықтарды жойып, жазба тілдің қарым-қатынас міндетін атқарды. Ал бұл қытай халқының бірлігін айтарлықтай арттырады. Иероглифтің арқасында Чжуан стиліндегі мөр ою, каллиграфия сияқты әлемдік деңгейдегі өнерлер жарыққа шықты. Қазіргі заманда иероглиф заманауи ақпаратты өңдеу мәселелерін әртүрлі тәсілдермен шешті: компьютерге де енді, жоғары технологиялық қиындықтармен бетпе-бет келді, соның нәтижесінде Қытай ақпараты Шығыс өркениетінің әлемге кедергісіз таралуына мүмкіндік берді. Иероглиф – қытай мәдениетінің қазынасы және бүкіл әлем халқының ортақ байлығы. Сондықтан «Қытай жазуы мен мәдениеті» – кімге болса да қызық тақырып деп ойлаймын. Мен бұл жобаны он лекцияға бөлдім. Осы он дәрісте сіздерге иероглифтің дамуы, эволюциясы, сипаты, ерекшеліктері, таңбалардың құрылымы, сызықтары туралы айтамын. Осы арқылы иероглифтерді неғұрлым ұтымды түсініп, сонымен бірге иероглифке қатысты кейбір практикалық мәселелерді талқылаймыз. Иероглифті саналы түрде дамыта отырып, ол туралы адамдардың ойындағы кейбір түсінбеушіліктерді шеше алатынымызға сенемін.

Ата-аналар мен мұғалімдер балаларға иероглиф үйрету мәселесіне қызығушылық танытуы мүмкін, мұны да біз осы он лекцияда талқылаймыз.

Он лекцияның уақыты шектеулі. Көбірек білгіңіз келсе, Ұлттық кітапханада оқитын кітаптар жетерлік. Әр лекциядан кейін сұрақ қоюға және қойылған сұраққа жауап беруге мүмкіндік беремін. Сіздерді қызықтырған барлық сұрақтарға барынша жауап беруге бар күшімді саламын. Бұл иероглиф тарихы ма, болмысы ма, үйрену туралы ма, бәріміз бірге талқылаймыз.

Бүгіннен бастап бізде мазмұнды он кездесу болады.

1-лекция. ӨРКЕНИЕТ ТАҢЫ. ҚЫТАЙ ЖАЗУЫНЫҢ ШЫҒУ ТЕГІ

Жазу пайда болған кезден бастап адамзат өркениет дәуірі басталған. Жазу тағылықтан азаматтық қоғамға баратын жолдың тоғысында дүниеге келген. Қытай жазуы – Қытай мәдениетінің бастауы. Бірінші лекцияда біз ең алдымен жазудың шығу тегі, яғни қашан пайда болғаны туралы талқылаймыз; тақырыбы – «Өркениет таңы».

Бүгінгі күні біз көріп жүрген «жазу» деп атауға болатын ең ертедегі таңбалар – Инь қирандыларынан қазып алынған цзягувэнь жазулары. Цзягувэнь жазуларының көпшілігі Аньян, Хэнань қаласынан қазылып алынған, ал кейбіреулері басқа жерлерден табылған. Цзягувэнь жазбаларында жазылған жазуларға қарағанда Шан әулеті заманында жазылып, 3400 жылдан астам тарихы бар.

Табылған 4000-нан астам күрделі цзягувэнь жазуларының ішінен біз 1000-ға жуық таңбаны тани алдық. Саны мен құрылымына қарағанда, цзягувэнь жазулары бастапқыда пайда болған ең ертедегі қытай жазуы болуы керек. Алайда цзягувэнь жазуларына дейін біз жазу ретінде расталатын жазбаша басқа белгілерді көрмедік. Цзягувэнь жазулары салыстырмалы түрде жетілген жазу болғандықтан, қытай жазуының қай кезде пайда болғанын анықтауға септігін тигізеді деген ойдамыз.

Кейде бұл тіпті жұмбақ мәселе сияқты көрінеді. Себебі біз жазудың арқасында жазбаша тарих жаздық, егер жазу болмаса, жазба тарих жазылмас еді. Яғни бұл тарихи кезеңді біз тарих басталғанға дейінгі дәуір деп атаймыз. Тарих басталғанға дейінгі бұрынғы дәуірде қытай жазуы болмаған, сондықтан жазудың қашан пайда болғанын растау қиын.

Сонымен бұл мәселені қалай шешеміз? Жазу пайда болған кезді қалай елестетуге болады? Біз мұны тек тиісті ақпарат жинай отырып, ғылыми әдістерді пайдаланып, зерттеулерге сүйеніп болжам жасаймыз. Сондықтан да жазудың шығу тегі – антропология, тарих, филология, археология ғылымдарының тоғысқан жері. Бұл – тереңдете зерттеуді қажет ететін тақырып. Көптеген сарапшылар археологиялық қазба жұмысына, отандық және шетелдік көне жазулардың даму тарихына, байырғы жазылған тарихи кітаптарға, кейбір аңыздар мен иероглифтердің даму заңдылықтарына сілтеме жасай отырып, жазудың шығу тегі туралы сұраққа нақты жауап іздеп келеді. Жалпы иероглифтердің қалай пайда болғанын және олар пайда болған кезде қандай күйде болғанын, қашан пайда болғанын шамалап болжайды.

Қытай жазуының шығу тегі туралы төрт негізгі болжам бар.

Біріншіден, дүниедегі жазудың шығуы мен даму заңдылықтарына сүйене отырып қорытынды жасау керек. Қытай – әлемдегі көне өркениет, ал қытай иероглифі әлемдегі ежелгі бес көне жазудың бірі. Оның дүниедегі басқа көне жазулар сияқты пайда болуы мен дамуында ортақ сипаты бар. Қытай жазуының шығу тегін анықтау үшін біз басқа ежелгі жазулардың жасалу заңдылықтарына да сүйенуіміз керек.

Ең алдымен, біз адамзаттың бұл әлемде өте ертеде, шамамен 50 миллион жыл бұрын пайда болғанын көрсетуіміз керек. Тіл – тек қана адам баласына тән қасиет, сондықтан да тіл өте ертеде пайда болған. Тіл мен жазудың пайда болуын салыстырғанда, тіл жазудан мыңдаған жылдар бұрын пайда болған. Жалпы логикаға сүйенсек, жазу қашанда тағылықтан өркениетке бетбұрыс кезінде туындаған. Біз осы тұжырымға күмәнданбауымыз керек деп ойлаймын. Дүниежүзіндегі көне өркениеттердің бір ерекшелігі олардың барлығы үлкен өзен-көлдердің аңғарында пайда болған. Адамдар аман қалу үшін су бар жерлерде өмір сүрген. Ежелгі мәдениеттерді зерттейтін сарапшылар балық аулап, оны өсіруді ең ертедегі мәдениет деп санайды. Неліктен? Себебі адамдар, жануарлар және өсімдіктер бір-біріне тәуелді; олар бір күнде судан айырыла алмайды.

Қытай өркениеті ең әуелі Хуанхэ өзені, содан кейін Янцзы өзені алқабында дүниеге келген. Бәрімізге белгілі, Хуанхэ өзені – Қытай өркениетінің бесігі. Иероглиф – Қытай өркениетінің дамуымен бірге дербес пайда болған төл жазу.

Жазудың мұндай түрін біз өз бетінше дамыған жазу деп атаймыз. Әлемде өз бетімен дамыған бес ежелгі жазу бар екенін білеміз. Олар:

Осы кестеден біз өз бетінше дамыған жазулардың барлығы ежелгі өркениеттерде пайда болғанын және олардың барлығы үлкен өзен аңғарларында немесе суға бай жерлерде пайда болғанын көреміз.

Бірінші Вавилон – мұнда біз ежелгі Вавилон туралы айтып отырмыз; Киелі кітаптағы Вавилон – Жаңа Вавилон. Азияның батысындағы Армян үстіртінде Евфрат пен Тигр деген өзендері бар, олар Вавилонда орналасқан, тарихта Месопотамия деген атпен белгілі. Біздің дәуірімізге дейінгі 3200 жылдар шамасында өркениеті мен жазуы болды, бұл – әйгілі шумер сына жазуы.

Өз бетінше дамыған жазудың екінші түрі – баршаға таныс Египеттегі әйгілі Ніл өзені аңғарында пайда болған жазу. Біздің дәуірімізге дейінгі 3000 жылдар шамасында алғашқы билеуші әулет кезінде Египетте қасиетті жазбалар болған. Оның құлпытас жазуы, иератикалық жазу және жалпыхалықтық жазу деген үш нұсқасы болған. Құлпытас жазуы стилі бастапқыда жекелеген оқиғаларға талғаммен жазылып, кейін жалпыға танымал болған, ол пирамидалар мен храмдардың тас қабырғаларына қашалған немесе тас құралдар мен қыш ыдыстарға өрнек ретінде салынғандықтан, салтанатты ресми стильге айналған. Бұл сонымен қатар үш түрлі нұсқаның жалпы атауы есептелетін Египет иероглифі. Қаріп белгісі суретке ұқсайды, бірақ пиктографиялық функциясы жоқ. Иератикалық жазу – діни жазу, негізінен діни жазбаларды жазу үшін қолданылады. Жалпыхалықтық жазу – эпистолярлық жазу немесе құлпытас жазу стильдерінің жеңілдетілген түрі.

Шумер сына жазуы

Египет иероглифі

Крит (Греция) сызықтық жазуы А

Крит (Греция) сызықтық жазуы Б

Тасмания губернаторының жергілікті тұрғындарға кескіндеме арқылы Бейбіт келісімге келуі, егер келісе алмаса, салдарын көрсеткен суретті хаты.

Солтүстік Америка үндістерінің кескіндеме мәтіндерінде дерексіз ұғымдарды білдіру үшін қолданылатын символдық бейнелер: 1 - өмір (аңызға айналған мүйізді жылан); 2 - өлім (басын төмен түсірген жануарлар немесе адамдар); 3 - бақыт, сәттілік (тасбақа); 4 - ептілік (а екі қолдың орнына екі қанаты бар адам); 5 - соғыс (жебелері бар садақ); 6 - бейбітшілік (қауырсыны бар бейбіт түтік); 7 - бейбітшілік (адам бейбітшілік шылымын шегеді); 8 - достық (қолдар біріктірілген); 9 - сүйіспеншілік (бір-бірімен байланысқан жүректер); 10 - назар аударыңыз, тыңдаңыз (екі құлағыңызда толқынды сызықтары бар бас); 11 - қауіп (екі жылан); 12 - қорғаңыз (ит); 13 - дұға етіңіз (қолыңызды көкке көтеріңіз) және құдайлар).

Грекияның Крит аралында шағын және қысқа өзендер көп. Осы Грек өркениетінде Криттен шыққан екі түрлі өз бетінше дамыған жазу болды: Оның бірі – А, яғни біздің эрамызға дейін 3000 жыл жасаған крит сызықтық жазуы, жазудың бұл түрінің әлі күнге дейін құпиясы ашылған жоқ. Екіншісі – В, шамамен б.з.д. 1650 жылдар пайда болған крит сызықтық жазуы. Бұл жазудың құпиясы ашылды. Ежелгі грек сарайында жүйеленбеген кейбір пиктограммалық жазулар әлі күнге дейін бар.

Біздің қытай жазуы осы ежелгі өз бетінше дамыған жазулардың қатарына кіреді. Иероглифтер Хуанхэ өзені мен Янцзы өзені аңғарында пайда болған. Қазір оның жасалған уақыты біздің дәуірімізге дейінгі 4000–3500 жылдар шамасында, жоғарыда аталған ежелгі жазулармен бірдей тарихи кезең деп есептеледі.

Қытай жазуы пайда болғанда қандай күйде болды? Оны кейбір батыс жазуларымен де салыстыруға болады. Солтүстік Америка мен Австралияда жазу пайда болудан бұрын, жазудың орнына, яғни кескіндеме өнерінің интуитивтік қасиеті мен бейнесін пайдаланған. Толық мағынаны жеткізу үшін сызбаны неғұрлым егжей-тегжейлі сызып берсе, екінші тарапқа берілген ақпарат соғұрлым көп және дәлірек жеткен. Сөйтіп, хабарламаны жіберуші мен қабылдаушы арасында жақсы байланыс орнатқан. Төменгі жақтағы сурет – Австралияның Тасмания губернаторының жергілікті тұрғындарға жазған хаты. Алғашқы екі картина татуласуға деген үмітті білдіреді, ал соңғы екі картина татуласуға қол жеткізе алмаса, салдары жаман деген мағынаны білдіреді2².

Төменгі сурет – мәтіндік суреттен бір суретке біртіндеп ауысқан кез. Бұл жерде жеке кескіндерді біріктіріп пайдалануға болады. Кейін осы кескіндемелер біртіндеп дамып, ертедегі пиктограммалы жазуларға айналды. Ең маңызды өзгеріс – тікелей тілдің символы болып, түсінікті әрі оқылатын дәрежеге жетті. Сонымен қатар оның жалпы көрнекілігін талдағаннан кейін, бір формадағы сөз болды. Бұл – солтүстік америкалық үндістер абстрактілі ұғымдарды білдіру үшін қолданатын символдық сурет. Ол болмысты жазуды қойып, суретке сәйкес келмеген ұғымды түсіндіретін мағынасы бар, дыбысы жоқ үнсіз тілге айналды. Осылайша оны ертедегі пиктографиялық жазуға көшу формасы ретінде қарастыруға болады.

Алайда қытай иероглифтерінің пайда болу кезеңінде табылған мәдени жәдігерлерде мұндай сөздік кескіндемелер кездеспеді, тек мағынасы көрсетілетін жекелеген суреттер ғана ұшырасады. Кейінірек олар дамып, қытай иероглифтерінің бір бөлігі саналатын пиктографиялық жазуларға айналған.

Екінші – қытай жазуының шығу тегі туралы жазба деректерге сүйене отырып қорытынды жасау. Көптеген жазбаларға, ресми тарихи фактілерге немесе нақты тарихи деректерге негізделу керек. Олардың кейбіреулері аңыздар, тіпті мифтер болуы мүмкін. Мифтер, әрине, шынайы тарихи факті емес, бірақ мифтер мен аңыздар көбінесе нақты тарихтың көрінісі. Көптеген мифтер мен аңыздардың пайда болуының белгілі бір тарихи алғышарты бар, сол үшін де біз оның көмескі мағынасына талдау жасауымыз керек. Сонда ғана бұл мифтер мен аңыздар бізге беймәлім уақыттың сәулесін түсіре алады. Қытай иероглифтері пайда болған кезде қандай формада болды? «Суреттен пайда болды» деген сөз бар. Бірақ бұл сурет аяқастынан бір күнде жазуға айнала салған жоқ. Қайта адамдар табиғат әлемін бақылап, табиғат әлемінің кейбір құбылыстарына әсер етіп, осы табиғи нысандарды мұқият бейнелеу арқылы қорытынды жасады. Мысалы, мен қоянды айтқым келсе, қоянның бейнесін саламын. Егер бір итті айтқым келсе, итті сызамын. Ағаш туралы айтайын десем, ағаштың суретін саламын... Сонымен «Шуовэнь Цзецзыға кіріспе» еңбегінде бірнеше сөйлем бар: «Ежелгі заманда Пао Си әулеті дүниені билеген», «Жоғары қарап аспанды бақылаған». Бұл жерде күнді, айды және жұлдыздарды бақылау үшін аспан әлемін зерттеді дегенді білдіреді. «Жер жүзін байқау үшін төмен қарады», яғни жердегі ағаштарды, гүлдерді, шөптерді және жануарлардан бастап, заттардың өзгеру заңдылықтарын көрсетті дейді. Бұл үзінді «Өзгерістер кітабы» деген ежелгі жазбадан алынған. Бастапқыда сегіз триграмманың шығу тегі туралы болды. Бұл – жазу туралы өте әйгілі «Шуовэнь Цзецзыға кіріспе» кітабының алғы сөзінде иероглифтердің шығу тегіне жанама түрде айтылған кіріспе. Өз әлемін білдіруге ұмтылған жазу жасау шеберлерін не шабыттандырды? Бұл аспандағы күн, ай, жұлдыздар мен жердегі аң, құстардың іздері шығар. Ертедегі адамдар күн, ай, жұлдыз, құс, аңдардың ізіне неліктен соншалықты мән берген? Өйткені алғашқы қауымдық қоғамда адамдардың еңбек өнімділігі төмен болған. Ауа райы мен географиялық жағдайға байланысты жазық далада, тауда, орманда, өзендерде түнеп, жануарлармен етене өмір сүрген. Ауа-райының қолайлығы адамдардың өмір сүруіне жағдай жасаған. Жануарлар жыртқыш па, жоқ, қолға үйретуге ыңғайлы ма мұның барлығы олар үшін маңызды болған. Жолбарыс, қасқыр, аю және басқа да жыртқыш аңдардан қорғанып, оларды ұстау үшін көп адам керек еді. Бірақ қой немесе бұғы сияқты шөпқоректі зиянсыз аңдар немесе құстар мен жәндіктерді тамақ ретінде пайдаланды әрі олармен бірге өмір сүрді. Жануарлардың іздері олардың қайда жүргенін анықтайтын сигнал болды. Бұл сигналдарды келісілген белгіге айналдыру – табиғи заңдылық. Сондықтан «Өзгерістер кітабында» «біз адам организмі мен сегіз триграмманың байланысын зерттеп ашамыз» делінген, бұл – адамзаттың жазуды ойлап тапқанымен бірдей жаңалық.

Лису ұлты есеп жүргізу үшін жіп түю әдісін пайдаланған

Перу тұрғындарының жіп түю туралы жазбалары

Сонымен жазу жарыққа шығардан бұрын біз заттарды қалай есте сақтап, қалай жаздық? «Жіп түю теориясы» – өте сенімді аңыз. «Өзгерістер кітабы ақиқатынан» бастап «Ю Чжэн Цзюцзя И» жазбаларында «Ежелгі адамдарда жазу болған жоқ, бірақ олар уәделері мен анттарын жіпті әртүрлі түю арқылы есте сақтады, адам санына қарай жіптен түйін түйді» деген деректер бар. Бұл үзіндінің мәні: адамдар өмірі күрделілене түскенде, есте сақтау қажет болғанда, жіпті түйіп, түйіндерді қолданған... Үлкен оқиғаларды үлкен түйінмен, ал кіші нәрселерді кішкентай түйінмен білдірген. Жіпті түйіндеу тарихи деректер ғана емес, оны дәлелдейтін мәдени жәдігерлер. Еліміздегі кейбір аз ұлттар әлі күнге дейін осы жіп түю әдісін қолданып келеді. Лису ұлты есеп жүргізу үшін жіп түю әдісін пайдаланады. Хани ұлты қарызға ақша алған кезде бір түйінді ұзындығы бірдей екі жіппен байлайды және әрқайсысына талон ретінде бір түйін қояды. Наси ұлты мен Пуми ұлты да хабар жеткізу үшін жүн жіп пайдаланады... Басқа елдерде де жіп түю салты бар. Мысалы, Перу тұрғындары көлденең тартылған арқанға көптеген тік жіп іліп, әр жіптің түсін әртүрлі бояп, түрлі оқиғаларды есте сақтайды. Алайда біздің іздегеніміз есте сақтаудағы айырмашылық. Қоғамның дамуымен салыстырғанда жіп түюдегі айырмашылық кез келген жағдайға жеткіліксіз. Егер есте сақтауға тиісті заттар көп болса, түйін түю түсініксіз болып, қате түсініктер туындайды. Сондықтан «Шуовэнь Цзецзыға кіріспеде» былай дейді: «Шэньнун (егіншілік пен медицинаның қамқоршысы) өз істерін басқару мақсатында жіп түйгенде, қарапайым халықтың жұмысы күрделеніп, көлгірсу белең алды». «Қарапайым халықтың жұмысы күрделенді» деген не? Жұмыс көбейсе, түйетін жіптің түйіні де көп болады деген сөз. Қай түйін, қай оқиғаны түйгенін есте сақтау қиын. Сондықтан да жазу теориясына қатысты өте әйгілі «Вэнь синь дяо лун» кітабына «Түйілген жіп – жазудың кескіні. Құстың ізі құсап, жазба ісі жазылады» деп жазылған. Кейін жіп түю әдісі жеткіліксіз болғандықтан, адамдар жазуды ойлап табуға ынталы болған. Тек жазу ғана ақпарат жинау, сақтау және беру функцияларын орындай алған. Бұл пікір айтарлықтай сенімге ие.

Қытай жазуының шығу тегі туралы айтар болсақ, тағы бір маңызды аңыз бар, оны айтпай кетуге болмайды. Ол – «Цан Цзе иероглиф жасау жазбасы». Иероглифті Цан Цзе жасаған. Бұл мәлімдеме ежелгі жазбалар мен кітаптарда өте жиі кездеседі. «Хуайнань данышпандарында» былай дейді: «Бұрынғы кезде Цан Цзе жазу ойлап тапқанда аспаннан астық жауып, аруақтар түнде зар илеп жылайды». «Люйши чуньцю» де: «Сижұң күйме жасады, Цан Цзе жазу ойлап тапты, Хоу-цзи егін екті, Гао Яо әділ заң жасады, Куньу қыш ыдыс жасады, Ся Гунь қала салды. Осы алты адам дұрыс әрекет етіп, халыққа пайда жеткізді» деп жазылған. Бұл өнертапқыштар тізімінде «Цан Цзенің жазу ойлап табуы» да бар. Цинь әулетінен шыққан Ли Сы «Жазу бірдей элементтерден тұрды» деп аталатын «Цан Цзе пиан» еңбегін жазған. Ол жалпы саны 3300 сөзден тұрады. Бірінші сөйлемі «Цан Цзе жазу ойлап тапты» деп басталатындықтан, ол «Цан Цзе пиан» деп аталады. Цан Цзе жазу ойлап тапты деген аңыздағы айтылғанның бәрі шындық па, сенімді ме? Біріншіден, Хуанди мен Цан Цзе – екеуі де аңызға айналған тұлғалар. Нақты деректер жоқ болса да, жазумен байланысты өте ертедегі тарих бар, бұл орынды тұжырым. Екіншіден, қытай иероглифтерін жасау бір адамның ғана қолынан келмейді. Ол көптеген адамдар ұзақ уақыт бойы стихиялы түрде жасап, белгілі бір деңгейге дейін жинақтап, кейін біртебірте саналы түрде қалыптастырған тұжырым. Сюньцзының «Цзе пиан» шығармасында: «Жақсы каллиграфтар көп, бірақ оны тек Цан Цзе ғана қалдырады». Демек, Цан Цзе сияқты тұлғалар бары рас. Жазудың дамып, гүлдену кезеңінде әркім ойлап тапқан жазулар көп болуы мүмкін. Мысалы: Сіз «маймыл» мағынасын білдіретін иероглифті ойлап тапсаңыз, мен «қоян» мағынасын білдіретін иероглифін ойлап таптым, ол «жолбарыс» мағынасын білдіретін иероглифті ойлап тапты дегендей... Цан Цзенің жұмысы тек «бірді» «бір» деп реттеу болған. Осылайша Цан Цзенің жазу ойлап табуы туралы аңыз ақылға қонымды. Цан Цзенің жазу жасауы деген теория аңызға айналғанымен, императордың тарихшысы Цан Цзе Қытай өркениетінің өкілі ретінде бағаланып, бәрі құрметтейтін иероглифтің шығу тегінің символына айналды. Оған ғибадатханада тілеу тілеп, құрмет көрсету – біздің жазуымызға, өркениетімізге деген құрметтің бір түрі.