Kitabı oxu: «İskəndərnamə»

Nizami Gəncəvi

İSKƏNDƏRNAMƏ

(nəsrlə sadələşdirilmiş)

I HİSSƏ

ŞƏRƏFNAMƏ

İSKƏNDƏRİN TAXTA ÇIXMASI

Rum şahı Feyləqus vəfat edəndən sonra onun yerinə oğlu (Makedoniyalı) İskəndər taxta çıxdı. İskəndər taxta çıxan kimi Rum ölkəsində yeni dönəm başladı. O, atasından qalan köhnə və yararsız adətləri atıb, yaxşıları isə həyata keçirməkdə daha məsuliyyətli olurdu.

Qısa zamanda ölkədə yeni qanunlar qoyan və buna əməl edən İskəndər bütün ölkənin sevimlisinə çevrildi. O, hamını sevər, hamıya qayğı göstərər, ədalətin bərpa olmasına çalışardı. Hətta öz ölkəsindəki insanları bütün vergilərdən azad etmişdi. Rumda tikanların yerinə güllər əkdirən hökmdar dünyanın əsas hissəsinə sahib oldu. Qərbdə Aristotel adı ilə tanınan böyük filosof Ərəstun İskəndərin vəziri idi. Bir yerdə böyüyən, birgə təhsil alan Ərəstun İskəndərin böyüməsində ən böyük xidməti olan adamlardan idi. O, İskəndərə hər işində tədbir tökər, məsləhətlər verərdi.

Günlərin bir günü İskəndər öz sarayında məclis qurub şadlanırdı. Bu zaman bir çox məzlum insan sarayın həyətində, “Aman” – deyə səs salır. İskəndər öyrənir ki, bunlar misirlilərdir. Zəncilər onların ölkəsinə hücum edib, hər yanı dağıtmış, misli görünməmiş qanlar axıtmışdı. Əgər o köməyə getməsə, qısa zamanda Misir adlı zəngin bir ölkə yer üzündən silinə bilər.

İskəndər ağıllı, bilikli, savadlı, uzaqgörən vəziri Ərəstundan məsləhət istədi. Ərəstun dedi ki, bu sənin gücünü göstərmək üçün bir şansdır. Əgər bir ordu zəfərlər qazanarsa, onun təməli daha güclü olar.

Bunu eşidən İskəndər əmr etdi ki, qoşun hazırlansın, döyüşə başlayacağıq.

Üz-üzə gələn ordular gecəyə qədər qanlı vuruşmanı davam etdirdilər. Səhər açılanda İskəndər Tutiyanuş adlı məharətli elçisini rəqib hökmdar Zəngibar şahı Pələngərin yanına göndərdi. Elçi şaha dedi:

– İskəndər istəyir ki, siz qan tökmədən təslim olasınız və o da sizi bağışlayar!

Elçinin sözü bitməmiş Zəngibar şahı onun başını kəsib hamının gözü qarşısında qanını şüşəyə tökdürüb içdi. Tutiyanuşla birgə gedən elçililər gördükləri bu dəhşətli səhnəni İskəndərə danışırlar. İskəndər döyüşü davam etdirməli olur.

Pələngərin bu vəhşi hərəkətindən qorxan döyüşçülər məğlub olurlar.

İskəndər öz vəziri Ərəstuna bu vəziyyətdən çıxmaq üçün bir tədbir görməsi üçün müraciət edir. Ərəstun ona qoşunun gözünün qorxduğunu söyləyir və məsləhət görür ki, şah düşmən önündə möhkəm dayanmaq üçün bir yol tapıb onun Zəngibar şahından daha yırtıcı olduğunu düşmənlərə göstərsin.

İskəndər bilicinin məsləhəti ilə hamının gözü qabağında zənci əsirlərindən birinin başını kəsib bişirilmək üçün mətbəxə göndərir. Sonra isə aşbazın gətirdiyi qara qoyun başını zənci başı adıyla ləzzətlə yeyərək özünün adamyeyən olduğunu qarşı tərəfə anladır.

Zənci əsirlərindən fürsət tapıb qaçanları Rum şahının qorxunc bir adamyeyən olduğunu öz ordularına çatdırırlar. Dəhşətə gələn zəncilər inam hissini itirir və əvvəlkitək döyüşə bilmirlər. Vuruş zamanı meydanda bir neçə pəhləvanı məğlub edən İskəndər zəncilərin başçısı Pələngəri məhv edərək qalib gəlir.

Hökmdar bundan sonra Ruma qayıdır. Bu zaman onun İran şahı Dara arasında narazılıq baş verir. Daranın elçisi İskəndərin yanına gələrək onun xərac tələbini çatdırır. İskəndər xərac verməyəcəyini qəti şəkildə bildirir. Onun belə sərt cavabından qəzəblənən Dara İskəndərin top və çovkanla oynayan bir uşaq, özünün isə saysız-hesabsız qoşuna malik qüdrətli bir şah olduğunu göstərmək məqsədilə qasidə bir top, bir çovkan, bir çuval da küncüd verərək Ruma yollayır. Hədiyyənin mənasını çox gözəl anlayan İskəndər onu bilərəkdən belə yozur ki, “Dara topla yuvarlaq yer kürəsini nəzərdə tutur, çovkanı isə cahanı özümə tərəf çəkmək üçün mənə göndərib. “Sonra küncütü yerə dağıdıb saray quşlarına dənlədir və bununla Daranın saysız-hesabsız qoşunlarını məhv edəcək igid döyüşçüləri olduğunu rəqibinə çatdırır. Əvəzində isə elçiyə iki çuval üzərlik verərək yola salır. Bununla da, demək istəyir ki, üzərlik dənələri acı olduğu üçün heç bir quş onu yeməz. Yəni Rum qoşunlarına Daranın ordusu qalib gələ bilməz.

DARANIN İSKƏNDƏRLƏ MÜHARİBƏSİ

Deyilənə görə, Dara İskəndərin sahib olduğu torpaqlara qoşun göndərir. Camaatı qırıb, ölkəni viran qoyur. Daranın bu hərəkətindən İskəndər xəbər tutanda casuslardan biri İskəndərə deyir ki, düşmən qoşunu sərxoşdur, əgər qəfil hücum etsə, düşməni darmadağın edə bilər. Bunu eşidən İskəndər gülərək dedi:

– Günəş gizlənməyi sevməz, mən bunu özümə rəva bilmərəm. Böyük İskəndər adi bir quldur kimi zəfər qazana bilməz.

Digər bir casus isə dedi:

– Düşməniniz sayı-hesabı bəlli olmayan bir qoşunla üstünüzə gəlir.

İskəndər buna da belə cavab verdi:

– Bir qılınc yüz öküzün bağrını dələr.

Sərkərdənin bu sözü bütün qoşunu ruhlandırdı. O, nəzarətində olan bütün ölkələrə xəbər göndərdi ki, hər kəs durmadan dərgaha gəlsin. İskəndər Rumdan, Əfrəncədən, Misirdən, Rusdan gələnləri içkisiz bir məclisə yığdı.

İskəndər məclisə yığılanlara Daranın açdığı müharibədən, döyüşlərdən söz açıb və onların bu haqda fikirlərini soruşur. Sərkərdələrin sözlərini eşidəndən sonra İskəndər anladı ki, sərkərdələr ona kömək edəcək.

Beləliklə, o müharibəyə qərar verdi və qoşun yığmaq üçün əmr etdi. İskəndər fala baxdıraraq öz taleyinin üstün gəldiyi bir gün müharibə üçün uğurlu hesab etdi və qılıncla, qoşunla, varla, dövlətlə Daranın ölkəsinə hücuma keçdi. Daranın ölkəsində əhali İskəndərin gəlişini böyük sevinclə qarşıladı, çünki hər kəs Daranın zülmündən təngə gəlmiş və bu zalımın əlindən qurtulmaq istəyirdi. Buna görə də İskəndərə xilaskar kimi baxırdılar. Bunu eşidən Dara ağıllı kəslərdən çarə istədi və İskəndərə qalib gəlməyin yollarını axtardı. Fəribərz adlı bir pəhləvan vardı. O, Daraya, “Vaxtilə ulu babası mənə demişdir ki, vaxt gələcək Rum elindən bir sərkərdə dünyanı fəth edib, İranı da məğlub edəcək. Ola bilər ki, bu İskəndər olsun ona görə də sülh bağlayaraq onu ölkəyə buraxmamaq ən doğru yoldur” – deyə Daraya məsləhət verdi. Dara bu sözlərdən hiddətlənərək qocaya sərt cavab verdi və öz qüdrətindən söz açaraq İskəndərin ondan aciz, zəif olduğunu bildirdi. Bununla da, hirsi soyumadı və İskəndərə təhqiramiz bir məktub yazdı. İskəndər də öz növbəsində ona özünəməxsus bir cavab məktubu göndərdi. Beləliklə, iki böyük hökmdar arasında müharibə başladı.

Döyüş zamanı Daranın zülmündən cana gəlmiş iki sərkərdə ona xəyanət edərək İskəndərə sığınırlar. Onlar İskəndərə Daranı öldürəcəklərinə dair söz verirlər və əvəzində ondan çoxlu pul tələb edirlər. İskəndər onlara inanmasa da, razılaşır. Xain sərkərdələr isə Daranı öldürərək yenidən İskəndərin yanına gəlirlər. İskəndər ölüm ayağında olan Daranın yanına gəlir və onu qanlar içində torpağa sərilmiş görür. O, Daranın halına acıyır və onun üçün ağlayır. Nəhayət, Dara ölməzdən əvvəl son nəfəsdə İskgəndərdən üç şey istəyir: birincisi onunla ədalətli rəftar etməyi, ikincisi İran taxtına zərər yetirməməyi və üçüncü hərəmxanaya toxunmamağı və qızını qorumağı.

Beləliklə, İskəndər İran taxtının sahibi oldu və xəzinənin üzünü xalqa açdı. Daraya verdiyi sözlərə də əməl etdi və nəhayət, əmr etdi ki, Daranı öldürən iki xaini edam etsinlər ki, şaha xəyanət etməyin aqibətini hər kəs yaxşı anlasın. Bundan sonra İskəndər Daranın qızı Rövşənəklə evlənir və İstəxrə gələrək başına tac qoyur. Beləliklə də, o, rəsmən İran taxtının sahibi olur, ölkədəki hər cür fitnə-fəsadı aradan qaldırır, ədalətilə xalqın rəğbətini qazanır və bütün dünyaya səs salır. Bir gün o, dünyanı səyahət etmək qərarına gəlir. Buna görə də Rövşənəyi və əldə etdiyi xəzinəni Ruma göndərir. Bu qərarından sonra o ilk səfərini Ərəbistana edir. Ərəblər İskəndəri yaxşı qarşılayıb ona və hər çeşid lüzumlu yeməklər, bəslənmiş sürülər, ağır xəzinələr bağışlayırlar. Hökmdar Kəbəni ziyarət edir, Kəbənin qapılarını öpərək böyük Tanrını anır. Bundan sonra Yəmənə gəlir və Yunana dönmək üçün hazırlıq görür. Bu vaxt Azərbaycan ölkəsindən bir elçi gələrək İskəndərə deyir:

– Ey şahım, Dəvali adlı hökmdar ölkəmizə zülm edir.

Bunu eşidən İskəndər Ərmənə qoşun çəkir və burada sülhü, abadlığı bərpa edir. Abxaz şahını da özünə tabe etdikdən sonra on beş gün ov üçün çöldə, dərədə, çəməndə at sürür. Ovda gəzişərkən bu gözəl ölkəni və şah Nüşabəni görməyə can atır.

İSKƏNDƏRİN BƏRDƏYƏ GƏLMƏSİ VƏ NÜŞABƏ İLƏ GÖRÜŞMƏSİ

Çox qədim zamanlardan belə rəvayət edirlər ki, olduqca gözəl, səfalı bir diyar olan Bərdəyə Nüşabə adlı qadın hökmdarlıq edirmiş. Bu qadın çox gözəl, mətanətli, ürəyi saf, mehriban bir insan idi. Onun sarayında yalnız qızlar xidmət edərmiş. Nüşabə qadın olmasına baxmayaraq, at oynatmaqda, qılınc tutmaqda heç də kişilərdən geri qalmazmış. Buna görə də onun ölkəsində, sarayında hamı ona ehtiram göstərər, hörmət bəslərmiş. Nüşabə gözəl, mehriban olduğu qədər də ağıllı və ədalətli bir hökmdar idi.

Bir gün şahlar şahı İskəndər Bərdəyə gəlir və buranın cənnətə bənzər gözəlliyinə heyran olur. Gördüyü bu gözəlliklərdən heyrətlənən hökmdar ətrafdakılardan soruşur:

– Bu gözəl, möhtəşəm, cənnət kimi ölkə kimindir? Burada padşahlıq edən kimdir?

Ona cavab verirlər:

– Bu gözəl torpaqların sahibi bir qadındır. O elə bir qadındır ki, gözəllikdə, mərdlikdə, ədalətdə tayı-bərabəri yoxdur. Bu qadın Kəyan nəslindəndir və çox möhtəşəm bir sarayı vardır. O, hər gün öz büllur sarayında əyləşir və gəlinlər, qızlar onun xidmətində dururlar. Bu qadın öz cənnət köşkündə həm ibadətlə məşğul olar, həm də mey ilə, çalğı ilə dolu məclislərdə günlərini keçirər.

İskəndər bu sözləri eşidib təəccübləndi və bu hökmdar qadını görməyə çox maraq göstərdi.

Bu vaxt Nüşabəyə xəbər verdilər ki, böyük İskəndər onun ölkəsinə gəlib. O, tez padşahın adına layiq hədiyyələr, ləziz yeməklər, gözəlcə bəslənmiş canlı heyvanlar, növbənöv dadlı meyvələr göndərdi. Nüşabə bu hədiyyələri hər gün göndərməyə davam etdi. Nəhayət, böyük İskəndər qadının bu qədər mərdliyini görüb heyran qaldı və ürəyində onu görmək arzusu daha da artdı. O, ölkədəki bu heyrətləndirici gözəlliyin sirrini öyrənmək üçün öz kimliyini gizləyib və elçi qiyafəsində Nüşabənin sarayına gəldi.

Xidmətçi qızlar Nüşabəyə xəbər verdi ki, Rum ölkəsindən bir elçi gəlib. Nüşabə hazırlıq gördü və padşahlıq taxtına oturaraq elçinin hüzura gəlməsini əmr etdi. İskəndər elçi kimi qapıdan girdi,amma təzim etmədi. O sarayda gördüklərindən heyrətə gəldi. Hər yerdə hurilər, pərilər gəzişir, qızlar, gəlinlər bir-birindən gözəl, hər yan daş-qaşla bəzənib, bütün saray işıq saçır. Gördüklərinin və gözəl Nüşabənin qarşısında böyük İskəndərin dili tutuldu. Çox ağıllı qadın olan Nüşabə isə İskəndəri tanıdı və onun elçi olmadığını anladı, amma bunu ona bildirmədi. Elçi qiyafəsindəki İskəndər hökmdar İskəndərin adından Nüşabəyə dedi:

– Mən sənin ölkənə ayaq basmışam. Bəs nə üçün sən mənim hüzuruma gəlmədin? Başımı noğulla, kababla, meyvə, şərabla aldadırsan. Bunlar qəbuldur, amma sən gərək mənə təzim edəsən. Ona görə də səhər tezdən qəbul başlanarkən sən də mənim dərgahıma gələrsən.

Bütün bunları dinlədikdən sonra Nüşabə cavab verdi:

– Eşq olsun sənə, ey cəsur padşah. Sən özün özünə elçilik edirsən? Mən səni tanıdım, sən İskəndərsən. Sən məni toruna salmaq istəyirdin, lakin özün mənim toruma düşdün.

İskəndər özünü ələ verməmək üçün yenə dilləndi:

– Ey bu taxtın gözəl sahibi, mən İskəndər deyiləm, adi bir elçiyəm. Yəni İskəndər o qədərmi acizdir ki, özünə elçilik etsin?

Ağıllı, tədbirli Nüşabə cavab verdi:

– Niyə məni aldatmağa çalışırsan? Əgər sən, həqiqətən, elçi olsaydın, hüzura gələrkən mənə boyun əyərdin. Lakin sən bunu etmədin. Sən bizimlə hökmlə rəftar edirsən və belə rəftar ancaq hökmdarlara məxsusdur.

İskəndər cavab verdi:

– Mən İskəndər deyiləm, elçiyəm. Sizinlə hökmlə danışmağımın səbəbi də məni göndərənin belə əmr etməsidir.

Bu səfər Nüşabə kəskin bir cavab verir:

– Sənin bu davranışın yersizdir, gəl özünü bu qədər çaşdırma.

Nüşabə bu sözləri deyərək üstündə İskəndərin şəkli olan ipək parçanı ona göstərir və böyük bir məğrurluqla dilləndi:

– Bu şəklə diqqətlə bax. Bu sima kimindir? İndi inad etməyin yeri qalırmı?

İskəndər parça üzərində öz şəklini görüb ağıllı Nüşabəyə cavab verməkdə aciz qaldı. Böyük İskəndər Nüşabənin qarşısında qorxudan saraldı və ikiqat qaldı. Onu böyük bir təlaş aldı və Allaha sığındı. Nüşabə onun bu vəziyyətini görüb dedi:

– Ey uğurlu, böyük tacidar bunu bil ki, mən qadın olsam da, heç də kişilərdən geri qalmaram, dünyanın hər işi mənə yaxşı bəllidir. Mən sənə şəklini ona görə göstərdim ki, sən də mənim kim olduğumu yaxşı dərk edəsən. Amma indi bil ki, mən sənə hörmət edəcəyəm və səni adına layiq qarşılayacağam.

Bu sözlər qarşısında pərt olan İskəndər Nüşabənin ağlına, cəsarətinə və mərdliyinə heyran qaldı və heç bir söz deyə bilmədi.

Bundan sonra Nüşabə İskəndərin şərəfinə süfrə düzəltdirdi. O süfrəyə içində dörd cür ləl-cəvahirat olan xonça qoydurdu.

Nüşabə dedi:

– Ey böyük hökmran yeyiniz ən dadlı xuruşlardan.

İskəndər heyrətlə dedi:

– Ey sadə dilbər, heç daş-qaş da yeyilərmi?

Nüşabə gülərək cavab verdi:

– Madam ki, bunlar yeyilməz onda nə üçün sən daş-qaş üçün dünyanı fəth edirsən, əgər daş-qaş yeyilmirsə, onda nə üçün bunlardan ötrü bu qədər qan tökürsən?

İskəndər dedi:

– Ey xanımlar xanımı, doğru söyləyirsən. Eşq olsun belə sağlam fikirli gözələ. Sən mənə mərdliyin yolunu göstərdin. Doğrudan da, sənin adın ucadır.

Beləliklə, dünyanı fəth edən böyük fatehə Azərbaycan qadını, uzaqgörən və mərd hökmdar olan Nüşabə çox ibrətamiz bir dərs verdi.

Bundan sonra İskəndər Nüşabəylə əhd-peyman bağlayaraq Bərdəni tərk etdi.

İSKƏNDƏRİN DƏRBƏND QALASINI ALMASI

Çox qədim rəvayətlərin birində deyilir ki, böyük İskəndər daim faydalı işlər görər, yaxşı insanlarla ünsiyyət qurar, şahlarla yanaşı məzlumlarla da maraqlanarmış. O, zahidlərə, hikmətli insanlara hörmət edər, onlarla məsləhətləşərmiş. Elə bir vaxt gəlir ki, onun ordusundakı əsgərlər bu işdən inciyir. Onlar İskəndərə deyir:

– Ey dünyaları sarsıdan hökmran! Sənin zəfər qazanmağının səbəbi sənin ordundur. Bəs niyə sən bizə yox, zahidlərə nəzər salırsan, dara düşəndə bizimlə yox, onlarla məsləhətləşirsən?

İskəndər bu sözlərə təəssüflənsə də əsgərlərə bir cavab vermir.

Bu əhvalatdan bir neçə vaxt keçir. İskəndər və ordusu çox yollar aşaraq Dərbəndə gəlib çatırlar. Bu vaxt görürlər ki, burada bir mötəbər qala var. Bu qalada quldurlar məskən salmışdır və yoldan keçəni talan edir, incidirlər.

İskəndər orduya bu qalanı almağı əmr edir. Ordu nə qədər çalışıb vuruşsa da bir nəticə hasil olmur. Nəhayət, onlar yorulub İskəndərin yanına gəlib ona deyirlər:

– Ey qüdrətli hökmdar, biz nə qədər çalışsaq da, qalanı ala bilmədik. Yaxşısı budur, geri dönək.

İskəndər onlardan soruşur:

– Burada yaxınlıqda bir zahid varmı?

Bir nəfər deyir:

– Bu yaxın köhüldə qoca bir zahid yaşayır. Heç kimlə ünsiyyət etmir, bir çəngə otla keçinir. Böyük hökmran bu sözləri eşidib dərhal qocanın olduğu yerə gəlir. İskəndər qocanı ehtiramla salamladıqdan sonra ona vəziyyətini izah edir. Qoca deyir:

– Zənnimcə, siz cahangir İskəndərsiniz?

İskəndər təəccüblənərək soruşur:

– Sən məni necə tanıdın?

Qoca cavab verir:

– Elə bilmə ki, dünyada tək sənin güzgün var. Mənim də qəlbim güzgüdür, ona görə də insanları tanıya bilirəm.

İskəndər qocanın müdrik, ağıllı adam olduğunu görüb deyir.

– Ey sınaqlı qoca, gəlmişəm səndən çarə istəməyə. O dağ başındakı qalanı azğın quldurlar tutub və mən də bu qalanı ələ keçirmək, quldurlardan azad etmək istəyirəm.

Vəziyyəti anlayan qoca dərindən bir ah çəkir. Onun ahından uca dağ yerindən oynayır. Qoca İskəndərə deyir:

– İndi sən qayıt. Uca dağ yerindən oynayıb. İskəndər qərargahına geri dönəndə görür ki, qalabəyi hüzura gəlib. Qalabəyi İskəndərə bildirir ki, qalanın hasarı dağılıb. Beləliklə, qala İskəndərə tabe olur. İskəndər üzünü ordusuna tutub deyir:

– Görürsünüzmü, qırx gündə daş-qalaqla ala bilmədiyiniz qala bir qocanın ahından yerlə-yeksan oldu.

Əsgərlər bu sözlərdən sonra öz səhvlərini anlayır və bir daha İskəndərin ağlı, zəkası qarşısında baş əyirlər. Bu vaxt həmin qaladan bir neçə nəfər gəlib İskəndərə şikayət edirlər:

– Bu qıpçaq xalqı dəhşətdir. Bizim əkin-biçinimizi məhv edib, qalanı da uçurub.

İskəndər əmr edir ki, qala təmir edilsin və əhaliyə əkin- biçin üçün şərait yatradılsın. Belə yorucu gündən sonra İskəndər istirahət etmək üçün bir məclis qurur və əmr edir ki, bir neçə nəfər gəlib əfsanə söyləsin. Aralarından bir nəfər deyir:

– Burada bir qala var. Deyilənə görə, bu qala həm gözəl, həm də mübarək bir qaladır. Rəvayətə görə, bu qalada Keyxosrovun taxtı, camı var. Həm də burada Keyxosrovun nəslindən bir məlikzadə padşahlıq edir və Keyxosrovun qəbrini gecə-gündüz düşməndən qoruyur.

Bu söhbəti eşidən İskəndərin əhvalı açılır və onda bu qalaya getmək həvəsi yaranır.

İSKƏNDƏRİN SƏRİR QALASINA GETMƏSİ VƏ KEYXOSROVUN QƏBRİNİ ZİYARƏT ETMƏSİ

Bir gün İskəndər qoşununu Sərir şəhərinə çəkdi. O, Keyxosrovun qəbrini görmək istəyirdi. Sərir əhalisi bunu eşidib onu çox yaxşı qarşıladılar. Çünki əhali bilirdi ki, İskəndər qüdrətli və ədalətli bir padşahdır onlara zərər verməyəcək. Beləliklə, İskəndər gəlib şəhərə yetişdi. Bütün xalq onun hüzuruna gəlib hörmətlə baş əydilər. Böyük İskəndər sərirlilərdən xahiş edir ki, onu Keyxosrovun qəbri olan yerə aparsınlar. Sərirlilər onun bu sözünə görə bir neçə qulu yoldaş olsun deyə İskəndərin əmrinə verib yola salırlar. İskəndər bu ağır yolda yorulmadan irəliləyir və nəhayət, gəlib qalaya çatır. Əhali onu Keyxosrovun taxtında əyləşdirir. İskəndər Keyxosrovun taxtında özünü çox bəxtiyar hiss edir, lakin ehtiram əlaməti olaraq taxtda çox oturmayıb və oradan tez düşür. Nəhayət, uzun məclislərdən, söhbətlərdən sonra böyük İskəndər əsl məqsədi üçün yola düzəlir. O, Keyxosrovun yatdığı yerə gəlib çatmaq üçün çox qayalar, dağlar keçir. Bir vaxt atlar yorulur və artıq gedə bilmirlər. İskəndərin yanınadakılardan biri deyir:

– Şahım, budur Keyxosrovun qəbrinə çox yaxınlaşmışıq. Amma bundan artıq getmək olmaz. Gəl geri dönək.

İskəndər onun sözünə məhəl qoymur və yola piyada davam edir. İskəndər gəlib qəbirə yaxınlaşanda dərin bir quyudan alov çıxdığını görür. Qüdrətli bilicisi Bəlinasdan soruşur:

– Bu alovlar nədir, bunun sirrini açıqlaya bilərsənmi?

Bəlinas quyuya enir, alovu nəzərdən keçirdikdən sonra deyir:

– Bu kükürddür. Burada hər yer kükürdlə doludur. Biz tez buradan çıxmalıyıq, yoxsa yanıb külə dönərik.

Beləliklə, onlar böyük çətinliklə oradan uzaqlaşıb şəhərə dönürlər. İskəndər burada bir məclis qurub, Sərir hökmdarına hədiyyələr, xələtlər verir. Gecə yatıb dincəldikdən sonra böyük İskəndər bu səfəri də başa vurmaq üçün hazırlıq görür.

İSKƏNDƏRİN HİNDİSTANA GETMƏSİ

Günlərin bir günü böyük İskəndərin könlünə Hindistana səfər etmək düşür. O, ağıllı kəsləri yanına çağıraraq onlara bu qərarını açıqlayır və deyir:

– Mən atımı Hindistana çevirəcəyəm. Öncə Keydin üstünə ordu töküb itaət etməsini istəyəcəm. Əgər o mənə tabe olsa, ölkəyə zərər vermərəm, yox əgər itaətdən boyun qaçırsa, tacını qoparıb, yurdunu viran edəcəyəm.

Bunu eşidənlər onun bu fikirlərindən razı qaldılar və onu dəstəklədilər.

Beləliklə, böyük hökmran Hindistana üz tutdu. O ağıllı kəslərdən məsləhət almadan hərəkət etməzdi.

Həmin gün İskəndər Keydə xəbər göndərib deyir:

– Mən indi Hində gəlmişəm. Çarpışmaq istəyirsənsə, üstümə ordu çək. Əgər mənə tabe olsan, onda qılıncımdan qurtularsan.

Bu sözləri eşidəndə Keyd qorxuya düşür, Daranın başına gələnləri yadına salır. İskəndərə belə bir cavab məktubu göndərir:

“Böyük hökmran, sən niyə məni savaşa çağırırsan? Mən sənə sadəcə nökərəm, sənə həmişə kiçiklik edərəm. Əgər söz versən, mənimlə dost olsan, sənə dünyada tayı olmayan dörd dəyərli şey göndərərəm:

I. Qızımı göndərərəm ki, gözəllikdə tayı yoxdur.

II. Yaqutdan cam göndərərəm ki, içindəki şərabı nə qədər içsən, azalmaz.

III. Göylərin sirrini bilən, gizlini aşkar edən bir filosof göndərərəm.

IV. Hər dərdi bilən, hər xəstəyə şəfa verən təbib göndərərəm”.

Uca hökmran bu xəbərdən razı qalır və Keydə belə bir cavab məktubu yazır:

“Ey böyük hökmdar, əgər dediklərini mənə göndərsən, mən də sənə söz verirəm ki, sənin ölkənə tük qədər də zərər vermərəm”.

Hind hökmdarı Keyd bu məktubu oxuyub çox şad olur və söz verdiyi şeyləri hökmdara göndərir. İskəndər də öz növbəsində bu şeyləri qəbul edir və çox sevinir. İskəndər bir müddət Hindistanda qalıb xoş gün keçirir və sonra Çinə səfər etməyi qərara alır.

İSKƏNDƏRİN HİNDİSTANDAN ÇİNƏ GETMƏSİ

Qədim zamanlardan xəbər verənlər belə nağıl edirlər ki, İskəndərin ordusu Tibet dağına çatanda gülməyə başlayır. Bu hal padşaha maraqlı görünür.

Hökmdar soruşdu:

– Niyə burda insanlar qəhqəhə çəkir?

Cavab verirlər ki, zəfəran rəngli bu torpaq insanları səbəbsiz güldürür.

İskəndər buraları keçərək cənnətə bənzər məkana gəlib çatır. Böyük hökmran Çinin gözəlliklərini görüb heyran qalır.

O, Çin xaqanına məktub yazır. Məktubunda İskəndər deyir:

– Mən sənin ölkənə qədəm basmışam, səndən tabe olmağı, itaət göstərməyi tələb edirəm. Əgər məni kinlə qarşılasan, mən də sənə kin göstərərəm, yox əgər məhəbbət göstərsən, mən də sənə məhəbbət göstərərəm.

Məktubu oxuyan xaqan təşvişə düşür. Çox fikirləşdikdən sonra elçi qiyafəsində İskəndərin hüzuruna gedir. İskəndər onu hüzura qəbul edir və deyir:

– Xaqandan nə xəbər gətirmisən?

Xaqan ona belə cavab verir:

– Xaqandan sənə gizli xəbər gətirmişəm. Gərək mən bunu sənə deyəndə yanımızda heç kəs olmasın.

İskəndər ehtiyat edərək yanına bir qılınc qoyur və elçiylə tək qalmasını əmr edir.

– İndi heç kim yoxdur, bir mənəm, bir sən. Buyur, sözlərini söylə.

Xaqan cavab verir:

– Ey böyük hökmran, sənin yanına öz adımdan gəlmişəm. Yəni mən elçi deyil, xaqanın özüyəm.

İskəndər təəccüblənərək deyir:

– Niyə bu yola əl atdın? Heç mənim hiddətimdən qorxmadınmı?

Xaqan cavabında deyir:

– Yüz min dəfə afərinə layiq olan hökmdar, mən ki sənə namərdlik etməmişəm. Sən də mənə namərdlik etməzsən. Mən dost kimi gəlmişəm, niyə sənin qılıncından qorxum? Bilirəm ki, böyük İskəndər adil hökmdardır.

İskəndər deyir:

– Xoş gəldin. Artıq bu düşkünlükdən azad ol, bu gəlişinin sirrini aç.

Xaqan deyir:

– Gəlməkdə məqsədim sənin fikrini, yolunu öyrənməkdir. Mən səninlə sülh üçün gəlmişəm. Əgər Çin taxını məndən istəsən, sənə boyun əyərəm.

İskəndər söylədi:

– Ey fikri gözəl xaqan indi ki mən sənə qılınc çəkmədən təslim oldun, onda taxtında başın uca olsun. Yalnız bir şərtim var ki, ölkən yeddi il mənə xərac versin. Qalan vergiləri ölkənə halal edirəm.

Çin xaqanı dedi:

– Uca hökmran əgər mənim yeddi il yaşamağıma təminat versən, mən sənə yeddi illik xərac verməyə hazıram.

İskəndər bu cavabı bəyənir və deyir:

– Görürəm şüurun, ağlın incədir, ona görə də tək bir illik xərac versən, qəbuldur.

İskəndərlə əhd-peyman bağlayan xaqan öz ordugahına qayıdır. Bir gün İskəndər öz ordugahında oturduğu vaxt ona xəbər verirlər ki, xaqan qoşun toplayıb hücuma keçib. İskəndər elə bilir ki, xaqan öz əhdinə xilaf çıxıb. Ona görə də qoşun hazırlayır və ordunu qarşılayır. Qoşunlar üz-üzə gələndə İskəndər deyir:

– Ey xaqan niyə öz əhdinə xilaf çıxdın? Yoxsa verdiyin sözləri unutmusan?

Xaqan cavab verir:

– Ey böyük hökmran, mən öz əhdimə sadiqəm. Gəlməkdə məqsədim müharibə deyil, qoşunumla səni ziyarət etməkdir.

Beləliklə, hər iki hökmdar bir daha sülhü bərqərar edib dost məclisi qururlar. Beləcə, onlar bir neçə gün bir yerdə ovla məşğul olub, birgə şənlik edirlər.

RUM VƏ ÇİN NƏQQAŞLARININ YARIŞI

Günlərin birində Çin xaqanı ilə Rum hökmdarı İskəndər bir məclisdə əylənərkən belə bir müzakirə düşür ki, çin nəqqaşı daha yaxşıdır, yoxsa Rum nəqqaşı?

Uzun müzakirələrdən sonra qərara alırlar ki, nəqqaşları yarışdırsınlar. Nəqqaşların hərəsi bir tağın altında durur. Onların arasına pərdə asılır ki, bir-birlərinə baxmasınlar. Yarış başlayır. Müəyyən olunmuş vaxt bitdikdən sonra pərdə açılır və hamı gördüyündən heyrətə gəlir. Çünki hər iki nəqqaşın çəkdikləri rəsm eyni idi və onlar arasında heç bir fərq tapmaq olmurdu. Padşah əmr etdi ki, yenə aradan pərdə asılsın və yenidən nəqqaşlar rəsm çəksinlər. Bu zaman Rum nəqqaşı öz məharətini göstərir, amma Çin nəqqaşı heç nə çəkə bilmir. Bunu görən İskəndərin kefi açılır, üzü gülür. Sonda müəyyən olur ki, əvvəlki yarışda yanaşı olan nəqqaşlardan çinli nəqqaş rumlunun çəkdiyini eyniylə köçürürmüş. Amma elə köçürürmüş ki, heç bir fərq qoymaq olmurmuş. Nəticədə belə qərara gəlirlər ki, hər iki nəqqaşı mükafatlandırsınlar. Çünki belə gözəl köçürə bilmək özü də bir istedaddır.

Nəhayət, İskəndər ölkəsinə dönməyi qərara alır. Çin xaqanı getməzdən əvvəl böyük hökmrana qonaqlıq təşkil edir və onu hədiyyələrə bələyir. İskəndər dünyada tayı olmayan bu hədiyyələrdən olduqca məmnun qalır. Getmək vaxtı çatanda İskəndər ordusu ilə yola düzəlir və Çin xaqanı ilə vidalaşır.

Deyilənə görə, İskəndər geri dönərkən yol boyu Çində əldə etdiyi xəzinəni paylayırmış və hətta yeni şəhərlər saldırırmış. Bu şəhərlərdən biri də Səmərqənd hesab olunur.

İSKƏNDƏRİN RUS QOŞUNUNUN HÜCUMUNDAN XƏBƏR TUTMASI

Keçmiş əhvalatlardan xəbəri olanlar belə nəql edərlər ki, bir vaxt İskəndər öz ölkəsinə dönməyə hazırlıq görərkən Abxaz hökmdarı Dəvalı onun yanına gələrək deyir:

– Padşahım, ruslar bizim xalqa zülm edirlər. Hər yerə basqın edib, şəhərləri viran qoyurlar. Hətta Bərdə hökmdarı gözəl Nüşabəni də əsir almışlar.

İskəndər bunları eşidib hiddətlənir və deyir:

– İndi ki sən bunları mənə xəbər verdin, artıq geri dur. Bu işləri mən sahmana salaram. Ruslara hədlərini bildirərəm.

Bu sözləri deyərək İskəndər atına minərək qoşununu Ceyhun sahilinə, oradan da Xarəzmə doğru çəkir. Çox yollar getdikdən sonra gəlib qıpçaq çölünə çatır. Hökmdar buradakı qadınların üzünü örtmədiklərini görüb, əsəbiləşərək qıpçaqların böyüklərini yanına çağıraraq deyir:

– Niyə sizin qadınlar üzlərini örtmürlər? Açıq gəzmək qadına yaraşmaz.

Qıpçaqlar cavab verir:

– Bizim adətimizdə üz örtmək yoxdur. Əgər baxmaq istəmirsənsə, sən gözlərini ört.

Hökmdar bu işə çox əsəbiləşir. Onun ağıllı bilicisi Bəlinas deyir ki, mən bu işə əlac edərəm.

O, ağ mərmərdən çadralı bir qadın heykəli qoydurur. Bu heykəlin yanından keçən qadınlar bunu görüb üz-gözlərini gizləməyə başlayırlar. Hökmdar Bəlinasdan soruşur:

– Niyə bu qadınlar mənim məsləhətimi dinləmədilər, amma adi daş parçasından ibrət götürdülər?

Bəlinas cavab verir:

– Şahım, bu qıpçaqlar daşürəkli olurlar, ona görə də onlara daş ürək dərs verdi.

İskəndər bir qədər rahat olduqdan sonra nəhəng ordusunu yığaraq ruslarla döyüşə hazırlıq görür. Bu xəbər gəlib ruslara çatır. Bunu eşidən rus sərdarı Qıntal yeddi rus soyundan qoşun yığır, sonra üzünü ordusuna tutub deyir:

– İskəndərin ordusu ancaq bər-bəzəkdən, daş-qaşdan ibarətdir. Onlar bizim kimi güclü aslanlarla döyüşə adət etməyiblər. Mən onları bir həmlədə yıxıb viran edərəm.

Bu sözlər onun ordusunda ruh yüksəkliyi yaradır. Onlar öz ordugahlarına dönüb məclis qururlar. Digər tərəfdə də böyük İskəndər məclis qurur. O da öz ordusuna qazandığı qələbələrdən, fəth etdiyi ölkələrdən danışaraq onlarda ruh yüksəkliyi yaradır. Nəhayət, böyük hazırlıqlardan sonra iki ordu üz-üzə gəlir. Hər iki ordu bir-birindən yaraqlı-yasaqlı olur. Beləliklə, günlərlə dəhşət saçan döyüşlər başlayır. Həm ruslardan, həm də rumlulardan minlərlə ölənlər, yaralananlar, əsir düşənlər olur, qan su yerinə axır. Uzun sürən döyüşlər zamanı bir gün İskəndər öz çadırına çəkilir. O düşünür ki, artıq bu qədər döyüşlər olub, hələ də qalib gələ bilməyib. Vəziri ona ağıllı məslət verib deyir:

– Böyük hökmran siz dünyanı fəth etmisiniz, sizin qüdrətiniz hər kəsə bəllidir. Əgər qılıncla qalib gələ bilmiriksə, başqa tədbir tökərik. İndi bir fal açarıq sənin bəxtinin üstün gəldiyi bir günü yenidən hücum çəkərsən, zəfər əldə edərsən.

Bu sözləri dinlədikdən sonra İskəndərin ürəyi rahat olur. Əvvəlki kimi İskəndər yenə ordusunu silahlandır. Yenə ağır döyüşlər başlanır. Bu səfər İskəndərin taleyi ona kömək olur. Bu qanlı meydanda ruslara qalib gəlir və Qıntala ağır zərbə endirir. Elə ki İskəndər zəfər çalır, istəyir bir az dincəlsin. O Tanrıya şükürlər edib və xəzinəni əhaliyə paylayır, özü də bir müddət istirahətə dalır.

NÜŞABƏNİN XİLAS EDİLMƏSİ

Böyük İskəndər ruslara qalib gəldikdən sonra bir məclis qurdurur. Sonra əmr edir ki, ruslardan əldə olunan qənimətlə hesaba alınsın. Dəyərli daş-qaşların, bəslənmiş kök qoyunların, sərvətin, xəzinənin sayı hesabı yox idi. Bunları görən İskəndər şadlanır, bir az şərab içib sərxoş olduqdan sonra əmr edib rusların yanına şahını çağırtdırır. Onu layiqli yerdə oturdub zəncirini açdırır, ona xələt verir. Beləliklə, iki padşah bir-birlərinə olan kinlərini unudurlar. İskəndər ruslara əmr edir ki, əsir olunmuş Nüşabə azad olunsun. Nüşabə əsirlikdən azad olandan sonra İskəndərin məclisinə gəlib əyləşir. Bu məclisdə Dəvaliylə Nüşabənin arasında nikah bağlanır. Nikah bağlandıqdan sonra onlar Bərdəyə gəlirlər. İskəndər rus şahını xərac vermək şərti ilə vətəninə geri göndərir. Qıntal buna razı olur və bundan sonra böyük İskəndərin adını ehtiramla yad edir.

İSKƏNDƏRİN DİRİLİK SUYU AXTARMASI

Çox qədim zamanlardan bəri belə rəvayət edirlər ki, bir gün böyük İskəndər tanrısına ibadət etdikdən sonra bir məclis qurur. Bu məclisdə hərə bir rəvayət danışır. Hərə öz bildiyi rəvayətləri danışdıqdan sonra sıra məclisdə oturan qocaya çatır. O deyir:

– Dünyada zülmət adlı bir diyar var ki, orada dirilik suyu mövcuddur. Əgər ömrünüzü uzun etmək istəyirsinizsə, o dirilik suyunu əldə etməlisiniz.

Məclisdəkilər bu sözlərə mat qalır. Şah deyir:

– Yoxsa bu işdə başqa hikmət var? Elə su varmı ki, zülmətdə insanı ölümdən qurtarsın?

Qoca cavab verir:

– Ey uca tacidar, o qaranlıq yerin adı zülmətdir. O zülmət içində bir həyat suyu var. Kim o sudan içsə, xəstəlikdən, ölümdən uzaq olar. Əgər mənim sözümə şübhəniz varsa, kamil qocalardan soruşun.

İskəndər bu sözləri eşitdikcə marağı artır və soruşur:

– O zülmət harada yerləşir?

Yolu padşaha göstərirlər. Padşah da öz yolunu zülmətə çevirir və dirilik suyunun arxasınca gedir. Padşah bu yolu gedərkən çox uzun yollar qət etməli olur. Beləcə padşah ordusu ilə irəliləyərkən bir çölə gəlib çatırlar. Bu çöldə onlar bir mağaraya rast gəlirlər.

Çölbəyi o mağaraya Bünğar adı vermişdi. Bundan sonra zaman keçdikcə o şəhərin adı Bulğar qalır. Bir qədər getdikdən sonra İskəndər əmr edir ki, qocalar və xəstələr burda qalsınlar, yola davam etməsinlər. Beləliklə, az getdilər, çox getdilər və birdən elə bir yerə gəlib çatırlar ki, hər yeri zülmət bürünür. Padşah bunu görüb təəccüblənir və deyir:

– Bu yolda doğru iz göstərən kimdir?

Bilənlər söyləyir:

– Bu qaranlıq pərdədir, iç-üzü görünməz. İrəli getmək mümkündür, geri dönmək çətin olar.

Amma çox çarə axtardılar tapan olmur. Onların arasında bir gənc oğlan olur. O öz atasına çox bağlı olur. Elə ki padşah qocaların yola davam etməməsini əmr edir, bu oğlan çox pis vəziyyətə düşür. O gizlincə atasını da özü ilə bərabər götürür.

Belə bir vəziyyət gəlib yetişir ki, oğlan gəlib atasından məsləhət alır:

– Ata, hökmran gəlib zülmət bir yerə çatıb ki, indi burdan çıxmaq üçün çarə axtarır.

Atası deyir:

– Burada gizli bir sirr var. Burdan çıxmaq üçün padşaha yeni doğacaq olan boğaz bir madyan lazımdır. Körpə daylaq doğulan kimi onun başını bir yerdə kəssinlər. Anası bunu görüncə ürəyi yanacaq, içində hiddət oyanacaq. O madyan geri dönərkən ordu da onun arxasınca getsin. Beləliklə, padşah zülmətdən qurtular.

Oğlan gəlib bunları padşaha danışır. Padşah soruşur:

– Sən bunları haradan bilirsən?

Cavan oğlan deyir:

– Padşahım, o gün ki siz əmr etdiniz qocalar yola davam etməsin mənim öz atama ürəyim yandı, onu da özümlə götürdüm. Bütün bunları ona danışdım, o da bu danışdıqlarımı məsləhət gördü.

Padşah əmr edri ki, qocanın dediyi kimi bir madyan gətirsinlər.

Rəvayətə görə, İskəndər zülmətə girərkən atını Xızır peyğəmbərə verir ki, ona yol göstərsin. Xızır Peyğəmbər həmən yola düzəlir və hər yanda həyat suyunu axtarmağa başlayır. Nəhayət, bu çeşmə tapılır. Bu elə bir çeşmə idi ki, tərifə gərək yox idi. Xızır həyat suyunu tapınca gözlərinə işıq gəlir. O, həyat suyuna enərək həm orada yuyunur, həm də bu sudan içir. Sonra bir qədəhdə su ayırır ki, gələndə İskəndərə versin. Lakin bir az sonra Xızır görür ki, çeşmə yox oldu. Xızır anlayır ki, sudan İskəndər içə bilməyəcək, çox pis olur. Sonra Xızır da gözlərdən itir.

Amma bu əhvalatları rumlular başqa cür danışırlar. Onlar belə rəvayət edirlər ki, Xızırla İlyas yolda bir-birləri ilə yoldaş olurlar. Onlar çeşməyə yetişəndə atdan enib, bulaq başında süfrə açırlar. Süfrədə yemək üçün balıq da olur. Onlardan biri su içmək üçün bulağa əyiləndə əlindəki balıq suya düşür.

O balığı sudan götürmək istədikdə görür ki, balıq diridir. Anlayır ki, bu dirilik suyudur. O bu sudan doyunca içir və dostuna xəbər verir ki, bu əbədi həyat suyundan içsin.

Ərəblər isə bu haqda başqa bir rəvayət danışırlar. Ərəb rəvayətində belə deyilir ki, qədim zamanlarda yolunu azmış rumlu dəstəsi bu dirilik suyunun yerini tapıbmış. Belə deyilir ki, Xızır və İlyas bu sudan içirlər, amma kiməsə bu haqda heç nə demirlər. İskəndər də bu çeşməni ələ keçirmək üçün zəhmətlə at çapır. O, dirilik suyuna yetişmək dilərkən gəlib sulu bir çəmənə çatır. Çeşməyə çatmaq üçün İskəndər qırx gün, qırx gecə yol gedir və nəhayət, yorulub bir kölgəlikdə dincəlir. İskəndər görür ki, get-gedə kölgəlik zülmətə çevrilir. Bundan qorxan şah geri dönməyin yollarını axtarır. Bu zaman onun qarşısına bir mələk çıxır və deyir:

– Bu dünyanı sən ələ keçirmisən, amma hələ də doymamısan?

Sonra mələk şahın əlinə pul boyda daş qoyaraq deyir:

– Bu daşı gözün kimi qoru. Çalış bu dünyada bu daş ağırlığında daşlar ələ keçir. Qəlbində minlərlə dilək olsa da, bu daş qədəriylə kifayətlən.

İskəndər bu daşı əlinə alan kimi mələk yox olur. Bir qədər getdikdən sonra ona qeybdən səs gəlir:

– İnsanın qismətini yazısıdır verən. İskəndər çeşməni zülmətdə ararkən bu Xızıra qismət oldu.

Bu səsi dinlədikdən sonra İskəndər anlayır ki, artıq dirilik suyunu axtarmaq əbəsdir. O, mənasız bir şeyə maraq göstərdiyini başa düşür və orduya fərman verir ki, geri dönsünlər. Qisməti olmayan şeyə həvəs göstərdiyi üçün İskəndər dirilik suyunu əldə edə bilmir. O gəldiyi yol ilə də geri dönür. Bu yolda ona madyan rəhbər olur.

İSKƏNDƏRİN ZÜLMƏTDƏN ÇIXMASI

Rəvayətə görə, İskəndərin zülmətdən çıxmasına madyan rəhbərlik edibmiş. Qocanın da dediyi kimi, madyan balasının başının kəsilməsini görüb qaçırmış. İskəndər və ordusu da onu izləyərək heç bir dəfə də olsa, çaşmadan gəlib işıqlı dünyaya çatırlar. Amma İskəndər öz diləyinə çatmamışdı. Buna baxmayaraq, padşah buna heyfislənmir, çünki anlayır ki, ruzini ancaq qismətlə tapmaq mümkündür. Padşah səfərdən sonra yatmağa üz qoyur. Uzun bir yuxu çəkir və dincini alır. Birdən onun yadına zülmətdə olarkən mələyin verdiyi daş düşür. Padşah əmr edir ki, tərəzi qurulsun. Tərəzinin bir gözünə dağlardan da ağır daşlar qoyulur. Nə qədər ağır daşlar qoysalar da, yenə mələyin verdiyi daş ağır gəlir.

Orada olanlardan biri dillənir:

– Xızır deyirmiş ki, bu daşın qənimi ancaq bir ovuc torpaqdır.

Bu sözə inanıb çəkinin bir gözünə torpaq tökürlər. Bu zaman görürlər ki, çəkinin gözləri bərabərləşdi. Bu hadisədən şah anlayır ki, şahlığın tamahını yalnız qəbir doyurar.

Günlərin bir günü böyük İskəndər şahlara layiq bir məclis qurur. O bütün ölkələrin şahlarını bura çağırır. Hər kəs bu məclisdə şirin-şirin söhbət edirmiş. Birdən söz zülmətdəki çeşmədən düşür və söhbət get-gedə uzanmağa başlayır. Bu məclisdə oturanların arasında bir qoca var olu. O dillənir:

– Ey böyük İskəndər, sən ölməmək üçün dirilik suyunu axtarırdın. Bunu bil ki, bu ölkədə bir şəhər var. Bu şəhərdə bir nəfər də olsa, ölən tapılmaz. Bu şəhərin yaxınlığında bir dağ var. Bəzən o dağdan səslər gəlir və deyilir ki, ey filankəs yuxarı səmtə səfər eylə. Bu sözü eşidən adam da dərhal deyiləni edir. Gedən adam isə dağların ardında yox olur. Bu sirri hələ də açıb öyrənən yoxdur. Əgər ölümdən qurtulmaq istəyirsənsə, bu şəhərə səfər elə.

Padşah bunları eşidib əmr edir:

– Bir neçə nəfər getsin həmin şəhərdə bir az qalsın, bu işin əslini öyrənsin və mənə doğru xəbər gətirsin. Əgər dağdan sizə səs gəlsə, getməyin. Hətta adınızı çağırsalar belə, getməyin.

Əmri alanlar baş əyib yola düzəlirlər. Onlar gəlib bu şəhərə çatırlar. Bir neçə vaxt burada qalırlar. Nəhayət, elə bir vaxt yetişir ki, dağdan gələn səs onlardan birini çağırır. Dostları nə qədər etsələr də, adı çağırılanı saxlaya bilmirlər. Beləliklə, bir neçə nəfər də bu şəkildə çağırılır və onları da saxlamaq olmur. Bu əhvalatdan sonra şahın göndərdiyi adamların qalan hissəsi geri dönür. Onlar baş verənləri şaha çatdırırlar. İskəndər bu işdən heyrətlənib deyir:

– Öyrənən yoxdurmu bu gizli hikməti?

Heç kəs cavab verə bilmir. Şah çox uzun müddət fikrə getdikdən sonra deyir:

– Bu o deməkdir ki, o dağa gedən ömrünü başa vurub və bu dünyadakı vaxtı bitib. Əcəl pəncəsindən heç kim yaxa qurtara bilməz. Ona görə də o dağa dırmananlar, əslində, o biri dünyaya gedirlər.

İSKƏNDƏRİN RUMA QAYITMASI

Rəvayət edənlər söyləyir ki, İskəndər bir mağara yanında çadırını qurur və burada bir şəhər saldırır.

Bu şəhərin adına Bulğar deyərmişlər.

Şah Bulğardan rus elinə keçir və buranı abad edib Rum dənizinə qayıdır. Buradan da öz ölkəsinə dönür. Şahın gəlməsilə Rum ölkəsi şənlik edir, Tanrıya şükür edirlər. Şah ölkəsinə döndükdən sonra gətirdiyi xəzinələri xalqa paylayır, hər yerə ləl-cavahirat daş-qaş dağıdır. Tabe etdiyi ölkələrə naiblər təyin edir və öz ölkəsini abadlaşdırır. Sonra İskəndər dünya elmlərilə maraqlanır və Tanrı hikməti haqda biliklər əldə edir. Sonra da haqqın əmriylə böyük İskəndər peyğəmbərliyə çatır.

II hissə

İQBALNAMƏ

KİTABIN BAŞLANMASI

Bir yunanlı filosof nəql edir ki, dünyanı səyahət edən İskəndər bir neçə ölkədən keçib öz yerinə, yurduna çatdı. Ağılın hər bir sirrə yol tapması üçün fikrini elmə, biliyə yönəldib, doğma vətənini nurlara qərq etdi. Fikri, xəyalı göylərin dərinliklərinə baş vuraraq çox bağlı qapıların sirrini açmağa müvəffəq oldu. Pəhləvi və dəri* dilində yazılmış bir çox əsərləri bəyənib (bununla bərabər fars dilində yazılmış şahanə dəftəri) dilində su kimi əzbər etmişdi. O,bilik xəzinəsini doldurmaq üçün Rumda, Yunanda ümumən dünya dillərində nə varsa, tərcümə edilməsini buyurdu. Elm üçün hər yandan dürr yığıb böyük bir ümman yaratdı. Onun yaratdığı birinci əsər dünyaşünaslıqdan, digəri ruhani sirlərə açar olan bir əsər idi. Bununla yunanalar əbədiyaşarlıq qazanmışdılar. Biri də dəmiri mum kimi yumşaldan “İskəndərin qeyidləri” idi ki, bununla onlar fələyin sirlərindən xəbər tutardılar. İskəndərdən sonra İranda hakimiyyət sürmüş sultanlar nəslindən olan İntiyaxisin adına yazılmış eyniadlı bir kitab da yadigar qalmışdır ki, neçə-neçə ağıl övladı bu kitablarla gələcək nəsillərə nur yaymışlar.

İskəndər də elmə, hünərə yüksək qiymət verərək alimin yerini hamıdan uca olduğunu, ən əziz insan da elə alim olduğunu, hakimiyyətə gələrkən qərar vermişdi. Bir kəsin digərindən üstün olması yalnız və yalnız onun elminə görə idi. Onun dövlətinin elmə təşviq edib, xüsusi yer verməsi hamıda bu sahəyə böyük maraq yaratmışdı. İskəndər haqqın cəlalına baş əyib, elm üçün bərsiz-bəzəksiz söyüddən qurulmuş sadə bir otaqda bir dəri üstündə diz çökdüyündən qəsrinin bürcləri göyə dəyib elmilə məşhurlaşmışdı. Haçan ki hökümdarın könlü dünyadan doyurdu, bir xeyli müddət tacını da götürüb ibadətxanaya rəvan olar, üzünü təmiz torpağa sürtərək Tanrıya yalvarardı. Keçmiş günlərinə şükür edərək gələcək günlərinə kömək diləyib, bütün qazandığı qalibiyyəti Allahın hədiyyəsi sanardı. O, inanırdı ki, sidq ilə ibadət edən insan haqqın dərgahından naümid qayıtmaz. O zülmə, ədalətsizliyə imkan verməyib dünyanı daim bir mizanda saxlardı və bütün insanlar üçün qapısı hər zaman açıq olardı. Düzlüyü özünə şüar etdiyindən yeddi ölkə hakimi olmuşdur. Həmişə işbilənlərdən tədbir soruşduğu üçün özündə işbilən idi. Yoxsa rum papaqlı bir türk nə cür Çinə, Hindistana ayaq basıb, orada öz səltənətini qurardı. Deyirlər haraya üz tutsaydı, yanında ən möhkəm mərd qılıncvuranlardan, mahir cadugərlərdən, dilləri atəş kimi natiqlərdən, alim və uzaqgörən hikmətşünaslardan, gecələr dua edən zahidlərdən və Peyğəmbərlərə pənah gətirənlərdən ibarət hazır altı dəstə olardı. Bu altı dəstədən ibarət bir məclis qurub, onlardan iş üçün məsləhət aldığına görə qarşısına çıxan çətinlikləri, eyni zamanda yaşlı kişilərin məsləhəti və xoştale ulduzların hərəkəti ilə yoluna qoyardı. Ona bir qatı düşmən rast gələrdisə, ən əvvəl qızılı işə salıb bu müşkülə bir əncam çəkməyə çalışardı. Bundan bir nəticə hasil olmasa, dərhal əlini qılınca atardı. Qılıncla da bir nəticə ala bilməsəydi, işi əfsunçulara tapşırardı. Onlar da bir iş görə bilməsəidilər, natiqlər təsirli sözləri ilə düşməni yola gətirməyə çalışardı. Sözün də düşmənə təsir etmədiyini görən alimlər bir tədbir görməyə çalışardılar. Çarəsiz olduqda zahidlər Allaha yalvarar, yenə də səmərəsiz olduqda bu iş peyğəmbərlərə həvalə olunardı. Hərgah müşkül həll olunmasaydı, haqqa pənah gətirərdilər. Şahın da bəxti Allaha ümüd bağladığına görə daim gətirər, işlərinə xeyirlə əncam olardı. O, keçdiyi yollara diqqət edib, gördüyü şeylərdən ibrət alardı. Heç şeyə bir oyuncaq kimi baxmazdı.