Kitabı oxu: «Orxan Pamukun evində»

RAMİL ƏHMƏD

ORXAN PAMUKUN EVİNDƏ

ORXAN PAMUKLA İLK GÖRÜŞ

2017-ci ilin əvvəllərində İstanbul Universiteti Türkiyat İnstitutunda qorunub saxlanan böyük türk yazıçısı Əhməd Həmdi Tanpınarın (1901-1962) arxivi tozlu rəflərdən çıxarıldı. 1974-cü ildə yazıçının qardaşı Kənan Tanpınar tərəfindən instituta bağışlanan altı minə yaxın səhifənin elektron versiyası hazırlandı, əlyazmaların itməsinin, yox olmaq təhlükəsinin qarşısı alındı. Bu əlyazmalardan istifadə edərək yeni kitablar nəşr edildi.

Uzun müddətdir, elmi rəhbərim professor Handan İnci tələbələriylə birgə Tanpınarın adını daşıyan bir mərkəzin açılması, ədibin yeni əlyazmalarının üzə çıxarılması, elektronlaşdırılması və kitab şəklində nəşri üçün əhəmiyyətli işlər görür. Nəhayət, 18 dekabrda Yeni Türk Ədəbiyyatı kafedrasında magistr təhsili aldığım Memar Sinan Gözəl Sənətlər Universitetinin nəzdində “Əhməd Həmdi Tanpınar Ədəbiyyat Araşdırmaları və Tədqiqat Mərkəzi”nin açılışı baş tutdu. Açılış geniş ictimaiyyət üçün qapalı keçirildi. Tədbirdə sadəcə xüsusi dəvətnamə göndərilən şəxslər iştirak edə bildilər. O gün aralarında Türkiyənin nüfuzlu alimləri, ədibləri, jurnalistləri və mərkəzin işlərində kömək edən tələbələrlə birlikdə tarixi ana şahid olduq.

“Tanpınar Mərkəzi”nin açılışı Gülhanə parkında yerləşən Əhməd Həmdi Tanpınar Ədəbiyyat Muzeyi və Kitabxanasında idi. Tanpınarın adını daşıyan mərkəz qurulmasına sevinən əfsanəvi jurnalist, tənqidçi Doğan Hızlan tədbirin başlamasından otuz-qırx dəqiqə əvvəl gəldi. Hamını salamladı, muzeyə bağışladığı eksponatlara baxıb “Sizə qələmimi də bağışlayacağam” dedi…

Muzey dolmağa başlayırdı. Türkiyədə öz sahələrində ad qazanmış adamlar gəldikcə maraq məni bürüyürdü. Doğrusu, gələnlər arasında daha çox Orxan Pamuku gözləyirdim. Nədənsə onun ən sonda gələcəyini və tədbirin başlaması nəzərdə tutulan vaxtının onun gəlişiylə müəyyənləşəcəyini yəqinləşdirdim. Ayaq üstə durmaqdan yorularaq parka açılan pəncərənin önündə oturub dincimi alırdım ki, Orxan Pamukun mərkəzin qonaqlar üçün ayırdığı maşınla gəldiyini gördüm. Maşından düşər-düşməz səyyar satıcıya yaxınlaşıb şabalıd aldı və yavaş-yavaş muzeyin pilləkənlərini çıxmağa başladı. Parkın girişindən muzeyə qədər uzun bir yoxuş olduğundan içəri girməsinin biraz vaxt alacağını, artıq indidən onu qarşılamaq üçün qapının önündə qələbəlik olduğunu bildiyimdən muzeyin girişinə doğru getməyə tələsmədim, onun yoxuşu necə çıxdığını izlədim. Bu görüntünü unutmayım deyə, qısa bir video çəkdim.

Və Orxan Pamukla kollektiv şəkildə salamlaşdıq: “Orxan bəy, bunlar mərkəzdə fəaliyyət göstərən tələbələrdir”.

Gözlənilənin əksinə vaxtından öncə gəlmişdi. Muzeyin müdiri Orxan Pamuku sakit bir otağa apardı. Bilməyənlər üçün deyim ki, burada təkcə Tanpınarın deyil, digər türk ədiblərinin də əşyaları, əlyazmaları sərgilənir və müxtəlif ədəbiyyat otaqları var. Onlardan biri də “Orxan Pamuk Otağı”dır. Orxan Pamuk öz adını daşıyan, büstünün də olduğu otağa daxil oldu…

* * *

Bu vaxt “Dedalus” Nəşriyyatında redaktor işləyən, universitetdən dostum Baran həyəcanla yaxınlaşıb Pamukun hara getdiyini soruşdu. Mən də öz adını daşıyan otaqda dincəlir dedim. “Təəssüf, görə bilmədim, ardınca gəldim, çatmadım” – dedi. Sonra əlavə etdi:

– Niyə yanına getmirsən?

– Gedib nə deyim?

– De ki, haqqınızda elmi iş yazıram.

– Nə olsun, o qədər haqqında yazanı var ki…

Əslində, yaxınlaşıb söhbət etməyi çox istəyirdim, amma nə deyəcəyimi bilmirdim. Elə bu düşüncələrlə ora bura var-gəl edib professor Haluk Oralla salamlaşdım. Onunla ilk dəfə Bakıda, İçərişəhərdəki bir bukinistdə tanış olmuşduq. Sonra İçərişəhərdə antik əşyalar satılan bir dükana girmiş, oradan maraqlı kitablar tapmaq ümidiylə şəhərimizin qocaman kitabçısı Elman dayının yanına da getmişdik. O, Türkiyənin önəmli kolleksiyaçılarındandır. Bakıya bir dostunun oğlunun toyuna gəlsə də, fürsətdən istifadə edib kolleksiyasına əlavə ediləcək kitablar, sikkələr axtarırdı. Hər yeri gəzdikdən sonra Nazim Hikmətin Bakıda çap olunan kitabını tapmamasına təəssüflənirdi.¹ Sonra dostumuz Dilqəm Əhmədə dedi ki, onda Əhməd Cavadın Nuru Paşa üçün imzaladığı kitabı var. Dilqəmin gözləri parıldadı. Söz verdi ki, kim Nazim Hikmətin kitabını tapıb ona gətirsə, əvəzində Əhməd Cavadın imzalı kitabını bağışlayacaq. ² Zaman tunelindən keçərək İstanbula gələk: təsadüfdən onun “Bir roman qəhrəmanı Orxan Vəli” kitabını iki gün əvvəl böyük zövqlə oxumuşdum:

– Kitabınızı gec də olsa, iki gün əvvəl oxudum. Həm yazdıqlarınız, həm də kitabda istifadə etdiyiniz arxiv materiallarını çox bəyəndim, əla kitabdır.

– Çox sağ ol, qardaşım. Uzun müddətdir, araşdırdığım mövzu idi. Araşdırmalarından xəbərim var. Mənə niyə zəng eləmirsən? Nömrəmi vermişdim sənə?

– Bəli, nömrəniz  var. Narahat etmək istəmirdim.

– İndi bir az qripəm. Demək olar, evdən çölə çıxmıram. Zəng elə, bir gün gəl bizə.

– Kolleksiyanızı görməyi, bəzi kitablara baxmağı çox istərdim, müəllim.

– Müəllim deyirsən, amma mən burada heç tələbələrimi görmürəm. Riyaziyyatdan dərs demək belədir də, ədəbiyyat tədbirlərində tələbələrin olmur.

– Siz riyaziyyat dərsləri demisiniz? – onu ədəbi araşdırmalarından tanıdığım üçün təəccüblə soruşdum.

– Bəs necə? Professorluğumu o sahədə almışam.

– Təəccübləndirdiniz məni. Elə bilirdim, Boğaziçi Universitetində ədəbiyyat dərsi vermisiniz.

– Yox, yox, sadəcə cəbr.

– Bir gün Nazim Hikməti arı sancıb, – barmağıyla muzeydəki Nazim Hikmətə zərrə qədər bənzəməyən “tonton” Nazim Hikmət heykəlini göstərir, – sonra durub heykəltəraşın qarşısında və belə heykəl alınıb.

Gülürük. Haluk bəylə doyunca söhbət edirik.

Nəhayət, kameralar quruldu, Orxan Pamuk otağından çıxdı və başladıq…

ÇIXIŞLAR

Narahat olmayın, uzatmayacağam. Nobel mükafatlı bir yazıçının olduğu yerdə kim nə danışsa da, dinlənməyəcək onsuz…

Və söz Orxan Pamuka verildi.

Pamuk üç-dörd vərəqlik əlyazmanı kürsüyə qoyub Yəhya Kamal Bəyatlı və Əhməd Həmdi Tanpınarın klassik, yoxsa modern klassik olmasıyla bağlı sözə başladı. Sonra Tanpınarla tanışlığından bəhs etdi. Onda nəyi sevdiyini, romanlarını yazarkən ondan nələr öyrəndiyindən danışdı. İlk dəfə idi ki, öz roman sənətinə dair çox önəmli ipucları verirdi. Bu çıxışı videolentə alındığı və yaxın zamanda internətə yüklənəcəyi üçün detallara girib sizi – bəli, gözləri bu cümlənin üzərində gəzən sizi deyirəm – yormaq istəmirəm.

ORXAN PAMUKUN MÜSAHİBƏ SÖZÜ

Çıxışlar bitər-bitməz hamı Orxan Pamuka yaxınlaşmaq, onunla şəkil çəkdirmək istəyirdi. İnsanların bu canfəşanlığı, yazıçıya nəfəs aldırmayan şəkil çəkdirmək istəyi məni yorurdu. Yerlərində olsaydım, onunla ayaqüstü də olsa, söhbət edərdim. İnsan kitablarını sevdiyi yazıçıyla öncə danışmaq istəyər, sonra lazım gəlsə, şəkil də çəkdirər. Heç kəsə qaynayıb-qarışmadan bir kənarda dayanmışdım. Sonra öz-özümə “niyə də olmasın, niyə onunla dialoq qurmağa cəhd etməyim?” dedim. Şəkil çəkdirmək istəyənlərin arasına girib yenidən salamlaşdıq. Sizin haqqınızda elmi iş yazıram dedim. Gözlədiyimin əksinə təəccübləndi:

– Nə yazırsan?

– Romanlarınızda arzunun fəlsəfi, psixoloji aspektlərini araşdırıram, daha dəqiq desəm, Rene Jirarın nəzəriyyəsi əsasında təhlildir. Nitsşe və Maks Şellerdən “ressentiment”,  Hegeldən “unhappy consciousness”, Sartrın “pozulmuş inanc”ına istinad edən tədqiqat olacaq.³

– Hə, Jirar!  – dedi. Bu nəzəriyyə haqqında bilgisi olduğunu bildirmək üçün gülərək əlavə etdi. – Bir roman qəhrəmanı başqası olmadan arzu duymaz!

Minlərlə kitabın, bu qədər adamın arasında sanki bunu bizdən başqa heç kim bilmirmiş kimi göz-gözə gəldik, gülümsədik.

Arxada əlində telefon hazır dayanıb şəkil çəkdirmək istəyənlərin səbirsizliyini duyurdum. Bu vaxt Handan müəllim bizə yaxınlaşdı. Artıq tanış olsaq da, məni öz sözləriylə Pamuka təqdim etdi,  azərbaycanlı və  onun  ən zəki tələbələrindən olduğumu dedi. Müəllimimin “zəki” sözündən güc alaraq bizdə yayımlanan kitablarından xəbəri olub-olmadığını soruşdum. “Yanılmıramsa, “Qanun” Nəşriyyatı” – dedi. Sonra Azərbaycan dilində nəşr olunan kitablarının tərcümələri haqqında nə düşündüyümü soruşdu. Beləcə, tərcümə prosesi barədə uzun bir söhbətimiz başladı.

… Və dedim ki,  Məsumiyyət Muzeyinə üç dəfə getmişəm, hər dəfə də gözüm romanın bir çox dillərdə çap olunan nüsxələri üçün ayrılan guşədə Azərbaycanda yayımlanan kitabı axtarsa da, təəssüf ki, görmədim. Daha doğrusu, son sözlərimi bitirmədən nə deyəcəyimi anlayıb “Bilirsən, bunu mənə bir çox ölkədə dəfələrlə deyiblər” qarşılığını verdi. Cümlənin ardını yazmayacağam. Başqa nə danışdığımızı da. Məndə Orxan Pamukun kolleksiyasına əlavə oluna biləcək maraqlı materiallar vardı. Bunu özünə dedim, diqqətini çəkdi:

– Kaş ki, onları mənə göndərə bilsən, edə bilərsən?

Görünür, söhbətimizin səmimiliyindən, ya da o ankı cəsarətlə sanki Nobelli yazıçı mənəmmiş kimi şərtim olduğunu dedim. Çünki Pamukun mənim yaşımdakı tərsliyini bilirdim və az öncə çıxışında Tanpınarın türk romanına aid dediklərindən sitatlar gətirərək iyirmi dokkuz yaşındakı gənc yazarın bu qədər bilgili, özgüvənli olmasını sevdiyini demişdi. Mən də fikirləşdim ki, bir yanvarda iyirmi dörd yaşı olacaq Ramil ona özgüvən aşılasa, xoşuna gələr. Bir anın içində düşündüyüm bu uzun sözlərdən sonra, – mənə on dəqiqə müsahibə versəniz, sizinlə görüşərəm, – dedim.

Pamukun üzündə videolentlərdə zaman-zaman gördüyüm bilgə gülüş parladı:

– Razılaşdıq. Sən onları mənə gətir, mən də sənə on dəqiqəlik müsahibə verim.

ORXAN PAMUKUN MƏNİMLƏ SELFİ ÇƏKMƏSİ

Bu məqamda Orxan Pamuk gözləmədiyim hərəkət etdi. Telefonu çıxarıb mənimlə selfi çəkdi. Sonra şəklə baxıb ciddi duruşumuzu bəyənməyib yenidən çəkdi və çəkməzdən öncə dedikləri sözü inanmıram ki, bütün ömrümcə unudum:

– Gəl gülümsəyək, bəli, biz çox zəkiyik!

Bu dəfə ikimiz də gülümsəyib Pamukun telefonuna baxdıq. Ondan elektron poçtunu deməsini istədim. Dedi ki, “mən yazım sənin üçün”. Öncə cibində kağız-qələm axtardı. Sonra çəkdiyi selfini mənə göndərməyi təklif etdi. Elektron ünvanımı dedim.

– E-poçtumu heç kəsə vermə, yaxşımı?

– Narahat olmayın.

“Göndər” düyməsinə basmazdan əvvəl mesaj qutusuna “burada bir şey yazım” dedi və təsadüfi bir düyməyə basıb “F” hərfini yazdı. Sonra mən də öz telefonumla bir selfi çəkməyi təklif etdim. İstanbulda nə qədər qalacağını soruşdum.

– Hələ ki, buralardayam. Şəkli göndərdim. Bir sözün olsa, buradan yaza bilərsən.

– Təşəkkür edirəm, Orxan bəy.

Bu məqamda Handan müəllim yenidən yanımıza gəlib “konuşuyorsunuz” dedi gülərək. Bunu bir az da mesaj kimi qəbul etdim. Yəni artıq bəsdir, qoy biz də ustadla söhbətləşək.

– Müəllim, Orxan bəy mənə müsahibə sözü verdi.

– A-a, şahanə!

Sonra Pamuk gülərək söhbətimizin son cümləsini dedi:

– Sənə müsahibə verəcəyəm, amma on dəqiqə.

– Ən çox on bir dəqiqənizi alacağam – dedim. Ürəkdən gülərək başını təsdiq mənasında hərəkət etdirib getdi.

Bütün salonun gözlərini üzərimizdə hiss edirdim. Hamı təəccüblənmişdi, onunla şəkil çəkdirməyi şiddətlə arzulayanlar nə danışdığımızla maraqlanırdılar. Necə olur ki, Nobelli yazıçı bir gənclə selfi çəkir, sonra Pamukun telefonunda nəsə yazırlar, bu qədər nə danışdılar, görəsən? Tələbə yoldaşlarımı maraq bürümüşdü: nə dedin ona?

Sevinirdim. Sevimli yazıçımı yaxından görməklə yanaşı diqqətini çəkə bilmiş, onunla söhbət etmişdim. Bəlkə də o fransız filosofu ilə bağlı bildiklərimlə təsirləndirmişdim onu. Bəlkə də kitabları haqqında fikirlərim xoşuna gəlmişdi. Bəlkə də onu “şəkilçəkdirən adamlar”ın əlindən aldığım üçün, bilmirəm. Söhbətimizin hamısını yazmadım. Nəyə lazım? Nə zamansa bəlkə yenə qayıdaram bu görüşə, onda bütün detalları açaram…

Hər söz zamanını gözlər, bu da sözlərin qədəridir…

Pamukun göndərdiyi e-poçt mənə gəlmədi. Bəlkə də adım soyadım ona qəribə gəldiyindən belə oldu (burada yaşadığım illərdə hələ ki, adımı düzgün tələffüz edən və yazan adamla rastlaşmamışam). Elektron poçtumu yazarkən bir neçə dəfə adımı səhv yazmışdı, mən düzəltdim. “Telefonu verin, yazım” dedim, amma “mən daha sürətli yazaram” cavabını verdi. Bəlkə də, bir hərf fərqinin ucbatından gəlmədi o e-poçt. Amma bu önəmli deyil. Əsas odur, sevimli yazıçımla ayaqüstü nə qədər söhbət etmək mümkünsə etmişdim və o, bir anlıq sanki Nobelli yazar mənəmmiş kimi mənimlə selfi çəkmişdi…

            18-20 dekabr 2017, İstanbul

ORXAN PAMUKUN EVİNDƏ

Uzun müddət Orxan Pamukla müsahibəyə hazırlaşdım, ondan soruşmaq istədiyim sualları düşündüm. Fevral ayında ona mesaj yazsam da, bir müddət cavab gəlmədi. Bu zaman ərzində xarici mətbuatdan İtaliyada, sonra isə İranda olduğunu oxudum. Külliyatını nəşrə hazırladığını, çəkdiyi fotolardan ibarət kitabın üzərində çalışdığını, sərgi üçün hazırlıq gördüyünü bilirdim. Cavab gecikincə düşündüm ki, ilk görüşümüzü də, müsahibə sözünü də çoxdan unudub. Ancaq bir müddət sonra Orxan Pamukla görüşən elmi rəhbərim “Afərin, Pamukun yadında qalmısan, söhbətimizdə sənin də adını çəkdi” – deməsi məni yenidən ümidləndirdi. Anladım ki, görüşəcəyik və bu, son görüşümüz olmayacaq…

Bir gün elektron məktub aldım. Orxan Pamuk bu qədər zamandır, cavab yazmadığı üçün üzrxahlıq edirdi. Görüş üçün vaxt təyin etdik. Görüşü dəyərli edən digər nüans məni evinə dəvət etməsiydi. Onun yazı mətbəxini görəcəyim üçün həyəcanlıydım.

Beləcə, İstanbulun ən gözəl səmtlərindən birinə yollandım…

Pamukun yaşadığı səmtə gələndə doğru binanın hansı olduğunu müəyyənləşdirməyə çalışırdım ki, binalardan birinin qapısının açıldığını eşitdim. Dönüb baxanda çox tanış simanı gördüm. Bu ucaboy, sarışın qadın yazıçının qızı Röya Pamukdu. Bu adla ilk dəfə “Qara kitab”da qarşılaşmışdıq. Romanın nəşrindən bir il sonra Orxan Pamukun qızı dünyaya gəldi və ona bu kitabın qəhrəmanının adını verdi. 2008-ci ildə isə “Məsumiyyət muzeyi” romanını qızına ithaf etdi. Tanış sima dedim, çünki “Başqa rənglər” kitabında Pamukun qızından bəhs etdiyi yazıları oxumuşdum və Nobel mükafatını alanda Röyanın qürurla atasının yanında durduğu fotolar hələ də gözlərimin önündəydi.

“Qara kitab”da Qalib bir səhər oyanıb görür ki, zövcəsi Röya yaşıl mürəkkəbli qələmlə on doqquz səhifəlik məktub yazaraq onu tərk edib. Qalib də İstanbulda küçə-küçə, səmt-səmt, ev-ev onu axtarır. Gerçək Röya da binadan çıxdı və “Qara kitab”ın Röyası kimi addım-addım uzaqlaşıb gözdən itdi. O anda ədəbi qəhrəmanların taleyinin gerçəkliyi fikri məni alıb uzaqlara apardı. Necə ki, Qalib Röyanı axtara-axtara, onun izindən gedərək, onun verdiyi nişanələri oxuyaraq qaranlıq mətləbləri aydınlaşdırdı, mən də gerçək Röyanın verdiyi nişanı oxudum: bəli, Pamuk ailəsi bu binada yaşayır…

Binanın girişində düyməni basdım. Üzümü kameraya tutub hazır dayanmışdım ki, içəridən “sən kimsən?” soruşsalar deyim, “salam, mən Ramiləm”. Ancaq belə olmadı. Binanın qapısı avtomatik açıldı. O anda gözlənildiyimi duydum. Pilləkənləri asta-asta qalxdım. Qapını döydüm. Və Orxan Pamuk qarşımda idi! Salamlaşdıq. Ayaqqabılarımı çıxarmağa gərək olmadığını dedi. Evin qonaq otağına keçəndə qarşımda boğaza açılan mənzərədən heyrətləndim. Otaq kitab rəfləriylə doluydu. Döşəmədəki qutularda isə Orxan Pamukun öz kitabları vardı. Bu zəngin kitabxanayamı, boğazamı, Pamukamı baxım, bilmədim. Gözlərim kitablar, Pamuk və boğaz arasında var-gəl edirdi.

Qonaq otağında bir neçə masa vardı. Otağın ən küncündəki masa tanış gəldi. Üstü kitablarla doluydu. Divardan çoxlu qeyd, bir neçə şəkil asılmışdı. Pamukun yazı masasıydı. Bu masanı fotoşəkillərdə çox görmüşdüm.

Əliylə pəncərənin yanındakı böyük masanı göstərib “burada oturaq” dedi. Çantamı çıxardım. Qeyd dəftərçəsini səliqəylə masanın üzərinə qoydum. Bütün bunları edərkən onunla danışmağım, suallar verməyim vaxt itirməmək istəyindən irəli gəlirdi. Böyük yazıçıyla keçirdiyim bu zamanı dəyərləndirməliydim. Əslində, bütün bunları sonradan düşünüb yazıram. Yazdıqca düşünürəm ki, doğurdanmı danışmağımın səbəbi bu idi? Bilmirəm, yəqin ki, bilməyəcəyəm də. Onu bilirəm ki, qarşımda duran adamı çoxdan bioqrafiyamın bir hissəsinə çevirmişdim. Bir il boyunca bütün kitablarını, müsahibələrini oxumuş, videosöhbətlərini izləmişdim. Bu azmış kimi, Pamuka dair yazılan hər kitabı oxumuş, məqalələri su kimi içmiş, sonra da bütün bu araşdırmalara istinadən haqqında yazılanlara birini də mən əlavə etmişdim. Üç gün sonra magistr müdafiəm vardı. Hafizəmdə ona dair bütün məlumatların rabitəsi, dialoqu vardı. Haqqında kim harada, nə vaxt, nə deyibsə hamısını xatırlayırdım. Ürəyim rahat idi. Üç gün sonra hansı professor qarşıma çıxırsa-çıxsın, nə soruşursa-soruşsun, bütün sualların cavabını bilirdim, hətta soruşulmayanların da. Qərarlı, möhkəm idim. Bir az da elə bilirdim, Pamukun mənə vəfa borcu var. “Mənimlə illərdir, baş-başa qaldığın, mənim dünyamı anlamağa, anlatmağa çalışdığın üçün sağ ol” – deyə bilərdi hər an…

Söz başqa ölkələrdə nəşr olunan kitablarından düşdü. Digər otağa keçdik. Pamuk dünyanın müxtəlif dillərində yayımlanan kitablarından ibarət kitabxanasını mənə göstərdi. Kitabxana o qədər böyük idi ki, qarışıqlıq olmasın deyə, hər rəfdəki kitablar ölkələrin adlarına uyğun, əlifba sırasıyla düzülmüşdü. Rəfdən təsadüfi bir neçə kitab çəkib hansı dildə olduğunu anlamağa çalışdım. Birlikdə “A” hərfi yazılan rəfdə Azərbaycan dilindəki kitabların harada olduğunu axtarıb tapdıq. “Mənim adım Qırmızı” romanını alıb bir səhifə açdım və bir şey gözümdən yayınmadı. Yazıçıya orijinalda “otuz bir çəkmək” kimi işlətdiyi ifadənin dilimizə “narkotik maddə” şəklində tərcümə edildiyini göstərəndə ikimiz də dünyada bundan daha gülməli heç nə yoxmuş kimi ürəkdən güldük.

Müsahibədə yer almayan mövzulardan biri elmi işimlə bağlıdır. Qısaca bu barədə söhbətləşdik. Qarşı divardakı rəfə doğru gedib Jirarın kitablarının olduğu yerə baxdı. Tapıb mənə göstərdi. Kitabların hamısının ingiliscə olduğu diqqətimi çəkdi. Bu kitabların şəklini çəkmək istədiyimi deyəndə kitabları qucağına alıb gülümsəyərək “sənə jest edim, belə çəkə bilərsən” dedi. Bu sadəliyindən təəccüblənərək şəklini çəkdim. Sonra həmin şəkli magistr müdafiəmin sonunda bir növ bu nəzəriyyə əsasında onun romanlarını təhlil etməyin nə qədər doğru olduğunun təsdiqi kimi münsiflərə də göstərdim. Professor Baki Ayxan sonda “Jirar kitablarıyla belə poza veribsə, demək, bu onun üçün də önəmli mövzudur” – dedi.