Kitabı oxu: «Cümhuriyyət dövrü Gürcü qaynaqlarında»

Ön söz əvəzi və yaxud tərcüməçidən

Hər şeydən öncə onu deyə bilərəm ki, gürcü mətbuatında bizm üçün də maraqlı olan materialları arayıb axtarır və müntəzəm olaraq toplayıram. Bu dörd gürcü generalının – Dimitri Şalikaşvilinin, Georgi Kvinitadzenin, Şalva Mağlakelidzenin və Georgi Maznişvilinin xarirələrini bir-birinə çox şey bağlayır. Bu memuarlarda Gürcüstanın müstəqillik dövrü, 1917-1921-ci illərin dramatik hadisələri, azad ölkənin işğalına səbəb olan daxili çəkişmələr, kənar qarşıdurmalar haqqında düzgün məlumat almağa kömək edir. Bu kitabda həm də digər tarixi mənbələrdə rast gəlinməyən, yaxud da çox zəif şəkildə təqdim olunmuş tarixi həqiqətlər çox əhatəli şəkildə öz əksini tapmışdır. Dimitri Şalikaşvilinin memuarları gürcü mətbuatı ilə ilk dəfə “Mtavari qazeti” (“Əsas qəzet”) adlı qəzetdə işıq üzü görmüşdür. 2003-cü ildə bu qəzetdə bir neçə nömrədə verilmişdir. Ona kimi yalnız bir dəfə gürcü mühacirlərinin Fransada 1973-cü ildə “Kavkasioni” jurnanda dərc edilmişdir. Burada Gürçüstan nümayəndəliyinin Türkiyə Böyük Millət Məclisi qarşısında təqdim etdiyi məqsəd və vəzifələri barədə söhbət açılır. Dimitri Şalikaşili bu nümayəndəliyin üzvlərindən biri idi. Gürcüstan hökumətinin sözügedən qərarını, erməni kommunistləri ilə mübarizədə məğlub olandan və 1920-ci il noyabrın 29-da Ermənistan “sovet respublikası” kimi bəyan ediləndən sonra qəbul etdiyi, ermənilərin Moskvanın əmrinə əsasən, Türkiyənin kamalçılar hökuməti ilə müqavilə bağladığı və öz dəmiryolu vasitəsi ilə dünənki əleyhdarlarını təchiz etdikləri, hadisələrin bu cür inkişafından Gürcüstan hökumətinin narahat olduğu və sair məqamlar nəql olunur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Dmitri İosifoviç Şalikaşvili Bakı qubernatoru, Qafqaz canişini Baş İdarəsinin rəisi və senator, “Bakinskiye izvestiya” («Бакинские известия») nəşrinin və Azərbaycan dilində “Əkinçi” qəzetinin əsasını qoymuş, Qafqaz dağlılarının məişəti haqqında materiallar toplayan general-leytenant Dmitri Semyonoviç Staroselskinin, ata tərəfdən isə gürcü knyaz nəslindən olan, rus sentimentalist yazıçısı P.İ.Şalikovun nəvəsidir.

Tbilisidə 2014-cü ildə general Georgi Kvinitadzenin “Xatirələr. Gürcüstanın müstəqillik illəri. 1917-1921-ci illər” adlı kitabı çapdan çıxmışdır. Canlı və maraqlı bir üslubda yazılmış xatirələrin müəllifi olan, Gürcüstanın azadlığı uğrunda fədakarlıqla mübarizə aparan generalı bir yazıçı kimi də kəşf edə bilirik.

Şalva Mağlakelidzenin xatirələrində onun o dövrlər Mərkəzi hökumət tərəfindən Ahalsıx-Ahalkalak qəzalarında və Ərdəhan vilayətinin Potsov diyarında hərbi və mülki işlər üzrə fövqəladə müvəkkil təyin olunması, sonra qəza komissarlığının təşkil edilməsi, ona üzv olması, Ömər Faiq Nemanzadənin icraiyyə komitəsinə sədr, Əhməd bəy Pepinovun isə onun müavini seçilməsi, onlar ətrafında cərəyan edən hadisələr və o dövrün Azərbaycan oxucusu üçün də maraqlı olan bir sıra məqamlar öz əksini tapmışdır.

Georgi Mazniaşvilinin üç fəsildən ibarət olan xatirələri ilk dəfə 1926-cı ildə nəşr olunmuşdur. Kitab öncə 2003-cü illərdə “Mtavari qazeti”nin bir neçə nömrəsində dərcə olunmuş, 2012-ci ildə ayrıca kitab şəklində nəşr edilmişdir. Bu kitabın fəsillərindən biri Ermənistan və Gürcüstan müharibəsinə həsr olunmuşdur. Proseslər soydaşlarımızın yaşadığı kəndlərdə də baş verir.

Burda həmin fəsil verilmişdir.

Beləliklə, bu xatirələr azərbaycanlı tarixçilər üçün qiymətli mənbədir və əsərin eyni zamanda sıravi oxucular üçün də maraqlı olacağına ümid edirəm.

Mirzə Məmmədoğlu

TÜRK SƏFƏRİ OLAYLARI

DMITRI ŞALIKAŞVILI

GÜRCÜSTAN DÖVLƏTÇİLİYİNİN SON AYLARI VƏ YAXUD CON-MALXAZ ŞALİKAŞVİLİNİN ATASININ MEMUARLARI

Bir vaxtlar NATO-nun Avropadakısilahlı qüvvələrinə başçılıq edən,1993-1997-ci illərdə Rəislər Qərargahı Birləşmiş Komitəsinin başçısı, ABŞ-ın yüksək ordu generalından sonra (1950-ci ildən sonra verilmir) ikinci olan, tam general (dörd ulduzlu) rütbəsi alan Con (Malxaz) Şalikaşvilinin adı hamıya çox yaxşı məlumdur.

Bəri başdan iki məqamı oxucuların diqqətinə çatdırmağı özümə borc bilirəm. Türk mətbuatından bildiyimə görə, vaxtilə yüksək məqamda olan türk generallarından biri müsahibələrindən birində “Şalikaşvilini Corc Buşa mən önərdim”,– deyə qeyd edib. Con-Malxaz Şalikaşvilinin həyatından belə bir epizod məlumdur: “Rəislər Qərargahı Birləşmiş Komitəsinin başçısı olanda, ziyafətlərin birində həmkarları və bir nəfər nüfuzlu senator ona soyadını dəyişməyi məsləhət görür. General bunun səbəbi ilə maraqlananda, onlar qısaca olaraq cavab veriblər: “Sözsüz ki, sizin soyadınız çox yaxşıdır. Lakin amerikalılar onu düzgün tələffüz etməkdə çətinlik çəkirlər”. Con-Malxaz Şalikaşvili gülümsəyərək, onlara belə cavab verir: “Bu amerikalıların problemidir, mənim problemim deyildir”.

Onun atası polkovnik, knyaz Dmitri İosifoviç Şalikaşvili Bakı qubernatoru, Qafqaz canişini Baş İdarəsinin rəisi və senator, “Bakinskiye izvestiya” («Бакинские известия») nəşrinin və Azərbaycan dilində “Əkinçi” qəzetinin əsasını qoymuş, Qafqaz dağlılarının məişəti haqqında materiallar toplayan general-leytenant Dmitri Semyonoviç Staroselskinin, ata tərəfdən isə gürcü knyaz nəslindən olan, rus sentimentalist yazıçısı P.İ.Şalikovun nəvəsidir.

1921-ci ildə Dmitri Şalikaşvili Türkiyədən keçərək, Polşaya mühacirət edir və burada polyak-alman mənşəli, general-mayor, qraf Aleksandr Alekseyeviç Ridiger-Belyayevin qızı Mariya Aleksandrovna ilə tanış olur.

Dmitri Şalikaşvili İkinci Dünya müharibəsi zamanı, sonralar SS qoşunlarına daxil edilən gürcü legionunda xidmət edib. Normandiyada müttəfiqlər tərəfindən əsir götürülüb. Onun ailəsi 1944-cü ilədək Varşavada yaşayıb. Sonra Almaniyaya, 1951-ci ildə isə ABŞ-a köçüb.

Oxuculara təqdim etdiyimiz memuarda Dmitri Şalikaşvili, üzv olduğu Gürcüstan nümayəndəliyinin o dövrdə Türkiyə Böyük Millət Məclisi qarşısında təqdim etdiyi məqsəd və vəzifələri barədə söhbət açır. Gürcüstan hökuməti sözügedən qərarı, erməni kommunistləri ilə mübarizədə məğlub olandan və 1920-ci il noyabrın 29-da Ermənistan “sovet respublikası” kimi bəyan ediləndən sonra qəbul edib. Ermənilər Moskvanın əmrinə əsasən, Türkiyənin kamalçılar hökuməti ilə müqavilə bağlayır və öz dəmiryolu vasitəsi ilə dünənki əleyhdarlarını təchiz ediblər. Hadisələrin bu cür inkişafından Gürcüstan hökuməti narahat olmaya bilməzdi. Bu gün Gürcüstanın o dövrdəki hökumətinin bütün qorxularının özünü doğrultduğunu hamı yaxşı bilir.

Dmitri Şalikaşvilinin memuarları ilk dəfə olaraq, gürcü dilində “Mtavari” qazetinin 2003-cü il 5-1219-26 aprel tarixli nömrələrində dərc olunub. Həmin vaxta qədər isə, yalnız bir dəfə–1973-cü ildə Fransada gürcü mühacirlərinin “Kafkasioni” jurnalında nəşr olunmuşdur.

***

GÜRCÜSTAN NÜMAYƏNDƏLİYİ 1921-Cİ İLDƏ TÜRKİYƏDƏ
Ankara, 1921-ci il

27 dekabr 1920-ci il.

Saat 23 radələrində Gürcüstan Respublikasının nümayəndəliyi əlahiddə vaqon ilə Ankaraya getmək üçün Tiflisdən Batumiyə doğru istiqamət götürdü. Nümayəndə heyətinin tərkibinə onun başçısı, təsis yığıncağının sədr müavini yoldaş Simon Qurgeniç Mdivani, hərbi müşavir, general Eristavi, missiyanın işlər icraatçısı Aristo Cumbadze, attaşe Meliton (Osman bəy) Karsivadze, Ziya bəy Abaşidze, tapşırıqlar üçün iki nəfər zabit – Emuxvari və leytenant Dmitri Şalikaşvili, əl buyruğu üçün iki əsgər daxil idi.

Karsivadze və Ziya bəy Abaşidze iki gün əvvəl Batumiyə yollandılar. Vaqonda əksəriyyəti tanışlar idi. Xarici İşlər nazirliyi şifrəni gətirməyi unutmuşdu. Stansiyaların birindən tel vurduq ki, onu Batumiyə göndərsinlər.

28 dekabr 1920-ci il.

Saat 15 radələrində Batumiyə çatdıq. Ankara hökumətinin Xarici İşlər naziri Bəkir Sami bəyi mehmanxanaya kimi ötürdük. O, öz hökumətinin bolşeviklər yanında nümayəndəsi idi, Moskvadan qayıdırdı. Ankaraya yollanırdı. Onun yanında Tevfik bəyin oğlu və Temir Bulat Dudarovun qardaşı oğlu vardı. Batumi vağzalında Bakir bəyi fəxri qarovul qarşıladı. Biz Batumi vilayətinin əlahiddə komissarı Qriqol Georqadze ilə nahar etməyə getdik, axşamüstü şəhərə qayıtdıq.

29 dekabr 1920-ci il.

Ertəsi günsəhərdən-axşamadək Cumbadze və mən mağazaları gəzirdik. Mən, qardaşımın yanında qaldığımdan, səhər Qriqol Georqadzenin yanında nahara getmədim. Bütün günü vurnuxurduq. Yol üçün böyük azuqə ehtiyatı aldıq. Tiflisdən gətirdiyimiz də buna əlavə olundu. Batumidən saat 18 radələrində yola düşməli idik. Tiflisdən gətirilməli olan avtomobilləri gözləyirdik. Görünmürdülər. Gəmi saat 20 radələrində dənizə çıxdı. Çoxlu tanış-biliş bizi yola salmağa gəldi. Gecə iki radio-teleqram göndərdik. Teleqramda Xarici İşlər nazirliyinə yaxşı gəlib çatdığımız barədə məlumat verirdik. Komissar Qriqol Georqadzeyə səmimi qonaqpərvərliyinə görə minnətdarlığımızı bildirdik. Bizim gəmimizi İtaliyanın “Aqordat” minadaşıyanı yola salırdı. Güman ki, bu, Bəkir bəyin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün idi. İtalyanlar kamalçılar ilə yaxşı əlaqədə idilər. Konstantinopola yola düşən kolonel Bodrero bizimlə birlikdə gəlir.

Dəniz gözəldir, təlatüm yoxdur.

30 dekabr 1920-ci il.

Səhər tezdən Trapezunda çatdıq. Saat 12 radələrində Bəkir Sami bəyin oğlu Temir Bulat ilə qayıqlarla şəhərə getdik. Sahildə fəxri qarovul düzülüb. Əsgərlər cəsarətli görünürlər, yaxşıca geyiniblər, çoxlarının ayaqları çarıqlıdır. Faytonla diviziya başçısının yanına getdik. Orada yarım saat qaldıq. Bizi qəhvəyə qonaq etdilər. Sonra isə mülki qubernatorun sarayına getdik. Bolşeviklərin nümayəndəsi utancaq gənc elə oraya gəldi. Böyük ictimaiyyəti görən kimi özünü itirdi. Hər tərəfə baş əyərək salam verdi və bir yanda oturdu. Onun kim olduğunu bizə demədilər. Mən elə düşündüm ki, kimsə kiçik məmurdur. Quberniyadan nəsə bir iş üçün gəlib. Və yad ictimaiyyətlə rastlaşanda diksinir. Hər halda, onun sovet Rusiyasının nümayəndəsi olduğunu düşünmürdüm. Sonra o qubernatorun yanına getdi və onu Türkiyənin yeni dövlətinin yaradılmasının ildönümü münasibəti ilə təbrik etdi.İki dəqiqə oturdu, sonra hamıya təzim edərək, “yoldaşları” barədə nəsə donquldandı. Və öz tərcüməçisi ilə birlikdə çıxıb getdi. O, gedəndən sonra hamı gülümsədi və zarafata başladı.

Beş dəqiqədən sonra sarayın həyətinə çıxdıq. Bayrama görə camaat buraya toplaşmışdı. Oğlan və qız məktəblərinin şagirdləri, əsgərlər və ictimai təşkilatlar da burada idi. Qadın müəllimələr avropasayağı geyiniblər, lakin çadralar ilə. Bir neçə gənc qədim milli türk geyimləri ilə bəzənib. Hazırda şəhərdə olanTrapezunddan Milli Məclisin üzvü Türkiyənin müasir vəziyyəti, Türkiyə ilə İngiltərənin gərginləşmiş düşmən münasibətləri haqqında nitq söyləyirdi. Onun geniş nitqindən sonra, bir nəfər şagird qız çıxış edərək, yeni Türkiyəni salamladı. Hərbi orkestrin müşayiəti ilə camaat şəhərə doğru hərəkət etdi. Biz də diviziya başçısının nahara dəvət olunduğumuz sarayınadək onlarla getdik. Sultan Süleymanın qəbrini görmək istəyirdik, lakin buna vaxtımız çatmadı. Gəmi tezliklə tərpənirdi. Mən hamıdan çox cəhd edən B.Rostomaşvilidən sosialist dövlətinin nümayəndələrinin sultanın qəbrinə əklil qoymağa gedəcəkləri haqda soruşdum. O mənə dedi ki, “Sultan Süleyman ilk inqilabçı hesab olunur”. B.Rostomaşvili keçmiş anarxistdir. O, inqilabdan sonra vətənə qayıtmış, ölkənin durumu ilə tanış olmuş vəanlamışdı ki, anarxistlik ölkəyə zərər yetirir. dan sonra o, sosialistlərə söykənmişdi. Digər anarxistlər də bu cür hərəkət etmişdilər. Lakin onların bir qismi milli demokratlara birləşmişdilər. İndi o, Tədarük nazirliyinin tapşırığı ilə Konstantinopola yollanırdı. Trapezundda Fransadaaviasiya məktəbini bitirən gənc türk zabiti –təyyarəçi ilə tanış olduq.

Gəmi yükləndi və saat 20 radələrində tərpəndi.

31 dekabr 1920-ci il.

Səhər gəmi kiçik şəhər olan Giresun limanına yan aldı. Bəkir Sami bəy, oğlu, Svimon Mdivani və mən şəhərə çıxdıq. Limanda fəxri qaravul dayanıb. Yerli idaretməyə qonaq olduq. Orada bizi qəhvəyə qonaq etdilər. Şəhərin mouravı(bələdiyyə sədri – M.M.) onunla nahara qalmağı xahiş etdi. Lakin gəmi tezliklə tərpənməli olduğundan, imtina etməli olduq. Yerli əhalinin nümayəndələri, o cümlədən molla və yunan keşişi də orada idilər. Şəhəri fırlandıq və gəmiyə qayıtdıq. Gəmiyə bu tərəfdə məşhur olan balaca qoz yükləyirdilər. Axşamüstü çox gözəl mənzərəli Ordu şəhərinə yaxınlaşdıq. Sahilə çıxmadıq.

Yeni il münasibəti ilə bir-birimizi təbrik edirik. Missiyamıza Ermənistandan gələn bir neçə kan qadın və kişi daxil idi. Ermənistan onların heç xoşuna gəlməyib. Şübhəsiz, Bəkir bəy, Sami bəy, Şevkət bəy, Bodrero və bir də pianoda ifa etmək üçün dəvət etdiyimiz iki nəfər italyan da var idi. Onlardan biri gəminin bərbəri imiş. Amma ikisi də özlərini yaxşı aparırdılar.

Kolonel Bodrero qədəhi doldurdu. İtaliya kralının, sonra isə Türkiyənin və Gürcüstanın şərəfinə içdi. Bəkir bəy bizim hamımızı dəvət edərək dedi: “Növbəti yeni il mənim evimdə olacaq. Bir-birimizlə Konstantinopolda görüşək”. General Eristavi, Rostomaşvili və mən saat üç radələrinədək tənbəki çəkilən otaqda qaldıq. Rostomaşvili Sibirdəki həbsxanasının tənha kamerasına necə düşdüyünü, kameranın divarlarının səsi yox etmək üçün yapıncı ilə örtüldüyünü, yalnız 8 aydan sonra Dünya Müharibəsinin başlaması xəbərini eşitdiyini bizə nəql edirdi.

1 yanvar 1921-ci il.

Saat 10 radələrində Samsuna çatdıq. Mehmanxanadan kolonel Bodrero ilə İtaliyanın qeyri-rəsmi nümayəndəsi qraf Semekrin yanına getdim. Mən onan Batumidən avtomobillərin göndərilməsini sürətləndirmək üçün, İtaliya Miqrasiya Cəmiyyətinə teleqram göndərməsini xahiş etdim. Elə həmin mehmanxanada Ankaraya gedən bolşevik missiyası vardı. Onun başçısı milliyyətcə abxaz Eşbadır. Qəribə vəziyyətdir: bolşeviklər kamalçıların müttəfiqidirlər, lakin türklər onlara hörmətlə yanaşmırlar. Xəbər çıxdı ki, onların avtomobillərini əllərindən almaq istəyirlər. Lakin Bəkir bəyin gəlişi onları xilas etdi. Bolşeviklərə hər yerdə əngəllər törədirdilər. Bəkir Sami bəy yalnız ya onun, ya da bizim camaatın buraxıldığı salonda həmişə bizimlə birlikdə oturur. Bizim mühitimizdə əhval-ruhiyyəsi çox yaxşıdır. Bolşeviklər öz otaqlarında otururlar və yalnız nahar etmək üçün ümumi salona gəlirlər. Hamı bluz və köhnə üslubda frenç geyinib,yanlarından mauzer və ya başqa hər hansı böyük bir revolver asıblar.

Onlarla bizim aramızda əlaqə yaratmaq leytenant Səfər bəyə tapşırıldı.

Nahar edən general Eristavi və mən şəhəri dolandıq. Reji (dövlət monopoliyasının) tütün fabrikinə daxil olduq. Fabrikin direktoru Türkiyə Milli Məclisinin üzvüdür. Lakin Ankaranın sərt iqliminə uyğunlaşa bilmədiyindən, burada vəzifəyə təyin olunub. Gündüz Emuxvari Eşbadan məktub aldı. O, öz otağında görüş xahiş edir. Onlar uzun müddət söhbət apardılar. Eşba Emuxvarinin qardaşının qətlində iştirak edib. Güman ki, özünü təmizə çıxarırdı. Otaqlar çatışmadığından, Karsivadze, Emuxvari və mən qəbul otağında, tarla çarpayılarında yatırıq.

2 yanvar 1921-ci il.

Səhər mülki qubernatorun görüşündə idik. Ankaraya doğru yolu öyrənmək üçün evdə qaldım. Nahar edən Svimon Mdivani ilə birlikdə diviziya başçısının görüşünə getdik. Yaxşı görüş idi. O, Avropa təhsili almış bir insandır. Maraqlı mühakimələri var. Qafqazda zabitlər və əsgərlər çiyinlərində yalnız qumaşzolaqlar gəzdirdiyi bir vaxtda, burada hərbi şəxslərin hələ də paqonları var. Trapezundda, Girəsunda jandarmalar və polislər paqonlarla gəzirdidi. Hərbçilərdən fərqli olaraq, heç bir əlamətləri yox idi. Yeni forma qaydaya salırlar. Bununla da silahın keyfiyyəti və növü yaxalıqda qeydə alınacaq.

Diviziya başçısından sonra şəhərin mouravına baş çəkdik. Orada alayarımçıq mədəni türklər vardır. Onlar arasında biri fransız dilində çox qıra-qıra danışır. Vaxtilə şəhər işləri üzrəişləmiş Svimon Mdi-vani şəhər təsərrüfatı barədə mübahisəni çox uzatdı. Və dedi: “Mənim üzərimə təkcə siyasi missiya deyil, həm də Türkiyəni hərtərəfli öyrənmək işi düşür”.

Səhər şəhərin mouravı bizi görüşə dəvət etdi.Və axşam bizi çaya qonaq etdi. General Eristavi və mən oraya getdik. Orada Avropa koloniyasının azsaylı nümayəndələri, o cümlədən Yaxın Şərqin yardım komitəsindən iki nəfər amerikan qadın da var idi. Söhbət üç gün bundan əvvəl fransız məktəblərinin bağlanmasından gedirdi. Sonra Bəkir Sami bəyin bizə izah etdiyinə görə, türklər bu qərarı fransızların tətbiq etdikləri (məncə Suriyada) repressiyalara qarşı qəbul ediblər. Uzun müddət burada yaşayan bir amerikan bizə nəql edir ki, bolşeviklərin yinin yerlilər arasında mühüm təsiri vardır. Fransız levantlı (Levant – Fransada yer adı) onunla mübahisə edir və bolşeviklərin burada heç cür təsiri olmadığını sübut edir. Mən sonuncuya daha çox inanıram. Osmanlı zəngindir, hər şeyi tapa bilər. Yerli əhaliyə görə bahalıq on dəfə artıb. Belə ki, bolşevizm üçün hələlik zəmin kifayət qədər deyildir. Doğrudur, valyutanı pis xırdaladığımızdan, yaşayış bizə baha başa gəlir. Tiflisə nisbətən, hər şey on dəfə bahadır.

Axşam Şövkət bəy, Emuxvari və mən matoqrafa getdik. Köhnə kadrlı, miskin bir şeydir.

3 yanvar 1921-ci il.

Şevkət bəylə şey-şüy almaq üçün şəhərə çıxmışdıq. Nahardan sonra, Emuxvari istisna olmaqla, bütün missiya tütünün hazırlandığı zavoda getdi. Bura səhmdar cəmiyyətə verilən dövlət monopoliyasıdır, yükü tam daşımaq hüququ ilə. Başqa xırda cəmiyyətlər yalnız Türkiyə hüdudları daxilində tənbəki ticarəti apara bilərlər. Səfir Svimon Mdivaniyə Gürcüstandan kiminsə burada gözəl qurulmuş tənbəki işini öyrənmək üçün vasitəçilik etmək istəyində olduğunu bildirir. Bu zavodda gündəlik olaraq bir milyona yaxın papiros hazırlayırlar. Bir çox şöbələrdə yalnız və yalnız uşaqlar işləyirlər. Hava tütün tozu ilə doludur. Mexaniki olaraq, çox böyük sürətlə işləyirlər, əllərinə də baxmırlar. Hər bir hərəkət hesablanıb. İş günü -12 saat! Ağır təəssüratdır! Bu uşaqların çox hissəsi həlak olub. Bundan əvvəl böyüklər işləyirdilər. Lakin onları müharibəyə aparıblar. Onları uşaqlar ilə əvəz ediblər. Doğrudur, lisə nisbətən,burada onlara yaxşı muzd verirlər. Lakin yaxşı işlədiklərindən, bu muzda dəyər. Hazırda tənbəkinin çıxarılıb daşınması qadağandır. stantinopola da vermirlər. Çünki boykot olunub. Yaxşı papiros üçün təxminən on gün lazımdır. Bunu Bəkir bəy bilirdi. Buna görə də teleqramla vaxtında həm özü, həm də bizim üçün böyük ehtiyat sifariş verib.

Bəkir Sami bəy Qafqazdan Türkiyəyə köç edən, məşhur general Kunduxovun oğludur. O, Fransada təhsil alıb. Bir vaxtlar Türkiyənin Peterburqdakı səfirliyində çalışıb. Sonra isə Tripolisdə və Trapezundda qubernator olub. Mədəni insandır. Məncə, Türkiyədə onun kimilər çox azdır. Onun oğlu Şövkət bəy Macarıstanda aqronomluq fakültəsini bitirmişdir…

Axşam saat 7 radələrində şəhərin özünüidarəetməsində bayramdır. Şəhər sovetinin binası çil-çırağa bürünüb. Yerli sakinlər və ictimaiyyətin nümayəndələri buradadır. Yemək hər halda dadlı deyil. On nəfərdən ibarət nəfəsli orkestr çalır. Şam yeməyinə salona endik. Yarım saat burada qaldıq.

Şam yeməyi zamanı və ondan sonra da mülki qubernator, şəhərin mouravı, Bəkir Sami bəy və Svimon Mdivani arabir nə isə danışırdılar. tor və mourav gürcü missiyasını alqışlayırdılar. Bəkir bəy bolşevizmi tənqid edirdi. Mənim yanımda yə Xarici İşlər nazirliyinin şöbəmüdirlərindən biri əyləşmişdi. O, mənə dedi: “Bu, bolşevizmin bu cür söyüldüyü ilk haldır!” Svimon Mdivani deyirdi: “Gürcüstan ilə Türkiyə arasında mehriban qonşuluq münasibətləri qurulmalıdır. Çünki bizim ümumi düşmənimiz vardır – şimaldan və qərbdən bolşeviklər, Avropa imperialistləri! Türkiyənin öz müstəqilliyini qoruyub saxlamaq üçün olan qüvvəsi qədər Gürcüstanın gücü yoxdur. Lakin böyük təcrübəmiz vardır. Biz Rusiyanın boyunduruğu altında olduğumuzdan, bilirik ki, yad dövlətə tabe olmaq nə deməkdir. Türkiyənin gücü ondadır ki, ordu və xalq bir-birinə bağlıdır. Türkiyə ilə Gürcüstanın işi təkcə özlərinin deyil, eləcə də üçüncünün də xilas edilməsidir!” Və Svimon Mdivani bu “üçüncü”nün adını çəkməyi artıq hesab edirdi(bu, Azərbaycan və Şimali Qafqaz idi).

Səfir Svimon Mdivani fransız dilini bilir. Lakin uzun cümlələri deyəcək qədər yox. Buna görə də gürcü dilində danışır. Aristo Cumbadze fransız dilinə tərcümə edir. Kimsə türkcə danışır. Və daha tez-tez Bakir Sami bəyi özü türkcə danışır. Buna görə də, sözlər qırılır və təəssüf doğurur. Çünki Svimon vani yaxşı danışır.

Şam yeməyindən sonra təhsil haqqında söhbət oldu. Svimon Mdivani “Avropadan hələ çox şey öyrənməliyik”,– deyir. Bəkir Sami bəy ona cavab verir: “Əgər bizim biliyimiz yoxdursa, əvəzində avropalılarda olmayan çox istedamız vardır”.

4 yanvar 1921-ci il.

General Eristavi, Şövkət bəy, Emuxvari və mən xidmətçilərin müşayiəti ilə atlarla gəzməyə çıxdıq. Gərək ki, romalılar tərəfindən salınan cıdır yerini və dambanın qalıqlarını gözdən keçirdik. Bura dəhşətli dərəcədə bahalıqdır. Tiflisdə buna öyrəncəliyik və heç nə bizi təəccübləndirmir. Lakin burada bahalıq nağılvari idi!

Bu gün Bəkir Sami bəy Svimon Mdivaniyə dedi ki, gürcü missiyasının tərkibində Ziya bəyin iştirakı Ankara hökuməti üçün ürəkaçan olmayacaqdır. Məsələ ondadır ki, Ziya bəy (milliyyətcə acardır) Batumi qəzetində “Müsəlman Gürcüstan” adlı yazı yazıb. Bu yazıda o, kamalçı hərəkatını tənqidi şəkildə müzakirə edirdi. Ziya bəy hələ də Batumidədir. O oradan bizim avtomobilləri göndərməlidir. Svimon Mdivani ona yazdı: “Sən özün gəlmə”.

5 yanvar 1921-ci il.

Bu gün məktəbləri gözdən keçirdik. Liseydə və qızlar gimnaziyasında, ticarət məktəblərində olduq. Şagirdlər şeirlər oxuyurdular, məsələlər həll edirdilər və s. Liseydən qayıdanda şagirdləri dəhlizə düzdülər. Onlar nəisə oxuyaraq, sultanı mədh edirdilər. Bəkir bəy onlara dedi: “Bu mahnını belə başa düşməlisiniz: indiki sultanı deyil, prinsipin özünü mədh edirik!” Şövkət bəy isə“kamalçılar indiki sultanın əleyhinədir və Konstantinopolu tutsaq, taxta onun varisini çıxaracağıq”,–dedi.

Liseyin binası kasıbdır. Divar əvəzinə, adi larla arası kəsilmiş otaqlardır. Buna görə də bir otaqda danışılan o biri otaqda eşidilir. Direktor ladır, şagirdlərin sayı azdır, bəzi siniflərdə yalnız iki nəfər şagird oturur, skamyalar köhnədir, qara lövhələr solub, rəngi itib, şagirdlərin baxışları miskindir.

Məktəbin müfəttişi bizimlədir. O, fransız dilində kifayət qədər tez-tez, bütün müəllimlər kimi pedantcasına və bütün türklər kimi bir az mədəni danışır.

Liseydən qızlar məktəbinə yollandıq. Qızların hamısı avropasayağı geyinmişdi, lakin üzləri örtülü idi. Ticarət məktəbini yenə də gözdən keçirdik və evə qayıtdıq.

6 yanvar 1921-ci il.

Bəkir bəy Ankaraya tələsir. Artıq qalmaqistəmir. Bizimkinin nə vaxt gələcəyini bilmədiyimizdən, onunla birlikdə amerikan avtomobilində yola düşürük. Bir neçə dəfə teleqram göndərdik, lakin heç birinə bir cavab almadıq.

Dudarov bu gün hamamda olub və orada kisəçi ilə də mübahisə edib. Kisəçi ona deyib ki, mən bolşevikləri gözləyirəm, mən kasıb bir adamam və bolşeviklərdən mənə lazım olan hər şeyi alacağam.

Burada bir qədər rus qaçqını var. Onlardan biri keçmiş zabitdir və amerkanların yanında sürücü kimi xidmət göstərir. Onun dediyinə görə, sadə camaat kamalçı hərəkatına və bolşevizmə soyuqqanlılıqla yanaşır. Camaatı yalnız gündəlik məişət məsələləri və yemək maraqlandırır. Ruslardan başqa, yaşamaq üçün yenə heç nəyi olmayan Şimali Qafqaz əhalisi də vardır. Trapezundda mən Kotsevlə rastlaşdım. O, başqaları kimi deyildi, onun çoxlu pulu olmalıdır.

Yanvarın 4-də bolşevik missiyası Ankaraya yollandı. Yalnız bir üzvünü Samsunda saxladı.

Kəsə yol avtomobil üçün yararsız olduğundan, biz dolama yol ilə gedəcəyik.

7 yanvar 1921-ci il.

Səhər saat 7 radələrində çıxırıq. Biri yük, o biri isə yarı yük avtomobilidir. Bütün gecəni yığıb yığışdırmışıq, hazırlaşmışıq. Azuqəni arabalarla yolladıq– kəsə yol ilə. Bakir bəy Ankaradan teleqram gözləyir. Şövkətin sözündən aydın olur ki, onun işləri hər halda yaxşı deyildir. O, burada olmadığı vaxt bolşeviklər ilə sıx əlaqənin tərəfdarı olan rəqib partiya möhkəmlənib və o, daha Ankarada necə qarşılanacaqlarını bilmir.

8 yanvar 1921-ci il.

Böyük mübahisədən sonra, nəhayət, saat 7-də deyil, saat 10-un yarısında tərpəndik. Şəhərdən, təxminən bir kilometr uzaqlaşmışdıq. Avtomobillər balaca yoxuşu çıxa bilmədiklərindən, geriyə qayıtdıq.

Bu gün Mikeladzenin yaxtası gürcü bayrağı ilə Samsuna yan aldı. O, axşam bizimlə vaxt keçirdi. Özü ilə bir Tiflis qəzeti gətirmişdi. Köhnə olsa da, məmnuniyyətlə onu oxudum. Şam yeməyində Şövkət bəylə onun nömrəsində idim. Burada onun fransız dilində danışan bir türk tanışı da var idi. Sabah yenə yola düşməli idik. Bir avtomobili daha güclüsü ilə əvəz etdik…

Söhbət zamanı Svimon Mdivani belə bir fikir söylədi: “Gürcüstanda nə burjuaziya, nə də proletariat var. Orada, sadəcə olaraq demokratiya var”.

Tez yatdıq. Səhər saat 5 radələrində oyanmalıyıq.

9 yanvar 1921-ci il.

9-un yarısında çıxdıq. 120 kilometr yol qət edərək, şər qarışana kimi Amasyaya çatmaq istəyrdik. Şosse pisdir, çala-çuxurlu, palçıqlıdır. Hərdən bir avtomobildən düşür və onu arxadan itələyirik. Üç bilimiz var. Emuxvari yüklənmiş avtomobil ilə bir saat əvvəl yola düşmüşdü. Lakin biz Samsundan bir az aralı ona çatdıq. Bu tərəflər dağlı, təpəli, lakin çılpaq yerdir. Meşədən əsər-əlamət belə yoxdur. Yollarda addabudda məntəqələr var. Quldur dəstələri veyillənirlər. Bundan öncə dörd nəfərlik dəstə göründü və ona qarşı qoşun göndərdilər. Deyirlər ki, bu dəstələr, əsasən yunanlardan təşkil olunub və onlara ingilislər himayədarlıq edirlər. Günorta balaca bir kənd olan Şekala çatdıq. Burada başçısı kobuletili İmnadze olan talyon durur. Onunla tanış olduq. O, balaca olanda valideynləri Türkiyəyə köçüblər. Gürcü dilində güclə danışır və Gürcüstanı çox sevir. O dedi: “İndi müsəlmanlar arasında, gürcü müsəlmanları arasında milli ideyadindən üstündür və əgər ciddi tədbirlər görülməzsə, hər şey tədricən olacaq. Müsəlman hissəni çox asanlıqa Gürcüstana birləşdirmək mümkündür”. İmnadze çox mədəni bir insandır. 3 il Almaniyada yaşayıb. Güman ki, orada hərbi məktəbdə oxuyub. Yarım saat istirahət etdik və yolumuza davam etdik. Hərdən bir sərt külək əsir. Soyuqdur. Yolda böyük hərəkət var– dəvə, at, qatır karvanı, arabalar. Atlar, qatırlar yaxşı görünürlər. Yolda nadir hallarda rastımıza kənd çıxır. Bu tərəflərdə əhali məskunlaşmayıb. Gündüz Amasyaya çata bilməyəcəyimizdən, Xavza kəndində gecələməyi qərara aldıq. Komendantla qəhvəxanada qəlyanaltı etdik. Saat 4-də balaca kənd olan Dibxana kəndinə getdik və artilleriyaçıların yanında gecələdik. Burada batareya var. Hamımız bir otaqda, döşəmədə yatdıq. Yüklü avtomobil Şekal yaxınlığında yoxlanıldığından, hələ gəlməyib. Emuxvariyə öz əşyalarının bir hissəsini arabalarla göndərməsi üçün teleqram göndərdik. Bizim avtomobilin sürücüsü keçmiş ağ qvardiyanın zabiti Borodindir. Bolşeviklərin missiyası Samsundan keçəndə, o bizə dedi ki, məndən və mənim yoldaşlarımdan, eləcə də amerikanlar ilə sürücü işləyən keçmiş zabitlərdən, guya amerikanların Samsun yolu ilə müxtəlif şey-şüy göndərmələri, ağ qvardiyaçıların ordusuna və Rusiya dövlətinin ərazisində əmələ gələn yeni dövlətlərə yardım etmələri haqqında məlumat yazılmış kağızı tələb ediblər və onlara qarşı səbəb axtarıblar. Onun sözlərinə görə, bolşevik missiyasının tərkibində keçmiş ağ qvardiyaçı zabitlər vardır. Burada bizim keçdiyimiz kəndlər arasında fonla əlaqə yaradılıb. Əsgərlər çoxdur, ancaq yaxşı geyinməyiblər. Hamısının şineli və çarığı cırıqdır.

10 yanvar 1921-ci il.

Çox dəhşətli yoldur. Xazvaya 4 kilometr qalmış jandarma zabiti qulluqçuları ilə birlikdə Bəkir bəyi və bizim missiyanı qarşılayır. Şəhərin mouravı ilə qəlyanaltıdan sonra yolumuza davam etdik. Burada hərəkət nisbətən azdır və şosse yaxşıdır. Gün batanadək Amasyaya çatdıq. Bizi birbaş şəhərin özünüidarəetməsinə apardılar. Burada bizi gözəl təşkil edilmiş süfrə gözləyirdi. Nahardan sonra run yanına getdik. Burada ordu komandiri Nurəddin paşa və marşal Mahmud paşanın oğlu ilə görüşdük.

Mənzilə bənzəyən mehmanxanada gecələdik. Yeganə zövq – şəhər mouravının yorğanıdır.

11 yanvar 1921-ci il.

Bir gün Amasyada qaldıq. Səhər tezdən Emuxvari arabalarla gəldi. Avtomobil saat 12-də özünü çatdırdı.

Şəhəri gəzirik. Bir çox şey maraqlıdır. Şəhərin özünüidarəetməsində qəlyanaltı və narahar etdik. Qubernator Osman bəyin (milliyyətcə çərkəzdir) və Nurəddin paşanın qərargahında görüşdə olduq. Qərargah şəhərin ən yaxşı binasında yerləşib. Diyar təhsil təminatçısı, fransız dilində dəhşətli dərəcədə pis danışan, uzun saçlı şair-filosof daim bizimlə birlikdə gəzir. Axşam Nurəddin paşa bizim olduğumuz idarəyə gəlir. Şəhərin mouravı Bakir bəy özününkülərin yanında yaşayır. Tanışlar arasında o, mənə daha çox “Arşın mal alan” operettasındakı nökəri xatırladır.

12 yanvar 1921-ci il.

Bütün böyük yükləri arabalarla kəsə yolla raya göndərdik. Arabaların sahibi qabardin imiş. Ümumiyyətlə, ruslar dağı işğal edəndə, çoxlu qafqazlı dağlılar buraya köç ediblər. Biz benzinimizi Nurəddin paşaya verdik. Çünki onun Sivasda ehtiyatı var idi və əvəzində orada bizə verəcəkdilər. Bununla biz avtomobilləri yüngülləşdirmiş oluruq. Bizə yük avtomobilini Amasyaya qədər verdilər. radan Samsuna qaytarmalı idik. Qonşu Merzifon şəhərində amerikan avtomobili var idi. Onu özümüzə yazdırdıq. Samsundakı amerikanlar buna icazə verdilər.

9-un yarısında hamı yola düşdü. Yalnız badze, Temir Bulat, mən və əsgərlər qaldıq. Saat 2də Merzifondan bizim yanımıza avtomobil gəldi və biz də yola çıxdıq. Getməmişdən öncə mehmanxanada haqq-hesabı tələb etdik. Lakin məlum oldu ki, hər şey ödənilib.

Yol yaxşıdır, sürətlə gedirik. Ətraf dağlıq, təpəlikdir, adda-budda iynəyarpaqlı ağaclar vardır. Qar yağır, soyuqdur. Kəndlər demək olar ki, görünmür. Saat 8-də Tokata çatdıq. Bir gündə 120 metr yol qət etmişdik. Şəhərə gecə daxil olmaq gözəldi. Tikmə daşlı bağlar boyunca, kiçik binalar yanından ilk dəfə idi keçirdik. Sonra hündür evlərin düzüldüyü, asiyasayağı küçələrə daxil olduq. İşıq yoxdur, yalnız bizim avtomobil işıq verir. Sərnişinlər yoxdur, arabir bizi fitlə yola salan polislə rastlaşırıq. Sanki nağılvari yuxu səltənətinə düşmüşük. Bu nağıl – yuxulu, daha doğrusu, ölü çarlıqdan başqa bir şey olmayan Türkiyə üçün xarakterikdir.

Gördüyümüz ən yaxşı kəndlər türklərin yox, yunanların idi. Türklərin hər cür üstünlüyünə baxmayaq, mədəni və savadlı əhalinin böyük hissəsini türklər deyil, qafqazlı dağlılar, albanlar, ermənilər, yunanlar təşkil edirdilər. Türkiyə bizim gördüyümüz belə bir mənzərəni gerbə də çevirə bilərdi- balaca uzunqulağın üstündə oturaraq, yalın ayaqları ilə onu döyəcləyən türk. Qəribə vəziyyətdir. Türklər sanki, başqasının qan qarışığı ilə gənc qalan, qədim, yüksək mədəniyyət guşəsinə düşmüş millət idi. Onların bu mədəniyyəti daha da yüksək şəkildə inkişaf etdirmək üçün gücü və qabiliyyəti olmalı idi. Həqiqətdə isə, əksinə idi. O, bunu qəbul etməklə kifayətlənməyib. Hətta hər cür vəchlə son günlərədəkhəm şüurlu,həm də şüursuz şəkildə onu silməyə, bu mədəniyyəti məhv etməyə cəhd göstərirdi…

13 yanvar 1921-ci il.

Bir günlüyə Tokata daxil olduq. Bura Bəkir bəyin vətənidir. Şəhərdə maraqlı heç nəyə rast gələ bilmədik. Milliyyətcə çərkəz olan və rus dilində danışan(vaxtilə əsirlikdə olduğundan) şəhər komendantının yanına getdik.

Günorta bizim yanımıza müharibədə həlak ların uşaqlarının və yetimlər məktəbinin şagirdlərini gətirdilər. Bu məktəbin hərbi orkestri vardı. Direktoru zabitdir, hamısı hərbi forma geyiniblər və yaxşı görünürlər. Onlara yüz lari ianə verdik. Bəkir bəyə və ümumiyyətlə, bizə çox hörmət etdilər.

Günorta şəhərin özünüidarəetməsinin önündə çoxlu sayda orduya çağırışçılar toplaşdı. Zahirən böyük camaatdır. Şəhər böyükdür. Şam yeməyi zamanı pəncərə yaxınlığında orkestr çalırdı. Burada qüvvədə olan sərəncama görə, Ankaranın icazəsi olmadan, heç kim Samsundan iç diyara gedə bilməz. Belə bir hal da olub ki, Tokatda diş həkimi bir xəstənin dişini çıxararaq, onudiş ilə əvəz etməli imiş. Damağı qurtaranadək həkim hansısa bir işə görə Samsuna getməli olub. Və onu oradan buraxmayıblar. Yazıq adam burada dişsiz qalıb. Bunun doğru və ya yalan olduğunu deyə bilmərəm. Lakin bunu bizə qubernator danışdı. Bəkir bəyin Tokat yaxınlığında yurdu vardı. Beş il bundan əvvəl onun evinə soxularaq, onu talan edib və dağıdıblar. Bəkir bəy sutlanın əleyhdarıolduğuna və Kamal paşaya meyl etdiyinə görə, onun üstünə düşmüşdülər. Bu, burada Konstantinopol hökumətinin tərəfdarlarının olduğunu göstərən yeganə haldır. Əvvəlcə bəzi kəndlər kamalçılara əsgər vermirdi. Onlar bunu artıq müharibədən cana doymaları ilə izah edirdilər. Lakin onlar hər halda bolşeviklər ilə əlaqə olacağına, hər şeyin tezliklə sona yetəcəyinə inanırdılar. Son hadisəni sürücü Borodin bizə nəql etdi.

Hər yerə səda yayıldı ki, Bəkir Sami bəy Ankara hökuməti adından bolşeviklərlə müqavilə bağlayıb. İndi hamı təəccüblənib: həm müqavilə bağladığını, həm də bolşeviklərin düşməni olduğunu eşitdilər. Hər tərəfdə Rusiyanın necə dəhşətli bir vəziyyətdə olduğundan danışırlar və bolşevizmi söyürlər. Sən demə, Borodin Amasyada Nurəddin paşaya və qubernatora deyibmiş ki, Rusiya Türkiyəninsayıq düşmənidir. Tanrı müsəlmanlara “Rusiyanı əlinizə veririk, onu cəzalandırın”, –deyibmiş. Türkiyənin danəndələri – sərdarlar, diplomatlar, qubernatorlar və başqaları toplaşaraq, bütün əsr boyu cəza axtarıblar. Lakin cəza üçün bolşeviklərin törətdiklərinin heç yarısını da uydura bilməyiblər. Bolşevizm Tanrı cəzasıdır, lakin Tanrı şeytanın məsləhəti ilə hərəkət edir. Bəkir Sami bəy şəxsən Qafqaz xalqları konfederasiyasının tərəfdarıdır. Rusiyaya qarşı damba yaradılmasının tərəfdarıdır. Gürcüstan üçün bunun nə qədər sərfəli olduğunu, bilmirəm. Güman ki, 1918-ci ilin tarixi təkrar olunacaq. Qu quşu, xərçəng və balıqda olduğu kimi….

Ermənistan Rusiyaya doğru, Azərbaycan Türkiyəyə doğru çəkiləcək. Tərəddüd edən məxluq (federasiya) pozulana qədər Gürcüstan öz gücünü və enerjisini bu müxtəlif ünsürlərin birləşdirilməsinə sərf etməlidir. Fikrimcə, Qafqaz yalnız kənar qüvvənin təsiri altında sıx ola bilər. Tanrı bunu Gurcüstandan uzaq eləsin.

14 yanvar 1921-ci il.

İki avtomobil ilə saat10-un yarısında Tokatdan çıxdıq. Maşın yaxşı gedir, yol əladır. Şamlıbel aşırımına (5000 fut) (ingilis uzunluq ölçüsü vahidi, 30,5 sm-ə bərabərdir. Metr sisteminin tədbiqindən sonra Rusiyada da istifadə olunurdu– M.M.) çatmamış çox soyuq düşdü. Qardır. Avtomobildən düşürük və onu itələyirik. Orduya indi çağırılanlar da bizə qoşuldular və kömək etdilər. Kargin kəndində qəlyanaltı etdik. Saat 20-də Sivasa daxil olduq. Şəhərin mouravlıq idarəsində dayandıq. Bina Tokotdakı ilə müqayisədə, çox bərbad haldadır. Şövkət bəy axşam deyirdi ki, Kiçik Asiyaya heç cür diqqət yetirilmədiyinə və bütün məsrəflər Avropa Türkiyəsinə getdiyindən, Anadolunun şəhərləri geridə qalıb və bərbaddırlar.

15 yanvar 1921-ci il.

Sivasda qaldıq. Çünki avtomobillərə nə isə olmuşdu, onları sahmana salırdılar. Şövkət və mən şəhərə çıxdıq. Heç nə maraqlı deyildi…

Soyuqdur, çoxlu qar yağır. Yaxın Şərqə yardım edən amerikan komitəsinin şöbəsi Sivasdadır. Səhər şöbənin qadın rəisi xanım Qrefit bizə qonaq gəldi. O, artıq 20 ildir ki, burada yaşayır. Və bu müddət ərzində yalnız iki dəfə şəhərdən çıxıb. O axşam bizi çaya dəvət etdi. Şəhərin özünüidarəetməsində yeməyimiz vardı və yedirdirdilər, hər yerdə olduğu kimi, pulsuz.

Daha iş yoxdur, çünki biz otaqlarda yaşayırıq. rada biz yerli iki nəfər müsəlman gürcü gördük. Onlar gürcü dilində pis danışırlar. Lakin onları Gürcüstanda baş verən hər şey maraqlandırır. Onlardan biri qazidir, o birisi isə hardasa kaymakamdır (rayon valisi– M.M.).

Svimon Mdivani, general Eristavi və mən linin və diviziya başçısının görüşünə getdik. Həmin iki nəfər gürcü bizim tərcüməçimiz idilər. Burada gürcülərlə tez-tez rastlaşırıq. Tokat və Amasya arasında bir quldur dəstəsi fəaliyyət göstərir və onun rəhbəri komissarı öldürərək, Türkiyəyə qaçan gürcüdür (meqrelidir). Saat 17 radələrində amerikanların yanına getdik. Mədəni guşədə olmaq ürəkaçandır. Dörd nəfər amerikan qadın və bir neçə kişi. Yaxşıca səliqə-sahmana salınmış otaqlar. Sendviçlərlə, qənnadı məmulatları ilə yaxşı çay. ektron işıqlandırma. Bütün ölkədən tam təcrid olunmuş halda yaşayırlar. Qəzet və jurnalları ala bilmirlər. Çünki Türkiyə hökuməti onlara əcnəbilərlə əlaqələri qadağan edib. Ölkədə nəyin baş verdiyindən xəbərsizyaşayırlar. Sanki, səhrada, oazisdə(yunan dilindən tərcümədə səhrada suyun tapıldığı və bitkilərin bitdiyi yer-M.M.) yaşayan amerikanların evindən bizi şam yeməyinə dəvət edən milliyyətcə abxaz olan Marşaniyanın yanına getdik. Yenə də mədəniyyətsiz və anlaşılmaz mərasimlər.

Teleqramlardan məlumat aldıq ki, Bolu da Türkiyə qoşunları yunanları məğlubiyyətə uğradıb. Məlumat verirdilər ki, Gürcüstanda kommunistləri həbs ediblər və səfərbərlik elan olunub. Bəkir Sami bəy Svimon Mdivani ilə söhbətində dedi ki, məğlub olan ölkələrdə hər şey köhnə qaydada qalıb. Bu yazda və yaxud yayda müharibə başlayacaq…