Kitabı oxu: «Həsən bəy Zərdabi xatirələrdə»
HƏSƏN BƏY ZƏRDABİ
XATİRƏLƏRDƏ
“Xatirə ədəbiyyatı” silsiləsindən 29-cu kitab
MİLLİ İDEALA XİDMƏT ÖRNƏYİ
Aləmi-islam bir qaranlıq içərisində qaldığı zaman bu adam əlinə məşəl alıb qaranlığı işıqlandırmağa çalışmışdır. O məşəl nə idi? Əvvəlinci mətbu kəlam idi.
Əli bəy Hüseynzadə
Qafqaz türklərinin Rusiya işğalı altına düşməsi sonrakı 1 əsrdə Azərbaycan dövlətçiliyinin bərpasını hədəfə alan milli idealın yaradılması və istiqlal məfkurəsinə çevrilməsi prosesini doğurmuşdur. Yeni tipli məktəbin, milli teatr və anadilli mətbuatın yaradılması bu təbii-tarixi prosesə yön və nizam verilməsində, milli kimliyə sahib çıxacaq ziyalılar nəsli yetişdirilməsində həlledici rol oynamışdır. Bu tarixi zərurətin gerçəkləşdirilməsi Mirzə Şəfi Vazehin, Abbasqulu ağa Bakıxanovun və Mirzə Fətəli Axundovun maarifçilik fəaliyyətindən qaynaqlanan milli idealı zehni-nəzəri çevrədən əməli-təcrübi məcraya yönəldən, həqiqi xalq xadimi kimi tarixi şəxsiyyətin yeni örnəyini yaradan Həsən bəy Məlikov Zərdabinin adı ilə bağlıdır.
Həyatını, ikiyə bölünmüş Vətəninin quzeyində dövlətçiliyini itirmiş, yox olmağa məhkum edilmiş xalqının nicatı işinə həsr etmiş Zərdabinin əməlləri və zəngin zəka irsi sağlığında və ölümündən sonrakı bir əsrdən artıq müddətdə milli-mədəni geriliyin aradan qaldırılması və azərbaycançılıq məfkurəsinin istiqlal məramnaməsinə çevrilməsi işinə xidmət etmişdir. Həsən bəyin bənzərsiz həyatı və müqəddəs mübarizəsi isə zaman-zaman xalq işinə xidmətin mükəmməl timsalı olaraq qəbul edilmişdir.
Çoxcəhətli fəaliyyəti, banisi olduğu elmi-mədəni çalışma yönləri ilə XIX əsrlə XX yüzillik arasında körpü yaratmış, sosial təkamülçü olmuş Zərdabi milli oyanış, demokratik təşəkkül və ümumi tərəqqi tariximizin öndəri, yeni ziyalılar nəslinin atası mərtəbəsinə yüksəlmişdir. Zəkası, qələmi və həyatda yaratdıqları ilə nadir irs qoyub getmiş Həsən bəy Zərdabi dövrünün əhatəli bioqrafiyasını yaratsa da, təəssüf ki, əhatəli xatirə yazmaması ilə mənalı ömür yolunun bir çox izlərini ötənlərin pərdəsi altında buraxıb getmişdir.
Nə yaxşı ki, mədəni tariximizə ilk milli ziyalı ailəsi kimi düşmüş zərdabilər və doğmaları, Həsən bəyin yetirmələri və zərdabişünaslar zamanında Zərdabi xatirəsinə və irsinə istinadla bu pərdəni yırtaraq böyük xalq xadiminin əhatəli bioqrafiyasını yaratmış, fəaliyyətini dərindən tədqiq etmişlər. Həsən bəyin məktubları və bir sıra məqalələri də bioqrafik səciyyəsi ilə onun ömür yolunun ayrı-ayrı səhifələrinə işıq salır. Xatirələrdə, mətbuat səhifələrində, tarixi sənədlərdə, məqalə və elmi araşdırmalarda əksini tapmış bu materialları yeni əlifba ilə nəşr etmək, toplular halında oxuculara çatdırmaq çağdaş nəsilləri milli idealın formalaşması tarixi ilə tanış etmək baxımından gərəklidir.
Zərdabinin öz millətinə xidmət nümunəsi ölümündən sonrakı illərdə milli-mədəni dairələrdə yüksək tutulsa da, təşviq olunsa da sovet zamanında hakim ideoloji tələblə Həsən bəyin ömür yolu və irsi “ifrat milliliyi” ilə təhlükəli sayılmış, qadağa və unutqanlıq çevrəsinə salınmışdır. Stalinizmin iflasından sonra milli varlığımıza bağlı ziyalılar (Heydər Hüseynov, Firidun Köçərli, Cəlal Məmmədov, Abbas Zamanov, Mirəli Axundov, Ziyəddin Göyüşov, Zaman Məmmədov, Şirməmməd Hüseynov, Vəli Məmmədov, İzzət Rüstəmov və s.) Zərdabinin həyat və fəaliyyətini müxtəlif yönlərdən öyrənməklə onun adını və irsini yenidən işığa çıxarmışlar.
Həsən bəy Zərdabi şəxsiyyətinin nadir kimliyini sonrakı nəsillərə çatdırmaqda onun ailə üzvlərinin – həyat yoldaşı və silahdaşı Hənifə xanım Abayeva-Məlikovanın, qızı Qəribsoltan xanım Məlikovanın və kürəkəni, qızı Pərisoltan xanımın həyat yoldaşı Əlimərdan bəy Topçubaşovun xatirələri çox qiymətli mənbələrdir. Həsən bəyin bioqrafiyasını canlı şəhadətlə yaradan bu xatirələr rus dilində yazıldığından və diqqətdən kənarda qaldığından uzun illər geniş oxucu kütləsi onlardan istifadə edə bilməmişdir. Son illərdə Söz Azadlığını Müdafiə Fondunun dəstəyi ilə bu xatirələr və digər bioqrafik materiallar toplular şəklində çap olunmuşdur.
Həsən bəyin doğum ili barədə müxtəlif tarixlərin mövcudluğu bu vaxtadək onun yubileylərinin keçirilməsinə mane olmuşdur. Ötən onilliklərdə 1837 və 1842-ci il tarixləri əsas götürülməklə elmi-mədəni dairələr 5-10 ildən bir Zərdabini yada salıb müxtəlif tədbirlər keçirsə də, bunlar rəsmi yubiley miqyası almamışdır. Nəhayət, bu il, mübahisəli sayılsa da, Həsən bəyin öz qələmindən çıxdığına görə əsaslı sayılmış 1842-ci il tarixini qəbul etməklə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə milli teatrın və mətbuatın banisinin 170 illik yubileyinin ölkə miqyasında təntənəli surətdə qeyd olunması qərara alınmışdır.
Yubiley tədbiri olaraq, Zərdabi barədə bioqrafik nəşr kimi çap olunan bu topluda əsas yeri Həsən bəyin ailə üzvlərinin xatirələri tutub. Bu xatirələrlə sıx bağlı olduğuna və onları tamamladığına görə H.Zərdabinin M.F.Axundovla məktublaşmaları, “Əkinçi”, “Kaspi” və “Həyat” qəzetlərində dərc olunmuş məfkurəvi və bioqrafik yüklü məqalələri toplunun əvvəlində yer alıb.
Həsən bəy Zərdabinin istedadlı yetirmələrindən biri, ölümündən sonra onun ilk bioqrafı olmuş görkəmli pedaqoq-publisist Fərhad Ağazadə Şərqlinin 1925-ci ildə “Əkinçi” qəzetinin 50 illik yubileyi münasibətilə yazdığı “Həsən bəy Məlikov-Zərdabinin tərcümeyi-halı” oçerki elmi-bioqrafik tutumuna görə kitabda geniş ön söz kimi nəzərdə tutulub.
Böyük Həsən bəyin 1907-ci ildə ölümü və ümumxalq matəminə çevrilmiş dəfni barədə dövri mətbuatda çap olunmuş yazılar bioqrafik dəyərinə görə sonrakı bölmədə verilib. Tanınmış zərdabişünasların araşdırmalarının xronikal səhifələri kitaba salınmaqla görkəmli demokratın ömür yolu barədə təsəvvürləri dolğunlaşdırıb. Topluya Həsən bəy Zərdabi və ailəsi barədə əldə olan fotoşəkillər də daxil edilib.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin nəşr etdirdiyi bu kitab materialların zənginliyi və gərəkliyi ilə bu vaxtadək Həsən bəy Zərdabi barədə buraxılmış bioqrafik kitablardan xeyli seçilir və ”milli ziyalılarımızın atası”nın yubileyinə dəyərli töhfədir.
Tahir Aydınoğlu,
Əməkdar jurnalist,
Zərdabi və “Ali media” mükafatçısı
HƏSƏN BƏY MƏLİKOV – ZƏRDABİNİN TƏRCÜMEYİ-HALI
(“Əkinçi” qəzetəsinin əlliilliyi münasibətilə)
XIX əsrdə Azərbaycan mədəni tərəqqisini öyrənmək üçün, şübhəsiz ki, Həsən bəy Məlikov Zərdabi və Mirzə Fətəli Axundovun gördükləri işlərdən başlamaq lazım gəlir.
Mədəniyyət tariximizin səhifələrində bu iki nəfər – Həsən bəy və Mirzə Fətəli böyük bir mövqe tuturlar. Bunlar ictimai vəziyyətləri etibarilə xəlqdən pək uzaq – birinin bəy, digərinin molla oğlu olduqlarına baxmayaraq, xas sinifdən ayrılıb xəlqə qoşularaq onların imtiyazlı siniflərə qarşı apardıqları mübarizələrinə yardım etmələri şayani-diqqətdir. Azərbaycanda bu dövrdə ilk dəfə bu iki sima imtiyazlı siniflərə qarşı üsyan qaldırırlar. Zaman və vəziyyət etibarilə bunların gördükləri işlər nə qədər küçük olursa da olsun, fəqət atdıqları addımlarının əhəmiyyəti etibarilə fövqəladə deniləcək qadar böyük və qiymətlidirlər. Zira bu vəqtlərdə istibdad hökumətinin yürütdüyü siyasət əskiliyi müdafiə etmək, mövcud “ənənati” bütün “müqəddəsliyi” ilə saxlamaq və bununla da Azərbaycan türklərinin tərəqqiyə doğru olan hər dürlü təşəbbüslərini nəticəsiz buraxmaq idi. Bu səbəbdən dolayı idi ki, hökumət gənclərin ata-baba çürük etiqadlarına qarşı olan etirazlarına, onların məhkum sinif leyhinə fəaliyyət göstərmələrinə tamamilə zidd bulunurdu.
Əsrlərdən bəri cahil mühit içərisində hər tərəfə rişə ataraq qüvvətli bir zəmində bulunan çürük adətlərə qarşı ilk üsyanı qaldırmaq və cəhalət moizələrinə hücuma başlamaq böyük cürət tələb edirdi.
Ata-babalara olan hörmət, onların nüfuzuna tabeiyyət mövcud ikən bu üsyanı yalnız quru bir cürət ilə yapmaq qabil deyildi. Bunun üçün məharət, bacarıq, gələcəyi görmək kimi böylə mühitlərdə mübarizə aparan şəxslərə lazım olan xassə bulun malı idi; çünki düşmənin qüvvətli bir dövründə, bir və yaxud iki mübariz kişi aradan qaldırmaq bir o qədər də zor iş deyildi. Bu iki sima bu nöqtələri olduqca iyi qavramış və bütün xətti-hərəkətlərinə doğru bir istiqamət verə bilmişlərdir. Cəhalət qələsinə məharətlə yanaşdıqları və cəsarət göstərdikləri üçün bir çox təşəbbüslərinin nəticələrini öz dövrlərində görməyə müvəffəq olmuşdular. Bir çox təşəbbüsləri sırasında imtiyazlı siniflərin əsasını sarsıtmaq və fikir cərəyanına bir yenilik, bir həyat vermək olmuşdur. Bu onların istədiklərinin əsasını təşkil edirdi.
* * *
Bu küçücük əsərdə Mirzə Fətəlidən bəhs olunmayacaqdır, zira onun haqqında çox yazılmışdır. Mirzə Fətəli Həsən bəyin müasiri olduğu və eyni vəzifəyi də üzərinə aldığı qiymət mahiyyətcə də bir olduğu üçün müqayisə olunsun deyə, burada ondan bir qadar bəhs etdik; Həsən bəyə dair qəzetlərdə, məcmuələrdə bir neçə məqalə və tərcümeyi-əhval yazılmışdır. Fəqət bunların verdiyi məlumat ilə iktila etmək olmaz. Bunların az olması ilə bərabər bir çox tarixi nöqsan və xətaları da vardır; bu boşluğu doldurmaq məqsədi ilə “Əkinçi” qəzetəsinin əlliillik yubilesindən istifadə edərək bu küçük kitabçeyi yazmağı öhdəmizə aldıq. Vəqtin azlığı təbiidir ki, geniş miqyasda yazmaq imkanını verməyəcəkdir.
* * *
Həsən bəy Məlikzadə (Məlikov), yaxud başqa cür təbirlə Həsən bəy Məlik Zərdabi 1837-ci ildə noyabrın 12-sində anadan olmuşdur. Onun ata yurdu Göyçay qəzasının Zərdab kəndidir. Bu kənd Kür çayının kənarındadır. Atası Səlim bəy, babası Rəhim bəy məzkur kəndin mülkədarı idilər. Bunlar şairləri pək çox sevdiklərindən evlərində daima şairlər qonaq bulunarmış.
Balaca Həsən bəy şairlər, ədəbiyyat və sair vaqeələr xüsusunda atası Səlim bəydən məlumat alardı. Həsən bəyin bu kimi şeylərdəki marağı onun Qafqaziyada olmuş bir çox vaqeələrin tarixini öyrənməsinə səbəb olmuşdur. Bunların hamısını atasından öyrənirdi. Səlim bəy oğluna keçmişi öyrətdikcə onun tərbiyəsinə təsir edir. Ona keçmişdən ibrət ala biləcək bir çox materialları verə bilirdi. Yuxarıda Həsən bəyin cəhalətə qarşı mahiranə bir surətlə və böyük bir cəsarətlə mübarizə apardığını qeyd etdik; böylə bir cəsarətə babası Rəhim bəy də malik bulunurdu.
Səlim bəy ona İran şahzadəsi Xosrov Mirzə ilə olmuş bir əhvalatı anlatmışdır. Xosrov Mirzə Qarabağ yolları ilə keçib İrandan Leninqrada (Peterburqa – red.) çar hüzuruna gedirkən bəylər və xanlar tərəfindən Şirvan hüdudunda qarşılanmışdı. Bunların sırasında Rəhim bəy də bulunurmuş. Rəhim bəyin yanındakı bir bəyə bir söz anlatdığını görmüş şahzadə, onun yanına gələrək nə danışdığını sorar. Rəhim bəy cəsarətlə qorxmadan qonşusunun qulağına söylədiklərini şahzadəyə təkrar edər:
“Xosrov Mirzə qadın kimi bəzənməyi tərk edərək at belində İran kəndlərini gəzib rəiyyətinin ehtiyaclarını öyrənərsə, şübhəsiz, gələcəkdə ədalətli bir şah olur. İndiki halda Xosrov Mirzə qadındır. Onun bu yaşayışından İran əhlinə heç bir nicat yolu yoxdur” – demişdi. Təbiidir ki, bu sözlər şahzadəyi məmnun etmişdi. Ancaq Rəhim bəyin cürəti onu heyrətə salmışdı.
Bu kimi keçmişə aid sözləri eşidən Həsən bəy doğru danışmaq, qorxmamaq kimi xassələri çocuqluğundan özündə yaratmağa müqtədir olmuşdu. Digər tərəfdən başqalarından eşitdiyi keçmişə aid böylə əhvallar Həsən bəydə vətənə qarşı olmazın bir məhəbbət oyadır və onda vətənin keçmişini öyrənməyə bitməz və tükənməz bir maraq doğururdu.
Həsən bəy Azərbaycanın tarixi ilə maraqlanmağa başlayır.
Keçmiş xanların rəqabəti, Nadirin və Ağa Məhəmməd şahın Muğana gəlməsi, onların Azərbaycan xanları ilə müharibələri və başqa bu kimi tarixi vaqeələr Həsən bəyin zehnini çocuqluqdan bəri məşğul edirdi.
Həsən bəy bu surətlə Azərbaycana aid bir çox məlumat əldə etmiş və bunların nəticəsində Azərbaycanın təbiətcə zəngin olması onun tənəzzülünə bais olduğunu da təyin edə bilmişdi. Zira Şərq və Qərb cahangirləri bu ölkəyi özlərinə mal etmək məqsədilə on dəfələrlə ayaqları altında çeynəmiş və təsərrüfatını dağıtmış və əhalisini talan etmişdirlər.
Həsən bəy 7-8 yaşında məktəbə getməyə başlamış, Quran, “Gülüstan”, “Şahnamə” kimi yabançı dillərdə olan bir çox əsərlər görmüş, bunların arasında türkcəyə təsadüf etməməsi onu şaşırmışdır. Məscidə getdikdə moizələrdən bir şey anlayamadığı üçün onu tərk edərək bu xüsusda atasına şikayət etmişdir. Oğlunun şikayətini eşidən ata da mollaya bu surətlə müraciət etmiş və demiş: “Heç fərqi yoxdur, Həsən bəy çocuqluqda məscidə getsə, böyüklükdə getməyəcəkdir. Çünki sizin moizələrinizi anlamaq olmayır. Anlaşılsa da bunlar həyati deyildir, vəqtilə sizin məscidləriniz boş qalacaqdır. Buna görə də nə çocuğa və nə də özünüzə əziyyət verməyiniz”.
1852-ci ildə Səlim bəy oğlunu Şamaxı şəhər məktəbinə (şkolasına) verir. Bu vəqtdə Həsən bəyin 15 yaşı var imiş. Əski üsul məktəbində fars dilini öyrənmiş və Quran oxumağı bacaran Həsən bəy yeni üsul məktəbinə girincə öz istedadını göstərməyə başlamışdı. Rus dili onun üçün yabançı bir dil olduğuna baxmayaraq, rus arkadaşlarından geridə qalmayaraq o qədər müvəffəqiyyət qazanır ki, o vəqtin Qafqaz ölkəsi maarif müdiri baron Nikolay onu Tiflisə aparır. Orada Həsən bəyi hökumət xərcinə olaraq gimnaziyanın 5-ci sinfinə qəbul edirlər.
1861-ci ildə Həsən bəy müvəffəqiyyətlə Tiflis gimnaziyasını qurtararaq yenə hökumət xərcinə Moskva Darülfünununa göndərilir. Həsən bəy təbiyyat, riyaziyyat fakültəsinə gedərək rus tələbələri arasında birincilik qazanır. Professorları arasında çalışqanlığı sayəsində böyük nüfuz qazanır.
Böylə ki, Darülfünunu qurtardığı vəqt professorluğa namizədliyini qazanmış olur.
Həsən bəy tələbəliyini rus cəmiyyətinin fəal qismi arasında keçirmişdi. Bunlarla bulunduğu müddətdə rus ədəbiyyatının gedişinə aşina olmur. Gizlin çalışan siyasi dərnəklərin (krujokların) tələb və proqramlarına aşina olurdu. Tanıdıqları arasında şair Pleşşevlə (Aleksey Nikolayeviç Pleşşeyev (1829-1893) nəzərdə tutulur – T.A.) yaxından dost olmuşdu. Bu şair fransız sosialistlərinin fəaliyyətini tədqiq edən dərnək başçılarından biri idi. Bu adam sonralar həbs edilərək əvvəlcə öldürülməklə və sonra Sibiryaya sürgün edilməklə məhkum edilmiş iyirmi dörd nəfərdən birisi olmuşdur. Bundan başqa Həsən bəy rusların məşhur tarixçisi Sulikov (bu familiya səhvdir. Söhbət Moskva Dövlət Universitetinin rektoru olmuş (1871-1877) məşhur rus tarixçisi Sergey Mixayloviç Solovyovdan gedir – T.A.) ilə də dost olmuşdur. Həsən bəy onun evində pək sevgili və möhtərəm qonaq hesab edilirdi. Həsən bəy də Şərq millətləri həqqində ona məlumat verərdi. Həsən bəyin məlumatını məzkur müvərrix pək qiymətli sanardı. Bu evdə Sulikovun (Solovyov) qızı ilə görüşərək ona məhəbbət yetirir. Qızı alaraq Qafqaziyaya gəlmək istədiyi vəqt, bu düşüncəsindən daşınaraq ilk məhəbbətindən vaz keçir. Qızı almadan Qafqaziyaya gəlir. Buna da eldən ayrılmaq qorxusu səbəb olmuşdur.
Həsən bəy Moskvadan gəldikdən sonra Tiflisdə “mejavoy palata” daxil olur. Burası, guya ki, kəndlilərin topraqlarını bölmək, müqəddəratı təyin etmək və aralarındakı mübahisələri həll etməklə mütif bulunurmuş. Həsən bəy kəndlilərin həyatı olan bu işlərində, onlara yardım etməyi çox arzu edərdi, zira topraq üstündə olan mübahisə, vuruşmaları, mülkədarların əlaqəsini və çar hökumətinin fitnə və fəsadlarını Həsən bəy çocuqluqdan bilirdi.
Kəndlilərin sulu, əkinə yarar topraqlarını bir tərəfdən mülkədar, digər tərəfdən çar hökuməti zəbt edərdi. Onun bu barədə qopardığı fəryadlarını kimsə dinləməyirdi. Bir çox etdiyi şikayətlərə əhəmiyyət verən olmayırdı.
Həsən bəy Borçalı qəzasında çalışarkən təsadüf etdiyi bəylərə, kəndlilərə əziyyət etməmələri və bu zülmdən əl çəkmələri həqqində çox nəsihətlər etmişdir. Borçalının ən məşhur bəylərindən olan Yadigarova Həsən bəy yetmiş il bundan əvvəl bu sözləri demişdir: “Bir zaman gələcək ki, hər bir hüquqdan məhrum etdiyiniz bu kəndlilər sizdən iraq olmaq istəyəcəklər, artıq əsirlikdə qalmayacaqlardır”.
“Mejavoy palat”ın verdiyi təəmmümlərinə çox vəqt əməl etməyərək öz fikrini yazıb bildirərdi. Bu, rəisinin və çinovniklərin hiddətinə səbəb olurdu. Yenə də bir dəfə Həsən bəy kəndlilərin yerini tutmaq (zəbt etmək) üçün əmr alır. Bu əmrə əməl etməyərək qulluqdan çıxır (digər rəvayətə görə, vəzifəsindən kənar edilir).
O zamanlar kəndlinin dərdini dinləyəcək heç bir idarə yox idi. Bu xüsusda polis idarəsi daha da iləri getmiş, kəndlinin ən qəddar düşməni kəsilmişdi. O zamanın təbirincə, kəndlilər “divanxana” qapısında ömürlərini çürüdürdülər. Dərdlərini bildirmək üçün türkcə ərizələr yazmayırdılar. Rusca da bilməyirdilər. Çinovniklər də məhəlli əhalinin dilini öyrənməyə tənəzzül etməyirdi. Bu iş üçün şəhərə çağırılmış kəndli aylarla ac-susuz qubernatorun (valinin) qapısında vəqt keçirirdi. Bu halları görən Həsən bəy yenə də qulluğa girir və bunu yenə bir çarə bilirdi.
1867-ci ildə Həsən bəy “Quberniski pravleniye”yə girərək kəndlilər həqqində rəis ilə danışığa girişir. Bu xüsusda ona ərizələr yazılır, təbiidir ki, Həsən bəyin böylə hərəkətləri çinovniklərin xoşuna getməyir. O zaman qubernator olmuş (Kulebakin) Həsən bəyi küçədə görürkən qarşı-qarşıya gəlməsin deyə o tərəfə keçirdi. Bütün bunların nəticəsində Həsən bəy “Quberniski pravleniye”dən uzaqlaşmaq məcburiyyətində qaldı. Vəzifəsini öz arzusu ilə tərk etməsəydi, şübhəsiz ki, kənar ediləcəkdi.
Bir müddət sonra Həsən bəy Quba məhkəməsində katib olur, o zamanlar məhkəmə işlərində bir taqım islahat yapılmışdı. Bu xüsusda rus dilində ədəbiyyat dəxi mövcud idi. O vəqt türk kəndlilərinin bunlardan xəbəri yoxdu. Advokatlar, tərcümanlar (dilmanclar) məhkəməyə işi düşən zavallı kəndlilərin dərisini soyardılar. Həsən bəy burada da böyük bir həqsizliyə təsadüf edirdi. Təbiidir ki, bütün mövcudiyyəti ilə bu kimi həqsizliklərə qarşı qoyan Həsən bəy burada sakit oturamazdı. Yenə də fəaliyyətə başlayır, bacardığını yapır, kəndlilərə əlindən gələn müavinəti edir. Onlara parasız ərizələr yazır, yol göstərir. Vəlhasil dayanmadan çalışırdı. Bunun bütün bu fəaliyyəti məhkəmə qurdlarının və soyğunçularının xoşuna getməyir. Çünki Həsən bəy kəndlilərə hüququnu anlatdıqca, onlara yol göstərdikcə advokatların və tərcümanların mədaxili az olurdu. Buna görə də bütün müftəxor dəstəsi Həsən bəyin düşməni kəsilmişdi. Bunlar mədaxillərinə mane olan Həsən bəyi aradan qaldırmaq məqsədi ilə bir gecə ona sui-qəsd edirlər. Evdə oturduğu vəqt pəncərədən ona güllə atırlar. Bir təsadüf olaraq güllə isabət etməyir, bununla da Həsən bəy ölümdən qurtarır.
Bu müftəxor güruhu həqqində Həsən bəy “Əkinçi” qəzetəsinin birinci il 15-ci nömrəsində aşağıdakı sözləri yazır:
“Bizi əvvəl mikroblar (qədim pristavlar) və indi də bəzi advokatlar soymağına səbəb biz özümüzük. Nə qədər avamıq, bizi aldadan olacaqdır. Əmələcatdan və advokatdan bizləri xilas etməklə biz xoşgüzaran olmayacağıq. Onlar olmayanda bir qeyri-müftəxor bizim malımıza şərik olacaqdır. Pəs şəkva etmək əvəzində səy edin, qanacağınızı artırın, yəni elm təhsil edin ki, müftəxorların sizin tər töküb qazandığınız mülk və malınıza şərakəti olmasın”.
Yenə də “Əkinçi” qəzetəsinin birinci il altıncı nömrəsində (səhifə 4) advokatlar xüsusunda Qubadan almış bir məktubu dərc edərək yazır: “Bu kağızı yazan öylə fikir edir ki, qeyri yerlərdə həlva yeyirlər. Əzizim, siz istədiyiniz vəkili Rusiyanın paytaxtında da tapmaq olmur”.
O zaman Qubada boyaq böhranı idi. Bundan istifadə edərək advokatlar əhalini soyurdu, bu “hüquqşünaslar” bir quldur dəstəsinə oxsayırdı. Vəqtilə Həsən bəy bunları çox gözəl təsvir etmişdir.
* * *
Həsən bəy hər hanki bir hökumət müəssisəsinə gedirsə, fikrini yürüdəməyərək vəzifəsini tərk etməyə məcbur olub. Bunların hamısı Həsən bəyə, yalnız bir nəfərin çar hökuməti ilə mübarizə aparması imkan xaricində olduğunu sübut edir. Bu mübarizəni müvəffəqiyyətlə aparmaq və arzu olunan nəticələri əldə etmək üçün oxumuşlar kadrosunun lazım olduğunu hiss edir. Bunu da təbiidir ki, əski üsul məktəblər verə bilmə- yəcəkdi. Fəqət çar hökumətinin ruslaşdırmaq siyasətini yürüdən yeni açılmış bu məktəblər, türk kütləsini özündən uzaqlaşdırmış və onların hüsnrəğbətini qazanamamışdılar.
Məktəb müəllimləri əksərən ruslardı və yaxud rusca bilən başqa millətlərdən idi. Bunların arasında “dərman üçün də olsun” bir türk müəllimi yoxdu.
Digər cəhətdən mollaların da bu işə böyük təsiri vardı. Bütün bunların nəticəsi olaraq bu məktəblərdə türk tələbəsi bulmaq çox zor idi. Olan beş-on kişi də bəy, mülkədar, varlı övladları idi. Kəndli işçi çocuqlarının birini də bu məktəblərdə görmək olmazdı. Geniş əməkçi kütləsini bu məktəblərə yalnız bu kütlənin bütün mənafeyini gözləyən və onu ürəkdən sevən müəllim cəlb edə bilərdi.
Həsən bəy darülfünundan aldığı şəhadətnamə üzrə məktəblərdə müəllim ola bilərdi. Buna görə də Qubadan Bakıya köçərək gimnaziyanın təbiyyat müəllimi olur. O zamanlar türklərin orta məktəblərdə müəllim olmaq həqqi yox idi. Həsən bəy buna yalnız öz bilik və məharəti sayəsində müvəffəq ola bilmişdi. Gimnaziyanın müdiri Həsən bəyin köhnə dostlarından olduğundan bu məsələnin Həsən bəy nəfinə həll edilməsi üçün çox çalışmışdı.
Həsən bəy məktəbə müəllim təyin edildikdən sonra türklərin bu məktəblərə cəlb olunması üçün çox çalışırdı, fəqət az nəticə əldə edə bilirdi. Buna da o zamankı türk mühitinin cəhalətdən ibarət olması imkan verməmişdi.
Altmış il bundan əvvəlki Bakı indiki mədəniyyət mərkəzi olan Bakıya heç bənzəməzdi, o zamanlar deyil ki, qızları, hətta oğlanları böylə məktəbə buraxmazdılar. Bəzi atalar oğlanlarının evdən dışarı çıxmasına razı olmazdı.
Avropa libası geyənləri şairlər həcv edər, mollalar da minbərdən onlara lənət yağdırarlardı.
Qaranlıq düşəndən sonra heç kəs küçəyə çıxmazdı. Xəstə qadınları faytona mindirmək lazım gəldikdə onları örtülü faytona mindirərlərdi. Cəhalətin böylə hakim bulunduğu bir mühit içərisində Həsən bəy müəllimlik fəaliyyətinə başlayır.
Müəllimlik iqtidarına gəlincə bununla birlikdə müəllimlik etmiş rus arkadaşları daima onu alqışlar, Həsən bəyin qəzetə və məcmuələrdə yazmış olduğu məqalələr onun ixtisasına dair böyük məlumata malik olduğunu göstərir.
Tələbələrin ruhlarını öyrənmək, onlara yanaşmaq, onları hər tərəfdən tədqiq etmək, zəif tərəflərini daima nəzərdə tutmaq işlərində Həsən bəydə fövqəladə bir bacarıq var idi. Bunun tələbələrə böylə yaxın bulunması, onların məhəbbətini tamamilə qazanmışdı. Həsən bəy bütün rus, erməni və gürcü şagirdləri arasında böyük hörmət və məhəbbət qazanmışdı.
Saçı-saqqalı ağarmış tələbələri indi də Həsən bəyin adını hörmətlə yad edərlər.
Həsən bəy türk əməkçi kütləsinin övladlarını məktəbə tərəf etmək üçün çalışır. Bunun üçün yollar arayır. Bu məqsədlə Həsən bəy boş vəqtlərini xəlq arasına çıxar, dəllak, xarrat, dərzi dükanlarında saatlarla vəqt keçirərək onlarla söhbətlər edərdi. Bunun dükanlardakı söhbətinin əsas mövzusu savad, elm, sənətdən ibarət olurdu. Həsən bəyin sözlərini dinləyənlər onun nə qədər doğru danışdığını təsdiq edər. Fəqət yenə də çocuqlarını məktəbə verməzdilər. Bəzən də bir çox nalayiq sözlərə hədəf olurdu. “Şapqalı rus” və “Sünni Həsən bəy” kimi bir çox ləqəblər də qazanmışdı.
Cəhalət içərisinə qərq olmuş o vəqti ki, Bakı müsəlmanlarının arasında “Ömər toyu”, “Baba Sücəddüm” (Baba Sücaəddin) adəti var idi. Dinçilərin təhriki ilə Bakı əhalisi ildə bir dəfə bu bayramı yapardılar. Bakıda yaşayan ləzgi və sünni xəlqi bu cahil hərəkətlərdən rəncidə olaraq ürəklərində ədavət bəslərdilər. Həsən bəy isə bu kimi mənasız və cəfəng işlərə əhəmiyyət verməyərək əhali arasından çəkilməz və öz təbliğatına davam edərdi, onun çox getdiyi yer bir dəmirçinin dükanı idi. Bu dəmirçinin bir oğlu vardı.
Həsən bəy çox çalışırdı, dəmirçiyə təbliğ etdi. Onu oğlunu məktəbə qoymağa məcbur etdi. Oğlunun xərcini ödəməyən dəmirçi Həsən bəyə çox şikayətlər edərdi. Həsən bəy bu şikayətlərə qarşı: “Palas-paltarını sat, amma oğlunu oxut” demişdi.
Dəmirçinin oğlu oxudu. Sonralar məşhur doktorlardan oldu. Həsən bəyin bu cahil atalar arasında apardığı təbliğat bəzilərinə təsir edirdi. Bu surətlə əməkçi kütləsindən də gimnaziyalara yaxınlaşmağa başladı. Fəqət bunların ədədi barmaqla sayılacaq bir dərəcədə idi. Bunlarla bərabər, Bakı bəyzadələri və tacir balaları da məktəbə gəlirdi. Həsən bəy bunların həqqində böylə yazır: “Bunları elm təhsil edən hesab etmək olmaz” (“Əkinçi”, birinci il, 8-ci nömrə, 4-cü səhifə). Məktəbə yeni gəlməyə başlamış varlı balalarının arasında əməkçi çocuqlarının günü yaxşı keçməyirdi. Onlar məktəb xərcinin öhdəsindən gələ bilməyirdilər. Həsən bəy bu yoxsul tələbələrin də halını düşünməyə başlayır.
Bu vəqtlər Mirzə Fətəli yeni-yeni yazmağa başlamışdı. (Əslində, M.F.Axundov 6 komediyasını 1850-1855-ci illərdə qələmə almışdı. – T.A.) Həsən bəy bu komediyələri öz tələbələrinə verərək onlarla tanış olmalarını tapşırır. Bunlardan “Hacı Qara”nı seçərək ilk dəfə gimnaziyanın salonunda oynayırlar. Bu pyesin biletləri qapı-qapı gəzdirilərək satılır. Bakı varlıları bu işə yaxın belə durmaq istəməyirlər. Tamaşaya gələnlərin çoxu Bakıda yaşayan özgə yerlilər idi. Bu tamaşanın hasilatı yoxsul tələbələr arasında bölünür. Bundan sonra bir müsəlman bayramı (Novruz bayramı – T.A) yaxınlaşdığı vəqt yoxsul tələbələrin nəfinə olaraq bir teatro tamaşası verilir. Həsən bəy yoxsul tələbələrə yardım etməklə türk teatrosunun da ilk banisi olmuşdur.
Gimnaziyanın salonundan hər zaman istifadə etmək olmayırdı. Buna görə də yalnız teatro mədaxili ilə yoxsul tələbələr təmin olunmayırdı. Digər tərəfdən də o vəqtlər Bakıda teatroya məxsus bina da yox idi. Bunun üçün də başqa və daha əsaslı tədbirə müraciət etmək lazım gəlirdi.
O zamanlar Bakıda yaşayan millətlərin hamısının cəmiyyəti-xeyriyyələri var idi. Həsən bəy də türklərə məxsus cəmiyyəti-xeyriyyə təşkili fikrinə düşür. Bir çox süründürmələrdən sonra Həsən bəy cəmiyyəti-xeyriyyənin proqramının təsdiqinə müvəffəq olur.
Həsən bəy Bakı dövlətlilərini Qazı Molla Cavad Axundun evinə toplayaraq cəmiyyətin proqramını onlara oxuyur. Hər kim bu məsələyi təsvib edir. Ortalığa para adı gəlincə hamısı bir bəhanə ilə məclisi tərk edirlər. Dövlətlilərin böylə düşüncəsiz hərəkəti Həsən bəyi qətiyyən ümidsiz etməyir.
1872-ci ilin yay fəslində Həsən bəy rəsmi bir dəftər ilə bərabər Qafqazın məşhur şəhərlərinə gedərək cəmiyyətə üzv yazdırır. Üzvlər üzvülük həqqindən başqa, cəmiyyətə xüsusi surətdə ianə də verəcəklərini vəd edirlər. Bu surətlə Həsən bəy “cəmiyyəti-xeyriyyə”nin ilk binasını qurmuş olur. Həsən bəy Bakıya qayıtdıqdan sonra üzvlərdən para almağa başlayır. Bu vəqtlər gimnaziyaya təyin edilmək üçün iki nəfər də yetim çocuq göndərirlər. Bunları da Həsən bəy məktəbə qeyd etdirməyə müvəffəq olur.
Məsələnin ağır cəhəti bunların iaşə və tərbiyəsi idi. Çocuqları tərbiyə etmək üçün hər halda bir tərbiyə görmüş savadlı türk qızı lazım idi. O zamanlarda böylə bir qızı bulmaq çox çətin idi. Məzkur ildə Tiflisdə “Svyataya Nina” məktəbini qurtarmış qızların siyahısı qəzetədə elan edilmişdi. Bunların arasında Hənifə xanım Abayeva adlı bir qız da bulunurdu. Bu xanım Şimalı Qafqazda yaşayan “bolqar” (balkar – T.A.) adlı türk elinə mənsub idi.
Bu xəbəri almış Həsən bəy Tiflisə gedir. Məktəbdə qız ilə görüşərək onu bəyənir. Qız da Həsən bəyi xoşladığı üçün evlənməyə razı olur. Həsən bəy əski adətlərin ziddinə olaraq məktəbə bir molla dəvət edərək məktəbdə nikah əqd edir. Bununla da Həsən bəy elçi və ataların vasitəsi olmadan ilk dəfə nikah qaydası qoymuş olur.
Həsən bəy Hənifə xanım ilə bərabər Bakıya gəlir. Həsən bəy müəllimliyə davam edir. Hənifə xanım da bir neçə məktəb çocuğunun tərbiyəsi ilə məşğul olaraq onların bütün zəhmətlərini üzərinə alır.
O vəqtlər Bakı küçələrində heç bir türk qadını başı açıq gəzə bilməzdi. Hənifə xanım buna əhəmiyyət verməyərək əri ilə bərabər küçəyə çıxardı. Bu iş əski qafalı kişilərin xoşuna getməzdi. Onların dalınca daş atar, onları küçədə təhqir edərdilər. Həsən bəy evində saxladığı şağirdlərin sayını gündən-günə artırardı.
Həsən bəy əvvəlki qaidə üzrə başqa şəhərlərdən para almağa davam edir. Fəqət para göndərənlərin miqdarı getdikcə azalmağa başlayır. Ən nəhayət, mədaxili məxaricdən az olur. Bununla da cəmiyyəti-xeyriyyə qapanır. Bu məsələ Həsən bəyi olduqca mütəəssir edir. Çünki başqa millətlərin cəmiyyəti-xeyriyyələri olmazın işlər görür. Yüzlərcə tələbələrini ali məktəblərdə oxudurlar. Onlara hər dürlü yardımda bulunurlar. Bu münasibətlə Həsən bəy “Həyat” qəzetəsinin 107 və 115-ci nömrələrində yazmış məqaləsində deyir ki: Bir danə Qarabağ əməkçisi suçu (Karapetin) millət qeyrəti bütün Qarabağ bəylərində yoxdur. Karapet işin biləndə su daşıyaraq min rublə toplamış və bunu erməni cəmiyyəti-xeyriyyəsinin rəisi bulunan doktor Rustamyana məktəb şagirdlərinə sərf olunmaq üçün vermişdir.
Həsən bəy Qafqazya şəhərlərində üzv toplayarkən Şuşaya da gəlmişdir. Burada bəylərin evlərinə gedərək onlardan müavinət istəmişdi. Cəmiyyət adını eşidən bir bəy “ay aman” deyərək nökərinin qucağına yıxılmışdı, digər bir bəy də erməni məktəbinə, rus kəlisasına, Rusiyada yanmış şəhərlərə müavinət etdiyini göstərərək artıq para vermək imkanı olmadığını qeyd etmiş və atasının ərvahinə and içmişdi.
Cəmiyyətin məzkur qaytanlı dəftəri bu son illərə qadar dururdu. Təəccüb orasıdır ki, bunda bir nəfər Bakı müsəlmanının imzası böylə yoxdur. Digər tərəfdən o vəqtdə Qazarov, Trusov kimi rus və erməni adları vardır. O vəqtin qubernatoru Staroselski dəftərə aşağıdakı sözləri yazmışdır: “Bakıda qubernator olduğum müddətdə müsəlman cəmiyyəti-xeyriyyəsinə yüz manat para verməyi özümə borc bilirəm”.
Bir azdan sonra Həsən bəy cəhalətlə mübarizə üçün qəzetəyi yeganə vasitə olaraq tanıdı və qəzetəyə böyük ümidlər bəslədi. Bu münasibətlə Həsən bəy “Həyat” qəzetəsində böylə yazır:
“Bizim cəmiyyəti-xeyriyyə bina tutmadığından, teatro oynanan otaq boş qaldığından aşkar oldu ki, müsəlman qardaşlarımızı bir yerə cəm edib zəmanəyə müvafiq məktəblər açdırıb küçə-bazarda qalan uşaqları oxutmaq olmayacaq. Elmsiz də bu dünyada dolanmaq mümkün deyil. Ələlxüsus bizim yerlərdəki qonşularımız elm təhsil edib gün-gündən iləri gedib bizim əlimizdə olan mülk və malımıza sahib olurlar və bir azdan sonra biz onlara rəncbərlik edib onların malını daşımaqdan ötrü kirakeşlik edəcəyik. Belədə nə qayırmalı? – Hər kəsi çağırıram gəlmir, göstərirəm görmür, deyirəm eşitmir! Axırda gördüm ki, onları haraylayıb çağırmaqdan, onlara deməkdən başqa bir qeyri əlac yoxdur. Olmaz ki, mənim sözümü eşidənlərdən heç bir qanan olmasın. Necə ki, bir bulağın suyunun altına nə qədər bərk daş qoysaq, bir neçə ildən sonra o su tökülməkdən o bərk daş mürurla əriyib deşilir, habelə söz də, ələlxüsus doğru söz mürur ilə qanmazın başını deşib onun beyninə əsər edər. Belədə qəzetə çıxarmaqdan savayı bir qeyri əlac yoxdur ki, kağızın üstə yazılmış doğru sözlər qapı-pəncərələrdən o iman mənzillərinə çata bilsin. Heç olmaz ki, doğru söz yerdə qalsın. Hər ildə on qəzetə oxuyandan birisi oxuduğunu qansa, onların qədəri ilbəil artar. Axırda o səd ki, suyun qabağını kəsmişdi və suyu axmağa qoymurdu – rəxnə tapır və su mürurla səddi uçurub aparar. Sonra düşmənin düşmənliyi, dostun dostluğu və dost göstərən doğru yolun doğruluğu aşkar olar…”
Həsən bəy tələbə ikən ana dilində bir qəzetə yaratmaq arzusunu bəsləyirdi. O vəqtlər Rusiyada yaşayan türk tatarların qəzetəsi olmadığı kimi, bu dillərdə küçük kitabçalar da nəşr olunmayırdı. Qafqaziya türkləri arasında türk dili işlənməzdi. Bura türkləri ərəb və fars dilini yazı işlərində ana dili kimi işlədərdilər. Bu yabançı dillər də xas sifətin malı olmuşdu. Ərəb dilini ruhanilər cəmaəti “Allah dili” deyə tanıdırlar. Fars dili də tacirlərin, ədiblərin və “Şahnamə”dən ləzzət alan bəylərin dili olmuşdu. Türk dili isə yoxsul əhalinin dili olduğundan “fəqir” və “qaba” hesab olunurdu. Türk dilinin bu qadar düşkün bir dövründə bu dildə qəzetə çıxarmağı kimsə xəyalına belə gətirməzdi.
O zamanın ədiblərinə türk dilində şey yazdırmaq olurdumu? Tərəkəmə dilində kim yazar? Yazarsa da, onu kim oxur?! İndiki zamanın ədibləri fars və ərəb kəlmələri ilə dolu yazıdan ləzzət aldıqları kimi o zamanın da ədibləri fars dilindən xoşlanırdılar.
Bu çürük ədaların, türk dilinin ədəbiyyat dili olmamasının və bu dilin qayət qaba olmasının əleyhinə çıxmağa cürət istəyirdi. Bunun kökünə balta çalmaq üçün yenə də Həsən bəy addım atır və bu təşəbbüsü öz öhdəsinə alır. Bu mübarizədə Həsən bəy yenə də xas sinfi ilə üz-üzə gəlirdi. Bu təşəbbüsün, yəni qəzetə çıxarmağın ikinci bir qorxusu da var idi. O da çar hökumətindən bu xüsusda icazə almaqdı.
Azərbaycan türklərinin gəlmişləri çar hökumətinin zülmünə qarşı “sədaqətlə” cavab vermək istəyirdilər. Bunlar zəiflik göstərdikcə üzərlərinə olan təzyiq daha da şiddət edir və nəticə etibarilə arası kəsilmədən hüquqları da azalırdı. Öz keşişlərinə ruhani məktəblər açmaq, akademiya saxlamaq ixtiyarını vermiş çar hökuməti müsəlman ruhanilərinə bu hüququ verməmiş və bəylərin də bəyliyini təsdiq etməmişdi. Təbiidir ki, çarın “mərhəmətini” gözləyən bu güruh qəzetə nəşrini tələb edəməzdi. Bu adamların digər düşünməsi də var idi. O da çar hökumətini, onun xoşuna gəlməyən məktəb, qəzetə və sairə tələb etməklə acıqlandırmamaqdan ibarətdi, müsəlman ruhaniləri də türk kütləsinin savadsız qalmasını istəyirdilər.
Böylə mühitdə qəzetə icazəsi almaq çox çətin idi. Həsən bəyi də məsələnin bu cəhəti çox düşündürürdü. Vətənlərinə, Azərbaycan millətlərinə türk adı verməyə cəsarət edəməyən azərbaycanlılar arasından çıxmış Həsən bəy, ən nəhayət, hökumətdən qəzetə nəşrinə müsaidə istəyir. İcazənin verilməsi 3-6 il çəkir. Qəzetəyə icazə verilməyir.
Bu vəqtlər Bakıya Staroselski adında bir qubernator (vali) gəlir. Bu adam rus bəylərindən (dvoryanlarından) olduğuna baxmayaraq, babaları kimi kəndlilərin bir qadar maarif almasına tərəfdar idi. Bunun həyat yoldaşı da gürcü idi. Bu xanımın da qəzetənin icazəsinə ola bilsin ki, çox təsiri olmuşdu. Bunların yardımı ilə “Əkinçi” adlı türk qəzetəsinin nəşrinə müsaidə alınır. Bu adla Qafqaziyada və bütün Rusiyada birinci qəzetə idi ki, nəşr olunurdu.
Qəzetənin birinci mürəttibi Minasov adlı bir erməni olmuşdur. Hürufat az olduğu üçün qəzetə bir neçə dəfəyə çap olunurdu. Qəzetə iki həftədə bir dəfə nəşr edilirdi. Həsən bəyə qəzetə işlərində şagirdləri çox yardım edirdi. Onlar qəzetənin poçta verilməsi, əhali arasında paylanması işlərində çalışırdılar.
Qəzetə çıxdığı gün bunlar üçün bayram olurdu. Qəzetənin birinci nömrəsi 1875-ci ilin 22 iyulunda çıxmışdır. Bu gün Həsən bəyin həyatında ən böyük və ən əziz günlərdən idi. İlk səhifəsi çıxan kimi tez alıb evə gəlir və evdəkilərə göstərərdi. Qəzetənin çıxdığı gün Həsən bəy üçün bayram hesab olunurdu. “Əkinçi” üçün sərf etdiyi əmək həqqində məzkur qəzetənin üçüncü nömrəsində böylə yazır:
“Bizim zəhmətimiz həddən çıxıb! Bir mətləbi özümüz yazıb, ağardıb, çapxanaya verməklə zəhmətdən xilas olsaydıq çox xoşbaxt olardıq. Amma iş böylə düşübdür ki, biz gərək çapxanada da işləyək! Dünyada hər qəzeti beş, ya on adam inşa edir. Onu çap elədən, hürufunu düzən, qələtlərini düzəldən başqa kəslər olur, amma bu işlərin hamısını gərək mən tək özüm görəm, hətta müsəlman şəhərində bir savadı olan müsəlman yoxdur ki, qəzetəyə baxıb onun qələtini düzəltsin! Ya hürufunu düzsün! Hərgah bu zəhmətlərdən artıq zəhmət olmasaydı yenə bir tövr yola gedərdik. Amma dərd budur: bizim elə zəhmətimiz var ki, qeyri qəzetəçilərin ondan heç xəbərləri yoxdur. Əvvəli, bu hürufat İstanbulda alınıbdır, çünki bizim dildə bəzi hərflər məsələ: f, k, r artıq işlənir, ona bina o hərflər qəzetəmizə çatışmır. Bu səbəbə bir mətləbi yazan vəqtdə nə ki ol mətləbin məzmununu və qeyri əhvalatları yoxluyuruq, hətta məzkur hərflər az işlənsin deyə bəzi sözləri götürüb, əvəzində başqa söz yazırıq. Əlbəttə, belə olan surətdə mətləb biz istədiyimiz kimi vazeh olmur.
Saniyən, bizim məxsusi çapxanamız yoxdur. Qəzetəmiz Qubernski pravleniyanın çapxanasında basılır. Əlbəttə, özgələr bizim işə özümüz kimi can yandırmır və bu barədə olan kəsirlər bizim təqsirimiz deyil. Qəzetənin bu qüsurunu görənlər bizə gülürlər. Lakin gülmək yeri deyil, ağlamaq yeridir ki, bizim müsəlmanların bircə qəzetəsini basdırmağa adamı yoxdur!”
Qəzetənin çox hissəsini Həsən bəy özü yazırdı. Başqa yazıçıları danışdırmaq lazımdır. Buna görə də tanıdığı və bildiklərinə müraciət edərək onların da iştirak etmələrini arzu edirdi. Qəzetənin küçüklüyü, ayda iki dəfə çıxması bir çox məktub və məqalələrin dərc edilməməsinə səbəb olurdu. Bəzi məqalələri də sansor (senror – T.A) buraxmayırdı. Məqalələrin dərc edilməməsi bəzi mübahisəli məsələlərin məktublarda davam etdirilməsinə səbəb olurdu.
Həsən bəy qəzetəsinin səhifələrində ictimai məsələlərə aid də mübahisələr açmaq və bununla da başqalarının fikrini bilmək istəyirdi. Mollaların və başqa imtiyazlı siniflərin əleyhinə cəbhə açdıqca bir çox hücumlara məruz qalırdı. Bəzən bunun üçün həcvlər deyilir, söyüşlər yazılırdı. Bunlar o qədər həyasızcasına yazılırdı, kimsəyə oxumaq və göstərmək böylə olmayırdı.
Bu həcv və söyüşlər Həsən bəyi ruhdan salmayır, daha da onun ruhlanmasına səbəb olurdu. O, daima böylə məktubları aldıqca “müsəlmanlar da ictimai məsələlər ilə maraqlanırlar” deyirdi. (O zamankı türklər özlərinə sadə bir müsəlman deməklə həm millətlərini və həm də dinlərini anlatmış olurdular. Türk kəlməsi işlənməzdi.) Bu münasibətlə də qəzetənin 2-ci ilindəki altıncı nömrəsində böylə yazır: “Qəzetənin ümdə muradı mübahisədir ki, aqil kəslər bir böylə mübahisə edib işləri xəlqə bəyan etsinlər”.
“Bu cahil adamlar söyə-söyə həqqin harada olduğunu düşünəcəklərdir” – deyirdi.
Qəzetəyi əhali arasında yaymaq və oxucularını artırmaq məqsədi ilə Həsən bəy şəhərlərdə və Bakıda 2-3 yüzə qadar parasız qəzetə paylatdırardı. Şəhərlərdə böylə çalışırkən kəndlilərə daha artıq əhəmiyyət verərdi. Qəzetənin adı da bunu sübut edir. Fəqət polislər qəzetənin kəndlilər arasında paylanmasına müsaidə etməzdilər. Həsən bəy pək min dürlü dillər ilə qubernator Staroselskini bu xüsusda bir qadar yumşalda bilmişdi. Nəticədə hər kənd yüzbaşısı (kəndxudası) öz kəndinin əhalisi üçün “Əkinçi” qəzetəyi alardı.
Həsən bəyin yazdıqları kənd yaşayışından, kənd təsərrüfatından olurdu. Qəzetənin dili bir qadar aydın və anlayışlı idi. Uydurma dildən xoşlanmayan Həsən bəy, İstanbuldan götürülmüş kitabların dillərində islahat yaparaq, onları sadələşdirilmək üsulu ilə məktəblərə daxil edilmələrini təklif edirdi.
“Əkinçi” qəzetəsinin başqa nömrələrində türk, fars, ərəb dillərinin və yazılarının çətinliyindən bəhs edilərkən bütün bu millətlərin ümumi savadsızlıqlarından da bəhs edərkən “müsəlman dillərində oxumaq çətindir” deyə yazmaqla, bu dərəcəyə qadar ərəb həriflərinin çətinliyinə də işarə etmişdir.
Bununla da dil və əlifba məsələsinin hələ əlli il bundan əvvəl araya çıxdığı anlaşılmış olur. O daima deyirdi ki: “İstəyirsinizmi türk milləti yaşasın, qabağa getsin, elmi və mərifəti olsun, mədəniyyəti olsun – buna dil verin: türklər öz dillərini itiriblər, sizin sözünüzü onlar anlamırlar. Onların dilini tapın, verin onlar yaşasın, qabağa getsin”.
Həsən bəy “Əkinçi”nin tarixi nömrələrində iləridə gedən qanacaqlı, bilikli adamlara müraciət edərək onlara əhalinin tərəqqisinə mane olmamağı tövsiyə edərək böylə yazır:
“Dünya həmişə dövran edir və bu gərdişə görə də insan öz rəftarını dəyişdirməlidir… Cəmaəti keçən zamanın qaydası üzrə saxlamaq məsləhət deyil, onlar o yolu bizsiz də gedəcəklər. Pəs anlayan o pişro kəslərə eyni məsləhətdir. Bu yolu onlar ilə bir yerdə getsinlər; ta ki onların tez tərəqqi etməyinə səbəb olsunlar. Və buna görə gələcəkdə, həmçinin onlara pişro olsunlar!”
Bu sözlər öz ana dilində ədəbiyyat yaratmağa çalışanlara mane olan bəy və mollalara işarədir. Əhalinin bu cəhddəki tərəqqisinə mane olan xas sinif böylə deyirdi: “Niyə ata-babalarımız elmsiz yolla getdilər, biz gedə bilmərik? Bizim öz elmimiz bizə bəsdir. Əgər hər kəs başqa elmləri öyrənmək istəsə, getsin xaricə dillərində öyrənsin, dəxi elm kitabların götürüb, öz dilimizə tərcümə etdirib, çap etmək nə lazım və əgər çap etdirsək də o kitablardan nə olacaq? Ev buzovundan öküz olurmu?”
Həsən bəy “Əkinçi” qəzetəsinin səhifələrində müftəxorlar ilə ciddi mübarizə aparırdı. Məktəb açılmasına məmaniət edən “əyan və əşxasa” Həsən bəy “Vəqtlə ol cənablara ərzimiz olacaq” deyə təhdidedici sözlər yazaraq əhaliyi elm və fünundan uzaqlaşdıran mollalara “xəlqin ipini 1292 il əllərində saxlamış şəxslər” deyə müraciətdə bulunardı. Yenə məzkur nömrədə “pirəzənlərə mey və məhbubdan danışan şairlər insanları dünya məşğələsindən soyudan alimlərə, yalançı münəccimlərə və müftəxor dərvişlərə” işarə edir.
Həsən bəyin nəzərində bütün imtiyazlı siniflərin hamısından alçağı tacirlərdir. Çünki bunlar daima bir qəpik faidəsini bütün camaat işlərindən yüksək tutarlar. Bunlar hər zaman:
“Öylə bir şey yaz ki, ondan bir qəpik nəf olsun” deyə boş çürük ədalarda bulunarlarmış. Bunlardan bir çoxu qəzetə oxumağı günah bilərək bir çoxları da qəzetəyi apararaq parasını verməzlərmiş. Aralarında 40-50 min rubləlik kapitalı olan bir karvansaranın tacirləri bir qəzetənin parasını toplayamamışlar imiş. Bunlar çalışaraq, ən nəhayət, manat yarım para toplaya bilmişlərmiş. Bu münasibətlə Həsən bəy böylə yazır: “Xəhişmənd olsalar, onlar üçün bir qəzetə müftə göndərilər”.
Həsən bəyin nəzərində milyonlara sahib olan bu tacirlərin günahı çox böyük idi. Məsələn, Zaqatala şəhərində yanğından zərərdidə olanlara müavinət üçün para toplanırkən tərtib edilmiş siyahidə bir nəfər də olsun tacirin adı yox idi. Bu münasibətlə Həsən bəy böylə yazır: “Həqiqət, biz çox biqeyrət tayfayıq ki, xaricilər bizim müsəlman qardaşlarımıza bəqədr məqdur kömək edirlər, amma biz qəpiyə heyfsilənirik!”
Mollalar minbərdə çəkmə geyənlərə lənət oxuduğu bir zamanda Həsən bəy mövhumat və məhərrəmlik vəhşiliyi ilə də mübarizə aparırdı. O vəqtlər cəhalət və mollaların nüfuzu nəzərə alınarsa, Həsən bəyin məsləkcə nə qadar möhkəm və sabit adam olduğu görülmüş olur. Mövhumatçıların hədələri və hücumları Həsən bəyin halına və tutduğu xətti-hərəkətinə təsir etməzdi.
“Əkinçi” qəzetəsi azadlığı da unutmamışdır: 3-cü ilin 12-ci nömrəsində böylə yazır:
“Biz öz xahişimiz ilə bir-birimizə qul olmuşuq: Rəiyyət padşaha, övrət kişiyə, uşaq ataya, nökər ağaya, şagird ustaya və qeyri qul deyil? Və buna səbəb – bizim ata, baba adətləridir. Nə qədər böylə olsa biz tərəqqi etməyəcəyik və edə bilmərik”.
“Əkinçi” qəzetəsi bütün müsəlman aləmini mədəniyyət müftəxoru hesab edirdi; çünki bunlar Avropanın yaratdığı mədəniyyətdən istifadə edərək özləri bir şey meydana gətirməyə çalışmayırdılar.
Üç il dəvam etmiş bir qəzetə ictimai məsələlərdən bəhs etmişdi ki, hər bir məsələ həqqində burada yazmaq mümkün deyildir. Qəzetənin maliyyə cəhətdən işi ağır idi. Abunəçilərinin miqdarı gündən-günə azalır və məsarifini ödəməyirdi. Böylə ki, Şuşa, Şamaxı və Şəki şəhərlərinin hər birinə üç nüsxə, Gəncə ilə Lənkəran şəhərlərinə isə birər nüsxə aparılırmış. Xas sinfi “Əkinçi”nin intişarına çalışmaz və onun ən birinci qəddar düşmənlərindən idilər. Kəndlilər də əvam olduqları üçün qəzetədən lazımınca istifadə edəmirdilər. Buna görə də qezətə xərcini ödəyə bilmək üçün başına lazımınca abunəçi toplamalıydı.
Həsən bəy məxarici mədaxilindən çox bu qəzetəyi davam etdirir. Aldığı məvacibinin çox qismini qəzetə üçün sərf edirdi. Çar hökuməti məmaniət etməsə idi Həsən bəy qəzetəyi müvəffəqiyyətlə özü-öz məsarifini ödəyə biləcək bir halə vardıra biləcəkdi. Təəssüf olsun ki, çar hökuməti bu qəzetənin davam etməməsinə qərar vermişdi. Staroselskinin yerinə təyin edilmiş yeni qubernator yüzbaşılar tərəfindən kəndlərə aparılan qəzetələrin göndərilməsinə müsaidə etmədi.
1877-ci ildə başlanmış Osmanlı-rus müharibəsi qəzetəyə böyük zərbə endirir. Qəzetənin üzərində sonsorun şiddət və təzyiqi artır. Qəzetəyə müharibə gedişindən bir kəlmə də olsun yazmağa müsaidə etmirlər. Bu vəqtlər rus qəzetələri müharibənin gedişindən ətraflı surətdə teleqraf xəbərləri verirlər. Halbuki “Əkinçi”yə müharibənin başlandığını böylə xəbər verməyə izn verməyirlər. Buna görə də Həsən bəy müharibə xəbərini dolayısilə verməyə məcbur olur: müharibə həqqində böylə yazır: “Padşah imperatori-əzəmi-rus hökm edib ki, əskər cəm olunsun, amma belə əskər cəm olunmasından zənn olmasın ki, imperatori-əzəmin muradı cəng başlamaqdır. Ümidvarıq ki, iş sülh ilə qurtarsun”.
Həsən bəy bunları “Əkinçi”nin 2-ci il 22-ci nömrəsində yazdığı vəqt osmanlılar ilə ruslar arasında müharibə davam edirdi. Həsən bəy sonsorun təzyiqini açıqdan-açığa qəzetənin 3-cü il 9-cu nömrəsində yazmışdır. Di gəl ki, müharibə gedişi, hətta müharibə zamanı Rusiya içərisində vaqe olmuş təbii fəlakətlərə dair məlumatı, Moskvada olmuş soyuqdan sərçələrin donub ölməsini qəzetəyə yazmağa müsaidə etməmişdilər. Sonsorun fikrincə, bunu müsəlmanlar: “uruslara Allahın qəzəbi keçmişdir” deyə izah edirlərmiş.
Müharibəyə dair məlumat verməmək qəzetənin nüfuzunu azaltmışdı. Bir çox “ağalar” da qəzetəyə yaxın durmaqdan qorxurdular. Hətta general Əlixanov qəzetəyi geri göndərərək böylə yazmış imiş: “Qəzetə müdiri bilməyir ki, xüsusi adamların nəşr etdiyi qəzetəyi çarın sadiq nökərləri əllərinə də almazlar. Təəccüb edirəm”.
Bu sıralarda Dağıstanda iğtişaş əmələ gəldi. Çar hökuməti üsyan başçılarını tutub güllələdi. Bəzilərini sürgün etdirdi. Bunların arasında Həsən bəyin bir çox şagirdləri də vardı. Hökumət bu aralıq “Əkinçi” qəzetəsinin bağlanması üçün bir bəhanə axtarırdı. Çar hökuməti bütün Qafqaziyada üsyan başlanmasından və “Əkinçi” qəzetəsinin bu işdə böyük rol oynayacağından qorxurdu. Bunun üçün də “Əkinçi” qəzetəsi qapandı. Və “Tərcüman” qəzetəsinin nəşrinə qadar heç bir türk qəzetəsinə müsaidə edilmədi.
Qəzetə qapandıqdan sonra Həsən bəyə öz xahişi ilə Yekatrinadar və yaxud Kutais gimnaziyasına müəllim getmək təklif edildi. Həsən bəy bunların heç birinə razı olmadı. Bundan da məqsəd Həsən bəyi Bakıdan çıxartmaq və türk tələbəsi olmayan digər bir gimnaziyaya keçirmək idi. Hökumət Həsən bəyin Bakıda yaşamasından qorxurdu. Həsən bəy bunların heç birisinə razı olmadı. Hökumət bunları məktəb müdiri olan Həsən bəyin dostu (Çermagin) (K.K. Çermak – T.A.) vasitəsi ilə görürdü.
Həsən bəy bu təklifləri qəbul etmədiyi üçün polis və jandarmalar tərəfindən ciddi surətdə təqib olunurdu. Qapısına xəfiyyə qoyulmuşdu. Qulluqçusunun “qohumlarından” biri gəlir-biri gedirdi. Mətbəxdə daima qulluqçunun “kirvələrindən” oturur və Həsən bəyin yanına gələn qonaqları güdürdülər.
Məktəb müdiri (Çermak) Həsən bəyin gec-tez məktəbdən kənar ediləcəyini bilirdi. Buna görə də ona öz arzusu ilə məktəbdən istefa verməsini məsləhət görmüşdü. Həsən bəy də məktəbdən istefa verərək bir qadar Bakıda işsiz yaşadıqdan sonra Zərdab kəndinə köçməyə məcbur oldu.
Həsən bəy hökumət idarələrində 15 il çalışdığı üçün altun “Anna” medalyəsini hədiyyə olaraq almışdı. Onu bir dəfə də olsun yaxasına taxmamışdı. Hətta sərdar Bakıya gələn gün xaçı döşünə taxmasın deyə – özünü xəstəliyə salaraq bayıra çıxmamışdı.
1880-ci ildən Həsən bəy Zərdab kəndində yaşayaraq kəndlilərə öz məlumatı ilə yardım edirdi. O vəqtlər Zərdab kəndində Şeyx Əli Baba, Şeyx Əli Süleyman adlı iki şeyx yaşayırdı. Bunlar əhalinin bütün-bütünə cəhalətdə qalması üçün çalışırdılar. Bunların əhali arasında olan nüfuzu o qadar artmışdı ki, adlarını eşidən kəndlilər dərhal səcdə edərdilər. Hər dürlü dərdləri olanlar bunlara müraciət edər və dərdinə “dərman” bulardı. Şeyxə hər kim bir söz desə ağzı “əyilərdi”.
Əhaliyi böylə mövhumat içərisində bulmuş Həsən bəy yenə də kəndlilərin savadlanması üçün qorxmadan çalışar, şeyxlərin kök atmış nüfuzlarına balta çalmağa çalışardı. Bu xüsusda rəfiqəsi Hənifə xanım da ona az kömək etməmişdi.
Həsən bəy kənddə məktəb təsisi fikrinə düşüncə, kəndin qolçomaqları ilə qarşı-qarşıya gələrək onlarla mübarizə etmək məcburiyyətində qalar, şeyxlərin xəfiyyəsi olan bu cahil adamlar məktəbin açılmasına məmaniət edərlərdi.
Kəndin hampaları, yüzbaşıları bütün vergiyi kənd yoxsulları üzərinə yüklərdilər. Bunu görən Həsən bəy kəndlilərin yığıldığı yerlərə gedərək orada onların hüquqlarını anladar və vergi qanunlarından bəhs edərdi. Bunun üçün də vergi barəsində məlumat almaq istəyən hər kəndli məsləhət üçün Həsən bəyin evinə gələrdi. Böyləliklə, Həsən bəyin evi məsləhət evi olmuşdı.
Həsən bəy Ucara köçərək, orada yaşamağa başlayır. Ucarda vəkillik (advokatlıq) ilə məşğul olur. Yoxsul kəndlilərə ərizə yazarkən ərizə üçün para almaz və bu paralara o vəqtdə nəşr olunan “Tərcüman” qəzetəsinə abunə yazılmağı onlara məsləhət görərdi. Özü “Tərcüman” qəzetəsini alar, oxuduqdan sonra kəndin mollasına verərək “Bunu minbərdən oxu və camaata anlat” diyərdi.
Vəkilliyi əsnasında kəndlilərin yerlərini mənimsəmək istəyən hökumətlə və mülkədarlar ilə ciddi mübarizə aparardı. Öz bir parça yerini də kəndlilərə istifadə etmək üçün verərdi.
Kəndliləri qolçomaqlardan artıq yüzbaşılar, pristavlar və başqa polis məmurları soyardılar. O vəqtlər Tiflisdə çıxan “Obzor” adlı qəzetədə Həsən bəy iştirak edərək gördükləri həqsizliklərə dair oraya məlumat verərdi. Qəzetənin müdiri Nikoladze Həsən bəyi çox sevər və onun məqalələrinə qiymət qoyardı. 1880-ci illərdə qaçaq dəstələri əhaliyi soymağa davam edir, buna da yüzbaşılar, pristavlar imkan verir və sonra onlar ilə bölüşürdülər. Bu kimi məsələlərin hamısını Həsən bəy qəzetədə yazar, Həsən bəydən bunlar həqqində dəlillər tələb edildikdə istənilən məlumatı verər, yazmış olduqların isbat edərdi.
Bu sıralarda “Obzor” qəzetəsinin ixtiyarı Tumanovlara keçir. Bunlar qəzeteyi “Novoye obozoreniye” adlandırırlar. Həsən bəyin məqalələri burada da dərc olunardı.
Həsən bəy iflic xəstəliyinə tutulduğu üçün Bakıya köçməyə məcbur olur. Bakıya gəlincə burada bəzi yenilikləri görür. Çünki bu vəqtlər Bakıdan ayrıldığı on altı il olurdu. Bir çox şagirdləri tələbə olmuş, bəziləri də camaat işlərində çalışırdılar.
Həsən bəy Bakıya döndüyü vəqt köhnə dostu dəmirçinin oğlu Bakının məşhur doktorlarından olur. Həsən bəy yenə də qəzet işlərinə başlayır. O vəqtlər “Kaspi” qəzetəsini “Kuzmin”, sonralar “Sokolov” idarə edirdilər. Həsən bəy yazıçılıqda məşhur olmuşdu. Peterburq (Leninqrad) qəzetələri də onu öz qəzetələrində iştirak etməyə dəvət edirdilər. Bundan sonra, Həsən bəy gündüzləri qəzetə idarəsində, axşamları isə Bakı Dumasında çalışmaqla məşğul olur. O vəqtlər Bakı Dumasına seçmək və seçilmək həqqinə yalnız dövlətlilər malik idi. Həsən bəy kimi ziyalılar şəhər Dumasına seçilmək istədikdə onlar başqa bir dövlətlinin övladına qəyyum olur və sonra bu həqqi qazanırdılar.
O vəqt şəhər Dumasının qlavası (rəisi) da böyləliklə seçilmişdi. Onu Kursk şəhərindən dəvət edərək qəyyum təyin etdikdən sonra bu vəzifəyə seçmişdilər. Hər ildə 20 min rublə maaş alırdı. Həsən bəyin Dumaya seçilməkdən məqsədi 20 min rublə maaş almaq deyildi.
Bunun uydurma bir qəyyumluqla Dumaya düşməsindən məqsədi puldan artıq şəhər əhalisi üçün çalışmaq idi. Bu barədə “Həyat” qəzetəsinin 1905-ci il 115-ci nömrəsində böylə yazır: “İş görməkdən ötrü puldan da artıq adam gərəkdir. Bircə adam ortalığa çıxardınız ki, pul təmənnasında olmayıb millət üçün işləsin. Əgər böylə adam yoxdur, ol vəqtdə: Bəziləri kimi Quranı hiylə və riyakarlıq tələsinə çevirmə”.
Həsən bəy 15 ildən artıq Dumada çalışdı. Tanıdıqları adamlar pullu komisyonlarda çalışarkən, Həsən bəy daima pulsuz məktəblərdə çalışmışdı. Varlı qlasnılar öz əqrəbaları və tanışlarını müdafiə etdikləri zaman Həsən bəy də yoxsulların hüququnu müdafiə edər, onların da küçələrinin təmiz saxlanması, süpürülməsi üçün var qüvvəsi ilə çalışardı. Şəhərin yoxsul əhalisi yaşayan küçələrin abad olmasına, buralara işıq çəkilməsinə, zibillərinin vəqtində atılmasına diqqət edər və Dumanın nəzərini bunlara cəlb etmək istərdi. Şəhərin uzaq məhəllələrində məktəb və xəstəxana açılması məsələsini daima qaldırardı. Həsən bəyin verdiyi bu tələblər ağaların xoşuna getməzdi. Çox vəqt Həsən bəyə deyərdilər ki: “Sənin başında tük yox, cibində pul! Bu nə füqəra deyib bağırırsan?”
Həsən bəy məktəb komisyonunda çalışarkən gimnaziyaların deyil, şəhər “rus-tatar” məktəblərinin çoxalmasını istəyirdi. Onun vəqtində şəhər məktəblərinin miqdarı üçdən on altıya qədər artmışdı. Həsən bəy türk dərsləri proqramının artırılmasını tələb edərdi. Bu məsələ üstündə məktəb müdirləri ilə daima çarpışmaq məcburiyyətində qalardı.
Tiflisdə açılacaq politexnikum üçün Bakı şəhərindən para istədiyi vəqt Həsən bəy böylə demişdi: “Şəhərin pulu varsa, kasıbların məktəblərinə sərf etməlidir. Politexnikum isə varlı balaları üçün açılır. Qoy oraya quqasovlar, mantaşevlər, xatisovlar, əsədullayevlər pul versinlər, çünki orada baltaçı İvanın, ya dardayçı Abdullanın oğlanları oxumayacaqlar. Uşaqlarını orada tərbiyələndirmək istəyən neft mədənçiləri, zavodçuları politexnikumun da qeydinə qalmalıdırlar”.
“Lütün biri lüt! Özünün cibində bir qəpik olmadığı halda bizim cibimizlə oynayır. Biz onu yetimə qəyyum etdik ki, Duma seçilməyə ixtiyarı olsun, indi bizimlə böylə rəftar edir”.
Həsən bəy daima rus və erməni şarları (səsləri) ilə seçilirdi. (Sovet dövründə süni şəkildə Həsən bəyi düşmən dairələrdə dost göstərmək cəhdi müəllifdən də yan keçməyib – T.A.) Həsən bəy erməni-türk toqquşmasının nədən ibarət olduğunu bilirdi. Bundan çar hökumətinin nə məqsəd təqib etdiyini anlatmağa çalışırdı. Bu iki millətin səhvlərini göstərərdi. Hətta qoçular tərəfindən öldürülmüş Lalayevin cənazeyi-təşyiinə gedərək aradakı xəstə məsələləri qaldırmağa və bu fitnələri açmağa çalışmışdı.
Həsən bəy böyləliklə bütün vəqtini Dumaya və qəzetə işlərinə sərf edərdi. Günortadan sonra həmişə şəhər bağında oturaraq müəllimlərlə söhbət edər, onlara təbiyyat və sairədən faydalı məlumat verərdi. Gənc müəllimlər bu ixtiyar pedaqoqun söhbətlərini çox sevərdilər.
Həsən bəy qadınların da savadlanmasını arzu edərdi. Zərdabdan qayıdarkən, Həsən bəy türk qızları üçün bir məktəb açmaq fikrinə düşür. Bu xüsusda qubernatora ərizə verir. O da sərdara, sərdar da ərizəyi vəzirlər şurasına təqdim edir. Bu məsələyə baxılarkən .... və müddəi ümumisi (Pobedonosov) bir taqım cəfəng söyləmişdir: “İslam yeddi başlı div kimi heykəldir. Bu heykəlin bir başı kəsilərsə əvəzində yüzü bitər. Bunların kişilərinin savadlanmasından qorxuruz. Qadınları da savadlanmış olursa onların öhdəsindən gəlmək mümkün olmaz”.
Qız məktəbinin açılmasına çar hökuməti izin verməyir. Məsələ ikinci Nikolayın tac qoyan gününə qədər bu surətlə davam edir. Cülus günündən istifadə edərək, millioner Nəğiyev (Əslində, Zeynalabdin Tağıyevdir – T.A.) bu günün xatirəsi üçün hökumətdən bir qız məktəbinin açılmasına müsaidə alır. Məzkur məktəbin nizamnaməsini Həsən bəy yazmışdır. Nizamnamə üzrə məktəb müdirəsi təhsil almış türk xanımı olmalı idi. Hənifə xanım bu məktəbin ilk müdirəsi təyin olunur. Həsən bəy də məktəb şurasında çalışır.
1902-ci ildə Şamaxıda böyük zəlzələ olur. Bunun da nəticəsində əhaliyə böyük zərər toxunur. Bir çox adam və mal-qara tələf olur. Həsən bəy Şamaxıya gedərkən zərərdidə olmuş əhaliyə yardım edir.
Bu vəqtlər Bakıda “Kaspi” qəzetəsilə rəqabət edən
“Baku” (Bu qəzeti ermənilər buraxırdı – T.A.) qəzetəsi də çıxırdı. Bu qəzetə Həsən bəyi ləkələmək üçün bir neçə məqalə də dərc etmişdi. Məqalələrdə yığılan paraların israf edildiyi də göstərilmişdi. Həsən bəy bunlara əhəmiyyət vermədən öz işinə davam edirdi.
Həsən bəy qəzetələrdə yazır, ən çox məqaləsi “Həyat” qəzetəsində dərc edilmişdir. “Həyat”, 1905-ci il: nömrə 107, 115, 117, 123, 125, 129, 1906-cı il: nömrə 2 və 3. Həsən bəyin təbiyyata dair bir çox qəzetə və məcmuələrdə məqalələri vardır ki, biz bunlardan artıq bəhs etməyəcəyik.
1906-cı ildə Həsən bəyin təşviqi ilə bir neçə türk müəllimlər qurultayı olur. (Əslində, 2 qurultay olub: 1906 və 1907-ci illərdə – T.A.) Qurultayın qərarlarını hökumətə təqdim edərək icrasını tələb etmək istəyən müəllimlər qrupunun başında mərhum Nəriman Nərimanov dururdu. Həsən bəy isə buna qarşı olaraq “bundan bir şey hasil olmaz. Çünki tələb edənlərin qüvvələri hazır deyildir” demişdir.
Bu qurultayın qərarlarına hökumət heç əhəmiyyət verməyir. Bunun türk müəllimləri üçün yalnız bir qayəsi olur ki, o da öz ana dillərinə fikir verməkdir. Bundan sonra türkcə bilməyən müəllimlər öz ana dillərini öyrənməyə başlayırlar. Bu qurultayda iştirak etmiş bəzi müəllimləri hökumət müxtəlif bəhanələr ilə qulluqdan çıxarmışdı.
1907-ci ildə ikinci qurultay olur. Həsən bəy iflic xəstəliyinə mübtəla olduğu üçün bu qurultayda iştirak etməmişdir.
Həsən bəy Bakıda təsis edilmiş maarif cəmiyyətində fəal bir surətdə iştirak etmişdir.
Həsən bəy xəstəliyinə, dilinin tutulduğuna və əlinin tutmadığına baxmayaraq, yenə də gündüzlər qəzetə idarələrinə gəlir. Axşamlar da Duma komisyonlarının iclaslarına gedirdi. Bir gün Üzeyir bəyə təsadüf edərək, xəlq mahnılarından bir opera yazmasını ona işarə ilə anlatır. "Leyli-Məcnun” operası bundan sonra yazılmışdır.
Həsən bəy Duma iclaslarına gedərdi. Hətta yeni seçki başlandığı vəqt özünə qutu da qoydurmuşdur. Fəqət xəstə olduğu üçün, onu seçməmişlər. Bununla bərabər, heç kim ona seçilmədiyi həqqində bir söz deməmişdi. Özünü əski kimi qlasnı bilirdi. Fəqət iclaslara nə üçün çağırılmadığına təəccüb edirdi.
O vəqtlər Zərdab kəndində zəhərli ilanların miqdarı çoxalmışdı. Həsən bəy vəfatından bir gün əvvəl Amerikadan ilan vuranlar üçün dərman gətirəcəyini söyləyirmiş. Ertəsi günü Həsən bəy “bərk yorulmuşam uyumaq istəyirəm” deyə uzanır və əbədi olaraq gözlərini qapayır. Bu da 1907-ci ilin noyabr ayının 28-də vaqe olmuşdur.
Cənazəsi təşyi edilərkən bir natiq demişdi ki, “Həsən bəy Bakıya ac gəldi, ac da getdi”.
Doğrudan da, Həsən bəy özündən sonra sadə bəzənmiş bir mənzildən başqa heç bir şey buraxmamışdı. Ucarda başlamış evi də yarımçıq qalmışdı.
Fərhad Ağazadə Şərqli
MƏKTUB VƏ MƏQALƏLƏR
HƏSƏN BƏY ZƏRDABİNİN MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDOVA MƏKTUBU
Çox hörmətli Mirzə Fətəli bəy!
Məktubunuzu və göndərdiyiniz bağlamanı aldım. Yazırsınız ki, yaşınız keçmiş, daha yeni bir şey yazmaq iqtidarında deyilsiniz; çox təəssüf. Boynuma alım ki, təəccüb eləyirəm, nədən başqaları yaşa dolduqca daha da təcrübələri artır, əsərləri daha ciddi olur; siz isə etiraf edirsiniz ki, əksinə, heç əlinizə qələm ala bilmirsiniz. Nə isə, ixtiyar sahibisiniz, görünür, dincəlmək istəyirsiniz. Allah rahatlıq versin, ancaq elə fikirləşməyin ki, xalqın maarifləndirilməsi bir məqalə və ya pyeslə düzələsi şeydir. Xeyr, burada görüləsi iş çox-çoxdur! Bu yolda külüng vura biləcək onlarla adamın həyatı və əməyi də bu iş üçün azdır.
Bəlkə, sizi belə bir şey düşündürür ki, nə üçün başqa birisi deyil, məhz siz, özü də müftə, bir quru “çox sağ ol” eşitməyə belə ümidimiz olmadan, bu barədə zəhmət çəkəsiniz. Onda mən məcburam deyəm ki, xalqa, sənə doğma olan xalqa məhəbbətdən, avamların maarifləndirilməsindən söhbət gedən yerdə bu sual ortaya gəlməməlidir; xalqın, həm də geridə qalmış, avam xalqın, sənin və mənim qardaşımın maariflənməsi işinə özünü həsr edən bir adamı belə bir fikir yoldan qoymamalıdır. O mükafatını öz-özünə, işini görə-görə vicdanı qarşısında duyacaqdır. Mənim bu sözlərimə məzəmmət kimi baxmayın, xahiş edirəm, belə şeydə məzəmmət ola bilməz, yeri gəldi, ona görə dedim.
Kitablarınızı almışam. Yəqin, elə güman etmisiniz ki, pyeslərinizin hamısı mənə məlum deyil. Əksinə, mən onların hamısına baxmışam, ancaq bədbəxtlikdən qalanlarını ifa üçün münasib bilmirəm. Məsələ tək bir meymun, ya ayı rolunun oynanmasında deyil, bütün şəraitin özü bizim həvəskarlar tamaşası üçün yaramır. Təbriz vəkillərini, düzdür, qoymaq olar, ancaq heyif ki, orada da bizim tamaşaçıların əqlini qidalandıra biləcək şey azdır. Bizim tamaşaçıların əksəriyyəti isə daha çox hissə təsir edən şeyləri sevir, bir sözlə, effekt axtarır. Qoy payız gəlsin, şagirdlər tətildən qayıtsınlar, baxaram, bəlkə, onda yenə pyeslərinizdən birini qoya bildim.
Mənim nəşrinə başlamaq istədiyim qəzetdə əməkdaşlıq etmək istədiyinizi bildirirsiniz. Mütəşəkkirəm, ancaq bədbəxtlikdən hələ bu vaxtacan icazəni ala bilməmişəm. Sizin baron bu barədə nə fikirləşir, bilmirəm. Amma mənə elə gəlir ki, qəzetə münasibəti yaxşı deyil. Nə isə falçılıq eləməyək; görək nə olar. Qəzetin nəşri haqqında olacaq elanı, əlbəttə, sizə də göndərərəm ki, yayılmasına kömək eləyəsiniz.
Bu məktubda sizin qəzetlərinizi və afişalarınızı da göndərirəm. Siz bilmirsiniz, mən bizim tatar kitabları haqqında deyirəm, ya sizdə, ya da Şeyxül-islamda “Cahannüma” və hesab (kitablarını) görmüşəm. Bu kitabları deyirdim, nə isə hələ bir az qoy qalsın, bəlkə, özüm elə tapdım onları.
Sizin Zərdabi Məlikov,
Bakı, 7 iyun 1873-cü il
MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDOVUN HƏSƏN BƏY ZƏRDABİYƏ MƏKTUBU
Mərhəmətli cənab Həsən bəy! Sizin 5 aprel tarixli məktubunuzu aldım. Göndərdiyiniz elanlardan Şeyxül-islama və müftiyə – hərəsinə 25 nüsxə verdim. Onların hər ikisindən sizin mənə yazdığınız məktubda ifadə etdiyiniz xahişinizi yerinə yetirməyi rica etdim. Bunun nəticəsini özləri sizə yazacaqlar.
Mənə göndərilən elanlara gəlincə, onlardan on dənəsini mənim xahişimə əsasən buradakı İran konsulu cənabları qəbul etdilər. Beləliklə, siz on nəfər abunəçinin pulunu oradan alacaqsınız. Qalan 15 elana gəlincə, onlar hələlik məndədir. Mən nəzərdə tutmuşam ki, savadlı tanışlarıma təsadüf etdikdə, bu elanlardan onlara təqdim edərək, sizin qəzetinizə abunəçi olmalarını xahiş edim.
Qəzetinizin şriftindən mən fövqəladə razıyam. Ancaq sizin azərbaycanca məktubları hazırlayan mühərrirdən çox narazıyam. O, Azərbaycan dilini bilmir. Buna görə də kiçik bir elanda bir çox bağışlanmaz səhvlərə yol vermişdir. Həmin bu mühərriri ərəb qrammatikasını bilən, fars və türk dillərinə bələd olan başqa bir savadlı adamla əvəz etmək lazımdır.
Sizin qəzetinizin əsas məziyyətlərindən biri ifadənin gözəlliyi, ibarələrin zərifliyi və aydınlığı, orfoqrafiyanın düzgünlüyü olmalıdır. Çünki sizin qəzetiniz başqa məsələlərlə yanaşı, Azərbaycan yazısını düzgün olmayan ifadələrdən təmizləməyə çalışmalı, bu dildə yazan bütün adamlar üçün nümunə olmalıdır.
Orfoqrafiyaya gəlincə, sizin gələcəkdə təyin etdiyiniz mühərrir mənim Azərbaycan dilində olan komediyalarımın orfoqrafiyasına riayət etməlidir. O, xüsusilə bilməlidir ki, Azərbaycan dilində “nunisəğir” hərfi adlanan xüsusi bir hərf vardır. Şamaxı qəzasının əhalisi bu hərfi tamamilə unutmuş, hətta onun varlığına dair məlumatları belə yoxdur. Bu hərfin yerinə onlar adi “nun” (n hərfi) işlədirlər.
Mən elanda olan bütün səhvlərin altından qırmızı karandaşla cızıqlar çəkib, onlardan bir nüsxəsini tanış olmaq üçün sizə göndərirəm. Mən sizin qəzetinizdə əməkdaşlıq etməkdən boyun qaçırmıram. Qəzetinizin proqramını mənə göndərin. Səmimi ehtiram və sədaqətlə,
Sizin Mirzə Fətəli Axundov,
21 aprel 1875-ci il, Tiflis şəhəri
HƏSƏN BƏY ZƏRDABİNİN “ƏKİNÇİ”DƏ MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDOVA CAVABI
Ey mənim dostum milləti-islamm təqdirən vəkili-naməlumu (məktubat fəslində çap olunan kağıza cavabdır). Sizin kağıza cabəca cavab yazmaq sonraya qalsın, indi lazım bilib ərz edirəm ki, o kağız qışın çilləsində olan çovğun kimi onu diqqət ilə oxuyanın bədəninə qorxu lərzəsi salır. Əlhəqq bizim zəmanədə elmsiz qalan millət mürur ilə puç olmağı məlum və aşkardır və əgər elm təhsil etmək üçün istitaət, ittifaq, vəsilə gərək imiş və ola bilməz imiş, pəs belədə sizin kağız bəzi elm təhsil edənlərin sözünü təsdiq edir ki, deyirlər gələcəkdə müsəlman milləti dəxi ziyadə bisəmərə olacaq…
Çünki sizin kağız onu diqqət ilə oxuyanın çoxuna belə təsir edə bilər, ona binaən bu əvvəlinci cavabımda ərz edirəm ki, iş həqiqət belə deyil. Elm təhsil etmək biz Qafqaz müsəlmanları üçün elə düşvar deyil ki, siz buyurursunuz. Bu halda bizim vilayətdə ildə 100 manat verməyə tavanası çatan 500 adam tapılar və əgər onlardan 200-cən adam işdən xəbərdar olub, öz millətini bisəmərə olmaqdan mühafizət etmək istəyə, onlar hər ildə 20 min manat cəm edə bilər.
Ey mənim dostum, heç bilirsinizmi ki, bu məbləğ ilə nə qayırmaq olar? Əvvələn, onilə bir çapxana açmaq olar ki, orada qəzet və elm kitabları çap olunub müftə və ya bir cüzi qiymətə xalqa paylansın. Saniyən, Tiflis və ya qeyri şəhərdə bir məktəbxana açmaq olar ki, hər 3 yüz ev o məktəbxanada öz xərci ilə bir uşaq oxutsun. Orada onlara türk, fars, ərəb dillərini öyrədib elm kitabları ilə təlim etməyi öyrədəndən sonra hər uşağı göndərən icma onu aparıb öz şəhərlərində və ya kəndlərində ildə evə bir manat vermək ilə bir məktəbxana aça bilər. Belədə tamam Qafqazın şəhərlərində və kəndlərində məktəbxana açdıra bilərik ki, orada öz dilimizdə uşaqlarımız təlim olunsun və yəqin ki, ol vaxtda indikindən yaxşı müsəlman oluruq.
Bilirəm, mənim dostum, bu sözü eşidib güləcəksiniz ki, bu xəyaldır. Doğru deyirsiniz, həqiqət, bu xəyaldır. Amma onun xəyal olmağına səbəb biz özümüzük. Bizə ki, göydən kömək gəlməyəcək, əgər bisəmərə olmaqdan özümüzü mühafizət etmək istəyirik, qəflətdə olmaq nə lazım.
Yəqin, deyəcəksiniz ki, ittifaqımız yoxdur, sünni, şiə sözü buna mane olur. Əzizim, bizim zəmanədə və bizim vilayətimizdə sünni, şiə sözü məhz anlamaz ağzında qalıb. Pəs, mənim dostum, halva demək ilə ağız şirin olmaz, siz də mənim kimi baldırınızı çıxmalayıb meydana daxil olun ki, bəlkə, zikr olan xəyal əmələ gəlsin, yoxsa doğru deyirsiniz ki, bir gül ilə bahar olmaz.
“Əkinçi” qəzeti, №2,
18 yanvar 1877-ci il
MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDOVUN “ƏKİNÇİ”DƏ HƏSƏN BƏY ZƏRDABİYƏ MƏKTUBU
Bizim əzizimiz və gözümüzün işığı Həsən bəy, sən hər qəzetində biz müsəlman tayfasına elmin fəzilətini və səməratını zikr edib bizə hey təklif edirsən: elm öyrənin, elm öyrənin… Çox yaxşı, sözün baməna və nəsihətin müfid və xeyirxahlığın sabit. İndi biz hazırıq ki, sənin nəsihətini əmələ gətirək. Bizə de görək elmi harada öyrənək və kimdən öyrənək və hansı dildə öyrənək? Əgər şəhərlərdə öyrənək, şəhərlərdə məktəbxanalar yoxdur. Əgər külli şəhər xalqı padşahlıq məktəbxanalarda oxusalar, yer tapılmaz. Deyəcəksən ki, özümüz şəhərlərdə məktəbxanalar bina edək. Çox yaxşı, hansı istitaət ilə?
Bərfərz ki, etdik, müəllimləri haradan alaq? Türki və farsi və ərəbi dillərində elm bilən müəllimlər yoxdur və bu dillərdə elm kitabları yoxdur, pəs necə edək? Deyəcəksən ki, rus dilində oxuyun, öyrənin. Çox yaxşı, şəhərlərdə məktəbxanalar açdıq, rus dilində elm öyrənməyə başladıq. Aya, ünas və kənd əhlimiz necə etsinlər, kəndlərdə də məktəbxanalar açaq və müəllimlər gətirdək ya yox? Əgər deyirsən açın, insaf elə, hansı istitaət ilə və hansı qüdrət ilə?
Dövləti-qəviyyeyi-Rusiya bu istitaət və qüdrət ilə hələ kəndlərdə məktəbxanalar bina etməyibdir, biz füqəra necə edək? Əgər deyirsən ki, kənd əhli qalsın, ancaq şəhər xalqı elm öyrənsin, onda sənin muradın əmələ gəlməz, bir gül ilə bahar olmaz. Şəhər xalqı kənd əhlinə nisbət qətrədir dəryaya nisbət. Elmin mənfəəti o surətdə zahirdir ki, kaffeyinas, Prus xalqı kimi və Yeni dünya xalqı kimi, ünasən və zükurən elmdən bəhrəyab ola. Pəs bica yerə bizə tənə etmə, əl çək bizim yaxamızdan, buna ancaq şakir ol ki, dövləti-Rusiyanın təhti-himayətində keçən zəmanələrin qoşunkeşliyindən, çapqınından azad olub, asayiş tapmışıq və zindəganlıqdan razıyıq.
Elm öyrənməyə istitaət gərək, ittifaq gərək, vəsilə gərək. Əvvələn, istitaətimiz yoxdur, səbəbini izhar etməyə cürət yoxdur. İttifaqımız da yoxdur. Qafqaz səfhəsində sakin olan müsəlmanların yarısı şiədir, yarısı sünnü. Şiələrin sünnülərdən zəhləsi gedir, sünnülərin şiələrdən. Heç biri bir-birinin sözünə baxmaz. İttifaq haradan olsun? Vəsiləmiz dəxi yoxdur. Ondan ötrü ki, türki və farsi və ərəb dillərində on beş ilin müddətinədək ancaq bir yarımçıq savad kəsb etməyə qadirik. Əgər müttəsil oxusaq, aya bu dillərdə elmi necə öyrənək? Sənin sözünə qoy osmanlılar və qızılbaşlar baxsınlar. Pəs olar niyə elmsizdirlər? Külli Ərəbistan bisavaddır, ərəblər ya dilənçilik, ya çapavulçuluq edirlər. Külli Anatoliya bisavaddır, külli İran bisavaddır. Ancaq İstanbulda və Tehranda və Təbrizdə beş-altı nəfər yazan və oxuyan tapılır.
Səbəb odur ki, müsəlman dillərində oxumaq çətindir. Bir də şikayət edirsən ki, sənin qəzetini alan yoxdur. Sözün çox hesabı. Kim alsın? Vəqta ki, şəhərlərdə və kəndlərdə və obalarda xanzadəmiz, bəyzadəmiz, sövdəgərzadəmiz, əkinçilərimiz, sərkarlarımız, çobanlarımız oxumaq və yazmaq bilmirlər, ünas əhli hakəza, qəzeti alıb neyləsinlər? Cırsınlar, tullasınlar? Külli İrəvan quberniyasının xalqı türki oxumaq bilmir. Qalan yerlərdə ki, bir paraları filcümlə oxumaq, yazmaq bilirlər, alıblar, dəxi nə istəyirsən? Sənin muradın o vaxtda kamilən bitər ki, bizim hətta çobanlarımız da Prus çobanları kimi oxumaq, yazmaq bilələr və ünas tayfamız da oxumaq bilə.
Təvəqqə edirəm ki, mənim bu kağızımı biduni-ziyad və nöqsan onun cavabı ilə öz qəzetində basasan. Yazıldı Qafqaz səfhəsində sakin olan milləti-islamın təqdirən Vəkili-naməlumu tərəfindən.
Əvvəli-yanvar, sənə 1877
“Əkinçi” qəzeti, №2, 18 yanvar 1877-ci il
HƏSƏN BƏY ZƏRDABİNİN “ƏKİNÇİ”DƏ MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDOVA CAVABI
Ey milləti-islamın təqdirən vəkili-naməlumu (keçən nömrədə çap olunan kağıza cavabdır), cənabınız biz müsəlman tayfası üçün elm öyrənmək düşvar olduğunu bu dəlil ilə həm sübut edirsiniz ki, müsəlman dillərində yazıb-oxumaq çətindir. Doğru buyurursunuz, bizim dillərdə yazıb-oxumaq çətindir və buna səbəb bizim hürufatdır ki, onların bəzi yazılmağına (zir, zəbər, puş), onu bir-birinə düzmək çətin olduğuna və bəzisinin sədası bir olduğuna onlara bir-birindən təfavüt vermək çətindir. Amma həqiqət heylə çətin deyil ki, siz buyurubsunuz.
Bu halda bizim məktəbxanalarda heç bir qayda olmadığına onlar çox yaman gündədir və buna səbəb uşaqlarımızı təlim edənlərdir ki, elmi-təlimdən əsla bixəbər olduğuna əvvəlinci gündən onların zəhləsini qaçırdıb, onların oxumaqdan rəğbətini kəsirlər. Amma bununla belə bizlərdən Quran oxumağı bilməyən çox azdır. Çünki Quran oxumaq da oxumaqdır, ona binaən bizim, yasin mollası çox və əsli molla az olmağına səbəb məhz yazıb oxumaq çətin olmağı deyil, onun bir qeyr ümdə səbəbi həm var. Adam yazıb-oxumağı bir tək məktəbxanada öyrənməz. Məktəbxana işin ibtidası üçündür. Gərək məktəbxanadan çıxandan sonra həm oxumaq və bundan ötrü lazımdır ki, qəzetlər, jurnallar, kitablar olsun ki, onları oxumaq ilə elm və savad kəsb olunsun.
Pəs bizim yasin mollası çox olmağa səbəb oldur ki, yasin ona lazım olduğuna məktəbxanadan çıxandan sonra onu oxuyub, əlbəttə, bir qeyr uğumlu şey olseydi, onu da oxuyub yasindən başqa şeyi də oxumağı bilirdi.
Çünki qəzeti yasin mollası da oxuya bilir və qəzet ümdə belə kəslər üçündür, ona binaən cavabınız müştəri az olmaqdan şikayət elədiyimizə bizə tənə vurmaq bicadır və bunu sübut etməkdən ötrü müştərimizin siyahısını çap edirik ki, siz insaf ilə ona mülahizə edəsiniz: Badkubədən 12 (3 rus), Qubadan 3, Şirvandan 3, Göyçaydan 3, Səlyandan 2, Qarabağdan 9, Şəkidən 7, Gəncədən 1 (erməni), İrəvan quberniyasından 11, Tiflis quberniyasından 13 (2 molla), Dərbənddən və Dağıstanın qeyri yerlərindən 35 (1 molla), Rusiyanın qeyri yerlərindən
20. Cəmiən 119, əzcümlə 3 molla. Pəs, mənim dostum, Qafqazda üçcə molla var imiş.
“Əkinçi” qəzeti, №3,
2 fevral 1877-ci il
MİRZƏ FƏTƏLİ AXUNDOVUN “ƏKİNÇİ”DƏ HƏSƏN BƏY ZƏRDABİYƏ MƏKTUBU
Həsən bəy, fevralın üçüncü günündə və üçüncü nömrədə yazılan cavabı oxudum və küll ilqa olunan sözlərə kamilən etiqad etdim. Gəl bir tədbir edək. Əgər səlah görürsən, əvvələn, sən Bakı şəhərində ətfali-zükurə üçün kampaniya tərtib edib bir məktəbxana açmaqdan ötrü türki dilində bir müxtəsərcə proyekt, yəni tərhəndazlıq yaz. Saniyən, vilayətin mütəməvillərindən və xalqın məcazından təsərrüfü olan əşxasdan on iki nəfər çay içməyə dəvət et. Axund Molla Cavad sədri-məclisi-ruhani dəxi bu on iki nəfərin birisi olsun. Salisən, proyektini olara oxu və ağlım kəsən dəlailindən məktəbxana açmağın vücudunu olara təlqin elə və təklif et ki, hümmət göstərsinlər, bir kampaniya tərtib etsinlər, necə ki, erməni camaatı tərtib edibdir və kampaniyanın əvvəlinci üzvləri bu on iki nəfər olsun. Sonra onlar başqa kəslərdən öz təsəvvürlərilə bu kampaniyaya üzvlər daxil etsinlər. Rabiən, gəl sən hər şəxsdən yüz manat təmənna etmə, əlli təmənna et ki, kamaniyaya versinlər və küll Bakı quberniyasından yüz nəfərin əvəzinə iki yüz nəfər siyahı et. Hər birisi əli manat versə, guya, yüz nəfərin hər biri yüz manat verən kimidir. Sonra bu tədbirin nəticəsi hər nə olsa, qəzetində yaz elan et ki, mən dəxi oxuyum. Əgər Bakı əhli bir belə əməli-xeyrə iqdam etsə, sair şəhərlərdə məktəbxanaların açılmağını və kampaniyalar tərtib olunmağını, yəqin bil, mən zamin.
Vəkili-naməlumi-millət
“Əkinçi” qəzeti№ 5, 3 mart 1877-ci il
“ƏKİNÇİ”NİN BAŞ MƏQALƏLƏRİ
DAXİLİYYƏLƏR
“Əkinçi” qəzetinin bina olmağının səbəblərindən o qəzeti çap etmək barəsində göndərdiyimiz elannamədə danışdıq. Əlbəttə, o səbəblərdən savay buna qeyri-səbəblər də çoxdur. Arama onları burada ismən adlamaq məqdur deyil. Ona görə o səbəblərdən danışmağı lazım bilməyib xahiş edirik bu “Əkinçi” qəzetinin əvvəlinci nömrəsində o qəzetin məzmunundan goftügu edək. “Əkinçi” qəzetində bu aşağıda adlanan fəsillər olacaqdır.
Əvvəlinci fəsil daxiliyyə olacaqdır, yəni qəzetin münşisinin üz tərəfindən yazılan şeylər olacaqdır.
İkinci fəsildə əkin və ziraət xəbərləri olacaqdır, yəni bizim ya qeyri-vilayətlərdə olan əkinlərdən, onları əkib-becərməkdən, onları əkib-becərən vaxtda işlənən əsbablardan, əkin yerin şüxm etməkdən, əkin yerini qüvvətli etməkdən ötrü o yerə qeyri şeylər qarışdırmaqdan, xülasə, əkindən və əkini biçib, götürüb, qurudub, döyüb saxlamaqdan danışıq olacaqdır. Həmçinin bu ikinci fəsildə maldarlıqdan və mallardan əmələ gələn şeylərdən danışıq olacaqdır, yəni bizim və ya qeyri-vilayətlərdə nə qism mallar saxlamaqdan və ya nə tövr saxlamaqdan və onlardan əmələ gələn şeyləri nə tövr yaxşıraq əmələ gətirməkdən danışıq olacaqdır.
Üçüncü fəsildə elm xəbərləri olacaqdır, yəni elm və ya imtahan yolu ilə aşkar olan, məsələn, insanın bədəninə və malına nəfi olan xəbərlərdən danışıq olacaqdır.
Dördüncü fəsildə təzə xəbərlər olacaqdır və bu təzə xəbərlər bir neçə qism olacaqdır.
Əvvəla, ticarət xəbərləri olacaqdır, yəni bizim vilayətimizdə və ya qeyri-vilayətlərdə bir şey, məsələn, buğda filan şəhərdə ya filan kənddə nə qiymətə və nə tövr satılmaqdan xəbər veriləcəkdir. Sani, bizim Rusiya dövlətinin və qeyri-dövlətlərin politika xəbərlərindən danışıq olacaqdır, yəni padşahların və onların vüzəralarının aralarında olan danışıqlardan və dövlətlər arasında olan cənglərdən xəbər veriləcəkdir. Salis, Rusiya dövləti tərəfindən öz tabelərinə sadir olan hökmlərdən xəbər verəcəkdir. Rabe, bizim kənd sudlarında ya miravoy sudda və ya okrujnoy sudda qət olan işlərin ümdəsinin qətnaməsi olacaqdır. Xamis, yuxarıda zikr olan xəbərlərdən savayı, hər bir vilayətdə aşkar olan məşhur naxoşluq ya yanqu, ya oğurluq və ya qeyri-qism xəbərlərdən danışıq olacaqdır.
Bu məzmunda qəzeti müsəlmanlar üçün vacib bilib onun zəhmətini və zərərini qəbul edib, başlayırıq və müsəlmanların anlıyan və pişrov kəslərindən iltimas edirik ki, xalqa bu qəzeti oxumağa mane olmasınlar, bəlkə, səy etsinlər ki, onu oxuyan çox olsun. Bu təvəqqei anlıyan kəslərdən elədiyimizə səbəb odur ki, bizə məlumdur bizim müsəlmanlar həmişə öz anlıyan kəslərini əziz tutub, onların sözlərinə əməl ediblər. Əlbəttə, anlıyan və pişrov kəslərə lazımdır ki, xalqın bu etibarına xəyanət etməyib onun gözləri açılmağa səy və kuşeş etsinlər.
Dünya bir şeydir ki, həmişə dövran edir və insan bu tövr dünyanın gərdişinə görə gərək habelə öz rəftarını da dəyişdirsin, necə ki, məsəldir deyərlər zəmanə dəyişilməyi, əlbəttə, hər anlıyan kəsə məlumdur və bu tövr zəmanənin dəyişilməyi bizim ilə deyil, həmçinin biz qadir deyilik ki, zəmanəni dəyişilməkdən saxlayaq. Ol kəslər ki, həmişə bizə etibar edib bizim sözlərimizə əməl ediblər, zəmanə dəyişildiyinə görə gün-gündən tərəqqi edib irəli gedirlər. Onların belə irəli getməyinə mane olmaq, yəni onları keçən zəmanənin qaydası üzrə saxlamaq məsləhət deyil, ona görə ki, yolu onlar bizsiz də gedəcəkdirlər.
Pəs bizim anlıyan və pişrov kəslərə eyni məsləhətdir bu yolu onlar ilə bir yerdə getsinlər, ta ki, onların tez tərəqqi etməyinə səbəb olsunlar və buna görə gələcəkdə həmçinin onlara pişrov olsunlar.
“Əkinçi” qəzeti, №1,
22 iyul 1875-ci il
Bir aydır bizim qəzet çap olunur, amma onu oxuyanların bu çağacan biz çəkdiyimiz zəhmətlərdən xəbəri yoxdur. Əlbəttə, bu işə girəndə o zəhmətləri biz qəbul etmişik. Ona binaən indi onları izhar etməyi lazım bilirik. Amma bizə məlumdur ki, bəzi kəslər bizim işə artıq diqqət edirlər. Bu diqqət edən kəslərə o zəhmətlərdən bir az danışmağı vacib bilirik. Dörd ildir ki, qəzeti çap etməyə izn istəmişik və bu zamanda dünyanı gəzib bu hürufatı tapmışıq. Bu zəhmətlərə heç bir qəzeti öz nəfindən ötrü çap elədən razı olmaz və əgər qəzet basdırmaqdan bizim muradımız ondan mənfəətbərdar olmaqlığımız olseydi, onun qiymətini gərək iyirmi, bəlkə, otuz manat qoyaydıq. Keçən zamanın zəhmətini və xərcini kənarda qoyub şimdi olunan zəhmətlərdən və xərclərdən söyləyək. Bizim müştərilərdən cəm olan məbləğ indi qəzetə olunan xərcə çatışmır və bizim zəhmətimizin əvəzində bu halda nə ki bizə bir həddə, bir quruş qalmır, bəlkə, artıcaq zərər də olur.
Bizim zəhmətimiz həddən çıxıb. Bir mətləbi özümüz yazıb ağardıb çapxanaya vermək ilə zəhmətdən xilas olseydik, çox xoşbəxt olurduq. Amma iş belə düşübdür ki, biz gərək çapxanada da işləyək. Dünyada hər qəzeti beş ya on adam inşa edib onu çap elədən, hərflərin düzən, qələtlərin düzəldən başqa kəslər olur. Amma bu işlərin hamısını gərək mən tək özüm görüm, hətta bizim müsəlman şəhərində bir savadı olan müsəlman yoxdur ki, qəzetə baxıb onun qələtini düzəltsin ya hüruflarını düzsün. Hərgah bu zəhmətlərdən artıq zəhmət olmasaydı, genə bir tövr yola gedərdik. Amma dərd budur bizim elə zəhmətimiz var ki, qeyri qəzet basdıranların onlardan heç xəbəri yoxdur.
Əvvələn bu hürufat İstanbulda alınıb. Çünki bizim dildə bəzi hərflər, məsələn, q, k, r və l artıq işlənir, ona binaən ol hüruflar qəzetə çatışmır. Bu səbəbə bir mətləbi yazan vaxtında nə ki ol mətləbin məzmununu və qeyri əhvalatları yoxlayırıq, amma məzkur hüruflar az işlənməkdən ötrü bəzi sözləri götürüb onun əvəzində başqa sözlər yazırıq ki, bu sözlərdə məzkur hərflər olmasın. Əlbəttə, belə olan surətdə mətləb biz istədiyimiz kimi vazeh olmur və bunu diqqət edənlər bizə təqsir hesab edirlər. Saniyən bizim məxsusi çapxanamız yoxdur. Qəzetimiz qubernski pravleniyanın çapxanasında basılır. Əlbəttə, özgələr bizim işə özümüz kimi can yandırmır və bu barədə olan kəsirlər bizim təqsirimiz deyil. Pəs, bizə diqqət edənlər, bu qəzetin kəsrini görəndə gülməyin. Gülmək yeri deyil, siz ağlayız ki, bizim müsəlmanların bircə qəzeti də basdırmağa adamı yoxdur.
“Əkinçi” qəzeti, 3,
21 avqust 1875-ci il
Hər bir vilayətin qəzeti gərək ol vilayətin aynası olsun, yəni ol vilayətin sakinləri elədiyi işlər, onlara lazım olan şeylər, xülasə, onların hər bir dərdi və xahişi ol qəzetdə çap olunsun ki, ol qəzetə baxan xalqı aynada görən kimi görsün. Əlbəttə, qəzetin belə ayna kimi olmağı xalq ilədir, yəni hər kəs gərək öz dərdini və xahişini qəzetlərində bəyan etsin ki, onların barəsində işdən xəbərdar olanlar mübahisə etməkliklə onların yaxşı yamanlığını aşkar etsinlər, ta ki, ol işi görən onun yaxşı ya yamanlığından agah olub sonra peşmanlıq çəkməsin.
Pəs hər bir qəzetin ümdə mətləbi mübahisədir və əgər bizim dünyadan və elmdən xəbərdar olanlarımız “Əkinçi” qəzetində yazılan mətləblər barəsində mübahisə başlasalar, çox şad oluruq. Amma çifayda qəbiristanlıqdan səs gəlməyən kimi bizim xalqdan bir səda gəlmir. Qəzeti oxuyanlar ol mətləblərə bir cavab yazmırlar.
Belə olan surətdə biz mübahisəyə həsrət olmaqdan savayı, hətta qəzetimizi oxuyanlar ondan narazı olduğunu da bu çağacan bilmirdik. Amma “Əkinçi” qəzetinin 9 nömrəsi xalq arasına bir səs salıb ki, o səsi eşitməyən yoxdur.
Təzə xəbərlər cümləsində Osmanlı dövlətinin borcundan və bir iranlı Moskvada xaçpərəst olmağından danışdıq, bu iki xəbər bizim xalqa xoş gəlməyib. Əvvələn, təzə xəbərləri biz özümüzdən yazmırıq. Onları xaricilərin qəzetlərindən yazırıq. Ona binaən ol xəbərlər dürüst də olmasa, onları eşitmək bizim xeyrimizdir. Ol səbəbə ki, onları oxuyub xaricilər bizlərə necə baxmağından xəbərdar oluruq. Saniyən, təzə xəbərləri yazanda biz səy edirik ki, müsəlman vilayətlərindən çox xəbər yazaq. Ona binaən ki, bizim xalqa ol xəbərlər gərək xoş gəlsin. Amma bizim müsəlmanlar elm və ədəbdən qaçmağına xaricilərə gülüş olublar. Ona binaən bizə xoş gələn xəbərlər onların qəzetlərində çox az olur. Bu səbəblərə yaxşı-yaman hər bir xəbəri yazdıq. Salisən, ol xəbərləri yazandan irəli təhqiq etmək müşküldür. Əgər onları təhqiq edib sonra yazsaq, gərək heç təzə xəbər yazmayaq.
Pəs bizim zikr olan xəbərlərdən narazı olanlar bir şirvanlı hacı kimi fikir etməsinlər ki, onları biz qəsdlə düşmənlikdən yazmışıq. Əgər qəzetdə məqdur olsaydı, mən dəlillərlə sübut edərdim ki, Osmanlı və İran əhli bizim ilə bir qanda, bir canda və bir məzhəbdə olmağına binaən mən bizim müsəlmanların çoxundan və bişəkk zikr olan şirvanlı hacıdan artıq onları dost tuturam. Pəs müsəlmanların düşməni mən deyiləm, məzkur hacı kimi adamlardır ki, bizi millətlər arasında gülüş yeri edib elmdən və dünyadan bixəbər qoyub sərgərdan və payimal ediblər.
“Əkinçi” qəzeti, 11,
18 dekabr 1875-ci il
Altı ay yoxdur ki, bizim “Əkinçi” qəzeti çap olunur, amma ingilisin paytaxtı London şəhərində onun çap olunmağı məlumdur. Oradan bir kitabın bir fəslinin türk dilində olan tərcüməsini bizə göndəriblər ki, onun qələtini düzəldək. Əlhəq bu çox ziyadə gözüaçıqlıq istər. London şəhərində bir neçə yüz qəzet çap olunur. Onunla belə kişilər dünyanın ucunda bizim qəzet kimi bir kiçik qəzet çap olunmağını eşidib istəyirlər ondan da nəfbərdar olsunlar, amma bizim adamın çoxu nə ki buçağadək bizim qəzeti oxumayıblar, bəlkə, bəzi kəslər onun bina olunmağının xəbərini də eşitməyiblər. Hətta elə adam var ki, qəzet pulu verib onu almaq istəmir.
Bizim xalq dünya işlərini belə soyuq tutmağı bilir ikən biz “Əkinçi” qəzetini çap etdirməyi başlamışıq və bizim təkdə bir yuxudan oyananlarımıza ümid olmuşuq ki, xalq qəzet oxuyub ondan mənfəətbərdar olmağa və dünya işlərindən xəbərdar olmağa səy edəcəklər. Əlbəttə, onlar səy elədiklərinə keçən il bizim altı yüzəcən müştərimiz var idi. Amma indi belə məlum olur ki, onlar xalq qəzeti oxumağa səy etmirlər və yəqin fikir ediblər ki, xalq qəzet oxumağa adət edib və özü onu alıb oxuyacaqdır. Lakin iki aydır bizim qəzet gələn il çap olunmaqdan ötrü qəzetimizdə elan basdırırıq, amma buçağadək ancaq qırx adam onu gələn il almağa xahiş edib.
Biz müsəlmanlar dünya işini soyuq tutmağa bizim məzhəbimiz səbəb deyil ki, onu xaricilər bizlərə böhtan deyirlər. Cənab şeyxülislamın bu nömrədə çap olunan məktubunu oxuyana məlum olur ki, bizim peyğəmbərimiz öz ümmətini irəli salmaqdan ötrü onlara hökm edibdi ki, hər bir elmi təhsil etsinlər. Pəs biz müsəlmanlar millətlər arasında rüsva və zəlil olub dünya işlərinə məhəl qoymadığımıza səbəb… Ol səbəblərdən sonra danışarıq. İndi bizim alimlərdən iltimas edirik ki, bizim bu suallarımıza cavab versinlər. Çünki bizim peyğəmbərimiz müsəlmanlara elmül-əbdanı təhsil etməyə hökm edib və ona binaən bizlərə vacibdir ki, ol elmləri təhsil edək, onları kimdən öyrənək? Və əgər bir xaricə elül-əbdandan xəbərdar ola, ondan o elmləri öyrənmək olurmu ya elmül-ədyan oxudan gərək bizlərə elmül əbdanı da oxutsun?
Pulsuz fraqment bitdi.
