Kitabı oxu: «Səməd Vurğun xatirələrdə»

SƏMƏD VURĞUN XATİRƏLƏRDƏ

“Xatirə Ədəbiyyatı” silsiləsindən 26-cı kitab

Xoşbəxt elimin, yurdumun öz Vurğunuyam mən,

Bundan da gözəl bir daha dövran ola bilməz.

Bir rübabın hər telində yüz ahım var, amanım var,

… Nə dövrana etibarım, nə insana gümanım var.

Səməd Vurğun

SƏMƏD VURĞUNUN XATİRƏLƏRDƏN

GÖRÜNƏN ÖMRÜ…

Şair və yazıçıların ikinci ömrü, məlumdur ki, ölümlərindən sonra başlayır: onlara ikinci ömrü bəxş edən – əbədiyyətə qovuşduran isə “rütbeyi-əqli” görünən əsərləri olur. Bu qanunauyğunluqdan, sayları az olsa da kənara çıxan, daha doğrusu, bu düstura yeni keyfiyyət, yeni rəng qatan müqtədir sənətkarlar da olur: yeni keyfiyyət dedikdə şəxsiyyətin yaradıcılığı tamamlamasını, şair və yazıçıları əsərləri ilə yanaşı, şəxsi, insani keyfiyyətlərinin, xeyirxah əməllərinin də yaşatmasını nəzərdə tuturuq. Bu parametrləri ilk növbədə Azərbaycanın ilk xalq şairi və ilk akademiklərindən biri, görkəmli dramaturq və səriştəli tərcüməçi, böyük şəxsiyyət və nüfuzlu ictimai xadim Səməd Vurğunun, sözün həqiqi və məcazi mənasında dastanlaşmış ömrü qapsadığını düşünürük. Bu, artıq yeni tipli şair modelidir və onun əvvəlki ənənəvi şair obrazlarından fərqi, özündə yüksək sənətkarlıqla yanaşı, şəxsi keyfiyyətləri – İNSANLIQ atributlarını da ehtiva etməsidir. Bizə məlum olduğuna görə, “şəxsiyyəti yaradıcılığını tamamlayan sənətkar“, yaxud, “əsərləri özünə çox oxşayan şair” və bunlara bənzər epitetlər də ilk dəfə və daha çox Səməd Vurğun haqqında işlədilmiş və işlədilməkdədir.

Onu da diqqətə çatdıraq ki, S.Vurğuna qədər yazıçı və şairlərin şəxsiyyəti və şəxsi keyfiyyətləri ədəbiyyatşünaslığımızı bir o qədər də maraqlandırmamış, bədii yaradıcılıqda şəxsiyyətin rolu məsələsi də bir növ kölgədə qalmışdır. Mühit – müəllif – mətn tandemində müəllif şəxsiyyəti və ömrünün mətnin yaranmasındakı əhəmiyyəti kifayət qədər nəzərə alınmamışdır. Tədqiqatın bu aspekti də müasir şairlərdən ilk dəfə S.Vurğunla bağlı aparılan araşdırmalarda tətbiq edilmişdir.

Adı milli poeziyamızın simvoluna çevrilmiş, ömürlüyü sonradan təkrarlanmayan yeni şair tipinin parametrlərini çevrələmiş və “möhürləmiş” Səməd Vurğun “…hər bir ailəyə atadan, anadan əziz bir insan kimi sevilən xoşbəxt sənətkar”(Mir Cəlal) olmuş və özündən sonra da, heç bir sənətkara nəsib olmayan tükənməz xalq sevgisini yadigar qoyub getmişdir.

O illərin gəncləri Heydər Əliyevin də qeyd etdiyi kimi, Səməd Vurğunu sadəcə olaraq görməkdən özlərini xoşbəxt hesab etmişlər: “Biz özümüzü xoşbəxt hesab edirdik ki, Səməd Vurğunu haradasa gördük, dinlədik, eşitdik. Biz o illərdə bax, belə yaşamışdıq”…

Azərbaycan ədəbiyyatı, mədəniyyəti və elminin inkişafındakı əvəzsiz xidmətləri, yüksək ictimai nüfuzu, eləcə də fenomenal istedadı, bənzərsiz şəxsiyyəti, cəsarəti və xeyirxahlığı, xüsusilə də arxasızlara dayaq durması onu çox erkən məşhurlaşdırmış – mifləşdirmişdir. Amma, bütün miflərin təməlində gerçəklər dayandığı kimi, Vurğun haqqında yaranan miflər də gerçəyə – faktlara söykənir. Başqa sözlə bəzilərinin uydurduğunun əksinə olaraq, Səməd Vurğun sovet mifi yox, sənətinin və xeyirxah əməllərinin mifidir. Sanki, o, dünyaya hər kəs kimi bir yox, iki missiya yerinə yetirmək üçün gəlmişdi: şeir yazmaq və arxasızlara dayaq olmaq üçün.

Zamanında gənclərin ədəbiyyata və elmə gəlməsinə yaşıl işığı S.Vurğun yandırmış, onların hər birinə bu böyük şəxsiyyətin xeyirxahlığından pay düşmüşdür. S.Vurğunla ünsiyyətdə olan əksər gənpc şair və yazıçılar, eləcə də elm sahəsində ilk addımlarını atanlar bu qayğıdan qədrşünaslıqla söz açmışlar.

Səməd Vurğun ədəbiyyatımızda öz məktəbini yaratmış (N.Gəncəvi, M.Füzuli, M.P.Vaqif və M.Ə.Sabir kimi) az saylı, amma, çox qüdrətli sənətkarlardandır. Onunla eyni dövrdə yazıb-yaradan və ondan sonra ədəbiyyata gələn bütün istedadlı şairlər – Bəxtiyar Vahabzadə, Məmməd Araz, Əli Kərim, Adil Babayev, Əliağa Kürçaylı, Hüseyn Arif, Hüseyn Kürdoğlu, Xəlil Rza Ulutürk, Tofiq Bayram, Qabil, Məstan Günər, Nəbi Xəzri, Balaş Azəroğlu, Məmməd Aslan, İ.İsmayılzadə, Zəlimxan Yaqub, Oqtay Rza, Nəriman Həsənzadə və bir çox başqa sənətkarlar S.Vurğunun poetik məktəbinin davamçıları olduqlarını, ondan öyrəndiklərini və onu özlərinə ustad bildiklərini fəxarətlə dilə gətirmişlər.

S.Vurğunu özünə ustad bilən və özünü “onun borclusu” hesab edən B. Vahabzadə şairin nəfəsini “əcdad nəfəsi”nə bərabər tutmuş M. Araz “Vurğun sənətinin bünövrə daşının inam və cəsarətdən yoğrulduğunu” vurğulamış, X. Rza S.Vurğunu “milli sərvətimiz, Vətənin özü”, N. Xəzri “müasir poeziyanın təmiz, pak vicdanı”, T. Bayram “istedadlı gənclərin mənəvi atası”, H.Kürdoğlu “şeirimizin Şahdağı”, M.Aslan “çağdaş poeziyamızın rəngi”, N. Həsənzadə “Epoxanın poetik tərcümeyi-halı”, Qabil gənc şairləri “Səməd Vurğunun mənəvi övladları, həyata keçmiş arzuları, canlı əsərləri” adlandırmş, O. Rza “yazmağı ondan öyrəndiyini, ustadın indiki şairlərə də bələdçilik etdiyini” dilə gətirmiş, Ə.Kürçaylı isə ədəbi nəslinin taleyində S.Vurğunun müstəsna xidmətlərini bu şəkildə yekunlaşdırmışdır: “Bizim böyük ədəbi nəsil ki yetişir, bunların hamısının başında S. Vurğunun əlinin istisi var… S. Vurğun bizim mənəvi atamızdır. Bizim başımıza əl çəkib, bizi pərvazlandıran, xüsusilə bizim nəsli gətirib ortaya çıxardan, ərsəyə çatdıran Səməd Vurğun olubdur”.

Ədəbiyyata bir qədər sonra gələn şairlərimiz də S.Vurğun yaradıcılığı və şəxsiyyətinə ehtiramla yanaşmış, böyük önəm vermişlər. Belə ki, Ramiz Rövşən şairin əsərlərində “milli ruhun və azərbaycançılıq hissinin yüksək olduğunu” xüsusi vurğulamış, Zəlimxan Yaqub S.Vurğunu “Azərbaycan xalqı və ədəbiyyatının başucalığı, dilimizin memarı” adlandırmış, Vaqif Bayatlı isə “Bir dəfə “Azərbaycan” demək – Azərbaycan, iki dəfə “Azərbaycan” demək isə – Səməd Vurğun deməkdir” – kimi obrazlı ifadəsi ilə ustad şairlə Ana Vətəni eyni zirvədə görmüşdür.

Azərbaycan şairləri ilə yanaşı, o vaxtkı İttifaqa daxil olan qeyri millətlərin A.Fadeyev, K.Simonov, N.Tixonov, M.Şoloxov, P.Antakolski, A.Adalis, G.Leonidze, K.Kaladze, İ.Selvinski, B.Oleynik, M.Rılski, M.Tank, Y.Bukov…kimi ən nüfuzlu şair və yazıçıları, tərcüməçiləri, alimləri də S.Vurğunun yaradıcılığı və şəxsiyyətini yüksək dəyərləndirmiş, onunla dost olmaqlarından qürurlanmışlar.

Orta Asiya, eləcə də Şimali Qafqaz şair və yazıçılarının (Q.Qulam, Zülfiyyə, A.Əlimcanov, B.Kerbabayev, Q.Seyitliyev, M.Kərim, D.Kukildinov, R.Həmzətov və b.) S.Vurğuna məxsusi münasibətləri olmuşdur: onlar ustad şairə müsəlman-türk təəssübkeşliyindən qaynaqlanan məhrəm münasibət nümayiş etdirməklə yanaşı, ona inam – güvənc yeri kimi də baxıb, arxalanmış, özlərininki bilmişlər. Çıxışlarında azərbaycanlıların Nəvaini də Nizami kimi öz şairləri hesab etdiklərini xüsusi vurğulayan, tatar şairi Musa Cəlili Azərbaycan xalqının da qəhrəmanı adlandırıb ona şeir həsr edən S.Vurğun da, təbii ki, onların etimadını daim doğrultmuşdur.

Rəsul Həmzətov “Azərbaycan xalqının mərdlik pasportu” adlandırdığı S.Vurğundan çox şeylər öyrəndiyini, bununla yanaşı, gənclik illərində aşıq şeirini düzgün dəyərləndirmədiyinə görə ustadından bir “qulaqburması” aldığını da xatırlamış və ustadına haqq qazandırmışdır. S.Vurğunun Bakıda 90 illik yubileyində çıxışı zamanı sovet imperiyasının dağıldığını, dostu Səməd Vurğunun “poeziyadakı imperiyasının isə dağılmadığını və heç vaxt dağılmayacağını” diqqətə çatdırmışdır.

Şairin şöhrəti o vaxtkı İttifaqla da məhdudlaşmamış, sərhədləri aşıb, daha geniş ərazilərə yayılmış, onu Hindistan, Çin, Monqolustan, İngiltərə, Almaniya, Fransa, Polşa, Yuqoslaviya, Bolqarıstan, Türkiyə, İran, İrak və b. ölkələrdə də tanımış və sevmişlər. O, Vətənin vizit vərəqinə çevrilmiş, Azərbaycanı S.Vurğuna görə tanımışlar.

S.Vurğunun şeirləri bir etalon, ölçü vahidi kimi götürülmüş, gənc şairlər (və təkcə gənclər yox) ondan bəhrələnərək, təkcə şeirlər yox, iri həcmli əsərlər də qələmə almışlar. S.Vurğunun, təkcə, “Aygün” poemasının təsiri ilə 10-a yaxın poema yazılmışdır.

S.Vurğun yaradıcılıgının əsas mövzusu, mütəxəssislərin də dəfələrlə vurğuladığı kimi, azərbaycançılıq, əsərlərinin baş qəhrəmanı Azərbaycandır. Poeziyada azərbaycançılıq ideologiyasının poetik düsturunu “Azərbaycan” şeiri ilə S.Vurğun vermiş, Vətənin vəsfi, tərənnümü mövzusunda əsərlər, məhz, bu şeirdən sonra və onun təsirilə yaranmışdır. Mütəxəssislər (eləcə də professor Qorxmaz Quliyev) sovet dövründə, Azərbaycanı azərbaycanlılara bir Vətən olaraq, məhz bu şeirin tanıtdığı və sevdirdiyi, B.Vahabzadənin “Gülüstan” poemasının da, elə, “Azərbaycan” şeirinin təsirilə qələmə alındığı qənaətindədirlər.

S.Vurğunun “Azərbaycan” şeiri ilə dil açmayan azərbaycanlı körpəsi olmadığı kimi, onun irsinə münasibət bildirməyən ədəbiyyatşünasımız da yoxdur. Şairin poetik irsini tədqiq edən bütün filoloqların toxunduğu və yüksək dəyərləndirdiyi, aktuallığını heç vaxt itirməyəcək şah mövzu isə, qeyd etdiyimiz kimi, azərbaycançılıqdır: ”Şübhəsiz, Vurğun üçün ən böyük tribuna, kosmik orbitdən də uca xitabət kürsüsü poeziya idi. Məhz, bu tribunadan şair bütün planeti görür və bütün planetdən görünürdü. Lakin daha mənalı olan odur ki, dünya və planet auditoriyasına da o, həmişə “Azərbaycan” monoloqu ilə müraciət edirdi. Vətəndaş və vətənpərvər şair üçün Ana Vətənin adından uca poetik xitab yox idi. Bir sözlə, bütün dünya bu poeziyada öz əksini tapırdı. Lakin dünyanın da mərkəzi bu poeziyada Azərbaycan idi!”(Y.Qarayev).

S.Vurğun Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının təsisçilərindən və ilk akademiklərindən biri, eləcə də Akademiyanın vitse-prezidenti olmuş, Respublikada humanitar elmlərin inkişafında əvəzsiz xidmətlər göstərmiş, üçcildlik “Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi” və “Azərbaycan tarixi” birbaşa onun təşəbbüsü və tövsiyələri əsasında yazılmışdır. O, şeirlərinin birində (“Lənkəran şeirləri”) söylədiyi: “Tarixçilər qoy utansın!// Yazılmamış tariximiz//Tarixsizmi yarandıq biz? – kimi qınaqları və ittihamlarını bir çox çıxışlarında da tarixçilərə, eləcə də filoloq və filosoflara ünvanlamış, onları Azərbaycan mədəniyyəti və ədəbiyyatının, dili və fəlsəfəsinin tarixini yazmağa, bütövlükdə humanitar elmlərin inkişafına təşviq etmişdir.

Əfsanəvi Vurğun obrazını sonra heç bir sənətkar əvəzləyə bilməmişdir. Bunu ondan sonra ədəbiyyata gələn gənc şairlərin, demək olar ki, hamısı, o sıradan M.Araz da qədrşünaslıqla etiraf etmişdir: “Bizlər şeirə Səməd Vurğunun şöhrətinə gəldik, amma heç birimiz Vurğun ola bilmədik”(M.Araz).

Gənc şairlər, təkcə sənətdə yox, həyatda da ona oxşamağa çalışmışlar: ”Hamı Səməd Vurğun olmaq istəyirdi. Bunu müəllimlərimiz də görürdülər. Hətta, bir dəfə Əli Sultanlı zarafatla dedi ki, “Hamınız Səməd ola bilərsiniz, amma, Vurğun ola bilməzsiniz”.

Bəli, Səməd Vurğun artıq əlçatmazlığın zirvəsinə çevrilmişdi. Amma, özü demişkən, şair olmaq böyük dərd idi”(İ.Şıxlı).

Doğrudan da, Səməd Vurğunun qəribə taleyi olmuşdur: bir tərəfdən yaradıcılığı yüksək dəyərləndirilmiş, əsərləri dövrünün ən ali mükafatlarına layiq görülmüş, digər tərəfdən isə, təkcə 1930-cu illərdə yox, mütəmadi – 1940-1950-ci illərdə də (hətta, ölümündən sonra da) hücumlara, təqib və təzyiqlərə məruz qalmış, “yıxılana (köhnə quruluşa – A.S.) qarşı həsrət çəkməkdə, əski kəndi təsvir edərkən ondan qolçomaq ləzzəti almaqda, sovet quruluşuna qarşı çıxmaqda, kommunist partiyasının rəhbərlik rolunu danmaqda, sosialist həyat tərzini təhrif etməkdə, millətçilikdə, xalq düşməni elan edilmiş yazıçı və şairləri (xüsusilə, H.Cavidi və M.Müşfiqi) “qanadının altına almaqda” günahlandırılmış və cəzalandırılmışdır – 1937-ci ildə Yazıçılar İttifaqının katibliyindən, 1944-cü ildə isə Yİ-nin sədrliyindən uzaqlaşdırılmış, 1937-ci və 1952-ci illərdə, az müddətə də olsa, iki dəfə həbs olunmuşdur (Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bu təzyiq və təqiblər şairi ikili ömür yaşamağa da məcbur etmişdir: bir tərəfdən şair yaşadığı dövrü, quruluşu tərənnüm edib, özünü “xoşbəxt elinin, yurdunun öz Vurğunu” adlandırmış, digər tərəfdən isə “nə dövrana etibarının, nə də insana gümanının olmadığını” dilə gətirmişdir)…

Qəribəsi odur ki, ustad şairə qarşı ittihamlar indi də davam etməkdədir. Fərq, şairin sağlığındakı və indiki ittihamların yerini dəyişməsindədir: sağlığındakıların əksinə olaraq indi o, “sovet quruluşunu və kommunist partiyasını mədh etməkdə, kosmopolitlikdə, bəzi milli sənətkarlara qarşı çıxmaqda” və s. qınanır. Siyasi rejimin tələbi ilə yazdığı əsərlər və etdiyi çıxışlar kontekstdən qoparılaraq, şəxsi münasibətlər çərçivəsinə soxulur, qeyri-obyektiv – birtərəfli, qərəzli təqdim edilir. Şairi repressiyadan sağ çıxmaqda “günahlandıranlar” da var.

Doğrudur, şairin əsərlərinə, xüsusilə özünün çap etdirə bilmədiyi, son zamanlar üzə çıxarılmış əsərlərinə və b. faktoloji materiallara istinadən bu ittihamlar təkzib edilir. Bununla yanaşı, haqqındakı xatirələr də, şairin əsərlərində və faktoloji materiallarda deyilənləri tamamlayır və eyni zamanda qərəzli ittihamlara aydınlıq gətirməyə, gerçəkləri ortaya qoymağa yardımçı olur: yersiz ittihamların əksinə olaraq şairin özünün daim təzyiq və təqiblərlə üzləşdiyini, millətçilikdə, azərbaycançılıqda ittiham edildiyini, xalq düşməni adlandırılan şairləri mümkün məqama qədər müdafiəyə qalxdığını, həbslərindən sonra da H.Cavidin, A.M.Şərifzadənin, M.Müşfiqin azad olunmasını M.C.Bağırovdan xahiş etdiyini, müqabilində, diktatorun özünün də kitaba daxil etdiyimiz izahatında etiraf etdiyi kimi, Vurğunu cəzalandırdığını, faciəli ömür yaşadığını, şəxsiyyətə pərəstişin acı nəticələri ilə, demək olar ki, ömrünün sonlarına kimi üzləşdiyini – şəxsiyyətə pərəstişin ən uzun sürən mənəvi qurbanı olduğunu təsdiq edir.

Kitaba topladığımız xatirələr ustad şair və böyük şəxsiyyətin həm şöhrəti, həm də “şöhrətinin gözlərində quru səsə döndərilməsi”nin(“Şöhrətim quru bir səsdir, a “dostlar”), həm yaşadığı dövrü tərifləməsinin həm də ondan narazı qalmasının səbəblərinə, həyat və yaradıcılığının bir çox qaranlıq tərəflərinə aydınlıq gətirir, yanlışlıqları aradan qaldırmağa, bir çox əsərlərinin yazılma və çap tarixlərini dəqiqləşdirməyə, hətta naməlum əsərləri haqqında bilgi almağa imkan verir.

Bir sözlə, S.Vurğunun gerçək obrazı, əsərləri ilə yanaşı, həm də bu acılı-şirinli xatirələrdədir: xatirələrdə o, bəlkə də, “orijinalına – əslinə” daha yaxın görünür.

Doğrudur, S.Vurğun, barəsində ən çox xatirə yazılan sənətkarımızdır və onların bir çoxu mətbuatda, ayrıca kitablarda da çap edilmişdir. Lakin, bu kitablar 30-35 il əvvəl nəşr edildiyindən nadir nüsxələrə çevrilmiş və əldə onların elektron variantları da yoxdur. Bu ehtiyacı nəzərə alıb biz şair haqqında xatirələri toplayıb, yenidən nəşrə hazırlamışıq.

Xatirələri, əsasən, S.Vurğun haqqındakı “Qalacaqdır dünyada…” (1973) və “Mən ellər oğluyam”(1984) adlı xatirə kitablarından, müxtəlif mətbu orqanlardan və məcmuələrdən, eləcə də şairin ev-muzeyinin arxivindən, o sıradan muzeydə keçirilən tədbirlərin səs yazılarından götürmüşük. Xatirələrin bir neçəsi isə tərtibçinin xahişi ilə məxsusi bu kitab üçün yazılmışdır.

İndiyə qədər çap edilmiş xatirələri, imkanımız daxilində əsilləri ilə müqayisə etmiş və maraqlı faktlarla qarşılaşmışıq: məsələn, M. Rahimin S.Vurğun haqqındakı xatirəsinin çap variantı ilə (“Qalacaqdır dünyada…”, 1973) əslini tutuşdurarkən orijinalda olan bəzi abzasların – xüsusilə, ustad şairin özünə qəsd etmək istəməsi ilə bağlı yerlərin kitabda ixtisar edildiyini gördük. İxtisarın səbəbi məlumdur: sovetlər vaxtında “ağ günlər şairi” kimi təbliğ edilən S.Vurğunun intihar dərəcəsinə çatdırılması, təbii ki, dövrün ideoloji prinsiplərinə zidd idi və bu səbəbdən də həmin parçalar ixtisar edilmişdir.

Yaxud, akademik M.C.Cəfərovun S.Vurğun haqqındakı xatirəsinin çap versiyası ilə(M.C.Cəfərov. Xatirələr, 2010; bu xatirə də ilk dəfə sovet dövründə dərc edilib və kitaba da o mənbə əsasında salınıb) orijinalını – şairin ev-muzeyində keçirilən tədbirdəki çıxışının səs yazısı ilə müqayisə edərkən, yenə də ixtisarlara rast gəldik: buradakı ixtisarlar isə, əsasən, S.Vurğunun “Aygün” poemasına qarşı təşkil edilən haqsız hücumlarla bağlıdır. Belə faktlara bəzi başqa xatirələrdə də rast gəldik və onlar vaxtilə ideoloji təpkilər səbəbindən aparıldığından, təbii ki, bərpa edildi və əslinə uyğunlaşdırıldı.

İki mənbədən istifadə etdiyimiz başqa tip xatirələr də var. Məsələn, Aşıq Şəmşirin və B.Vahabzadənin xatirəsi kimi. Aşıq Şəmşir “Qalacaqdır dünyada…”(1973) kitabına daxil edilən xatirəsini 1957, B.Vahabzadə isə 1956-cı ildə qələmə alıb. Təbii ki, dövrün ideoloji izləri o dövrdə çap edilən bütün materiallarda, o sıradan bu xatirələrdə də görünür. Biz həmin xatirələrin daha geniş variantlarını əldə etdik və onlar əvvəlkilərə əlavə olundu. Bir detalı diqqətə çatdıraq: Aşıq Şəmşirin sonrakı xatirəsində yer alan S.Vurğuna qarşı 1960-cı illərdə də davam edən təxribatlar əvvəlki variantda yer almayıb. Yaxud, B.Vahabzadənin xatirəsi ikicə səhifədir. Ustadı haqqında onun ürək sözlərini axıracan və istədiyi kimi deyə bilmədiyi aşkar görünür. Biz bu tip xatirələrdə də istifadə etdiyimiz mənbələrin hər ikisini göstərmişik.

Kitaba daxil edilən bəzi xatirələrdə ixtisarlara da yol verilmişdir. Onlar bu kitabın həcm imkanları ilə bağlı aparılmışdır. Xatırladaq ki, S.Vurğun haqqında xatirələr həm sayca çoxdur, həm də həcmləri böyükdür. Onları bir kitaba yerləşdirmək heç cür mümkün deyil.

Zaman bəzi hadisələrin, tarixlərin izini yaddaşlardan itirə – unutdura, yaxud dəyişə bilir. Belə hallara kitabdakı xatirələrdə də təsadüf edilə bilər və onları bizlərə bildirəcək oxuculara əvvəlcədən minnətdarlığımızı bildiririk.

Kitabın ərsəyə gəlməsində bizə yardımçı olmuş S.Vurğun ev-muzeyinin baş mühafizi Xanım Şadlinskayaya, Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun əməkdaşları Xatirə Mahmudova və Rəna Əhmədova, eləcə də Vüsal Salmanlıya dərin təşəkkürümü bildirirəm.

Aslan Salmansoy,

                                          filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Heydər Əliyev

“Onun o çıxışı qulağımda bugünkü kimi səslənir”…

… Biz gənclər vaxtilə Səməd Vurğunu sadəcə olaraq görməkdən özümüzü xoşbəxt hesab edirdik. Biz özümüzü xoşbəxt hesab edirdik ki, Səməd Vurğunu haradasa gördük, dinlədik, eşitdik. Biz o illərdə bax, belə yaşamışdıq…

Xatirimdədir, 1952-ci ildə Opera və Balet Teatrının binasında Azərbaycan ziyalılarının iclası keçirilirdi. Azərbaycanın o vaxtkı rəhbəri də ziyalılara çox təzyiq edirdi. Səməd Vurğuna söz verildi. Onun o çıxışı qulağımda bugünkü kimi səslənir. Səməd Vurğuna söz veriləndə salona toplaşanlar onu çox böyük hərarətlə qarşıladılar. Səməd Vurğun çox dərin məzmunlu və həyəcanlı bir nitq söylədi. Həmin nitq yəqin, haradasa dərc olunub və onu oxuyanlar bunları bilirlər. Onun o nitqi də məhz Azərbaycanın ədəbiyyatına, mədəniyyətinə, ziyalılarına aid qayğılarla dolu idi. O vaxt ona iki-üç dəfə replika verdilər, amma Səməd Vurğun heç bir dəfə də əyilmədi, sınmadı, iradəsini itirmədi, öz nitqini mərdi-mərdanə, böyük iftixar hissi ilə başa çatdırdı.

Səməd Vurğun o vaxt bizim hamımız üçün nümunə – xalqına, millətinə, ölkəsinə, vətəninə sədaqətlikdə nümunə idi. Səməd Vurğun Azərbaycanı, öz xalqını, öz dilini nə qədər sevirdi! Bunları hər dəfə yada saldıqca insan coşur, həyəcanlanır. Səməd Vurğun əgər bu günləri – Azərbaycanın müstəqilliyini, azadlığını görmədisə də, onun ruhu bu gün bizimlədir. Mən hesab edirəm, onun ruhu bu gün həddindən artıq şaddır ki, Azərbaycan xalqı azaddır, sərbəstdir və Azərbaycan Respublikası müstəqildir.

Xalq şairi Səməd Vurğunun 90 illik yubileyinə həsr edilmiş gecədəki (7 mart 1997 – ci il )nitqindən götürülüb. H.Əliyev. Nitqləri, çıxışları, məruzələri, müsahibələri, bəyanatları. Elektron sənədlər toplusu, s.140.

Mir Cəfər Bağırov

“O, qatı millətçi kimi necə vardısa, görünür, elə də qalıb”…

1935-1939-cu illərdə xalq düşmənlərinin kütləvi ifşa edilməsi dövründə Səməd Vurğunun əleyhinə çoxlu ifadələr var idi. Əsərlərində böyük səhvlərin və nöqsanların olmasına baxmayaraq, istedadlı şair olduğuna görə yoldaş Stalinin sanksiyası onu cəza orqanlarının həbsindən xilas etdi. Bundan sonra bir neçə il keçdi və Səməd Vurğun belə bir xahişlə müraciət etdi: Hüseyn Cavid və Abbas Mirzə Şərifzadənin həbsdən azad olub geri dönmələrinin bir yolunu tapmaq olmazmı? Ondan ötəri ki, sonuncu, onun pyesində Xosrov rolunu oynayırdı. Yeri gəlmişkən Hüseyn Cavid və Abbas Mirzə Şərifzadə Müsavat partiyasının liderlərindən idilər. Bununla bağlı biz onu möhkəm tənqid etdik və xəbərdarlıq etdik ki, əgər biz onu keçmiş müəllimindən ayırmışıqsa, bu o demək deyil ki, o, bundan sui-istifadə etməlidir…

Millətçilik ruhu qoxuyan şeirlərindəki ciddi səhvlərə və yanlışlıqlara görə mən şəxsən onu tez-tez tənqid etmişəm… O, qatı millətçi kimi necə vardısa, görünür elə də qalıb və hər an keçmişə görə intiqam almağa hazırdır. Onun qatı müsavatçılar olan Hüseyn Cavid və Abbas Mirzə Şərifzadə kimi müəllimləri vardı…

M.C.Bağırovun Sov.İKP-nin Nəzarət Komitəsinə 1954-cü ildə yazdığı izahatdan götürülüb. “Azadlıq” q., 12 iyun 2014.

Mehdixan Vəkilov

“Məndən ötrü ən müqəddəs torpaq Azərbaycandır”…

(ixtisarla)

… Yeni açılan məktəbə axın başlamışdı, necə deyərlər, atını minən çapırdı… Mən ilk yoxlamadan sonra qəbul olundum… Səmədin balaca boyunu, zəif və cılız bədənini görən Firidunbəy onu imtahana buraxmaq istəmirdi. O, nənəmiz Ayişə xanıma (atamız təvazökarlıq edərək bir tərəfdə dayanmışdı) müraciət edərək, “Arvad! Bu uşağı lət basıb öldürür, belə cırtdan boyda uşaqdan müəllim çıxmaz, o, oxuya bilməz, həm də iki qardaşı birdən qəbul etmək düz çıxmaz”, – deyə rədd edirdi. Yazıq nənəmiz isə: “Firidunbəy! Üzüm ayaqlarının altına, mənə yazığın gəlsin, o, mənim nəvəmdir, anadan yetim qaldığına görə, bir də kasıblıqdan bu günə düşüb, Badsəba xanım bu yetimlərin vəziyyətini yaxşı bilir”, – deyə yalvarırdı. Firidunbəy heç bir güzəştə getmək istəmirdi. Birdən, “Eh! Firidunbəy, hardan biləsən ki, bu ürəkdə nə var?!” – deyən bir uşaq səsi eşidildi. Firidunbəy cəld döndü, nənəsinin ətəyindən tutub dayanan “xəstə uşaq” onun üzünə, gözlərinin içinə baxırdı. Bu səs Səmədin səsi idi.

Firidunbəy fikrə getdi, ətrafı tam sükut bürümüşdü. O, birdən İbrahim Əfəndi Qayıbzadəyə “bir yoxla görək”, – dedi.

O zamanlar bir ənənə olaraq əvvəlcə Qurandan bir surə oxudurdular.

İbrahim Əfəndi “Əmma” surəsini açdı və Səmədə dedi ki, oxu. Səməd o surəni oxumadı. Quranın ortasından haranı isə açdı və bir-iki sətir oxuduqdan sonra kitabı örtüb, gözünü yumdu, qalan ayənin dalısını gözəl səslə əzbərdən oxumağa başladı. Hamı heyrət içində dərin sükuta dalıb, onu uzun müddət dinləməyə başladı. Sükutu Firidunbəy pozdu. O, Səmədə yaxınlaşaraq, əlini onun çiyninə qoydu və dedi: “Bu ki, od parçasıymış!”.

Səməd, demək olar ki, Quranı əzbər bilirdi. O, kənddə molla yanında da oxumuşdu. Səmədin cürəti və heyrətamiz hafizəsi Firidunbəyi “məğlub” etdi. Səməd sonrakı imtahanları da müvəffəqiyyətlə verib, seminariyaya qəbul edildi…

Səməd seminariyada oxuduğu zaman türk şair və ədiblərindən Tofiq Fikrəti, Məhməd Əmini, Yurdaqulu, Rza Tofiqi, Əbdülhəq Hamidi və başqalarını həvəslə oxuyur, onların yaradıcılıqlarındakı demokratik və humanist fikirlərə maraq göstərirdi. Müəllim Yusif Qasımov bu yazıçıların, məhz, demokratik və humanist meyillərilə şagirdləri tanış edirdi. O zamankı proqramda türk ədəbiyyatına daha çox yer verilirdi. Səməd Tofiq Fikrətin əsərlərini sevə-sevə oxuyurdu:

Torpaq – vətənim, növi-bəşər millətim – insan,

Dünya dönəcək cənnətə insanla, inandım, –

kimi misralarını daima təkrar edərdi. Sonralar Səməd “Fikrətin qarşısında” şeirini yazmağa başladı, lakin kiçicik bir hissə yaza bildi:

Bu, bizim sənət aşiqi, o, canlı sənətdir,

Xəyalı, duyğusu, zövqü – “böyük həqiqətdir”,

Bütün bədaiyə malik bir səhni-xilqətdir,

Bu, bizim sənət aşiqi dühayi-Fikrətdir.

Səməd Vurğun, türk inqilabçı-demokratı Namiq Kamalın vətənpərvərliyinin və imperializmə qarşı üsyan səsinin ifadəsi olan iki parçasını da həmişə təkrar edərdi:

“Ölərsəm, görmədən millətdə ümid etdiyim feyzi,

Yazılsın səngi-qəbrimdə Vətən məhzun, mən məhzun!”.

Yaxud: “Külabi-zülmə qaldı gəzdiyin nazəndə səhralar,

Oyan, ey şiri-jəyan, oyan, bu xabi-qəflətdən!”.

Əbdülhəq Hamidin “Məqbər” əsərini də sevə-sevə oxuyardı. Səməd Vurğun Vaqifi, Vidadini və Sabiri daha dərin məhəbbətlə sevər və onların əsərlərini əzbərlərdi. Təsadüfi deyil ki, Səməd Vurğunun sonrakı yaradıcılığı Vaqif şeirindən qida almışdır…

1924-cü il iyun ayının 1-də Qazax Müəllimlər seminariyasını bitirdik…

Səməd 1924-1925-ci tədris ilində Şıxlı məktəbində çalışmışdır. O, müəllim Şərif Cavadzadə (Şikəstə) ilə dostlaşmışdı və onun evində qalırdı…1925-ci ilin sentyabr ayında Səməd Köçəsgər kənd məktəbinə müdir təyin edildi…

Səməd Vurğun Köçəsgər kəndində 1926-cı ilin yanvarına kimi işləyə bildi. Müəllimlərin qış konfransında Səməd Vurğun tənqidi çıxış edərək – süpürgə almağa pul yoxdur, – dedikdə, Qazax Qəza İcraiyyə komitəsinin sədri Abdal Usubov onu susdurmaq üçün – pul yoxdur, papağınla süpür! – deyə qabarmışdı. Buna cavab olaraq Səməd Vurğun əsəbi və acı şəkildə – əgər, papaqla məktəb süpürmək yaxşıdırsa, onda, gəl sən özün qiymətli papağınla süpür, – demişdi. Bu hadisədən sonra onu təqib etməyə başladılar. Vəziyyətin ciddiləşdiyini görən Səməd qaçıb Bakıya gəldi və mənə məktub yazdı ki, Qubernat bağında (Filarmoniya yerləşdiyi bağ) skamyalarda yatıram. Təcili surətdə Qubadan (orada Qəza Maarif şöbəsi müdiri vəzifəsində işləyirdim) Bakıya gəldim və onu qohumumuz Mədinə xanım Qiyasbəylinin (Vəkilovanın) evində tapdım. Səmədin xarici görünüşü çox pərişandı. Məcnunanə bir görkəmi vardı.

O zaman Xalq Maarif Komissarı olan Mustafa Quliyevdən və Baş İctimai Tərbiyə İdarəsi rəisi Əli Hüseynovdan (Mehdi Hüseynin atası) icazə alaraq Səmədi Qubaya öz yanıma apardım. Bundan sonra Səməd Vurğunun həyatının Quba dövrü başlandı… Səməd Vurğun Qubada 1927-ci ilin sentyabrına kimi müəllimlik etdi. Sonra Gəncəyə dəyişdirildi…

1926-cı ilin yayında mən Şuşa Müəllimlər kursunun müdiri olan zaman Səməd Vurğun yanıma gəldi. O, Şuşanın xəyal uçuran xarabalıqlarına, gözəl mənzərələrə, Cıdır düzünə, qaya başına, meşələrə, İsa bulağına baxa-baxa xəyala dalardı. Səməd Vurğun Cıdır düzündə Vaqifin qəbrini taparaq, saatlarla onun ətrafında gəzişər və nə isə düşünərdi. O,Vaqifə həsr etdiyi ilk şeirini Şuşada yazdı, həmin şeiri o günlərdə Şuşada olan Bülbül bir müsamirədə oxudu, dinləyicilər alqışladılar, şeirin müəllifini ondan soruşdular. Bülbül isə “müəllifin adını deməyəcəyəm, maraqlanan tapar” dedi. Onsuz da bilənlər çoxdu. Səməd Vurğun məclisdə idi, onu səhnəyə çıxardılar və bu balaca, kasıb geyimli oğlanı gurultulu surətdə alqışladılar.

Təəssüf ki, həmin şeirin əsli məndə yoxdur. Bəlkə, Bülbülün arxivində tapıla. O şeirdən mənim hafizəmdə qalan yalnız aşağıdakı misralardır:

Olma, şairciyim, olma pərişan,

Pozulsa məzarın mazidən nişan,

Zəhmətkeş əlilə gələr bir zaman,

Pəmbə güllər açar məzarın sənin.

Bu dağlardan əsən sərin küləklər,

Yanıq məzarına lalələr səpər…

O günlərdə indiki Xalq yazıçısı Əli Qara oğlu Vəliyev də həmin kursda oxuyurdu. Səməd Vurğun “Şuşa” və “Zeynal” şeirlərini də orada yazdı…

1926-cı ildə Səməd Vurğunun Qubada yazdıqlarından ancaq “Göy göl” şeiri “Gənc işçi” qəzetində dərc edildi. Bu şeiri o zaman qəzetin redaktoru olan, proletar şeirinin pioneri Süleyman Rüstəmə redaksiyada (Kommunist küçəsindəki 7 mərtəbəli binada yerləşirdi) mən verdim. Şeir Əhməd Cavadın “Göy göl”ünə cavab olaraq yazılmışdı.

Müasirləri yaxşı xatırlayırlar ki, Səməd Vurğun son dərəcədə səmimi adamdı. Bir dəfə şöhrətli şair olduğu vaxt, söhbət zamanı mənə dedi: “A Qara! O vaxtlar mən Əhməd Cavada cavab olaraq komsomolçuluğa salıb, sənin təhrikinlə “Göygöl”ü yazdım. “Qanlı Göygöl yaratdın füqərayə” misrasını da sən oraya yamadın. Amma, öz aramızdır ha, Əhməd Cavadın “Göy göl”ü mənimkindən çox-çox üstün əsərdir; o, əsil poeziyadır. Bir fikir ver:

Yorğanı buluddan, yastığı yosun,

Kəsin eyşi-nuşu, gələnlər, susun,

Bir yorğun pəri var, qoyun uyusun,

Uyusun dağların maralı Göygöl…

Səməd Vurğun 1929-cu ilin iyun ayına qədər Gəncədə “Şah Abbas” məscidi yanındakı məktəbdə və partiya məktəbində müəllimlik etdi…O, şeirlərini “Qızıl Gəncə” jurnalında çap etdirməyə və Mir Cəlal, Əhməd Cəmil, Həmid Araslı, Cahanbaxş kimi gənc yazıçılarla birlikdə, yeni ədəbi mühitdə, Proletar Yazıçıları Cəmiyyətinin Gəncə şöbəsində yüksəlməyə başladı…

Səməd Vurğun Gəncədə çalışdığı illərdə də özünəməxsus qəribəliklərdən uzaqlaşa bilmirdi. 1928-ci ilin yayında mən Bakıdan Hacıkəndə tələbə hərbi düşərgəsinə gedəndə Səməd Vurğuna 148 manata şabalıdı rəngdə bir kostyum alıb aparmışdım. Kostyumu ona geyindirib (çünki, xarici görünüşü çox pəjmürdə və səliqəsiz idi), Hacıkəndə getdim. İki həftədən sonra, cümə günü mən evə (Xanqızı Vəkilovanın evinə) gələrkən kostyumu Səmədin əynində görmədim. Mən sualedici nəzərlərlə mat-mat baxırdım. Bu vaxt bacım – bilirsən, qardaşın bizim başımıza nə gətirdi? Çörək pulu tapmırıq, amma, o, pencəyi çıxarıb “Avara bağı”nda bir dilənçiyə geydirib, qonum-qonşu bizə gülür.

Mən heç bir söz demədim. Nə deyəydim ki?! Səməd bir iş gördüsə, demək qurtardı, hər şey bitdi, ona toxunmaq və ya danlamaq əbəs idi, üsyan qaldırardı. Özü də Səməd belə hərəkətlərindən mənəvi zövq alırdı…

Yeni döyüş meydanı axtaran Səməd Vurğunu Moskva özünə çəkirdi. O, 1929-cu ilin iyununda Bakıya gəldi. O zaman biz, Proletar küçəsində 80 nömrəli binada (indiki Vidadi 84) balaca gün düşməyən bir otaqda yaşayırdıq. Mən tələbə olduğuma görə, ayda 25 manat təqaüd alırdım. Bundan başqa Balaxanıdakı (“Yunıy Qornyak” – “Gənc mədənçi”) fabrik-zavod şagirdliyi (FZU) məktəbində də müəllimlik edir, bir qədər də oradan alırdım. Bir təhər dolanırdıq…

Səməd Vurğun yenə də, adəti üzrə, pulsuz gəlmişdi. Üstəlik Osman Sarıvəlli də gəldi çıxdı. O da pulsuz.

Hər iki dost, təxminən ay yarım mənim yanımda qaldı. Səməd Vurğun o zamanın görkəmli ədəbiyyatçısı və sənətşünası, marksist estetikanın atəşin müdafiəçisi Mustafa Quliyevlə tanış oldu və ondan bir sıra məsləhətlər aldı.

1929-cu ilin iyul ayının ortalarında Səməd üçün bir qədər yol xərci düzəldə bildim. Osmanın qardaşı çoban Qurban da qoyun-quzusunu satıb pul göndərmişdi. Bütün çətinliklərə baxmayaraq, onlar yay paltarında Moskvaya yola düşdülər. Sonralar danışırdılar ki, “qənaətçilik” edərək, biletsiz-filansız vaqonların üstündəcə Moskvaya getmişdilər.

Səməd Vurğun Osman Sarıvəlli ilə birlikdə imtahan verərək, II Moskva Universitetinin ədəbiyyat fakültəsinə qəbul edildi…

Səməd Vurğun Moskvada təhsilini sona qədər davam etdirə bilmədi… Canlı həyat, yaşamaq-yaratmaq eşqi onu 1931-ci ilin yazında çəkib “çıxdığı yurd”a, Azərbaycana, Bakıya gətirdi. Bundan sonra onun həyatı və yaradıcılığı “elinə, gününə, obasına” daha yaxından bağlandı.

Səməd Vurğun Bakıya qayıtdıqdan sonra, fitri istedadı və müəyyən hazırlığına görə, V. İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun aspiranturasına, bir qədər sonra isə Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aspiranturasına qəbul edildi. Lakin Səməd Vurğun hər iki aspiranturanı da tərk etdi. Şair akademik mühazirələr çərçivəsinə sığmayırdı…

Səməd öz sənət dostları və ideya silahdaşlarilə fəxr edərdi. Bəzən, yaradıcılıq məsələləri ətrafında apardıqları mübahisə və polemika zamanı, dostlar bir-birindən inciyir, küsür və tez də barışırdılar. Onları aralarındakı səmimiyyət, ideya birliyi yenidən bir cərgəyə düzür və ədəbi döyüşlərin aparıcı və hərəkətverici qüvvəsinə çevirirdi…

Səməd Vurğun Hüseyn Cavidi çox sevirdi, onun poeziyasını, həqiqi şair təbiətini və şeir rübabını yüksək qiymətləndirirdi. Səməd həmişə Hüseyn Cavidin:

Hər qulun cahanda bir pənahı var,

Hər əhli-halın bir qibləgahı var.

Hər kəsin bir eşqi, bir allahı var,

Mənim tanrım gözəllikdir, sevgidir –

misralarını böyük vəcdlə təkrar edərdi. Səməd gözəllik və məhəbbət haqqında bu qədər ülvi, şairanə və romantik nəğmədən, sanki, mənəvi qida alırdı…

Səməd Vurğun Hüseyn Cavid haqqında şəxsi söhbətlər zamanında, həmişə yüksək fikirlər söylərdi. Bir epizodu indi də yaxşı xatırlayıram.

1936-cı ilin yaz ayları idi. Səməd Vurğun Lenin ordeni alması və oğlu Yusifin anadan olması münasibətilə evində bir qonaqlıq düzəltmişdi (Lermontov küçəsindəki mənzilində). Orada köhnə inqilabçılardan Həmid Sultanov, İsrafil İbrahimov, Abbas Sultanov, şair və yazıçılardan A.Şaiq, H.Cavid, B.A.Talıblı, T.Şahbazi(Simurq), H.Mehdi, Ə.Cavad, M.Müşfiq, S.Şamilov, S.Hüseyn, M.K.Ələkbərli, O.Sarıvəlli, H.Əlizadə və başqaları iştirak edirdilər. Məclisdə Səməd “Cavid Əfəndi bizim iftixarımızdır”, deyə onun sağlığına olduqca səmimi sözlər söylədi. O, Hüseyn Cavidin sonrakı taleyinə də ürəkdən acıyırdı…

Məlum olduğu kimi, Səməd Vurğunun ilk dram əsəri “Vaqif”dir. Bu əsər, 1937-ci ilin axırlarında heyrətamiz bir sürətlə, 3-4 həftə ərzində yazıldı. Belə böyük bir əsərin az müddətdə yazılması ona görə mümkün oldu ki, Səməd Vurğun illər uzunu Vaqifin həyatı və yaradıcılığı üzərində düşünmüşdü. O, yazacağı əsərin mövzusunu, süjet xəttini xəyalında çoxdan işləyib hazırlamışdı. Səmədin dodaqları daim-oturanda da, gəzəndə də, məclislərdə də, hətta çörək yeyəndə də tərpənirdi. O, şəxsi söhbətlər zamanı da bəzən özünü dinləyirmiş kimi göstərir, sadəcə müsahibinin üzünə baxır, fikrən, xəyalən başqa yerdə, öz aləmində olurdu. Ona görə də birdən, yuxudan oyanırmış kimi “hə” dedikdə müsahibi təəccüb içində qalırdı. Səməd Vurğun “Vaqif” dramının bütöv bir şəklini aşıq havası üstündə əzbərində bişirirdi və ona görə də bir oturuma (səhərə qədər) böyük bir səhnə yazılırdı. Bəli, Vaqifin taleyi üzərində dramaturq uzun müddət düşünmüşdür. O, XVIII əsr Azərbaycan tarixinə, xüsusən Qarabağ xanlığına dair ədəbiyyatı böyük maraqla oxuyurdu. Səməd Vurğunun “Qarabağnamə”ni tapdırıb ona göndərməyi Heydər Hüseynovdan xahiş etdiyi və 1936-cı ildə Vaqifin dövrünə, həyatına, bütünlükdə Qarabağ xanlığı tarixinə dair Yusif Vəzirlə saatlarla söhbəti yaxşı yadımdadır. Oxuyurdu, öyrənirdi, Səməd Vurğun əvvəlcə “Şairin ölümü” şeirini yazmışdı, hətta pyesin özünü də ilk variantda “Şairin ölümü” adlandırmışdı.

Səməd Vurğun sonralar, “Vaqif” pyesinin müzakirəsi zamanı məsələnin bu cəhətindən bəhs edərkən deyirdi: “Azərbaycan poeziyasının bu böyük siması, xalqımızın doğma oğlu Vaqifin taleyi məni uzun müddət düşündürmüşdür. Bu temada bir poema yazdım. Lakin o məni təmin etmədi və düşündüyümdən zəif çıxdı. Bu zaman mən bu temada dram yazmağı qərara aldım ki, indi oynanılan bu əsər də onun nəticəsidir”.

“Vaqif” dramının yazıldığı dövrə aid bəzi mülahizələrimi də bildirmək istəyirəm.

“Vaqif” pyesi yazılan ili Səməd Vurğun Xaqani küçəsindəki 19 nömrəli binada yaşayırdı. Onun dörd otaqdan ibarət mənzili vardı. Elə bu münasibətlə də yazmışdı:

Atam öldü torpaq damda,

Özümsə dörd otaqdayam!

Bu, Səməd Vurğunun Xavər xanım Mirzəbəyova ilə evlənməsinin dördüncü ili idi. İlk övladı Yusifin üç yaşı vardı. Gənc və xoşbəxt bir ailə qurmuşdu. Onda artıq şan-şöhrətli şair idi, ilham dəryası aşıb-daşırdı. Səməd gecə-gündüz “Vaqif”i yazırdı. Yorulduğu zaman saz çalırdı, oxuyurdu. Bəzən də məni çağırıb keçmişlərdən və uşaqlıq, gənclik günlərimizdən söhbət açardı. O günlər, o illər əsəbi və həyəcanlı günlər, illər idi…

Azərbaycan xalqının namuslu oğulları – inqilabçılar, dövlət xadimləri, ədib və şairlər ağır həyat imtahanından keçirdilər… Nümayişlərdə, bayram təntənələrində, iclaslarda bəzi “şeytan balaları” Azərbaycan xalqının vicdan səsi olan yazıçıları, həm də kommunist və komsomolçu yazıçıları siyasi şübhə altına almağa çalışırdılar. Belə halları xatırlayarkən Səməd Vurğunun qaşları çatılar və dərin düşüncəyə dalardı.

Səməd Vurğunun yüksələn sənət qüdrəti, nüfuzu və ona qarşı olan xalq məhəbbətinə qısqanan “şeytan balaları” şairi yalançı millətçilik böhtanları ilə ləkələmək və cərgədən çıxarmaq istəyirdilər. Mənəvi iztirab keçirən Səməd Vurğun əyilmək bilməyən iradə və xariqüladə bir cürətlə, məntiqi və təsirli danışıqları ilə əleyhdarlarının planlarını pozurdu. Bir dəfə onu hansı idarəyəsə çağırmışdılar. Deyəsən, 1937-ci- ilin payızı idi. Biz vəziyyəti götür-qoy etdikdən sonra indiki Nizami muzeyinin qarşısında ayrıldıq. Ayrılarkən Səməd məndən soruşdu. “A Qara, papiros pulum yoxdur, səndə pul varmı?”. Mən əlimi cibimə saldım və axırıncı üç manatı ona uzatdım. Səməd pula baxaraq:

–  Ayə, bu pul elə bil atamın üçlüyüdür, onun da cibində üç manatdan artıq pulu olmazdı, bu üçlük mənə düşəcəkdir, darıxma – dedi. Səməd Vurğun bir növ fatalizmə uydu, o üç manatlığa (guya atamızın üçlüyü kimi) özünün tilsimi kimi etiqad bağladı. İnsan dara düşdüyü zaman bəzən belə də olur.

Mən yatmayıb səhərə qədər Səmədi gözlədim. Nəhayət, səhər çay vaxtı Səməd gəlib çıxdı, işin gedişini müfəssəl surətdə danışdı və əlavə etdi ki, “onlar” mənim “Azərbaycan” şeirimdən bərk yapışıblar. Başa düşə bilmirlər ki, bu şeir mənim həyatımın və bütün yaradıcılığımın mənasıdır, rəmzidir. Yadında saxla! Mən kommunistəm, ona görə də mən özümü ən böyük internasionalist hesab edirəm. Mən bütün insanlara, bütün xalqlara və millətlərə səadət arzulayıram və bu yolda çalışıram.

Lakin bununla bərabər, məndən ötrü ən müqəddəs torpaq Azərbaycandır, ən doğma xalq isə Azərbaycan xalqıdır, onun dili və şeiri mənim vicdan səsimdir, o mənim doğma anamdır. Əgər buna görə məni millətçi etmək istəyirlərsə qoy etsinlər. Bir gün gələr, tarix həqiqəti açar!

Sonralar Səmədi heç bir yerə sorğu-suala çağırmadılar. Lakin qələm dostlarının taleyi onu narahat edirdi. Səməd Vurğun ziddiyyətli düşüncələr içində hər gün, hər gecə qocalırdı. Məhz belə bir zamanda, od kimi yandıran iztirablar, daxili ürək çırpıntıları və tərəddüdlər içində o, “Vaqif”i yazdı. Səməd Vurğun öz taleyinə əvvəlcədən acıyaraq Vidadinin dili ilə deyirdi:

Şairdir, qəlbi var, şirin sözü var,

Böyük bir ölkənin onda gözü var.

O ölsə, dağlar da dil deyib ağlar

Əfv edin.. yaxşılıq qalır yadigar!

Səməd Vurun “Vaqif”i yazıb qurtardıqdan sonra bir müddət əsəri gizli saxladı. Bir dəfə dərdləşən zaman (bulvarda) mənə dedi: “Əgər məni aparsalar, sən tez mənim əsərimi götür və etibarlı bir yerdə gizlət. Əsərin yerini Xavər bilir. İşdi görsən ki, sən də şübhə altındasan, onda Ruqiyyəyə (mənim həyat yoldaşımdır) tapşır ki, əsəri etibarlı bir yerdə gizlətsin”. Sonra Səməd şair xəyallı gözlərini Xəzərin üfüqlərinə zilləyərək nə isə düşündü və mənalı bir tərzdə əlavə etdi ki, “Mənim qələmimi Yuskaya (oğlu Yusif) ver, kim bilir, mənim tamamlamadığım işi bəlkə o tamamladı”.

Belə ağır günlərdə Səməd Vurğun ən çox Hüseyn Cavidin və Mikayıl Müşfiqin taleyinə acıyırdı. O, Müşfiqi çox sevirdi, şairin istedadını və poeziyasını yüksək qiymətləndirirdi.

Mənim yaxşı yadımdadır, bir dəfə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Kommunist küçəsindəki binasında şairlərlə görüş gecəsi keçirilirdi. Gecədə Səməd Vurğun və Müşfiq şeirlərini oxuduqları zaman, ağzına qədər dolu olan salon (o zamanlar şeir gecələri izdihama çevrilirdi) onları sürəkli alqışlarla qarşıladı. Müşfiq yəqin ki, öz taleyini qabaqcadan duyurmuş kimi – “Yazmaram, a dostlar, sizdən olmasam!” – deyə (şeirin ancaq bu misrası yadımda qalıb) atəşin bir şeir oxudu. Bu şeir daxili bir sədaqətin, saf vicdanın səsi idi. Ona görə Müşfiq xitabət kürsüsündən düşərək həyəcan içərisində Səmədə yanaşdı və onu qucaqladı. Onlar qardaş kimi öpüşdülər. M.Müşfiq qazandığı müvəffəqiyyətin təsiri altında “Səməd! Gərək ya mən yaranaydım, ya sən!” – deyə bir növ zarafat etdi. Səməd isə cavabında, “hər ikimizin yaranmamız daha gözəldir!” – dedi və onu yenidən qucaqladı.

Bir neçə gündən sonra M.Müşfiqin faciəsini eşitdik… Bu xəbər Səməd Vurğunu sarsıtmışdı. Həmin gün biz Kommunist küçəsilə aşağı enirdik, Səməd dərin düşüncələr içərisində idi, o ətraf aləmi tamamilə unutmuşdu, dinməz söyləməz addımlayırdı. Biz Sabir bağına çatdıqda Səməd Vurğun dayandı və mənim daha yaxşı eşidən sol qulağıma əyilərək rusca “Poqib velikiy talant!” – dedi. Səməd Vurğun ömrünün axırına qədər Müşfiqi unuda bilmirdi.

1938-ci ilin yazında və yayında Səməd Vurğun haqqında söz-söhbət yayılır və adamlar pıçıldaşırdılar. Belə dedi-qodular duyan və düşünən dostları dəhşətə gətirirdi. Səməd Vurğun isə qətiyyən sarsılmırdı, ədalətin təntənəsinə inanırdı. 1938-ci ilin avqust ayının ortalarında mən Kislovodskdan qayıtmışdım. Səməd Vurğun öz ailəsi ilə birlikdə orada qalmışdı. O yay Cəfər Xəndan da Səmədlə qonşuluqda olurdu. Mən Kislovodskdan qayıdan günün səhəri işə (V.İ.Lenin adına Pedaqoji İnstitut) gedən zaman İyirmialtılar bağının qarşısında böyük sənətkar H.Sarabski ilə rastlaşdıq. O, oynaq gözlərilə ətrafı yoxlaya-yoxlaya xəlvəti “nə xəbər var” – deyə soruşdu. Mən dedim ki sağlıq salamatlıqdır. Sarabski həyəcan içində “Məndən gizlətmə, Səməd hardadır?” – deyə təkidlə soruşdu. Mən onu inandırdım ki, Səmədi üç gün bundan qabaq Kislovodskda qoyub gəlmişəm. O, çox sevindi, gözlərinə sanki işıq gəldi, sifəti alışıb yanmağa başladı və pəsdən incə, məlahətli, ancaq ikimizin eşidə biləcəyimiz bir səslə Səmədin “Macəra” poemasından bir parça oxudu:

Yaxşı yadımdadır on beş il əvvəl

Özgə qundağında layla çaldığın.

Uzun saçlarını yolduqca hər əl

Qul kimi qolları bağlı qaldığın.

Yaxşı yadımdadır hər səhər erkən

Nehrə çalxadığın, qaymaq tutduğun…

H.Sarabski şadlığından ağladı.

Səməd Vurğunu o dövrün, keçici də olsa, xoşagəlməz çarpaşıqlarından xilas edən xalq nəfəsi, el məhəbbəti, bir də özünün səmimiliyi, mərdanəliyi, iradəsi və gələcəyə inamı oldu…

M.Vəkilov.Ömür dedikləri bir karvan yolu.

B., “Yazıçı”, 1986, s.43-137.

Xavər Vəkilova

Mənim üçün çox böyük itki oldu, amma…

Yeznəm Abdulla Şaiq oğulluğa götürdüyü folklorçu Hümmət Əlizadəyə öz evində toy eləyirdi. Anam onlara köməyə getmiş və mənə də tapşırmışdı ki, dərsdən çıxıb ora gəlim, əl-ayağa dolaşmasınlar deyə uşaqlara baxım. Dərsdən çıxıb bacımgilə gəldim. Çoxlu qonaqları vardı. Məktəbli formamı əynimdən çıxarmamış səsli-küylü uşaqları öz otaqlarına apardım. Ara qapını örtərkən Səməd məni görüb, Abdulla Şaiqdən soruşur: Şaiq əfəndi, bu qız kimdi? – Baldızımdır, Xavər, övladımız kimidir. Gəlini gətirmək məqamı çatanda evdən yalnız böyüklərin çıxdığını görən Səməd deyir ki, Şaiq əfəndi, nə olar, qoy Xavər də bizimlə getsin.

O vaxtkı qanunlara görə azyaşlılar böyüklərin icazəsi olmadan onlarla birlikdə əyləşməz, toy və nişan məclislərinə getməzdi. Buna baxmayaraq, bacım yuxarı qalxıb, mənim də gəlin dalınca gedəcəyimi bildirdi. Gözlənilməz xəbərdən özümü itirib nə edəcəyimi bilmirdim. Maşına əyləşdim və gedib gəlini gətirdik.

Yenə qonşu otağa keçmək istəyirdim ki, Səmədin səsi gəldi:

– Şaiq əfəndi, bəs Xavər bizimlə əyləşməyəcək?

Onda hiss etdim ki, Şaiq əfəndinin Səmədə hörməti hədsiz olduğundan istəklərinə qarşı çıxa bilmir. Odur ki, bir söz demədən əlimdən tutub məni masa arxasında Səmədlə üzbəüz əyləşdirdi. Özümü necə aparacağımı bilmədiyimdən və utandığımdan qıpqırmızı qızarıb süfrənin saçaqlarını hörürdüm. Səməd isə gözünü üzümdən çəkmirdi.

Ertəsi gün bacım bizə gəlib dedi ki, Səməd Xavərlə evlənmək istəyir. Atam razılıq vermir, deyirdi ki, Xavər uşaqdır, hələ heç yeddiillik məktəbi bitirməyib!

Elə həmin gün Səməd bacımın böyük oğlu, sonralar tanınmış elm xadimi olan Kamal Talıbzadəni dilə tutub onun vasitəsilə mənə məktub göndərmişdi. O, mənimlə görüşmək istəyirdi. Səmədin fikrindən dönmədiyini görüb qərara aldılar ki, son söz mənim olsun. Çünki Səməd inad edirmiş ki, əgər mənimlə şəxsən görüşsə, onunla evlənməyə razılıq verəcəm. Nəhayət, görüşümüz Şaiq əfəndigildə təşkil olundu. Otaqda ikimiz oturmuşduq, Səməd indiyədək keçirdiyi çətin və əzablı həyat yolundan danışıb, kasıb olduğuna görə qızların onunla ailə qurmaqdan imtina etdikləri haqqında danışdı…

Böyüklər razılıq verdikdən sonra nişanlandıq və iki il nişanlı qaldıq. Toy günümüz indiyədək yadımdadır – 1934-cü ildə 16 yaşım tamam olan kimi bizə məclis qurdular. Toyumuzda şair və yazıçılardan Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, Mirzə İbrahimov, Sabit Rəhmangil, Mehdi Hüseyn, Cəfər Xəndan, Yusif Vəzir Çəmənzəminli, Yazıçılar İttifaqının sədri Məmməd Kazım Ələkbərli və digər tanınmış şəxslər – ailəli olanlar ailəsi ilə, olmayanlar özləri iştirak edirdilər. Rəhmətlik Əhməd Cavad məclisdə tamadalıq edir, xanəndə Hüseynağa Hacıbababəyov oxuyur, Qurban Pirimov isə tarda onu müşayiət edirdi.

Biz məclisə daxil olan kimi Müşfiq ayağa qalxıb bu şeiri dedi:

Gecəyə aydımı, bəy gəlib çıxdı,

Günəşmi, yanında gəlinə bir bax?!

Taledəndimi bu, qənirsizdiər,

Çəmənmi, əlində gülünə bir bax?!

Bu el, bu obanın əziz Xavəri,

Olmaz gözəllikdə tay bərabəri.

Çağırın, kimlərin yoxdu xəbəri,

Səmədə saldığı meylinə bir bax!

Şairlər yığnağı qan qardaşıdı,

Səməd bəy bu gülün sarmaşığıdı,

Xavər məclislərin yaraşığıdı,

Sünbülmü, süsənmi, telinə bir bax?!

Bu yerdə süfrəyə plov gətirdilər, Müşfiq dayandı, plov dolu buludlara baxdı, güldü, gülüşü indi də qulaqlarımdadı, elə gülə-gülə də şeirin ardını tamamladı:

Plov gəldi, Müşfiq, təbin dayandı,

Boşqablar səsləndi, məclis oyandı,

Alın çəngəlləri, o yan-bu yandı,

Boşqabın içinə, çölünə bir bax!

Yer-yerdən gülüşdülər, əl çaldılar, keçib başda əyləşdik. Birdən hamı dönüb, Səmədə baxdı – şeir istəyirdilər. Səməd ayağa durub bu şeiri dedi:

Sevgilim, Xavərim, son bahar çağı,

Uçub tökülürdü ömrümün bağı,

Həyata küsmüşdüm sözümün sağı,

Üzümə ilk dəfə gülən sən oldun,

Şairin qədrini bilən sən oldun.

Qaşların sürməsiz, üzün boyasız,

Budur xəyalımda aradığım qız,

Deyərək, nə qədər sevindim, yalnız –

Qızların vəfası olmayır deyə,

Düşdüm əvvəlləri ümidsizliyə…

Rəng alıb, rəng verən ismətinlə sən,

Həyata qaytardın məni yenidən.

O ilk təsadüfün xəyalıyla mən,

Həftələr yaşadım, aylar yaşadım–

Bir gün evinizdə çəkildi adım.

Sən ey bağçaların, bağların barı!

Könlümün sultanı, qəlbimin yarı!

O gün qapınıza gəldi çoxları,

Fəqət, sən dedin ki, ölməz sənətkar,

Mənim ölməzlərə məhəbbətim var.

… Başıma xırda pullar səpə-səpə məni Səmədin bir otaqlı mənzilinə apardılar.

Yeni evə ayağım düşərli olmuşdu. Təkgözlü otağımız sevinclə, məhəbbətlə çağlayırdı. Ölən günədək də Səmədlə “can” deyib, “can” eşitdik.

Böyük oğlum Yusifə hamilə qalmışdım. Səməd çox sevinirdi. Məni xəstəxanaya aparanda o, evdə yox idi, xəbəri eşidib dərhal özünü oraya catdırmışdı. Doğum evinə axşam aparılsam da, Yusif dünyaya ertəsi günü – səhər saat 9-da gəlmişdi. Yanıma gəlib dedi ki, sən məni həm ata etdin, həm də mənə atamı bağışladın. Uşağa atasının adını – Yusif qoydu.

Repressiyalar başlayanda həyəcanlı günlərimiz çoxaldı. Onda Aybənizə hamilə olduğumdan Səməd çox şeyi mənə demirdi. Həmin günlərdə eşitmişdim ki, Yazıçılar İttifaqının sədrini həbs ediblər. Səməd İttifaqın katibi vəzifəsini daşıdığından daha çox həyəcan keçirirdik. Həbs ediləcəyindən ehtiyatlanan Səməd bizi anamgilə apardı. Ancaq orada da sakit ola bilmədik. Gecələr qonşu qapılar döyülər, kimlərisə camaatın “qara qarğa” adlandırdıqları qara maşınlara basıb aparırdılar. Sentyabrın 9-da Aybəniz dünyaya gəldi. Ancaq həmin il Səmədin əsərləri çap edilmədiyindən imkanımız aşağı idi. Mehdi Hüseynlə birlikdə məni doğum evindən çıxarmağa gələndə ikisinin cibində bircə manat tapılmadı…

Bir neçə il çox kasıb yaşadıq. Bir gün dərsdən evə gələndə Səmədin yolumu gözlədiyini gördüm. Evə girəndə gözlərimi yummağı tapşırdı. Bir az sonra gözlərimi açdım. Əvvəlcə elə bildim ki, gördüklərim yuxudur. Mənzilimizin döşəməsinə 30 manatlıq əsginaslardan sanki xalça salınmışdı. Səməd çaşqınlığımı görüb, əlimdən tutdu və pulların üstü ilə yeriməyimi israr etdi. Məlum oldu ki, döşəməyə səpilən pullar “Yevgeni Onegin”in tərcüməsinə verilmiş qonorardır…

Qucağımda körpə uşaq olmasına baxmayaraq, Səməd axşamlar məni tək qoyub, harasa gedir, bir də səhər açılanda qayıdırdı. Harada olması barədə bir kəlmə də danışmır, xəyallara dalırdı. Məndə qısqanclıq hisləri baş qaldırmağa başladı. Bir həftəni bu minvalla yaşadıqdan sonra əşyalarımı toplayıb, uşaqlarla birlikdə valideynlərimin yanına getmək istəyirdim ki, Səməd içəri girdi… Məlum oldu ki, hər gecə onu istintaqa aparırlarmış.

Mir Cəfər Bağırovun Səmədə münasibəti çox mürəkkəb, anlaşılmaz idi. Yazığa göz verib, işıq vermirdi. Onu deyim ki, mən Dərbəndin imkanlı ziyalı nəslindənəm. Babam Əlibəy Qırxlarqulubəyov general olub. Atam Peterburqda ali təhsil alıb, bank müdiri işləyib. Əmim Hacıağa bəy Mirzəbəyov xəzinədar olub. Qardaşım M.C.Bağırovu vətəndaş müharibəsi dövründə ağqvardiyaçıların əlindən qurtarmış, ölümdən xilas etmişdi. Buna görə də o, bizim ailəni yaxşı tanıyırdı. Səmədlə münasibəti yaxşı olanda bizi digər sənətkarlarla birlikdə ailəvi Zuğulbadakı məkanına qonaq da çağırırdı. Amma, çox incidirdi də. İlin iki ayını başını tumarlayır, on ayını zülm edirdi ona. Ora-bura çox çağırıblar, incidiblər onu. Səmədi vaxtsız qocaltdılar. Əlli yaşında o yazıq getdi, otuz səkkiz yaşımda mən bədbəxt oldum…

Səməd 1938-də “Vaqif”i yazmağa başladı və on səkkiz günə bitirdi. Ələsgər Ələkbərov, Sidqi Ruhulla, bəzən bizə də gəlir, Səmədlə məsləhətləşirdilər. Əsərin premyerası gurultulu alqışlarla keçdi, dəfələrlə Səmədi səhnəyə çıxarıb, alqışladılar.

1941-də Nizaminin yubileyi ilə əlaqədar “Xosrov və Şirin”i tərcümə etdi. Həmin il “Fərhad və Şirin”i yazdı. Əsər əvvəlcə Bakıda, sonra isə Moskvada Stanislavski adına teatrda tamaşaya qoyuldu. Moskvaya bizi də aparmışdı. Özümüzlə pul götürmüşdük ki, evin çatmayan şeylərini alaq. Səməd o pula teatrın artistlərinə böyük bir banket verdi…

Biz ailədə çox mehriban olmuşuq: mən ona “şairlər şahı”, o isə mənə “cananım” deyirdi. Moskvada Kreml xəstəxanasında yatarkən Yusifdən bir portaxal göndərmiş(elə bil uşağam) və məktubda yazmışdı ki, “Yaman günün ömrü az olar. Sənə bir portaxal göndərirəm:

Vurğunun cananı ləzzətlə yesin,

Şairlər şahına çox sağ ol desin.

Sənin qara Səmədin”.

Mən də, uşaqlar da çoxlu kitablar oxumuşuq. Bizim evə “aspirantura” deyirdilər. Mən Səmədin də ilk oxucusu idim. Gənc yaşlarımda gənclik və qadın mövzusunda yazdığı əsərləri ilk dəfə mənə oxuyur, həm bir qadın, həm də bir gənc kimi fikrimi öyrənirdi. Bəzən, onunla razılaşmadığım məqamlar da olur və o, bunları nəzərə alırdı. Qələbə mövzusunda yazdığı şeirə:

Yazılsın tarixə bir qızıl xətlə,

Qırx beşinci ilin 9 May günü – misralarını mənim tövsiyəmlə əlavə etmişdi.

Qəribə yazı tərzi vardı. Yazı stolunun arxasına, hansısa bir rəsmi tədbirə gedirmiş kimi – ayaqqabısını, kostyumunu geyinib, qalstukunu bağlayıb keçirdi. O, bunu yazı masasına ehtiramı ilə izah edirdi.

Səməd çox əliaçıq adam idi. O, “Vaqif”ə və “Fərhad və Şirin”ə görə Stalin mükafatları almışdı. Aldığı böyük məbləğdə pulları “Müharibə Fondu”na keçirdi. Səmədin Akademiyanın vitse prezidenti kimi məvacibi 15 000 manat idi. Bu, çox böyük pul idi. Ondan evə cəmi 2000-2500 verir, qalanını imkansızlara paylayırdı.

Müharibə vaxtı mənə evdə yeməklər bişirtdirir, xəstəxanaya yaralılara aparırdı.

Evimiz çox qonaq-qaralı olub, tanınmış və tanınmayan, gənc və yaşlı, o dövrün, demək olar ki, əksər ziyalıları bizdə olmuşdu: O.Şmidt, Ü.Hacıbəyov, Q.Qarayev, F.Əmirov, Ə.Bədəlbəyli, hətta, İrandan, Rusiyadan da qonaqlarımız olardı.

Səməd böyük nüfuza malik idi. O, nüfuzundan istifadə edərək, vəzifəli şəxslərə müraciət edər, kəndlərə yol çəkilməsinə, bağçalar tikilməsinə, yetimxanalar açılmasına nail olardı. Yetimxanalara, pioner düşərgələrinə cibindən də yardım edərdi.

İmkansız adamlara əl tutmaqdan daxilən rahatlıq duyar, zövq alardı. Bəzən xörəyini çəkirdim, amma masaya yaxınlaşmaz, telefonla hansı mənsəb sahibiləsə danışıb, bir imkansızın ehtiyacını həll edərdi. Adətən, şad xəbəri o imkansıza çatdırıb, onu sevindirdikdən sonra masaya oturardı. Onda yediyim mənə halal olur – deyirdi. Öz ətrafımızda da kasıb adamlar az deyildi. Bayramlarda onlara da, hökmən yardım edərdik.

Vyetnama gedəcəkdi, təyyarə uçmamış, evə dönmüşdü. Səhərisi gün uçdu. Yolda xəstələnib, Pekində xəstəxanaya qoymuşdular. Evə qayıdandan sonra, əvvəlcə “epidemiyadır” demişdilər. Sonra Mustafa bəy Topçubaşov xərçəng diaqnozu qoydu. Səmədi Moskvaya yola salanda o da gəlmişdi. Yazıq əllərini göyə qaldırıb, yalvarırdı ki, “Ay Allah, razıyam, qoy mən rüsvay olum, amma qoyduğum diaqnoz yalan çıxsın”. Təəssüf ki, yalan çıxmadı. Çox pis oldu. Bir şeirində deyir e:

Sən də de, yarıyaq, qarıyaq qoşa – nə yarıdıq, nə də birgə qarıdıq.

Ölənəcən özüm, sonra da torpağım “Səməd” deyib ağlayacaq.

Xəstə vaxtı bilirdim ağırdı, xoşladığı paltarlarımı geyib, çətin də olsa, üzümə təbəssüm qondurub, ona qulluq eləyirdim ki, öləcəyini ağlına gətirməsin. O isə Mirzə İbrahimova deyibmiş ki, mən dünya görmüş adamam, bilirəm vəziyyətim pisdi, günü-gündən geri gedirəm. Bu biçarə, yəni mən – bilmir, vəziyyəti ona deməyin.

Son məqamında dedi ki, məni öz yatağına keçir, keçirdim. Bir az sonra dedi ki, Xavər, deyəsən, mən gedirəm. Dedim, qoymaram gedəsən, qucaqladım onu – elə qucağımda da keçindi…Qonaq otağındakı saatın əqrəblərini dayandırdım. Əqrəblər o andan 7.30-un üstündə dayanıb. Əlbəəl qohumlar, dostları (çoxları elə bizdəydi), Az.dramanın aktyorları, rəsmilər gəldilər…

Mənimçün çox böyük bir itki oldu – evim yıxıldı, qapım bağlandı… Amma, onu da deyim ki, Səməd kimi nüfuzlu bir kişinin, çox istedadlı bir şairin – şairlər şahının həyat yoldaşı olmağımla özümü dünyanın ən xoşbəxt qadını saymışam, elə indi də sayıram. Onun adı və kölgəsi üstümdədi və nə qədər yaşayıram üstümdə də olacaq…

“Vurğun ocağı” sənədli filmində Xavər xanımın çıxışından

Götürülüb (S.Vurğun ev-muzeyinin videotekası).

Yusif Səmədoğlu

ATAM HAQQINDA XATİRӘ

Bizim       evdә bir otaq var. Әvvәllәr bu otağın axşam sәkkizdәn yanan işığı bәzәn sәһәrә qәdәr sönmürdü. İndi isә artıq bir ilә yaxındır ki, bu otağın pәncәrәlәrindәn işıq gәlmir.

Bu otaq – atamın kabinetidir.

Burada һәr şey – uzun vә enli yazı stolu, stolun üstündәki qәlәm vә kağızlar: divar boyu qoyulmuş şkafların rәflәrindәki kitablar, һәr şey, һәr şey bizә son dәrəcә әzizdir.

Atamın kitabxanası çox zәngindir. Marks, Lenin, Nizami, Puşkin, Sabir, Petefi, Vaqif, Bayron, Tolstoy, Axundov, Çexov, Molla Nәsrәddin, Turgenev vә vә s. və s. Onlarla müәlliflәr, onlarla cildlәr… Bu cildlәrin һәr birini atam dәfәlәrlә vərəqləmiş, һәr birindә atamın qeydlәri var. Budur, A. S. Puşkinin 1907 – ci ildә Sankt – Peterburqda nәşr edilmiş on iki cildliyi. “Yevgeni Onegin” çap olunmuş cildi rәfdәn götürüb vərəqləyirəm. Sәһifәlәr atamın qeydlәrilә doludur. Poemanın qurtaracağında, sәһifәnin tәmiz һissәsindә isә atam bu sözlәri yazmışdır: “Eşq olsun belә sәnәtkara!” …Yaxud başqa bir kitab: Sabirin “Hopһopnamә”si. Kitabın sonuna atam bu sözlәri yazmışdır: “Sәnә min rәһmәt!” …Bu misalların sayını istənilən qәdәr artırmaq mümkündür…

Atam çox oxuyurdu. Әlbәttә ki, onun әn çox sevdiyi şeir kitabları idi. O özü son vaxtlar tez – tez etiraf edirdi ki, onun yaradıcılıqda kamillәşmәsindә kitabların, mәһz bәdii әdәbiyyatın olduqca böyük rolu olmuşdur.

Yaxşı yadımdadır. Mәn Moskvada tәlәbә ikәn atam Moskvaya gәlmişdi. Mәnim yaşadığım otaqda oturub çay içirdik. Birdәn o, mәndәn soruşdu:

– Son vaxtlar bәdii әdәbiyyatdan tәzә nә oxumusan?

Mən cavab verdim ki, başım imtaһanlara yaman qarışıb, tәzә әsәrlәri oxumağa vaxtım yoxdur. Atam nəlbəkini stolun üstünә qoydu, külqabıdan sönmüş papirosunu götürüb yandırdı, dәrindәn bir neçә dәfә sümürdü. O, gözlәrini qıydı. Mәn başa düşdüm ki, atam əsәbilәşmişdir. Çünki o, һәmişә әsәbilәşәndә gözlərini qıyırdı. Atam başını buladı.

– İyirmi yaşında bir cavan deyәndә ki, tәzә әsәrləri oxumağa vaxtım yoxdur, tüklәrim ürpәşir, – dedi. A bala, necә yanı vaxtım yoxdur?! İnsanda arzu olsa, һәmişә vaxt tapa bilәr. Mәn sәnin yaşında olanda əlimә nә keçirdisә oxuyurdum. Bәzәn sәһәrә qәdәr yuxusuz qalırdım… Qәribә sözdür, vaxtım yoxdur…

Mən üzr istәyib söz verdim ki, bir dә belә sözlәri deməyəcəyəm.

Sonralar atam һәr dәfә Moskvaya gәlәndә mәn ona, necə deyәrlәr, oxuduğum әsәrlәr һaqqında һesabat verirdim…

Bir dәfә, yenә dә Moskvada, meһmanxanada әdәbiyyatdan, kitablardan söһbәt edirdik. Atam söһbәtin sonunda dedi:

– Eh, deyirәm ki, adamın imkanı ola, ucqar bir yerә çәkilib sәһәrdәn axşama qәdәr oxuya. Ömür keçir, amma cild – cild kitablardan insanın xәbәri olmur…

İndi mәn һәr dәfә atamın kabinetinә ayaq basanda onun kitablar vә bәdii әdәbiyyat һaqqında dediyi sözlәr qulaqlarımda sәslәnir: “Oxu, bacardıqca oxu oxumaqdan һәlә һeç kәs zәrәr çәkmәyib…”. “Mәn dünya әdәbiyyatını vərəqləmişəm, amma yadıma düşәndә bir kitab var, onu oxuya bilmәmişәm, min dәfә heyfsilәnirәm…”. “Bu kitablar olmasaydı, mәn indiyəcən yazdıqlarımın һeç yarısını da yaza bilmәzdim…”.

Bir һadisә ömrüm boyu yadımdan çıxmayacaqdır. Bakıya, yay tәtillәrinә gәlmişdim. Axşam saat on bir radәlәrindә bilmirәm, nә iş üçünsә atamın yanına – kabinetә girdim. Mәnim ayaq sәslәrimi eşidib başını qaldırdı. Mәn onun yaşarmış gözlәrini gördüm. Sözün düzü, özümü itirdim. Hәlә indiyә kimi heç bir vaxt atamı gözüyaşlı görmәmişdim. O, mәni yanına çağırıb, әlindә tutduğu “Hopһopnamә”ni stolun üstünә qoydu vә kövrәlmiş bir sәslә dedi:

– Deyirәm, görәsәn Sabir yüz il yaşasaydı, dünyanın beli qırılardı?! Eh, namәrd dünya!.. Sәn Sabiri oxumusanmı?

Cavab verdim ki, oxumuşam.

– Oxu, һәmişә oxu. Yoldaşlarına da de ki, oxusunlar, – deyә atam bir an susdu, sonra әlilә kitab şkaflarını göstәrdi.

– Bax, mәn dünyanı tutub durmayacağam… Bu kitabların һamısı sәnin olacaq. Әgәr bir gün sәn bu otağa girib kitablardan birini varaqlamasan, onu bil ki, mәn qәbrdә dә bundan xәbәr tutacağam…

Qalacaqdır dünyada…(S.Vurğun haqqında xatirələr). (Tərtib edəni: Cavid Məmmədbəyov; Redaktoru: prof. Kamal Talıbzadə). B.,“Azərnəşr”, 1973, s.48-50.

Yusif Səmədoğlu

Bağımızın qonşuluğunda, hasarın o üzündə yetimxana vardı…

Müharibә vaxtı biz uşaq idik. Yemәk-içmәkdәn korluq çәkirdik. Atam buna dözmәdi. Bir gün Şüvәlandakı bağbanımızı çağırıb, ona pul verdi vә dedi ki, “Get bir inәk al, saxla bağda. Çalış südlü inәk olsun. Hәm sәnin balalarının qarnı doysun, hәm dә bizә bir şey qalsın”. İnәk alındı vә biz hәftәdә bir-iki dәfә tәzә süd içmәyә başladıq. Yayda bağa köçәndә isә düz iki ay kef elәdik. Amma bir gün anam inәyi sağmağa gedәndә gördü ki, inәyin yelini boşdur. Әliboş geri qayıtdı vә dedi ki, “Ay Sәmәd, bu gün uşaqlar südsüz qalacaqlar, inәyi sağıblar”. Atam tәәccüblә anamın üzünә baxdı, o isә çiyinlәrini çәkdi. Ertәsi günü dә südsüz qaldıq. Üçüncü günü dә bizdәn qabaq gәlib inәyi sağdılar. Başladıq ondan-bundan şübhәlәnmәyә. Malı itәnin imanı itir deyiblәr, gümanımız bağbana gәldi, amma kişiyә heç bir söz demәdik. Dördüncü günü yuxudan duranda gördük ki, atam lap tezdәn oyanıb bağda gәzinir. Anam vedrәni götürüb inәyi sağmağa getmәk istәyәndә atam qoymadı. “A Xavәr, getmә, uşaqlar bu gün dә südsüz qalacaqlar” – dedi. Dönüb tәәccüblә üzünә baxdıq. Onun gözlәri hәm nәmlәnmişdi, hәm dә gülürdü. Heç nә başa düşmәdik. Hәm inәyimiz sağılmışdı, hәm dә atamın kefi kök idi. Sәn demә atam tezdәn oyanıb bağa çıxır. Bir dә görür ki, bir uşaq hasardan aşıb bağa gәldi vә sinә-sinә inәyin yanına getdi. Onu tumarladı, әmcәyini sığalladı, buzovu altına salıb әmizdirdi vә özü dә buzovla bәrabәr inәyin әmcәyini sormağa başladı. Aradan bir az keçәndәn sonra hasardan başqa bir uşaq atıldı. O da gәlib inәyi әmdi. Bunlar gedәndәn sonra başqaları gәldi. Atam gülә-gülә dedi: “Saydım, düz sәkkiz uşaq hasardan aşıb gәldi vә inәyi növbә ilә әmdi”.

Bağımızın qonşuluğunda, hasarın o üzündә, yetimxana vardı. Başa düşdük ki, inәyimizi әmәnlәr vә bizi südsüz qoyanlar yetimxananın uşaqlarıdır. Arxayınlaşdıq. Yәqin etdik ki, atamız yetimxanaya gedәcәk, direktoru çağırtdıracaq, әhvalatı ona danışacaq vә biz dә bundan sonra inәyimizin südünü özümüz içәcәyik.

Sәhәr çörәyimizi yeyәndәn sonra atam bağbanımızı çağırtdırdı. Özü inәyin çatısını açdı:

– Apar bu inәyi yetimxanaya ver. De ki, Sәmәd Vurğun göndәrib. Qoy südünü sağıb uşaqlara versinlәr.

İnәk getdi, biz dә südsüz qaldıq…

Hәmişә olduğu kimi, bir yay Kislovodskiyә, istirahәtә getmişdik. Yenicә kişilәşәn vaxtım idi. Evdә-eşikdә tapılmırdım. Şәhәrin ayağından vurub, başından çıxırdım. Atam nә qәdәr danlasa da, gecәlәr evә gec gәlirdim. Bir gün yenә evә gecәdәn xeyli keçmiş qayıtdım. Atam yatmamışdı. Amma bu dәfә acıqlı deyildi, gözlәri gülürdü. İstәdim yanından keçib yatmağa gedәm. Sözün düzü, yaman yorulmuşdum. Qolumdan tutub saxladı:

– Ayә, a Yoska, getmә. Tәzә bir şeir yazmışam, onu sәnә oxuyacam. Qxudu. Hәm yuxum gәlirdi, hәm dә kefim bir az yuxarı idi. Heç nә başa düşmәdim. Amma bircә kәlmә dedim:

– Pis şeirdir.

Tәәccüblәnsә dә, bir söz demәdi. Getdim yatmağa.

Sәhәri xeyli gec oyandım. Әl-üzümü yuyub gәlәndә gördüm ki, hamı çay-çörәyini çoxdan yeyib. Mәn dә özümә çay süzdüm. Atam fit çala-çala eyvanda gәzinirdi. Gördüm sözlü adama oxşayır, çörәyimi yeyәndәn sonra mәnә nәsә deyәcәk. Elә dә oldu:

– Ayә, a Yoska, bütün gecәni yatmamışam, şeiri tәzәdәn işlәmişәm. Çox yaxşı şeirdir, oxuyum, bir dә qulaq as.

Yerimi rahatladım:

– Oxu.

Özünә mәxsus ahәnglә oxudu vә gözünü üzümә zillәdi. Onun adәti idi: tәzә şeir yazan kimi mütlәq bizә oxuyar vә fikir soruşardı. İndi də mənim fikrimi bilmək istəyirdi. Tərəddüdsüz sözə başladım:

– Axşam da dedim, indi dә tәkrar edirәm, pis şeirdir. Hәm dә siyasi cәhәtdәn yanlışdır. Necә yәni “mәn tәlәsmirәm”? Bu saat bütün dünya, bütün ölkә tәlәsir, kommunizmә tez çatmaq istәyir, sәnsә ətәyimizdәn geri çәkirsәn vә deyirsәn: “Bu saat, bu dәm, mәn heç yana tәlәsmirәm, tәlәsmirәm”. Bu, әn azı siyasi savadsızlıqdır. Kommunizm quruluşu işinә kömәk yox, mane olmağın tәbliğidir.

Gördüm atamın gülümsәr çöhrәsi ciddilәşdi, amma sifәtindәki “təbәssüm” itmәdi. Ağarmış bığını sığallaya-sığallaya üzümә baxdığını gördüm. Mәn bu baxışlardakı istehzanı duydum vә daha da ciddilәşdim:

– Düz deyirәm, şeir zәmanәmizlә ayaqlaşmır.

Birdәn ayağa durdu vә üstümә acıqlandı:

– Ayә, mәnim dalımı yeyәn az idi, biri dә evimizdәn çıxdı?!

… Atam Moskvaya gәlmişdi. İki gün axtarıb tapa bilmәdim. Başı qarışıq idi. İclasları vardı. Üçüncü günü sәhәr tezdәn durub mehmanxanaya gәldim. Astaca içәri girdim. Gördüm hәlә yatır. Oyatmağa qıymadım. Qonaq otağında oturub gözlәdim. Atam hәmişә “Moskva” mehmanxanasında üç-dörd otaqlı lyuks nömrәdә qalırdı. İçәrinin havası ağır idi. Deyәsәn, gecә gec yatmışdı, yaman da papiros çәkmişdi. Pәncәrәni açdım. Stolun üstündәki böyük külqabı papiros kötüklәri ilә dolmuşdu. Bu kötüklәrin bәzilәrindә qırmızı lәkәlәr vardı. Pomadalı dodaq izinә oxşayırdı.

Qapı açıldı. Atam pijamada yataq otağından çıxdı vә mәnim papiros kötüklәrinә fikir verdiyim gözündәn yayınmadı. Gülә-gülә:

– Ә, a qırışmal, nәyә baxırsan, axşam yanıma tәrcümәçim gәlmişdi…

“Azərbaycan” j., 1990 №5, səh.44-46.

Aybəniz Vurğunqızı

ÖMRÜMÜN ATAMLA KEÇMİŞ XATİRƏLƏRİ

Hər gün atamın adıyla bağlı muzeyә gәlәndә qәribә һislәr keçirirəm. Düz on bir ildir ki, evimiz muzey olub. Bu, az müddәt deyil, lakin, bu evlә bağlı elә xatirәlәr var ki, onlar yada düşәndә evin muzey olduğuna inana bilmirәm. Bu xatirәlәri nә ekskursiya mәtninə daxil etmәk olar, nә dә eksponata çevirmәk… Bunlar ömrümün sonuna qәdәr qәlbimdә yaşayacaqdır…

1954-cü ilin fevralında atamın bәyәnib-seçdiyi bu evә köçdük. Anam, ev çox böyük olduğu üçün köçmәk istәmirdi. Bu barәdә öz narazılığını atama bildirәndә, o dedi: “Ay Xavәr, məni qınama, cavanlıqda o qәdәr darısqallıqda yaşamışıq ki, indi gözüm doymur, genişlik istәyirәm…”

Biz әvvәllәr Fioletov küçәsindәki 6 nömrәli evdә yaşayırdıq. İlk uşaqlıq xatirәm müһaribәnin başlandığı günlә bağlıdır.

Bir gün kimsә otaqdakı çilçırağa cuna keçirirdi, mәn dәһlizdә oynayırdım. Birdәn kimsә gәlib dedi ki, müһaribә başlayıb. “Müһaribə” sözünün dәһşәtli bir şey olduğunu böyüklәrin sifәtindәki һәyəcanlı ifadәdәn dә һiss etdim. Sonralar atamla anamın dәrdli-dərdli söһbәt etmәlәri, atamın tez-tez bizi bәrk-bәrk bağrına basıb evdәn һarasa çıxıb getmәsi, һəyәcan siqnalları eşidilәn kimi anamın bizi tәlәsik yuxudan oyatması (çox zaman üçümüzü dә paltarda yatırardı), Vaqifin anamın әlindәn qaçaraq oyuncaq tapançasını pəncәrәyә tuşlayıb “dayan, vurum faşist samalyotunu” demәsi, yuxulu-yuxulu kuklamı qucağıma almağım, zirzәmiyә düşmәyimiz, orada çoxlu həyəcanlı adamlar görmәyimiz, “müһaribә” sözünün dәһşәtini daһa da artırırdı.

O vaxtlar mәn atamın şair olduğunu da bilmirdim. Heç xәbәrim yox idi ki, o gün şair atam müһaribә mövzusunda ilk şeirini yazıb. Xәbәrim yox idi ki, atam – Sәmәd Vurğundur vә o, tez-tez evdәn cәbһәdә, xәstәxanalarda, radio vә ictimai tribunalarda çıxış etmәyә gedirmiş. Heç xәbәrim yox idi ki, şair atam “Ukrayna partizanları” adlı şeir yazmış vә bu şeir tәyyarәdәn siyasi vәrәqәlәr kimi Ukrayna meşәlәrinә sәpәlәnib partizanlara çatdırılmışdır…

O dәһşәtli günlәrdә evimizdә xüsusi bir qonaqlıq olduğunu da xatırlayıram. Evdә çoxlu adam var idi, bir azdan atam uzun saqqallı bir kişi ilә gәldi. Sonralar bildim ki, һәmin kişi görkәmli alim, Arktika fateһlәrindәn biri Otto Yulyeviç Şmidtdir.

* * *

Yazda bağa köçәrdik. Atam yük maşını gәtizdirәr, ev lәvazimatı, yorğan-döşәk maşına yüklәnәrdi. Biz, üç uşaq bu maşınla gedәrdik. Sevincimizin һәddi-һüdudu olmazdı. Nәnәm (anamın anası), atam vә anam minik maşınında ardımızca gәlәrdilәr. Yolda onların maşını bizi ötәndә atam әl elәyәr, işarә ilә dinc oturmağımızı tapşırardı.

Bağa çatan kimi özü quyudan su çәkib, evә daşıyardı, bizi dә özünә “kömәkçi” edәrdi, balaca qablarda su daşıyardıq. Axşamlar samovarın әtrafında oturub uzun-uzadı soһbәt edәrdik. Bağ günlәrimiz belә şәn keçәrdi. Sonra atamla anam şәһәrә gedәr, bir dә, adәtәn şәnbә günlәri bağa gәlәrdilәr. Biz – uşaqlar nәnәmizlә bağda qalardıq.

Atam bağda olanda onu doyunca görәrdik. Bizimlә tez-tez zarafat elәyәrdi. Bağımızdakı birmәrtәbәli evin uzun bir şüşәbәndi vardı. O vaxt şüşәbәndin yuxarı һissәsindә böyük bir stol qoyulmuşdu. Atam һәmişә stolun baş tәrәfindә oturardı. Bir dәfә, naһar zamanı o, boşqabından әn yaxşı sümüklü әt parçasını götürüb һәyәtә tәrәf getmәk istәyәndә: “ – Ata, onu mәnә ver”, dedim.

O isә: “Yox, bu Reksin payıdır”, – dedi. Mәn pәrt oldum: – “Eһ sәn bu iti bizdәn çox istәyirsәn”, – deyәndә o ciddi bir görkәm aldı: “ – Yox, һamınızı bir istәyirәm”, – dedi.

Hamı gülüşdü. Bu әһvalat o vaxtlar evimizdә vә bağda baş verәn başqa mәzәli әһvalatlar kimi tez-tez atamın yadına düşәrdi…

Atam һәyәtdә böyük һәvәslә işlәr, bağbanla birgә kartof, soğan pomidor, badımcan әkәr, onları suvarar, mәһsulu toplayardı. Bizə qonaq gәlәn qoһum vә dostlarına zәһmәtinin bәһrәsini göstәrib sevinәr, һamıya pay verәrdi. Atamın “bağbanlıq” fәaliyyәtinә һamıdan çox Mustafa bәy Topçubaşov (M.Topçubaşov vә S.Vurğun o zaman Azәrbaycan SSR EA-nın vitse-prezidenti idilәr) qiymәt verәrdi:

– Sәmәd, sәnin istedadın bu saһәdә dә özünü göstәrir. Mәn ömrümdә belә lәzzәtli kartof yemәmişәm.

Atamın vәfatından sonra biz Mustafa bәygilә tez-tez gedәrdik o, öz әziz dostunu ürәk ağrısı ilә yad edәr, onun sadәliyindәn, qeyri-adi bir şәxsiyyәt olmasından danışardı. Bir dәfә Mustafa bәy dedi:

– Ay qızım, mәn indi dә başa düşmürәm, bu dәһşәtli xәstәlik Sәmәdi necә tapdı. Axı, o, fiziki cәһәtdәn çox sağlam idi. Yalnız sol ayağına qan pis işlәyirdi, o da, adәtәn, papiros çәkәn adamlarda olur. Dönә-dönә tapşırmışdım ki, papirosu atsın. Hәtta bir neçə ildәn sonra onu ayaqsız qalacağı ilә qorxutmuşdum. Bir gün o, mәnə zәng edib sevincәk dedi:

– Mustafa bәy, deyәsәn, mәn bu papirosu tәrgidә bilmәyәcәyәm. İndi 50-yә yaxın yaşım var. Bu vaxtacan iki ayaqla yaşamışam, sәn deyәn olsa, on beş-iyirmi il dә bir ayaqlı yaşaram. Bu da bәsimdi… Tәki şeirimizi yaza bilәk. Sәn dә daһa bu barәdә fikir elәmә…

Mustafa bәy bunları danışdıqca mәn atamın ağrılı günlәrini xatırlayırdım. Axşamlar yerinә uzananda ya mәni, ya Vaqifi çağırırdı ki, onun ayağına baxaq. Qanın pis işlәmәsindәn elә һey gileylәnirdi, söz verirdi ki, daһa papiros çәkmәyәcәk, amma sәһәrisi yenә çәkirdi.

Yeri gәlmişkәn, deyim ki, Mustafa bәy atamdan sonra da bizim ailәmizә, һәtta balaca nәvәlәrә dә ürәkdәn qayğı göstәrәr, һörmәt edәrdi. Ondan һәmişә meһribanlıq görәr, evә ümidlә qayıdardıq.

Mustafa bәy Topçubaşov vә onun ömür yoldaşı Reyһan xanım, doğrudan da, dünyadan köçmüş bir çox dostlarının övladları üçün sözün hәqiqi mәnasında mәnәvi ata vә ana olmuşlar.

* * *

Yayın qızmar çağında Kislovodsk şәһәrinә istiraһәtә gedәrdik. İlk dәfә, 1946-cı ildә Kislovodskiyә getmәyimizi yaxşı xatırlayıram. Biz ora atamın әn yaxın dostu, xәtrini qardaş kimi istәdiyi Meһdi Hüseynin ailәsi ilә birgә getmişdik. Bir evdә, bir mәrtәbәdә ev tutmuşduq.

Şәһәrdә һәlә müһaribә әһvali-ruһiyyәsi var idi, dağılmış binalar, küçәlәr һәlә bәrpa edilmәmişdi. Biz qalan evin saһibi – yaşlı qadın aclıqdan şişmişdi. Onun qızları vә nәvәlәri dә arıq vә cansız idilәr. Atam anama tapşırdı ki, onlarla bir ailә kimi yaşayaq. Yemәklәrinin, geyimlәrinin qayğısına qalaq. Biz Bakıya qayıdanda һәmin qadın atama-anama minnәtdarlığını bildirdi…

Hәmin illәrdə Süleyman Rüstәm, Sabit Rәһman, Mәmmәd Arif, Mir Cәlal, Әli Sultanlı, Hәmid Araslı, Cәfәr Xәndan da öz ailәləri ilə Kislovodskiyә gedәrdilәr. Bәzәn elә olurdu ki, vәdәlәşib bir gündə – bәzәn bir qatarda gedәrdik. Hamı çalışardı ki, bir-birinә yaxın yerdә ev tutsun, qonşu olsun. Axşamlar da bir yerә yığışar, parka, meşәyә gəzmәyә, teatra, kinoya, konsertә gedәrdik. Valideynlәrinin meһribanlığını görәn uşaqlar da bir-birilә dostluq edərdilәr.

Bir dәfә һamılıqla kinoya getdik. Lakin mәlum oldu ki, kassada biletlәr satılıb. Meһdi әmi “laureat kitabçası”nı çıxardıb direktorun yanına getdi. Amma bir azdan qayıdıb tәәssüflә bildirdi ki, bilet yoxdur. Atam dedi:

– Naraһat olmayın, mәn indi bilet taparam…

Bir dә gördük ki, atam әlindә biletlәri yellәdә-yellәdә bizә tərəf gәlir. Hamı tәәccüblәndi. Atam üzünü Meһdi әmiyә tutub dedi: “Özümü laureat kimi yox, Sәmәd Vurğun kimi tәqdim etdim, ona görə də bilet verdilәr, һә, Meһdi, bir sıfır, mәnim xeyrimә…”

Yeri gәlmişkәn deyim ki, atamla Meһdi Hüseyn, doğrudan da, möһkəm dost olmuşlar. Şәһәrdә, bağda, Kislovodskidә, һәmişә bir yerdə olardılar. Lakin bir dәfә atam Yazıçılar İttifaqından çox qanıqara vә pәrt һalda gәldi. Anama dedi: “Xavәr, Meһdi acıdildi, mәn daһa onunla dostluq etmәyәcәyәm”.

Axşamüstü atam bizә һavaya çıxmağı tәklif etdi. Geyinib küçәyә çıxanda anam dedi: “Görәrsәn, atan Meһdi әmiylә barışmağa gedir”. Bir də gördüm ki, atam dәniz kәnarına tәrәf deyil, Meһdi әmigilә yola döndü. Anam zarafatla: “Sәmәd, o tәrәfdә nә һava alacayıq?” – deyәndә, o, һeç bir cavab vermәyib, yoluna davam etdi. Qapını Meһdi әmi özü açdı, әvvәl bir-birinә çox soyuq baxdılar. Keçib otaqda oturandan sonra һәr ikisinin qırışığı açıldı, bir-birinə baxıb gülümsündülәr, һeç nә olmamış kimi şirin-şirin söһbət etmәyә başladılar…

* * *

Bir dәfә Yesentukidә olarkәn, atam bizi böyük bәstәkarımız Üzeyir Hacıbәyovun yanına apardı. Bәstәkarın qaldığı möһtәşәm sanatoriya binasına yaxınlaşanda atam bizә tapşırdı ki, Üzeyir bәylә görüşәndә onun әlini öpәk. Әvvәlcә Yusif, sonra mәn, sonra da Vaqif deyilәnә әmәl etdik. Üzeyir bәy gülümsünüb Vaqifin başını sığalladı.

Üzeyir bәy kresloda әylәşmişdi. Böyründә boş kreslolar olmasına baxmayaraq, atam onun yanında oturmadı. On-on beş dәqiqә ayaq üstə söһbәt etdi. Sonra bizi yanına çağırdı. Meһribanlıqla sağollaşıb bәstәkardan ayrıldıq.

İndi bu sәһnәni xatırlayanda onların söһbәtlәrinә qulaq asmadığıma görә özümü danlayıram. Söһbәtlәrinin nә barәdә olmasını bilməsәm dә, bir-birini ata-oğul kimi sevmәlәrini gözümlә gördüyüm üçün fәxr edirәm. Deyilәnә görә, atam, xәstә Üzeyir bәyin yanında gözləri yaşarmış һalda diz çökmüş, o da atama: “Mәn gedirәm, şair, yaşa…” – demişdir. Buna inanıram… Çünki Üzeyir bәy vәfat edәn günü atamı ilk dәfә yazı masası arxasında gözü yaşlı gördüm. O gün:

Ölüm sevinmәsin qoy… ömrünü vermir bada,

El qәdrini canından daһa әziz bilәnlәr.

Şirin bir xatirәtәk qalacaqdır dünyada,

Sevәrәk yaşayanlar, sevilәrәk ölәnlәr. –

misralarını yazanda, ağlar şair qәlәmi ilә xalqa vә özünә tәskinlik verәndә, atam doğrudan da, göz qabağında qocalmışdı…

* * *

1953-cü ildә atamla bir neçә sәfәrdә olduğumu da xatırlayıram. Fevral ayında o, mәni özü ilә Quba rayonuna, seçicilәrlә görüşә aparmışdı. Bu sәfәrdә ilk dәfә xalqın atamı necә sevdiyinin şaһidi oldum. Ürәyim qürurla doldu. Qayıdanda yolda atam mәnә dedi:

– Abıqız (çox vaxt mәni belә çağırardı), daһa böyümüsәn, anan icazә versә, sәni bunnan sonra ova da apararam.

O gün sevincimin һәddi-һüdudu yox idi. Çünki mәn atamın gözәl ovçu olduğunu bilirdim, onu ovda görmәyi isә çoxdan arzulayırdım.

Atam ova һazırlaşanda evimizdә toy-bayram olardı. O, çox böyük һәvәslә sünbә ilә tüfәngini yağlayar, patrondaşına güllә yığar, ov paltarını, uzunboğaz çәkmәlәrini geyәrdi. Biz uşaqlar da onun әtrafında fırlanıb bir iş tapşırmasını gözlәyәrdik. Tәkcә anam çox zaman onun ova getmәsinә etiraz edәrdi:

–  Sәmәd, bütün һәftәni canına һeyfin gәlmәyib işlәyirsәn, bu ov nәdir? Bir istiraһәt elә!

Onda mәn һәmişә atama tәrәf çıxardım. Belә vaxtlarda atam zarafatla deyәrdi: “Yenә öz qızım, bu “yad qızı” mәni başa düşmür”.

Sonralar böyüyәndә başa düşdüm ki, elә һamıdan çox “yad qızı” – anam onu yaxşı başa düşürmüş. Onun yolunda çәkdiyi qayğılar anama neçә çәtin başa gәlirmiş. Çünki atam elә şәxsiyyәt idi ki, onu qorumaq, “canına baxmağa” mәcbur elәmәk mümkün deyildi. O, özü başqalarının qayğısını çəkmәk üçün yaranmışdı.

Ovdan qayıdanda çox yorğun olardı. Dәһlizdәki divanda oturub, – “Hә, ay uşaqlar, çәkmәmi kim dartıb çıxarar”, – deyәndә, bizim aramızda dava düşәrdi. Bir-birimizi itәlәyib һәrәmiz bir çәkmәsindәn yapışardıq. O da meһriban nәzәrlәrlә bizә baxıb yorğunluqdan güclә gülümsünәrdi.

Hәmin ilin (1953) mart ayında atam mәni ova yox, Moskvaya apardı. Tәyyarәdә ilk dәfә uçduğum üçün bütün yol boyu atamın fikri mәndә idi. Tez-tez: “Özünü necә һiss edirsәn, qulaqların batmır ki?” – deyәrәk әlini çiynimә qoyar, – “ay anam, bacım, bircә qız” sözlәrini tәkrar edәrdi.

Aeroportdan taksi ilә şәһәrә yol alanda mәn ilk dәfә әsl Moskva qışı gördüm. Atam һeyrәtimi һiss edib sürücüyә dedi: “Qızım birinci dәfәdir belә qar görür. Saxla, düşüb baxsın, ayağı qara dәysin”. Özü dә uşaq kimi mәni qara basdı.

Sonra yolumuza davam etdik. Yolda sürücü bildirdi ki, indi İ.V.Stalinlә vida günlәri olduğu üçün maşın şәһәrin mәrkәzinә gedә bilmәyәcәk. Bizi bir metro stansiyasında düşürmәli olacaqdır. Biz metro ilә iki-üç stansiya getdikdәn sonra gördük ki, “Moskva” meһmanxanasına qalxan eskalator bağlıdır. Aşağıda iki zabit dayanmışdı. Atam deputat biletini göstәrәndәn sonra eskalatoru açdılar vә biz ikimiz yuxarı qalxdıq.

Küçәyә çıxanda artıq һava qaralmışdı. Atam һeyrәtlә:

–  Qızım, Moskvanı һeç belә görmәmişdim, küçәlәr bomboşdu.

Doğrudan da, “Oxotnı ryad”da – indiki Karl Marks meydanında nə bir insan, nә dә bir maşın vardı. Sanki әfsanәvi bir yerә düşmüşdük. Bir neçә addımdan sonra meһmanxanaya daxil olduq. Atam əlindәki balaca çamadanı nömrәyә qoydu vә biz tәlәsik restorana düşdük. Restoranda başqa stollarda әylәşәn bir çox adamlar atamla görüşməkçün bizә yanaşdılar. Atam mәni o gün Aleksandr Korneyçuk, Vanda Vasilyevskaya kimi tanınmış yazıçılarla vә o zaman çox mәşһur olan traktorçu qadın Paşa Anjelina ilә tanış etdi. Sonra atamla İttifaqlar Evinә getdik. Hәr yer qarla örtülmüşdü. Atam qolumdan bərk-bәrk yapışmışdı ki, ayağım sürüşmәsin.

İttifaqlar Evinә Yanaşanda cәrgәylә düzülmüş әsgәrlәri, salona yönәlәn sonsuz insan axınını gördük. Atam bir qapıya yaxınlaşdı. Bizi içәri buraxdılar. Bura Sütunlu salonun sәһnә arxası idi. Paltosunu çıxardı, qoluna matәm lenti bağladılar. Bir neçә deputatla fәxri qarovulda durmaq üçün sәһnәyә tәrәf getdi. Mәn isә burada qaldım.

Birdәn qapı açıldı, Gürcüstan komsomolunun nümayәndәləri, bir oğlan vә bir qız içәri daxil oldular, onların da qollarına lent bağladılar. Bu zaman bir zabit mәnә müraciәt elәyib, “istәyirsinizsә, siz dә bu yoldaşlarla gedin” – dedi. Mәn, tez paltomu – anamın әynimə geydiyim xәz paltosunu çıxartdım. Mәnim dә qoluma lent bağladılar vә biz sәһnәyә çıxıb fәxri qarovulda durduq. Heç bilmirәm, nə qәdәr vaxt keçdi. Birdәn dönüb tabuta tәrәf baxanda mәni ağlamaq tutdu. Bu an kimsә arxadan: “Ay qız, ağlamaq olmaz. Tez bura gәlin” – dedi. Mәni başqası әvәz etdi, sәһnә arxasına qayıdıb atamı gözlәdim. Bir azdan atam gәldi. Geyinib küçәyә çıxdıq. Mәn böyük bir һәyәcanla atama fәxri qarovulda dayandığımı söylәdim. O, zarafatla: “Görkәmindәn sәni dә tәlәbә biliblәr, bilsәydilәr ki, doqquzuncu sinifdә oxuyursan, qoymazdılar”, – dedi.

Sәһәri atam dәfndә iştirak etmәyә getdi, mәn isә meһmanxananın pәncәrәsindәn Qızıl meydana yollanan dәfn mәrasiminә tamaşa etdim…

Axşam atamın dostu vә tәrcümәçisi Pavel Antokolskinin qonağı olduq. Ukraynadan Mikola Bajan, Gürcüstandan Simon Çikovani, Moskva şairlәrindәn Konstantin Simonov, Mixail Lukonin, Aleksandr Mejirov da orada idilәr. Mәn, Pavel Antokolskinin һәyat yoldaşı Zoya xalanın yanında oturmuşdum. Әvvәlcә şairlәr yeni yazdıqları şeirlәri oxudular. Sonra atam mәclisi әlә aldı. Әdәbiyyatda romantik qәһrәman problemindәn söz açdı. Özünәmәxsus sәmimiyyәt, eһtiras, yumorla danışırdı. Mәclisdәkilәr susub diqqәtlә ona qulaq asırdılar. Zoya xala isә atama һeyrәtlә baxırdı. Birdәn yerindәn sıçrayıb:

– Pavel, sәn mәni öldürsәn dә, mәn Sәmәdi öpәcәyәm, – dedi. Zoya xaladan sonra bütün qonaqlar ayağa qalxıb atamı qucaqlayıb öpdülәr. Sevincimdәn yerә-göyә sığmırdım. Kaş atamın o axşam dediyi sözlәri qәlәmә alaydım… Neylәmәk… Gәnclik ölümә inanmır, övlad isә ata ölümünü һeç tәsәvvürünә belә gәtirmir…

Meһmanxanada atamın yanına tәrcümәçilәr, o vaxt Moskvada tәһsil alan azәrbaycanlı tәlәbә vә aspirantlar gәlәrdilәr. Darıxmayım deyә, atam bilet alıb mәni teatra göndәrәrdi. Hәr dәfә, teatrdan qayıdanda isә tamaşa һaqqında fikrimi soruşardı. Bir gün Böyük Teatrda “Qu gölü” baletinә tamaşa etmәyә getmәli idim. Hәmişә olduğu kimi, meһmanxanadan çıxıb taksiyә mindim vә һara gedәcәyimi şoferә bildirdim. Sürücü güldü, düşüb piyada getmәyimi mәslәһәt gördü. Doğrudan da, bir az getmişdim ki, Böyük Teatr öz әzәmәti ilә qarşımda canlandı. Qayıdanda bunu atama danışdım. Tezliklә peşman oldum, çünki atam bu әһvalatı yanına gәlәnlәrin һamısına danışırdı.

Bir gün atamın yanına Rәsul Rza gәldi. O, bizi Bakı restoranına naһara dәvәt etdi. Atamla Rәsul әmi musiqidәn, poeziyadan danışırdılar. Arada bir az mübaһisә dә elәdilәr. Sonra başladılar uşaqlardan danışmağa. Rәsul әmi Yusifi, atam isә Anarı tәriflәyirdi. Sonra Rәsul әmi mәnә baxıb dedi:

– Sәmәd, Aybәniz sәnә yaman oxşayır, yәqin elә ona görә dә onu çox istәyirsәn. Mәn rәssam olsaydım, Aybәnizin şәklini çәkәrdim, әsl azәrbaycanlı qızıdır.

Atam isә:

– Düz deyirsәn, mәnnәn daһa çox anama oxşayır, ona görә bunu çox istәyirәm, – deyә cavab verdi.

* * *

SSRİ Ali Sovetinin sessiyası qurtardıqdan sonra Bakıya qayıtdıq. Aprel ayında anam atama dedi ki, Meһdi әmiylә Soçiyә gedib ayağını müalicә elәtdirsin. Uzun tәrәddüddәn sonra atam ömründә ilk dәfә bizsiz istiraһәtә getdi. Anam çox sevindi: “ – Çәtini bir dәfәdir, bundan sonra onu tez-tez dilә tutub istiraһәtә göndәrmәk lazımdır”. Bir müddәt keçdi, anam özü ona tәcili zәng edib Bakıya gәlmәsini xaһiş etdi. Başa düşdüm ki, nәsә olub…

Atam isә nә olduğunu yaxşı başa düşsә dә Bakıya gәlmәdi. Әksinә, Soçidәn Gürcüstana, öz qoһum vә dostlarının yanına getdi.

Atam Soçidә olanda Meһdi әmi ilә aviasiya sәnayesi işçilәrinin sanatoriyasında istiraһәt edirdi. Ona belә bir mәktub yazmışdım: “Ata, salam! Biz sağ vә salamatıq… Mәn imtaһanlara һazırlaşıram, üç gündәn sonra yeni tarixdәn imtaһan verәcәyәm. Heç qorxmuram. Çünki һәlә sәn burada olanda imtaһanlara һazırlaşmağa başlamışdım. Yusif dә o gün әn çәtin olan әdәbiyyatdan yazılı imtaһan verdi. Yusifin qızıl medala namizәdliyini tәsdiqlәdilәr. Әgәr yazını yaxşı yazsa, medal alacaq, ona görә dә möһkәm һazırlaşır. Mәn imtaһan günü, yәni iyirmisindә sәnә teleqram vuraram. Vaqifin dә imtahanları çoxdur, ancaq qorxulu deyil. Çünki heç biri attestata düşmür.

Mayın 1-də Mehdixan əmiylə nümayişə getmişdik. Səhərisi isə hamımız Mehdixan əmigildəydik. Osman əmi (Osman Sarıvəlli – A.V.) və Mirqasım əmi də (Mirqasım Əfəndiyev – S.Vurğunun dostu – A.V.) orada idilər. Cavanlıqda sənin başına gələn əhvalatlardan xeyli danışıb güldülər. Sonra Osman əmi pianoda birtəhər aşıq havası çaldı və Mehdixan əmi ilə birlikdə qışqıra-qışqıra oxudular.

Mehdixan әmi tez-tez zәng elәyir. Bu bazar günü ailәsi ilә bizә gəlmişdilәr.

Fatma xalagil dә (Meһdi Hüseynin һәyat yoldaşı – A.V.) sağ-salamatdırlar. Onun qızı Zivәr dә bәrk imtaһana һazırlaşır. Bir-birimizә zәng elәmәyә dә vaxtımız olmur. O, mәndәn inciyir, mәn ondan. Bütün tanışlardan sәnә vә Meһdi әmiyә salamlar var. Xaһiş edirəm öz müalicәndәn bir az yazasan. Hә, papiros çәkmә a… (qәrar kimi).

Yaz görәk, papirosu atmısan, ya yox.

Mәktub gözlәyirәm. Öpürәm sәni. Aybәniz. Bağışla, tez-tәlәsik yazmışam…”

Tezliklә atamdan mәktub yox, teleqram aldım: “Mәktubunu aldım. Səni bәrk-bәrk öpürәm, mәnim әziz qaranquşum. İmtaһanların nәticəsini bildir. Mәnim әvәzimә ananı, Yusifi, Vaqifi öp”.

Atam yazdığım mәktubu saxlamışdı. Bir gün onu әlimә alanda gördüm ki, zәrfin arxasında әski әlifba ilә aşağıdakı misralar yazılmışdır:

Әzizinәm, qızım gözәl,

Quzu gözәl, qoyun gözәl.

Danışanda sözün gözәl,

Yeriyәndә boyun gözәl.

Dәftәr vәrәqindә yazdığım mәktubun boş qalan dördüncü sәһifəsindә dә atamın öz xәtti ilә yazılmış bu bayatıya rast gәldim:

Maral çıxdı qalından,

Ovçu düşdü dalından.

Mәrdi namәrd qovlayır,

Qoymayın, alın әlindәn.

Bu misralar atamın o vaxtkı әһvali-ruһiyyәsinә uyğun gәlirdi…

Yuxarıdakı misralardan sonra xәtt çәkilmiş, ondan sonra aşağıdakılar yazılmışdı:

Vafalı dost tәk-tәk olar,

İnsanlarda yüzdә birdir.

Lazımdır can sağlığı,

Çox da birdir, az da birdir.

Kәklik ötәr qış keçәndә,

Ovçu yanar boş keçәndә,

Kimin günü xoş keçәndә

Qış da birdir, yaz da birdir.

…Atamla һәmin il üçüncü sәfәrimiz dә yenә Moskvaya oldu. Dekabr ayında anam, Vaqif vә mәn atamdan xaһiş etdik ki, yeni ili Yusifin yanında, Moskvada keçirәk. Atam razılaşdı. Yola çıxdıq.

Hәmin il Yusif ilk һekayәsini yazmış, mәktәbi qızıl medalla bitirib M.Qorki adına Әdәbiyyat İnstitutuna daxil olmuşdu. Atamla Meһdi әmi zarafatla Yusifә deyirdilәr:

– Yusif, tez oxu, gәl, nәsr geri qalır…

O vaxt Moskvada çox şәn, bir-birindәn xoşbәxt günlәr keçirtdik. Atamın da kefi kök idi. Bir az әvvәl keçirdiyi iztirabları yavaş-yavaş unudurdu. Hәtta Moskvaya, bu gözәl sәfәrimiz barәdә bir şeir dә yazıbmış, atamın ölümündәn sonra һәmin şeiri arxivindә tapdıq. Amma şeir bitmәdiyi üçün, yenidәn işlәnmәdiyi üçün atam onu bizә oxumamışdı… Şeirin bir neçә bәndini oxuculara tәqdim edirәm:

Otuz bir dekabr. Moskva, qışdır.

Qardır qovaqların ağ budaqları –

Elә bil Qafqazda baһar çağları

Alma ağacları çiçәk açmışdır…

Dörd gün bundan qabaq mәn Bakıdaydım,

Orda tәzә ilә һazırlaşaraq.

Yaxın dostlarıma xәbәr verdim ki,

Bu il tәmtәraqlı bir mәclis quraq.

Mәn deyәn olmadı. Xavәr, Aybәniz.

Bir dә bala Vaqif dirәndilәr ki,

Bu il Moskvada gәl keçirәk biz

Üzümüzә gәlәn bu tәzә ili.

Mәn bir, onlar isә dörd nәfәr, dörd can…

Baş әydim çoxluğun iradәsinә.

Mәn dә öz qәlbimin sәsini qatdım

Dörd nәfәr insanın ürәk sәsinә.

* * *

Xatirәlәrin başlanğıcında yazdığım kimi, 1954-cü ildә indi muzey olan bu evә köçdük…

Atam çox mәşğul idi. Onu az-az görәrdik. Akademiyanın ictimai elmlәr üzrә vitse-prezidenti vәzifәsindә çalışır vә sovet yazıçılarının II Ümumittifaq qurultayında edәcәyi “Sovet poeziyası һaqqında” adlı әlavә mәruzәyә һazırlaşırdı. Mәruzә ilә әlaqәdar çoxlu әdәbiyyat oxuyur, gecә yarıya qәdәr işlәyirdi. Bütün gecәni papiros çəkәr, çay içәrdi. İndi dә onun yazı masasının arxasında gecә yarısı, stolüstü lampa işığında bığını sığallaya-sığallaya dәrin fikrә getdiyini xatırlayıram.

Qurultayla әlaqәdar tez-tez Moskvaya gedirdi, lakin һeç tәk getmək istәmirdi. Sentyabr ayında anamı vә mәni dә özüylә apardı. Həmişə olduğu kimi, yenә “Moskva” meһmanxanasında qaldıq. O günlәr Nazim Hikmәtdәn çox nigaran idi. Deyirdi ki, Nazim xәstәdir. Tez-tez zәng vurub һalını soruşurdu. Bir dәfә:

– Nazim, gәl Bakıya, sәni ova aparım, bizim dağları, meşәlәri gör, onda sağalarsan… – dedi.

Amma bu arzu ona qismәt olmadı – Nazim Hikmәt Bakıya 1957-ci ildə atamın ölümündәn sonra gәldi.

Qurultayqabağı günlәrdә meһmanxanaya – atamın yanına Aleksandr Fadeyev, Konstantin Simonov, Nikolay Tixonov kimi görkәmli sənәtkarlar, һәmçinin, müxbirlәr, foto-reportyorlar gәlirdilәr. Nömrәmizin qapısı demәk olar ki, bağlanmazdı. Anamın da qayğıları birә-beş artmışdı. O, atamı güclә yemәk yemәyә mәcbur edirdi. Meyvәlәri xırda-xırda doğrayıb boşqabda yanına qoyurdu ki, işlәyәndə, ya kiminlәsә söһbәt elәyәndә bir qismәt götürsün.

O günlәrdәn yadigar bir şәkil qalıb. Tәәssüf ki, һәmin şәklin çəkildiyi günü xatırlaya bilmirәm. Onu tәsadüfәn əldә etdim.

1976-cı ildә Kiyevdәn Yevgeni Ryapasov adlı bir fotoreportyorun hәyat yoldaşı muzeyә mәktub yazıb әrindәn qalan bir neçә foto vә neqativlәrin siyaһısını göndәrdi. Siyaһıda olan bir şәklin adı mәni tәәccüblәndirdi: “Sәmәd Vurğun öz qızı ilә”. Fikirlәşdim ki, bәlkә qadın sәһv edib. Hәmin ilin yayında qızım Aygünlә Kiyevә getdik. Şәkillәrә vә neqativlәrә baxdım. Bir şәkli әlimә alanda gözlərimә inanmadım. Gördüm ki, doğrudan da, atamla mәnәm. Özümü saxlaya bilmәdim. Mәni ağlamaq tutdu… İyirmi iki il bundan әvvәl “Moskva” meһmanxanasında keçirdiyimiz o xoşbәxt günlәri, atalı günlәri sanki yenidәn yaşadım. Qardaşım Vaqifin aşağıdakı misraları yadıma düşdü:

Bilirәm,

Yarpaq, yarpaq saralır

Ömrümün atamla keçmiş çağları.

Bilirәm,

O düşәn yerdә qurtarıb

Ömrümün әn әziz dayanacaqları…

1953-cü ilin dekabr ayında atam yazıçıların II Ümumittifaq qurultayına getdi, biz dә onunla birgә idik.

Dekabr ayının 16-sı idi. Qurultayın ikinci günü – sәһәr, İttifaqlar Evinin sütunlu salonunda yuxarı lojaların birindә yer tapıb oturdum. “Sovet poeziyası һaqqında” mәruzә üçün söz atama verildi.

Ona qulaq asanda qәribә һislәr keçirirdim. Zalda әylәşәn sovet, o cümlәdәn, xarici ölkә şair vә yazıçılarının atama necә diqqәtlә qulaq asdıqlarını, onların sifәtindәki razılıq ifadәlәrini, onu hərarәtlә alqışlamalarını görәndә sevinirdim. Lakin atamı rәyasәt һeyәtindә әylәşәn tanıdığım yazıçılarla müqayisә edәndә, onun yaşca özündәn böyüklәrdәn dә yaşlı görünmәsi, vaxtından tez qocalması mәni kәdәrlәndirirdi.

Fasilә vaxtı atama yanaşdım. Әlimi uzadıb dedim: “Pozdravlyayu. Prekrasnıy doklad”. O isә: “Ay şeytan”, – deyib çiynimi qucaqladı. Sonra mәni bir neçә sovet vә xarici ölkә yazıçıları ilә tanış etdi. O günü özümü elә itirmişdim ki, onların kim olduğu yadımda qalmadı…

* * *

1955-ci ilin yayında atam anama dedi ki, daһa bәsdir, Kislovodskiyә getdik, uşaqlar Azәrbaycanı tanımır. Qәrara aldılar Azәrbaycanın bir sıra görmәli yerlәrini gәzәk, istiraһәt edək. Hәmin yay biz Şamxor, Gәncә, Qazax, Ağdam, Bәrdә, Şuşa, Kәlbәcər rayonlarında olduq. Harada gözәl mәnzәrәli bir yer görsәydi – atam maşını saxlatdırardı:

– Uşaqlar, düşün, gözәlliyin yanından ötüb keçmәk olmaz. Gәrək ayaq saxlayıb ona salam verәsәn.

Belә anlarda atam bizimlә zarafat edәr, otların, çiçәklәrin, ağacların xüsusiyyәtlәri barәdә söz açardı…

Sәfәr zamanı gördüyümüz qoһum vә tanışlarla çox meһriban görüşәrdi; һәr kәsi öz dili ilә dindirәr, güzәranı, qayğısı, dәrdi ilә maraqlanardı. Bәzәn әrki çatan adamlara zarafatyana, Qazax ləhcәsindә “ayә” – deyә müraciәt edәrdi.

Bәzәn dә baxıb görәrdim ki, atam tәk-tәnһa bir ağaca söykәnib, ya da şeһli bir daş, kötük üstündә oturub nәsә düşünür, fikirlәşir. Onu belә qәmgin görmәk istәmәzdim. Yanına yüyürüb, arxadan boynunu bәrk-bәrk qucaqlayar, soruşardım: “Ata, niyә belә fikirlisәn?”.

Fikirlәşәrdim ki, atam nәsә yazır, beş-on gündәn sonra bizi başına toplayıb һәmişәki kimi tәzә şeirlәrini oxuyacaq. Amma illәr keçdikcә başa düşdüm ki, tәk-tәnһa ağaca söykәnib uzaqlarda qocaman dağlara baxan insan – Azәrbaycanla vidalaşan Səməd Vurğundur…

İstiraһәtdәn qayıtdıqdan sonra atamla anam sentyabr ayında Tblisiyә D.Quramaşvilinin yubiley tәntәnәsindә iştirak etməyə getdilәr. Atam özünü yaxşı һiss edirdi. Hәtta oradan qayıdanda bizә fәxrlә dedi ki, qonaqların şәrәfinә verilәn ziyafәtdә bir neçə nәfәr cavan gürcü oğlanları ilә rәqs edib onları yormuşdur…

Oktyabr ayında onu Moskvaya, SSRİ Ali Sovetinin nümayәndәləri tәrkibindә Vyetnama dәvәt etdilәr. O günlәrdә atama bәrk soyuq dəymişdi, yaman öskürürdü. Anam çox tәkid elәdi ki, sәfәrә çıxmasın, sanki ürәyinә nәsә dammışdı. Axşam atamı yola saldıq. Gecә yarıyuxulu eşitdim ki, tәyyarә uçmadığına görә atam geri qayıdıb, sәhər tezdәn yola düşәcәkdir…

Atam uzaq Çindәn anama belә bir mәktub göndәrdi: “Әzizim, gözümün işığı Xavәr, oktyabrın 28-dә tәyyarә ilә Çin paytaxtı Pekin şәһәrinә gәldim. İqlimin kәskin surәtdә dәyişmәsi nәticәsindә mən bir az ağır nәfәs almağa başladım. Vyetnam isә daһa Cәnubda və çox yağarlıq olduğundan һәkimlәr ora getmәyi mәnә mәslәһәt görmədilәr. Odur ki, mәn noyabrın 10-a kimi Çindә qalıb, sonra qatarla (8 günlük yol) Moskvaya qayıdacağam. Bu gecә pis yuxu gördüm. Gördüm ki, Aybәniz mәni xәstә zәnn edib bәrk-bәrk ağlayır. Görünür ki, mәnim һәsrәtimi çәkirsiniz.

Onu deyim ki, ömrümdә bu qәdәr sizi xatırlamamışdım. Ürәyinə başqa şey gәlmәsin, kefim yaxşıdır. Çin torpağından zәngin xatirəlәrlә qayıdacağam. Yәqin ki, yenә tәrlan tәbim aşıb-daşacaqdır.

Buradan mәktub vә teleqram göndәrmәk çox çәtindir. Öpürәm səni, Meһdixanı, uşaqları. Mәndәn һamıya salam de.

Sәnin S. Vurğunun.

Aybәniz! Gәlәn kimi sәni qucaqlayıb bir saat öpәcәyәm. Vaqif incimәsin deyә onu da bir saat öpәcәyәm. Qurban olum sizә, ananızı incitmәyin, dәrslәrә fikir verin.

31.X.55. Pekin”.

Bu, atamın yazdığı son mәktub idi…

“Azərbaycan” j., 1986 №10, səh.35-41.

Aybəniz Vurğunqızı

“Atana de ki, məktəbə gəlsin”…

1944-cü ildə mən konservatoriyanın nəzdində olan 10 illik musiqi məktəbinin 1-ci sinfinə getmişəm. Fortepiano çalırdım, müəllimim də məktəbin direktoru, professor Kövkəb xanım Səfərəliyeva idi. O illəri mən heç zaman unutmayacağam.

Musiqi məktəbində 7 il oxuduqdan sonra,VIII sinfin I rübündə artıq qət etdim ki, mən musiqiçi olmayacağam. Atamın kitabxanasındakı kitabların çoxunu oxuduğumdan məndə ədəbiyyata böyük həvəsoyanmışdı. Adi orta məktəbə keçib, sonra ADU-nun filologiya fakültəsində oxumaq arzusu qəlbimdə baş qaldırmışdı. Niyəsə bunu atama söyləməkdə çətinlik çəkirdim. Yaxşı xatirimdədi,1952-ci ilin oktyabr ayının ortasında atamın kabinetinə girib ona bu arzumu dedim.O, əvvəl fikrə getdi, sonra gülümsəyib:"Hə, deyəsən qızım pianoçu yox, alim olmaq fikrinə düşüb! Nə deyirəm ki, səni ən yaxşı qız məktəbinə–132 nömrəli məktəbə keçirdərəm". Elə də oldu. Mən VIII sinfin II rübündən həmin məktəbin VIII "B" sinfinin şagirdi oldum. O gündən mənim çətinliklərim başladı. Humanitar fənlərdən çətinlik çəkmirdim.Lakin riyaziyyat, fizika və kimya fənlərindən heç bir anlayışım olmadığını özüm də, müəllimlərim də tezliklə başa düşdük. Musiqi məktəbində bu fənlərin çox zəif keçilməsi mənim üçün böyük problem yaratdı. Çox savadlı və olduqca ziyalı müəllimlərimiz var idi. Allah hamısına rəhmət eləsin. Ədəbiyyat müəllimimiz Bilqeyis Məmmədova (Təhmasib) məndə ədəbiyyata olan həvəsi daha da artırdı. Riyaziyyat müəllimlərimizi – Sadıq Sadıqovu, Əhməd Əhmədzadəni də böyük məhəbbətlə xatırlayıram.

VIII sinfin II rübü qurtardıqdan sonra Sadıq müəllim məni yanına çağırıb dedi ki, qızım, sən riyaziyyatdan, həndəsədən, fizikadan özün də bilirsən ki, çox zəifsən, belə getsə, biz səni sinifdə saxlamalıolacağıq. Başa düşürəm ki, çalışırsan, lakin əvvəldən bünövrə olmadığından heç nə alınmır. Atana de ki, məktəbə gəlsin, onunla da söhbət edib vəziyyəti başa salaq.

Mən evdə atama dedim ki, ata, səni məktəbə çağırırlar. Onun sifəti çox ciddi görkəm aldı, başını bulayıb dedi: "Məktəbdə neyləmisən?". Mən cavab verdim ki, heç bir pis iş görməmişəm, yalnızdərslərlə bağlı məsələdir.

Səhərisi gün atam məktəbə gəlib, müəllimlər otağında bütün müəllimlərlə çox mehriban görüşdü, hal-əhval soruşub onlara xoş sözlər dedi. Sonra Sadıq müəllim əhvalatı atama başa saldı. Sinifdə qalacağım barədə fikir atamın xoşuna gəlmədi… Bir az fikirləşəndən sonra: "Ay Sadıq müəllim, görürsünüz də, təqsir Xavər xanımdadır. Mən ona dedim ki, bu uşaqların üçünü də musiqi məktəbinə vermə. Bu da nəticəsi. Doğrudan da, orada bu fənlərə çox fikir verilmir, əsas musiqi fənləridir. Mən sizi də başa düşürəm. Lakin gərək bir çıxış yolu tapaq. Əgər müəllim tutub Aybənizi evdə çalışdırsam necə olar? Dərs ili qurtarana qədər əgər xeyri olmasa, onda, neyləməli, sinifdə qalar…" dedi.

Sadıq müəllim atamla razılaşdı. Fizika müəllimimiz Bəhram Sultanov Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda da dərs dediyindən Şəfiqə adlı bir tələbəni atama məsləhət gördü. Şəfiqə hər dərsdən sonramənimlə demək olar ki, iki saat məşğul olurdu. III və IV rüblərdə artıq mənim qiymətlərim düzəldi və məni sinifdə saxlamadılar. Təəssüflə qeyd edirəm ki, kamal attestatımda qiymətlərimin hamısı "5",riyaziyyat, fizika, kimya fənlərindən "3" olmuşdu.

İllər ötdü… Atamın yubileyi ilə bağlı məktəblərdə keçirilən görüşlərdə mən bu xatirəni söyləyib, o zamanlar mənəvi dəyərlərimizin necə saf olduğunu vurğulayıram. Təhsilə münasibət o qədər ciddi idiki, valideynlərə heç bir fərq qoyulmurdu. O zaman heç kəs təsəvvürünə belə gətirə bilməzdi ki, Aybəniz Vəkilova adlı şagirdə Səməd Vurğunun qızı olduğuna görə layiq olmadığı yüksək qiymət yazılsın.Bunu nə atamın özü, nə mən, nə də ki, sinif yoldaşlarım başa düşə bilməzdilər. Yalnız müəllim və şagird münasibətləri var idi.Mən indi, artıq, 70 yaşa qədəm qoyuram. Həyatımda nəsə yaxşı bir iş görürəmsə,o məktəb illərini, atamı, müəllimlərimi xatırlayıram. Valideynlərimə və müəllimlərimə xəyalən müraciət edib deyirəm: "Çox sağ olun! Nə yaxşı ki, həyatımda sizin kimi insanlar olub!".

S.Vurğun ev-muzeyinin arxivi.

VAQİF SƏMƏDOĞLU

ATAM SƏMƏD VURĞUN HAQQINDA

Səməd Vurğun kimdir? Mənim atam. Dünya və Azərbaycan qarşısında daha nə nailiyyətləri var? Şair, akademik, SSRİ Ali Sovetinin demək olar ki, daimi deputatı, parlament qrupunun üzvü, Moskva Dövlət Universitetinin fəxri doktoru, Azərbaycan Akademiyasının vitseprezidenti, ovçu, Sovet Sülh Komitəsinin üzvü, 2 dəfə Stalin mükafatı laureatı, 2 dəfə Lenin ordeni kavaleri, İosif Stalin qarşısında şeir oxumuş və Uinston Çerçillin qabağında tost demiş bir azəri türkü, şair, dramaturq. Bakıda vağzal meydanında onun heykəli ucalır. Bir heykəli də Axundov adına kitabxananın portalındadır. Bir büstü Bakıdakı ev muzeyinin qarşısında, bir heykəli Salahlı kəndindəki xatirə muzeyinin qabağında, böyük bir abidəsi Qazax şəhərində, biri də Biləsuvar rayon mərkəzində. Ancaq Biləsuvardakı heykəli tək deyil, Puşkin ilə yanaşı durub, çünki Azərbaycanın cənubunda yerləşən bu qədim türk məskəninə nə zamansa dahi rus şairi Puşkinin adını vermişdilər. Niyə? Bəlkə ona görə ki, başqa bir ölkəni, özgə xalqı yalnız odlu silahla yox, odsuz silahla, dahi adları ilə də zəbt eləmək olar. Keçmiş sovet respublikalarında minlərlə rus, sovet dövlət xadimlərinin adlarını daşıyan şəhərlər, qəsəbələr, kəndlər var idi. Çarizm vaxtında isə təbii ki, rus imperatorları və onların ailə üzvlərinin adlarını daşıyan şəhərlərdə yaşayıblar babalarımız. Ancaq Biləsuvarda Səməd Vurğun ilə Puşkinin yanaşı dayanmalarında ədəbi məntiq var. Səməd Vurğun Puşkinin “Yevgeni Onegin” poemasını bizim dilə böyük məhəbbət və professional məharətlə tərcümə edib. Odur ki, onların dünyanın hansısa bir yerində qoşa dayanma haqları var.

Səməd Vurğunla bağlı rəsmi məlumatları verdim. Adlar, titullar, abidələr, vəzifələr. Yox, bir vəzifəsi yadımdan çıxmışdı az qala: Səməd Vurğun uzun illər Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına rəhbərlik edib. Ancaq bütün bu sadaladığım rəsmi tanınma atributları Azərbaycanda hamıya məlumdur. Və Azərbaycan nüfuzuna görə, deyəsən, 7-ci sovet respublikası statusundan qurtulub, dünyanın kim bilir neçənci müstəqil dövlətinə çevriləndən sonra aydın göründü ki, Səməd Vurğunun daşıdığı adlardan yalnız ikisi Azərbaycanda əbədi yaşamaq haqqına malikdir: Şair və İnsan. Qalanları ötəri şey imiş.

Atam şair kimi neçin həmişə yaşayacaq? Mən bunu bəlkə övlad istəyimə arxalanıb deyirəm? Xeyir, bunu mən professional kimi etiraf edirəm. Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin bir səhifəsi Səməd Vurğundur. Böyük poetik istedadı, oxucu, dinləyici ürəyinə-beyninə birbaşa yol tapan səlis, gözəl dil, pafosun poetikliyi, cəmiyyət və nəhayət, təbii hadisəyə bənzər tamamilə aktyorluqdan uzaqda duran, bir özünu təqdim edə bilmək, sevilmək yadda qalmaq, alqış doğurmaq bacarığı. Səməd Vurğun fenomeni. Miflər yaranan münbit zəmin… Sayı-hesabı yoxdur atam haqqında hələ özü sağ ikən yaranmağa başlayan miflərin, xatirələr formasında yazılmış yalanlı-doğrulu dastanların.

Yaxşı, bəs belə bir istedadla, böyük şair neçin 1937-ci illərin Stalin repressiyasına məruz qalmadı?

– Səməd filankəsi satıb, özü aradan çıxıb.

Bu bir versiya.

– Səməd doproslarda özünü mərd aparıb, elə kişilik göstərib ki, ona ölüm hökmü çıxarmağa heç kəsin əli qalxmayıb.

Bu da başqa bir versiya.

Anam Xavər xanımın versiyası:

– Mircəfər Bağırov “Kpacныe Партизаны” təşkilatında sənin dayın, mənim böyük qardaşım Ağabəyin müavini olub.

Bir başqası tamamilə səmimi deyir:

– Səmədi tutub güllələsəydilər, bütün Azərbaycan xalqı ayağa qalxıb üsyan edərdi!

O zaman bu xalqın qorxusundan səsi də çıxmırdı…

– Ən istedadlıları, qaymaqları öldürdülər, qaldı belələri.

Yalandır. Böyük bir bəşər, insan faciəsinin adi məişət cinayəti səviyyəsinə endirən yalan. Bəlkə də səmimi, fəqət tarixdən, ədəbiyyat və incəsənətdən çox da hali olmayan insanların təəssüf doğuran məyus məntiqidir bu fikir. Rusiyada böyük şair Osip Mandelştam həbsdə çürüdüldü, dahi Boris Pasternak qaldı. Stalindən şeir yazdığına görə? Dünyada Stalinin adını poeziyaya ilk dəfə gətirən məhz faciəli şəkildə həlak olmuş Mandelştam olmuşdu. Anna Axmatova, Andrey Platonov, Marina Svetayeva, Mixail Bulqakov… nəhayət, tamamilə haqlı olaraq Nobel mükafatları almış Mixail Şoloxov və yenə də həmən Boris Pasternak. Bunlar fiziki olaraq repressiya maşınından qurtaranlardan bir neçəsidir. Və ən dəhşətlisi də ondadır ki, bu repressiyaların nə dəqiq çəki norması olub, nə ölçü etalonu. Azərbaycanda da həmçinin Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq kimi sənətkarlar tələf edildilər və onlarla başqaları: Səməd Vurğun, Rəsul Rza, Süleyman Rüstəm və yenə də onlarla başqaları sağ qaldılar. İndi hansı tərəzi ilə istedadların çəkisini ölçək? Elə bir tərəzi tapılsaydı hər iki gözü gözyaşları ilə dolub düz gələrdi. Bəlkə də birə-bir…

Atamın o zaman həbs olunmaması haqda ən ağlabatan fərziyyəni 1971-ci ildə Moskvada mənə məşhur Sovet şairi-yazıçısı Konstantin Simonov dedi:

– Bütün diktatorlar kimi Stalin də öz misilsiz yaddaşını hamıya nümayiş etdirirdi. Mən əminəm ki, hər dəfə Mircəfər Bağırov onun qəbulunda olanda o, Səməddən də sözarası hal-əhval tuturmuş. Səmədi fəlakətdən yəqin elə bu qurtardı.

Səməd Vurğun 1935-ci ildə Kremldə Stalinin qəbulunda olmuşdu. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin 15 illiyi münasibəti ilə keçirilən bayram təntənələri günlərində. Və orada Stalinin hüzurunda onun şərəfinə yazdığı məşhur “Rəhbərə salam!” şeirini oxumuşdu. Elə buradaca, atamı tribunada saxlayaraq, Stalin ona bir neçə sual verib, cavab almışdı.

Elə-belə, rəhbər “marağı”, “məzələnməyini” nümayiş etdirən sözlər…

– Самед это твое имя, а Вургун фамилия?

– Нет, товорищ Сталин, это мой псевдоним.

– А что означает слово Вургун?

– Влюбленный!

– В кого, в девушку?

– Нет, товарищ Сталин, в Родину!

Bax, belə bir söhbət Kremldə. Bunun stenoqramması atamın ev muzeyində saxlanılır. Vurğun ləqəbini isə məhz ilk uğursuz məhəbbətindən sonra götürübmüş atam. Stalini aldadıb… Ertəsi gün Stalinə orden və medallar almaq üçün təqdim edilmiş azərilərin siyahısını gətirirlər. Səməd Vurğun o siyahıda Qırmızı Əmək Bayrağı ordeninə layiq bilinibmiş. Ancaq Stalin öz əli ilə “Lenin” ordeni yazıb, o birini pozub… Atamı ölkənin ən yüksək ordeni ilə təltif edib. Belə ki, Simonovun dediyində böyük məntiq var. Həmçinin mənim yaddaşımdan respublikamızın o zamankı yerli diktatoru Mircəfər Bağırovun öz məhkəməsində dediyi sözlər də çıxmır. Hakim Almaniya faşizmi üzərində qurulmuş Nürinberq məhkəməsində SSRİ adından ittihamçı kimi çıxış edən Rudenko müttəhim Bağırovdan soruşdu:

– Siz xalqın sevimli şairi Səməd Vurğunu neçin həbs etdirmək istəyirdiniz?

– Mən bunu istəsəydim, çoxdan edərdim.

Bağırovun sözləri də zənnimcə, həqiqət idi. Görünür, həyatda hər bir tarixi hadisənin bir neçə yozumu olduğu kimi, dəhşətli Stalin repressiyaları da bir nöqtədən çəkilmiş cəhənnəm mənzərəsi deyil. Yəqin ki, bu haqda tarixçilər, xüsusilə sovetoloqlar öz mötəbər fikirlərini deməlidirlər, mənim amacım yalnız atamla bağlı bu haqda oğul sözünü demək idi…

Səməd Vurğun əsasən 1926-ci ildən müntəzəm şeirlər yazmağa başlayıb və 1932-də kitabı “Fanar” işıq üzü görüb. Kitabdakı şeirlər Mayakovski poetikası ruhuna və formasına yaxın yazılardan ibarətdir. Ümumiyyətlə, otuzuncu illərin əvvəlində çoxmillətli böyük bir ölkənin çoxdilli poeziyası forma etibarilə bir-birinin eyni idi. Mayakovski pafosu, sərbət cümlələr pillələri, ritm və bu ənənə dahi rus şairi özünü tapança ilə öldürənə qədər davam etdi. “Fanar” kitabı ilə şair Səməd Vurğun başlandı.

Bəs haralarda təhsil almışdı? Anadan olduğu Salahlı kəndinin məktəbində 5 sinif oxumuşdu. Nənəsi Ayişə xanım onu Qazağa, orada yenicə, 1918-ci ildə açılmış seminariyaya gətirəndə həmən təhsil ocağının rəhbəri böyük maarifçi Firidun bəy Köçərli zəif, raxit bədənli 12 yaşlı uşağı süzüb, deyibmiş:

–  Ayşə xanım, bu uşaq oxuya bilməz, zəifdir, xəstədir, beynində bilik qala bilməz yazığın.

Bunu eşidən Səməd ağzını açıb, Qurani-Kərimdən birnəfəsə surələr deməyə başlayıb, parlaq yaddaşını nümayiş etdirib və sonrakı illərdə seminariyanın 1 nömrəli tələbəsi kimi bütün mahalda ad çıxarıb. Humanitar fənlərdən savayı, riyaziyyat, coğrafiyadan başqa Qazax seminariyasında saz, tar, hətta skripka çalmaq da öyrənib, dram dərnəyinin fəal iştirakçısı olub. Sonralar Səməd Vurğun Bakı Pedaqoji İnstitutunda və Moskva Dövlət Universitetində təhsil alıb. Ancaq inanmıram ki, oxuduğu məktəblər, institut, hətta Moskva Universiteti ona nə isə verib, simasını şəxsiyyət kimi formalaşdırıb. Çünki təbiəti etibarilə atam auditoriya və kitabxana adamı deyildi. Mən onu mütəmadi dərs oxuyan, leksiyalarda səliqə ilə konspektlər tutan tələbə kimi təsəvvürümə belə gətirə bilmirəm. O, özü özünü savadlı insan etmişdi. Fitri istedadı və kitab oxumağı ilə, bəli, çox geniş mütaliəsinin hesabına Səməd Vurğun dünya fəlsəfəsindən, ədəbiyyat və mədəniyyətindən, tarixindən xəbərdar idi. Onun haqqında yaranmış yanlış miflərdən birinə görə, Səməd Vurğun yalnız istedadı hesabına böyük ədəbi sima ola bilib, guya savadı olmayıb. Yalandır. Atam Kant, Hegel, Şopenhauer fəlsəfələrindən də xəbərdar idi, marksizm-leninizmi də bilirdi. Rus dilində çap edilmiş dünya ədəbiyyatının nümunələrinin əksəriyyətini də oxumuşdu. Rus dilində tamamilə sərbəst danışır, bir vergül səhvi belə buraxmadan yazırdı. İlya Erenbruq kimi intellektualı bu bacarığı ilə hətta bir dəfə heyrətə gətirmişdi. Fəqət yazının əvvəlində demişdim: atam haqqında miflər çoxdur, indinin özündə də yaranmaqdadır. Qoy olsun. Bu miflərdən, şəxsən mənə görə Səməd Vurğun poeziyasına nə xeyir dəyir, nə zərər. Bu poeziya isə poeziya məfhumunun özü qədər sehrkar və sirlidir. Niyə?

1989-90-91-ci illərdə Bakıda keçirilən çoxminli Milli Azadlıq hərəkatının mitinqləri azəri türklərinin oyanışı, sovet imperiyasının süqutu, millətin öz doğma torpağı Qarabağa qarşı qonşu Ermənistanın təcavüzünə sinə gərməkçün qalxması amilləri ilə yanaşı, həm də neçə dəfə atamla bağlı da narahat hislər kecirmişdim. O zaman Bakıda və başqa şəhərlərimizdə, qəsəbələrimizdə Leninin, Kirovun, Şaumyanın və başqa bolşevik rəhbərlərinin heykəlləri uçurulurdu. Və bu anlarda, nə gizlədim, mənim övlad qəlbimdə xəfif, fəqət dəhşətli bir xof, qorxu var idi ki, birdən beyinləri qızmış gənclər “sovet şairi”, “sovet bəstəkarı”, “sosializm ideoloqları” fitvası altında Səməd Vurğunun, Üzeyir Hacıbəyovun da abidələrinə əl qaldırarlar, onları da dağıdarlar. Bununla da, Çində baş vermiş “mədəni inqilabın” başqa variantını təkrar edərlər. Bu mənim şəxsi faciəm və əlbəttə ki, bütün Azərbaycana vurulmuş, ölkənin nüfuzunu bütün dünyada ən aşağı pilləyə endirən bir aksiya olardı. Xoşbəxtlikdən xalqımız mənim xofumdan qat-qat müdrik çıxdı, doğrudan da poeziya məmləkətinin övladları olduğunu sübut etdi. Mitinqlərdə ən çox şeirləri səslənən şairlərdən biri məhz Səməd Vurğun oldu. Qəribədir ana torpaq uğrunda şəhid olmağa hazır olanlar da Səməd Vurğunun şeirlərindən misralar deyirdilər, meydanda yüz minlərlə insanı dağıtmaq məqsədi ilə oraya gələn kommunist partiyasının rəhbərləri də, vətənpərvərlər və təxribatçılar, türkçülər və islamçılar, demokratlar və ifrat radikallar da. Belə də olmalı idi. Əsil poeziya, hətta hansısa konkret bir ideologiyanın tərənnümçüsü kimi çıxış edəndə belə, öz bədii muxtariyyətini qoruyub saxlamaq qüdrətinə malikdir. Buna misallar çoxdur. Uolt Uitmen Amerikada, Redvard Kiplinq İngiltərədə… Unutmayaq ki, məşhur “Qırmızı papaq” nağılını Şarlz Pyerro bir royalist ideoloqu kimi yazmış və bu nağıl Fransada bir müddət yasaq elan edilmişdir. Amma bu gözəl, müdrik nağılın bədiiliyi bütün ideologiyalardan qüvvətli, yaşarı çıxıb və bugünə də ayaq basdı, gələcəyə də yönəlib. Görünür, Allah ədəbiyyatı, mədəniyyəti xüsusi nəzarəti altında saxlayır. Ona təşəkkür edək.

Mən Allaha bir işinə görə də minnətdaram. 1933-cü ildə Səməd Vurğunu bir gənc qızla – Xavər Mirzəbəyovayla görüşdürdüyünə görə. Mənim atamla anamı…

1935-ci ildə qardaşım Yusif Səmədoğlu dünyaya gəldi. Yazıçı idi. Azərbaycan parlamentinin üzvü olmuşdur.

1937-ci ildə bacım Aybəniz dünyaya göz açmışdı. Atamın ən çox sevdiyi övladı. Onun bacıma olan böyük, kövrək məhəbbəti məndə nədənsə heç bir vaxt qısqanclıq doğurmayıb və bunun səbəbini sonralar anlamışam. Axı atam ata da görmüşdür, qardaşı da var idi. Anasını lap uşaqkən itirmiş, bacısı isə olmamışdır. Və Səməd Vurğun bu həsrətini məhz Aybənizlə söndürmüşdü. Bacım anam Xavər xanımla birgə Səməd Vurğunun Bakıdakı ev muzeyini saxlamış, onun ruhunu yaşatmışlar.

Qardaşımla bacımın dünyaya gəlməklərini dedim, özümü isə az qala unutmuşdum. Mən bu dünyaya 1939-cu ildə gəlmişəm. Mən doğulandan cəmi bir neçə saat sonra atam doğum evinə anama qısaca bir məktub, şeir çatdırıb. İlk misraları belədir:

Demək oğlumuzun Vaqifdir adı,

O da olacaqdır şeirin ustadı.

Göründüyü kimi, məni ilk dəfə bu dünyada şair kimi elan edib, adımı qoyan və tanıdan adam Azərbaycanın Xalq şairi Səməd Vurğun olub. Əlbəttə ki, bu sözlərim zarafatdır. Mənim də həyatım təsadüflərdən yoğrulmuş bir insan taleyidir. Genetik amilləri mən kənara qoymuram. Bu da var…

Mənim yazım Səməd Vurğun yaradıcılığının təhlili, onun tam bioqrafiyası deyil. Sadəcə olaraq, əli qələm tutan bir oğulun ata haqqında və dar çərçivə daxilində yazdığı bir esse sayağı məlumatdır. Bununla belə deməliyəm ki, Səməd Vurğun ən tanınmış Azərbaycan dramaturqlarından biridir. İndinin özündə də onlarla, bəlkə də yüzlərlə adamlar var ki, onun mənzum “Vaqif” dramının ilk misrasından sonuncusuna qədər əzbərdən deyirlər! 1938-ci ildə yazılmış bu əsər hələ də unudulmayıb, çoxdan bəri səhnədə qoyulmasa da. “Fərhad və Şirin”, “Xanlar”, “İnsan” dramları da var Səməd Vurğunun.

Səməd Vurğunun Azərbaycan qarşısında ən böyük xidmətlərindən biri, onun indiki ədəbi azəri türkcəsinin formalaşmağında apardığı mübarizədir. Dilimizin ifrat ərəb və farsçılıqdan qurtarmasında. Qələbə ilə nəticələnmiş bir mübarizə. Və nə qədər ki, bu dil var, Səməd Vurğun adlı şair oxunacaq. Seviləcək və sevilməyəcək. Yəni yaşayacaq.

Atam Səməd Vurğun haqqında.Vaqif Səmədoğlu.

Şair və zaman. B.,“RS Poliqraf” MMC, 2010, səh.6-12.

Vaqif Səmədoğlu

İstəyirmiş ki, biz sürgün edildikdən sonra intihar etsin…

Mən indi Səməd Vurğundan 14 yaş böyüyəm. O, rəhmətə gedəndə mənim hələ 17 yaşım tamam olmamışdı. Yaşımı nəzərə alsaq, Səməd Vurğun mənim yadımda şair, dramaturq, alim kimi yox, əlbəttə ki, bir ata kimi qalıb. Çox təəssüflər edirəm ki, nə ömür ona möhlət verdi, nə də mənim yaşım o yaş deyildi ki, atamla ədəbiyyat haqqında ciddi söhbətlər edə bilim.

Şair, şəxsiyyət Səməd Vurğunun böyüklüyünü isə mən uşaqlıqdan hiss etmişəm. Ətrafdakıların ona olan münasibətini, hörmətini, müəyyən mənada dastana, mifə çevrilməsini gözlərimlə görmüşəm.

Deyim ki, qardaşım mərhum Yusifin bir nasir, mənim bir şair, dramaturq kimi formalaşmağımda Səməd Vurğunun ata müdrikliyini indi hiss eləyirəm. Mən onun bizə verdiyi tərbiyəni nəzərdə tuturam. Səməd Vurğun ata kimi son dərəcə demokratik adam idi. Məsələn, o heç vaxt bizim mütaliəmizə qarışmazdı. Yaxud, bilirdik ki, caz musiqisindən zəhləsi gedir. Amma, Bakının cazmenləri, o sıradan Vaqif Mustafazadə də daim bizə yığışar və caz ifa edərdik. Bir dəfə də etirazını bildirmədi.

Musiqini çox sevirdi, yaxşı saz çalırdı, tar çalırdı. Qazax Müəllimlər seminariyasında təhsil almışdı, orada skripka çalmağı da öyrənmişdi, tütək çala bilirdi. Bir sözlə musiqiyə aludə bir insan idi. Muğamlarımızı, aşıq havalarını çox yaxşı bilirdi. Otuz üç əsas aşıq havası var, onların hamısını ifa edirdi.

Klassik musiqiyə də həvəsi var idi. Üzeyir Hacıbəyovla və başqa bəstəkarlarla dostluğu təsadüfi deyildi. Böyük rus bəstəkarı D. Şastakoviç ilə də dost idilər. O, nə vaxt Bakıya gəlirdisə, atamla görüşürdülər. R.Qliyerlə də yaradıcılıq əlaqələri, dostluqları var idi. O, atamın Moskvada Stanislavski teatrında oynanılan “Fərhad və Şirin” tamaşasının musiqisini yazmışdı.

SSRİ Yazıçılarının İkinci Qurultayında Sovet poeziyası haqqında məruzə, məlum olduğu kimi, S.Vurğuna tapşırılmışdı. 1954-cü ildə oxuyacağı bu məruzəyə o, xeyli əvvəldən hazırlaşır, Moskvaya gedib gəlirdi. 1953-cü ildə məni özü ilə aparmışdı.

Məlumdur ki, o zaman belə rəsmi məruzələr yoxlanılırdı və o dövrün məşhur yazıçıları, intellektləri onlara rəy verirdilər. Rus dilində yazdığı məruzəsinin bir nüsxəsini də mənə verdi ki, İ.Erenburqa, onun evinə aparım. O zaman mənim 14 yaşım var idi. Məruzəni gətirdim və o, elə mənim yanımdaca onu diqqətlə oxumağa başladı. Mənim isə gözlərim onun evinin divarlarında idi – bütün divarlar qəlyan kolleksiyalarından ibarət idi.

Məruzəni oxuyub qurtardıqdan sonra İ.Erenburq məndən soruşdu ki, o, Moskva Universitetini bitirib? Dedim ki, xeyr o, Moskva Universitetində oxuyub, amma bitirməyib. Təkrar soruşdu ki, Bəs haranı bitirib? Mənim yadımdan çıxıb, cavab verdim ki, heç haranı. Doğrudan da atamın ali təhsil diplomu yox idi. Yenə soruşdu ki, bəs, bu, rus dilini hardan belə bilir?– soruşdu və o andaca əlavə etdi ki, elə mən özüm də dördsinifli gimnaziya bitirmişəm.

“Moskva” mehmanxanasına qayıtdıqdan sonra bu söhbəti atama danışdım. O da qayıtdı ki, ə, bəs bizi nə bilmişdin?!

Ovla bağlı da xatirələrim çoxdur. Məni tez-tez ova aparardı. Mənə ilk tüfəngi 9 yaşımda almışdı. Amma, anam qorxdu, o tüfəngi qaytartdı. Sonra ova aparanda, əlbəttə mənə də tüfəng tapıb verirdi.

Atam həyatım boyu mənə bircə dəfə əl qaldırıb, o da ovda olub. Ümumiyyətlə isə o, nə Aybənizə, nə Yusifə, nə də mənə əl qaldırmazdı. Onun zəhmli baxışları vardı, o, bizə kifayət edirdi. Mənə əl qaldırmağı, yüngülvari şillə vurmağı isə belə oldu: təxminən iki kilometr uzaqda adamlar vardı və mən onları görürdüm. Onu da bilirdim ki, ov tüfənginin öldürə biləcəyi məsafə 40-50, ən yaxşı tüfənginki isə 60-70 metrdir. Həmin istiqamətdə quş qalxdı və atdım. Gəldi ki:

– Adamları görmədin?

– Gördüm.

– Bəs, adam olan səmtə tüfəng atarlar?! – deyib mənə bir şillə vurdu və bu mənə dərs oldu.

Son illərə qədər ova gedirdim və lap uzaqda insan, mal-qara görürdümsə, o səmtə tüfəng atmırdım…

Səməd Vurğun haqqında yaranmış miflərdən biri odur ki, guya o, ova ancaq təbiətlə ünsiyyətdə olmaq, dağlarla, meşələrlə, göllərlə… söhbət etmək üçün gedirmiş və s. Xeyr, bu, yanlışdır. Doğrudur, ovçuların 90 faizi, o sıradan Səməd Vurğun da ən incə qəlbli insanlardır. Çünki, həmişə təbiətlə ünsiyyətdə olurlar. Amma, təbiətə sevgi onların, sözün həqiqi mənasında ovçuluğuna heç vaxt mane olmayıb.

Səməd Vurğun şəhər adamı yox, kənd adamı olub; kənddə anadan olub, kənd mühitində boya-başa çatıb. O, çox mahir və çox ehtiraslı, sərrast atıcı idi. Ovçuluq – qəddarlıq deyil. Düzdür, qəddar ovçular, brokonyerlər var. Amma o, brokonyer olmayıb. Məsələn, quşlar–kəklik, turac, qırqovul yumurta üstə olanda heç vaxt ova getməzdi. Ov etməyin vaxtını bilib. Mən bu mifə qarşı həmişə çıxmışam. Yəni S.Vurğun, şübhəsiz, təbiətlə ünsiyyətdə olmağı çox sevirdi, amma ovu da sevirdi…

Biz, yəni mənim mənsub olduğum nəsil S.Vurğun dramaturgiyası tipli, pafoslu, açıq ehtiraslar tipli dramaturgiyanın təsiri altında böyümüşük. Mən 60-cıların nümayəndəsiyəm. Biz 60-cıların dünyaya gözümüz açıldı və Avropa, Amerika dramaturgiyasının müəyyən nümunələri ilə tanış olduq. S.Vurğunun, o sıradan C.Cabbarlının da, M.İbrahimovun da, İ.Əfəndiyevin də 60-cı illərə qədərki dramaturgiyası öz dövrünün təzahürü, aynası idi. O əsərlərə indi əldə etdiyimiz müstəqillik zirvəsindən iradlar tuturlar. Mən bunu düzgün saymıram. Çünki, o əsərlər o dövr dramaturgiyasının ən parlaq nümunələrdir.

Məsələn, biz indi bilirik ki, “Vaqif” dramında tarixilik baxımından nöqsanlar az deyil. Amma, nəzərə almaq lazımdır ki, “Vaqif” tarixi əsər yox, poetik əsərdir. Yəni, 1938-də yaranmış bir sovet nağılıdır. Burada əsərin bədii keyfiyyətinə fikir vermək lazımdır. Bədii keyfiyyət nöqteyi-nəzərindən mən “Vaqif”i və xüsusilə də “Fərhad və Şirin”i Azərbaycan poeziyasının ən yüksək nümunələrindən biri sayıram.

Mənim ən ağrılı xatirələrimdən biri “İnsan” əsəri ilə bağlıdır. Atamın dilindən dəfələrlə eşitmişdim ki, “hayıf, hayıf “İnsan”dan”. “İnsan” tamaşasının müzakirələri S.Vurğun üçün çox ağrılı keçmiş və bu əsər səhnədən götürülmüşdü. İllər keçdikdən sonra mərhum rejissorumuz, böyük sənətkar Mehdi Məmmədov onu bərpa etdi. Mənə bu quruluşda tamaşanı görmək nəsib oldu. Bu əsər də S.Vurğun romantizmi ilə yazılıb. Əgər, atam sağ olsaydı, bir dramaturq kimi onunla “İnsan” ilə də, “Vaqif” ilə də, “Xanlar” ilə də, “Fərhad və Şirin” ilə də bağlı mübahisələr edə bilərdim. Amma “İnsan” pyesini bizim bir zamanlar Böyük Vətən müharibəsi adlandırdığımız müharibənin mahiyyətini poetik və fəlsəfi dil ilə izah etməyə çalışan bir sənətkarın yaradıcılıq uğuru hesab edirəm. Orada qoyulan “Qalib gələcəkmi cahanda kamal?!” ədəbi sualı S.Vurğunun çox böyük tapıntısıdır. Mən də bu saat o sualı dünyaya verirəm və cavab tapmıram.

“Xanlar” pyesinə də tamaşaçıların reaksiyası mənim indiki kimi yadımdadır. İndi teatr salonlarında elə reaksiya yoxdur. Xanların evində gəlib Kobanı–Stalini axtarır və xanların anasından “qonağ”ın yerini soruşurlar. Qadın cavab verir: “Qonağın yerini istəyirsiniz? Yarın ürəyimi, ürəyimdədir”. Burada bütün zal, o cümlədən mən ayağa qalxıb, əl çalırdıq.

Deməyim odur ki, bu əsərlər öz dövrünün əsərləridir və vaxt gələcək ki, o dövrün dramaturgiyasının, o cümlədən S.Vurğunun pyeslərinin Azərbaycan səhnəsinə yeni gəlişi olacaq. Eləcə də o əsərlərə tamaşaçıların və teatrşünasların yeni münasibəti meydana çıxacaqdır. Məsələn, “Vaqif” tarixi əsər kimi yox, Azərbaycan tarixinin bir parçası kimi qəbul ediləcəkdir…

S.Vurğunun istedadı, ünsiyyətcilliyi, özünü sevdirmək bacarığı, xalq içərisində nüfuzu, yumoru, əliaçıqlığı və başqa bu kimi keyfiyyətləri Moskvaya təbliğat üçün lazım idi. Amma, o da bundan istifadə edib, milli dəyərləri təbliğ edirdi.

Moskva şair və yazıçıları A.Fadeyev də, K.Simonov da, M.Şoloxov da, Ukraynadan Korneyçuk, Özbəkistandan Q.Qulam da, Gürcüstandan G.Leonidze və bir çox başqaları S.Vurğunu özlərinə bərabər bir insan və böyük sənətkar kimi qəbul edir, ona çox böyük hörmət və məhəbbət bəsləyirdilər.

S.Vurğun Nazim Hikmətlə yaxın münasibətdə olub, onun Pablo Neruda, çex şairi Vanslav ilə görüşləri olub.

S.Vurğunun dəvəti ilə Azərbaycan poeziyası antologiyasını tərcümə etməkdən ötrü Moskvanın bir neçə tanınmış şairi Bakıya gəlmiş və S.Vurğunun hesabına burada bir neçə ay yaşamışlar. Nəticədə antologiya işıq üzü gördü və rusdilli oxucu onunla tanış oldu. Bunlar S.Vurğunun avtoriteti hesabına başa gələn və xalqımız üçün lazımlı işlər idi.

S.Vurğun o vaxtlar bütün Sovetlər İttifaqında və Şərqi-Avropa ölkələrində çox tanınır və sevilirdi. O ölkələrdə də adına mədəniyyət müəssisələri var.

Demək istəyirəm ki, S.Vurğunun əlaqələri çox geniş idi və üstəlik onun Moskvada böyük şəxsiyyət kimi qəbul edilməsi Azərbaycan ədəbiyyatına, bütövlükdə mədəniyyəti və elminə çox şey verdi.

Mənim atam haqqında xatirələrim çoxdur. Yumoristikləri də var, ciddi, dramatik olanları da var. Mənim də gördüyüm və yaşadığım dramatik xatirələr 1950-ci illərin əvvəllərində baş verənlərdir.

…1952-ci ildə Səməd Vurğunun həbs olunması haqqında artıq Respublika prokuroru order imzalamışdı. Hətta, bizim ailənin sürgün ediləcəyi Qazaxıstanın Kustanay vilayətindəki kəndin adı da məlum idi.

İstintaqda Səməd Vurğun dəfələrlə dindirilmişdi. Səməd Vurğunun kitabları kitabxanalardan yığışdırılmış, tamaşaları səhnədən götürülmüşdü. Bu ağır günlər, nigarançılıq 4 aya qədər davam etdi. Özümüzlə götürməyə cəmi 2 çemodan icazə vermişdilər. Səməd Vurğun o vaxt Azərbaycan Elmlər Akademiyasının prezidenti işləyən Musa Əliyevə deyibmiş ki, 3 aydır mən pencəkdə, ayağımda ayaqqabı yatıram, bu cür yaşamaq çox ağırdır. Bilmirəm necə edim ki, məni tutmazdan əvvəl ailəmi sürgünə göndərsinlər. Sonra anam balışının altından tapançasını tapdı. İstəyrmiş ki, biz sürgün edildikdən sonra intihar etsin.Tapança da marşal Rokosovskinin hədiyyəsi idi…

Məhkəmədə Mircəfər Bağırovdan Rudenko soruşdu ki, niyə Səməd Vurğunu həbs etmək və öldürmək istəmisiniz? Mircəfər Bağırov dedi ki, əgər bunu istəsəydim, edərdim…

Səməd Vurğunun əmiləri, Mustafa ağa Vəkilov, Rəhim ağa Vəkilov, Məmmədrza ağa Vəkilov Müsavat Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin 21 üzvündən 3-ü olub.

Rəhim ağa Vəkilov qaça, adlaya bilmədi, Tiflisdə Fətəli xan Xoyski kimi özünü öldürdü. Mustafa ağa Vəkilov da Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə Polşada, Türkiyədə bir yerdə olublar. Məmmədrza ağa Vəkilov da həbsxanalarda ölüb. Digər tərəfdən, Müsavat Partiyasının fəal üzvləri, Üzeyir bəy Hacıbəyov və Abdulla Şaiq də tutulmayıb. Müsavat Partiyasına dəxli olmayan Hüseyn Cavid, estetik, ancaq ədəbiyyatla, gözəlliklə, fəlsəfə ilə məşğul olan bir insan tutuldu, gedib zülmlər içərisində öldü. Yaxud, yaş nöqteyi-nəzərindən Mikayıl Müşfiq. 28 yaşında həbs olunub. Bunlara rəğmən S.Vurğunun 1937-də həbs edilməməsi mənə möcüzə kimi gəlir.

Səməd Vurğunun 1937-ci ildə sağ qalması ilə bağlı ən ağlabatan sözü mənə bir dəfə Moskvada Konstantin Simonov dedi. Atamın dostu, böyük insanlardan biridir. O, dedi ki, diktatorların, böyük sərkərdələrin xasiyyətləri fərqli olsa da, onları birləşdirən bir cəhət var. Bu da onların öz yaddaşlarını nümayiş etdirməsidir. Bütün diktatorlarda olduğu kimi, Stalində də bu xüsusiyyət olub. 1935-ci ildə Kremldə Səməd Vurğun və digərlərini Stalin qəbul etmişdi. Səməd Vurğun da tirbunadan “Rəhbərə salam”ı oxuyub. Şeiri oxuyandan sonra Stalin ondan soruşur ki, “A çto oznaçayet Vurqun?”. Səməd Vurğun da deyir ki, “Vlyublyonnıy, tovariş Stalin”. Stalin deyir ki, “V koqo, devuşku?”. Səməd Vurğun deyir ki, “Net, tovariş Stalin, Rodinu i na vas”.

Stalin də qayıdır ki, “Ne vıdumıvay, tı toqda menya ne znal”. Stalin soruşur ki, “Eto psevdonim?”. Səməd Vurğun deyir ki, “Da”. O da soruşur ki, “A familiya kak?”. Deyir ki, “Vekilov”. Stalin bu familiyanın Azərbaycanda necə olduğunu soruşur. Səməd Vurğun da deyir ki, Vekilzade. Stalin də qayıdır ki, “Vot tak i nado qovorit”.

Simonov mənə dedi ki, ola bilməz ki, dəhşətli yaddaşı olan Stalinin yadında bu qalmasın. 1937, 1938-ci ildə Mircəfər Bağırov Stalinin yanına gələndə Stalin, yəqin ki, öz yaddaşını nümayiş etdirməyə başlayırmış. Mircəfər Bağırovdan pambıqyığan Bəsti Bağırovanı, Bülbülü, Üzeyiri, Səməd Vurğunu soruşurmuş. Simonov deyir ki, ola bilər, məhz bu, Mircəfər Bağırovu saxlayıb. Doğrudan da 1935-ci ildə Azərbaycan mədəniyyəti günlərində Stalinlə görüşdə iştirak edən insanlardan heç biri həbs olunmayıb…

 1952-ci ildə – o ağır günlərdə bizim evə yazıçıların gəlib-getməsi yox idi. Mən heç kimi də burada qınamıram. Ancaq 3 adam həmişə atamın yanına gələrdi. Bunlardan ikisi atamın ovçu dostları – Allahyar əmi Cavanşirov, bir də Allahyar əmi Behbudov idi. Onların biri uzun, biri qısa idi. Atam da bunlardan birinə “ uzun”, o birinə də “gödək” deyirdi. Bir də evimizə Xan Şuşinski gəlib. Xan Şuşinski ağır günlərdə, dekabrın 25-də, Yusifin ad günündə də gəlmişdi. Evdə plov və s. bişirilmişdi. Bir də gördük ki, Xan Şuşinski dəstəsiylə, dəfiylə gəldi. Dedi ki, ay Səməd, ürəyini yemə. Oturdu, yedi-içdi, oxudu. Gecə saat 3-4-də çıxıb getdi…Amma yazıçıları qınamayın. Biz o imtahandan heç vaxt keçməmişik, amma indi asan qiymət veririk. Mən bilmirəm ki, bizim nəsil, bizdən sonra gələn nəsil 1937, 1948 və 1952-ci illərdə özlərini necə aparardılar.

Bir xatirəni də qeyd etmək istəyirəm. Səməd Vurğun Qobustan qayaüstü rəsmlərini də xilas edib. Mirzə İbrahimovun “ZİM” maşınını götürdü, mən də yanında idim, oturduq. Prokurorluqdan da bir nəfər, Qobustana gəldik. İsaq Cəfərzadə ilə Yampolski orada idilər. Qobustanda bir neçə qayaüstü rəsmlər əldən getdi. Uçurdular, kəsdilər. Bütün Qobustanı kəsirdilər. Ora gələndə atam prokurordan tapançasını aldı, maşından düşən kimi başladı atmağa. Söydü, dedi ki, nə edirsiniz?! Səməd Vurğunun Qobustan qayalarının qalmasında rolu oldu. Sonra oranı qoruq etdilər…

“Vurğun ocağı” sənədli filmində V.Səmədoğlunun çıxışından

götürülüb(S.Vurğun ev-muzeyinin videotekası).

Abdulla Şaiq

ELLӘR ŞAİRİ

O zaman mәnim diqqәtimi cәlb edәn istedadlardan, özü dә adi olmayan istedadlardan biri Sәmәd Vurğun olmuşdu. Pәrişan saçlı, dalğın baxışlı, mәnalı vә zәһmli bir simaya malik olan bu gәnci ilk dәfә Yazıçılar Cәmiyyәtinin tәşkil etdiyi şeir gecələrindən birindә gördüm. O, özünün bir neçә şeirini oxudu. Dinlәyicilәr cavan şairi tәkrar – tәkrar kürsüyә çıxmağa mәcbur etdilәr. Oxunan şeirlәrә mәn dә valeһ oldum. Yanımdakından bu gәnc şairin kim olduğunu soruşduqda o: “Sәmәd Vurğundur”, – dedi, – “һansı kәnddәsә müәllimlik edir”.

Bundan sonra mәn Sәmәdin adına mәtbuatda tez – tez rast gәlmәyә, şeirlәrini oxumağa başladım; çox keçmәdi ki, o, Bakıya köçdü.

Adi bir tәsadüf mәni 1932 – ci ildә Sәmәdlә qoһum etdi. Bu vaxtdan etibarәn Sәmәdlә mәnim һәm bir qoһum, һәm dә qәlәm yoldaşı kimi ünsiyyәtimiz möһkәmlәndi. Demәk olar ki, Sәmәdin bu ildәn sonra һәyatının bütün iyirmi beş illik dövrü mәnim gözlәrim qabağında keçmişdir. Mәn onun һәyatının şirin vә kәdәrli dәqiqәlәrinin, müvәffәqiyyәtlәrinin, iztirablarının şaһidi olmuşam. Yubileyimә göndәrdiyi mәktubunda o mәni ata mәһәbbәti ilә sevdiyini yazır. Hәqiqәtәn Sәmәd bu iyirmi beş ildә mәni özünә bir ata bilmişdir. O, tez-tez bizә gәlir, kәdәr vә sevincini mәnimlә bölüşür, mәslәһәtlәşir, duyğularını, düşündüklәrini mәndәn әsla gizlәtmirdi. Odur ki, mәnә Sәmәd һaqqında xatirә yazmağı tapşıranda çox böyük çәtinlik qarşısında qaldım. Bu nadir istedadın tәbiәtindәki böyüklüyü, insanpәrvәrliyi, mәslәk möһkәmliyini, xalqa, vәtәnә һәdsiz mәһәbbәtini, dostluqda sәdaqәt vә etibarını, һәqiqәtpәrәstliyini, aydın müһakimәsini, qüvvәtli mәntiqini vә onlarla belә yüksәk mәnәvi sifәtlәr haqqında olan xatirәlәri yazıya köçürmәk mümkündürmü?

Sәmәdin yaradıcılığında, ictimai fәaliyyətində nәzәrә çarpan әn müһüm vә qüvvәtli cәһәt onun xalqla, xalq ruһu ilә çox möһkәm bağlı olmasıdır.

Bu görkәmli xalq şairinin һeç bir әsәrini, һeç bir misrasını, һeç bir tәdbirini xalq mәnafeyindәn ayrı düşünmәk mümkün deyildir. Sәmәdin özü kimi əsәrlәri dә, düşüncә vә arzuları da qırılmaz tellәrlә xalqa bağlıdır. Bu mәnada da o, bizim әn böyük adamlarımızın әnәnәlәrini mәһarәtlә davam etdirәni, bu әnәnәlәrin әn yaxşı varisidir. M. F. Axundov, H. Zәrdabi, C. Mәmmәdquluzadә, M. Ә. Sabir, N. Nәrimanov vә onlarla belә qabaqcıl adamlarımız һәr şeydәn әvvәl bir xalq xadimi olmaları ilә böyümüşdülәr, sevilmişdilәr, mәşһurlaşmışdılar. Onlar xalqa xidmәt etmәyin әn gözәl yolunu göstәrmişdilәr. Sәmәd dә belә bir ruһda böyümüş, әdәbiyyata belә bir mәqsәdlə gәlәn bir şair, xadim olmuşdur. Sәmәdi Azәrbaycan xalqının әnәnәlәrindәn, musiqisindәn, әdәbiyyatından ayrı düşünmәk mümkün deyil. Onun dastanlarımızdan, nağıllarımızdan, Aşıq Әlәsgәrdәn, ümumiyyәtlә, xalq әdәbiyyatından özünәmәxsus tәmkin vә eһtirasla danışmadığı çox az vaxt olur. Sәmәd klassik әdәbiyyatımıza vurğun bir şairdir. O, Füzulini, Vaqifi, Sabiri, Hadini, Cavidi vә onlarla belә mәşһur şairimizi әzbәrdәn bilir. Mәn dәfәlәrlә onun bu şairlәrin әsәrlәrindәn ayrı-ayrı parçaları әzbәrdәn deyib tәһlil etmәsinin, onlara öz valeһliyini bildirmәsinin şaһidi olmuşam. Sәmәdi özü tar çalıb pәsdәn muğamat oxumasını, sinәsinә saz sıxıb qoşma demәsini görmәyәn, onun milli Azәrbaycan musiqisini nә qәdәr gözәl bildiyini, ona nә qәdәr bağlı olduğunu tәyin edә bilmәz! Azәrbaycanda elә bir guşә, elә bir kәnd vә qәza yoxdur ki, Sәmәd orada olmamış olsun; elәcә dә Azәrbaycanda elә bir kolxozçu, elә bir fәһlә, elә bir ziyalı yoxdur ki, Sәmәdi tanımasın. Bu, şairin xalqla çox doğma, әnfüsi bir dil tapa bilmәsinin nәticәsidir. Sәmәd Azәrbaycan torpağına, onun zәngin tәbiәtinә vurğun bir sәnәtkardır. Bu mәһәbbәt onun onlarla әsәrinin mövzusu olmuşdur. “Dilican dәrәsi” һәlә Sәmәd cavan olanda dillәr әzbәri idi. “Azәrbaycan” şeiri onun vәtәn torpağına vә tәbiәtinә mәһәbbәtinin әn gözәl nümunәsidir.

Bütün bunlar vә indi saya, deyә bilmәdiyimiz başqa belә cәһәtlәr, xüsusiyyәtlәr Sәmәdi әsil xalq şairi, xalq xadimi etmişdir. Onun adı xalqımızın böyük iftixar һissilә qeyd etdiyi әn mәşһur adlardan biri olmuşdur. Buna görәdir ki, Azәrbaycanın һansı kәndinә, һansı qәzasına gedirsәn, һansı evә qonaq düşürsәn Sәmәdin adı ilә bağlı onlarla xatirә danışırlar, onun adına xalq öz arzuları ilә bağlı lәtifәlәr düzәldir, һekayәlәr qoşur. Bunların һamısı vәtәnpәrvәr bir adamın sәxavәtinә, sadәliyinә, mәrdliyinә, ürәkaçıqlığına, һazırcavablığına vә bu kimi başqa sifәtlәrә һәsr olunmuş xatirәlәrdir. Mәsәlәn, һәlә Sәmәd cavan müәllim ikәn çox sevdiyi vә çәtinliklә әldә etdiyi atını uzaq bir sәfәrә gedәn kasıb bir kәndliyә bağışlaması kimi onlarla belә һadisәlәri xalq öz zeһnindәn silә bilәrmi?

Sәmәdin bədii әsәrlәrindәki һumanizm, başqa xalqların mәdәniyyәtinә, әdәbiyyatına mәһәbbәt dә onun vәtәnpәrvәrliyilә bağlıdır. Sәmәdin Puşkin kimi milli şairә dәrin rәğbәtini tәsadüfi saymaq olmaz. Yadımdadır, 1936 – cı ildә Sәmәdin ailәsi ilә mәnim ailәm birlikdә Novxanı bağlarına köçmüşdük. Otaqlarımız bir – birinә bitişik idi. Sәmәd bu vaxt Puşkinin mәşһur “Yevgeni Onegin” mәnzum romanını tәrcümә edirdi. O, bәzәn bu romanın ayrı-ayrı parçalarından elә tәsirlәnirdi ki, tәrcümәnin üstündәn dik durur, bizim otağa keçir, Puşkinin sәnәtkarlıq qüdrәti, onun böyüklüyü һaqqında uzun-uzun danışırdı. Bәzәn o, poemanın һәm ruscasını, һәm öz tәrcümәsini oxuyur, “Mirzә, necәdir, bәyәnirsәnmi?” – deyә soruşurdu. Sәmәd һәqiqәtәn poemanı çox böyük ustalıqla tәrcümә edirdi. O öz tәrcümәsinә bir yaradıcı kimi yanaşır, elә vaxt olurdu ki, ayrı – ayrı misraları dәfәlәrlә tәrcümә edir, poemanın özünü dәrindәn dәrk etmәk mәqsәdilә onu dәfәlәrlә oxuyurdu. Sәmәd Novxanıda olduğu zaman, һәm dә Vaqifә һәsr olunmuş әsәr yazmaq һaqqında düşünürdü. Ara bir eyvanda oturub söһbәt etdiyimiz zaman: “Mirzә, bu tәrcümәni qurtarandan sonra Vaqif һaqqında әsәr yazmaq fikrindәyəm” – deyirdi. Bu, Sәmәdin Azәrbaycan dramaturgiyasının әn gözәl әsәrlәrindәn olan “Vaqif” pyesi idi.

Sәmәd Vurğun Azәrbaycan xalqının yeni әsrdә yetirdiyi әn qüdrәtli әdәbi simalarından biridir. Mәn xalqımızın bu böyük oğluna yenә әvvәlki kimi yazıb yaratmaq әzmi, yaradıcılıq müvәffәqiyyәtlәri arzulayıram. Onun can sağlığı, xalqın sәadәti yolunda çalışması indi һamımızın arzusudur.

Qalacaqdır dünyada…(S.Vurğun haqqında xatirələr).(Tərtib edəni: Cavid Məmmədbəyov; Redaktoru: prof. Kamal Talıbzadə).B., “Azərnəşr”, 1973, s.7-11.

Osman Sarıvəlli

“Mən “qospadin Vekilov” yox, Səməd Vurğunam”…

Müharibədən azacıq sonra Yazıçılar İttifaqının ətrafında söz-söhbət çoxalmışdı. Səmədi sədrlikdən çıxarmaq istəyirdilər. Mərkəzi Komitəni İttifaqın əleyhinə qaldırmışdılar. Səməd başını götürüb Kislovodskiyə qaçmışdı. Yola düşməzdən əvvəl mənə tapşırmışdı ki, “Osman, bir şey olsa teleqram vurarsan: “Bakıda havalar pisdir, orda necədir? Özüm başa düşəcəm və harda olsam gəlib çıxacam”. Aradan on gün keçməmiş Mərkəzi Komitədə məsələyə baxası oldular. Xəbər verdilər ki, sabah saat onda, yuxarıda olun. Bilirdim ki, vəziyyət pisdir, Səməd Vurğunda sağ yer qoymayacaqlar. Teleqram vurdum. Gecə yarıyacan gözlədim. Gəlmədi. Səhər tezdən də bir soraq çıxmadı. Ümidimi üzdüm. Ürəyimdən qara qanlar axa-axa, qurbanlıq qoyun kimi Mərkəzi Komitəyə getdim. Hamı yığışmışdı. “Dostlar”ın üzü gülürdü.

İclas başladı. Çıxan-çıxan İttifaqın işini, onun rəhbəri Səməd Vurğunu tənqid etdi. Elə danışırdılar ki, elə bil cəlladdılar. Birdən Mircəfər Bağırov hirslə soruşdu:

– Qde qospodin Vekilov?

Arxadan səs gəldi.

– Əvvəla, mən “qospodin Vekilov” yox, Səməd Vurğunam. İkincisi də gəlmişəm, burdayam.

Elə bil “dostlar”ın üstünə su ələndi. Çaşıb qaldılar. Axı meydanı boş görüb sevinirdilər. Mən dərindən nəfəs alıb sakitləşdim. Demək teleqramı alıbmış. Görünür, qatardan düşüb birbaşa iclasa gəlmişdi.

Bağırov da çaşdı. Əlindəki topa qələmləri şaqqıldatdı.

– Qərar layihəsini oxuyun! Birdən nəyisə xatırlamış kimi üzünü Səmədə tutdu:

– Bəlkə sözün var?

– Var.

O, ayağa durdu. Qəti addımlarla kürsüyə qalxdı. Mir Cəfər Bağırov ikrah hissi ilə onu süzdü.

– Qərar layihəsi ilə tanışsanmı?

– Yox!

– Verin, baxsın.

Səməd Vurğun bir-iki dəqiqə susub, qərar layihəsini gözdən keçirdi və əsəbiliklə rəyasət heyəti əyləşən stolun üstünə atdı.

– Qərar siyasi cəhətdən çox savadsız yazılmışdır! – Onun qəti və amiranə şəkildə dediyi bu sözlər bomba kimi partladı. Belə bir cavabı gözləmədiklərindən çaşdılar. Səməd qamətini düzəltdi. – Bu, partiya sənədidir, tarixdir. Belə sənədlərin əvvəlində mütləq görülən işlər göstərilməli, nailiyyətlərdən danışılmalı, sonra nöqsanlara keçilməlidir. Amma, bu nədir? Elə birinci cümlədən hər şey inkar edilir. “Yazıçılar İttifaqında millətçilik hökm sürür”. Onda deməzlərmi, partiya hara baxırdı?!

– Tənəffüs!

Çaşıb qalsaq da bir-bir bayıra çıxdıq. Amma Səməd Vurğun içəridə qaldı. Məni fikir götürmüşdü. Bağırovun xasiyyətini bilirdim. Əgər fikrini sübut etsən, onu inandıra bilsən, qərarından dönürdü. Əleyhdarın olduğu halda müdafiəçisinə çevrilirdi. İndi görəsən Səməd onu fikrindən döndərə biləcəkdimi? Çətin idi. Kişinin qulağını yaman doldurmuşdular. Onun bir xasiyyəti də vardı. Əgər yanına çağırdığı adamla söhbəti tutsa, mütləq salmaçay verərdi.

Gözləmə otağında gəzinirdik. “Dostlar” çaşbaş qalmışdılar. Aralarında pıçıltı düşmüşdü. Deyəsən, hiss etmişdilər ki, kələkləri baş tutmayacaq.

On beş dəqiqədən sonra bizi çağırdılar. İçəri girən kimi gözümlə Səmədi axtardım. Gördüm ki, stulda çəpəki oturub salma çay qarışdırır. Arxayınlaşdım. Bağırovun rəngi açılmışdı. Özü də, yanındakılar da şirin çay içirdilər.

– İclas təxirə salınır. Gedə bilərsiniz!

Dağılışdıq. Mən evə gəldim. Bütün gecə yatmadığımdan yuxu məni basırdı. Ağzıma bir tikə çörək alıb uzanmaq istədim. Elə bu vaxt telefonun zəngi çalındı. Səksəkə içində dəstəyi götürdüm. Danışan Səməddi.

– Ayə, evdəsənmi?

– Səməd, hardan danışırsan?

– Hardan danışacağam, Mərkəzi Komitədən.

– Orda neyləyirsən?

– Neyləyəcəm, qərar yazıram.

– Ə, nə qərar?

– Necə nə qərar ə, bayaqkı layihəni təzədən özüm yazıram. Bir qulaq as, “Yazıçılar İttifaqında millətçilik hökm sürür”. Yalançının anasını, üstündən qələm çəkib yazıram. “Yazıçılar İttifaqında beynəlmiləlçilik hökm sürür”. Necədir, xoşuna gəlirmi?

Gördüm kefi kökdür. Gah söyüş söyür, gah zarafat edir, gah da təshihlərini oxuyurdu…

“Azərbaycan” j., 1990,№5, səh.54-55.

Nəsib Əfəndiyev

ALOVLU ŞAİRİ XATIRLARKƏN…

“Yenə gördüm səni, Dilcan dərəsi,

Yadıma çox köhnə zamanlar gəlir”.

Səməd Vurğunla ilk tanışlığım Dilcandan başladı. Onda o, hələ Səməd idi, Vurğun deyildi. Qazax seminariyasında oxuyurdu.

1923-cü il iyun ayının ortaları idi. Dilcan Qəza Komsomol komitəsinə gəlmişdim. Birinci katibin kabinetində qara, qıvrım saçları alnına tökülmüş, buğdayi sifət bir gənc oturmuşdu. Onun əynində nimdaş köynək-şalvar, ayağında köhnə botinka, belində enli qayış vardı. Ayaqlarını bir-birinin üstünə aşırıb, əllərini dizində daraqlamışdı. Dalğın və düşüncəli idi. Qara, iti gözləri döşəməyə dikilmişdi. İşimi qurtarıb getmək istəyirdim ki, katib başının işarəsi ilə divanda əyləşən oğlanı göstərdi:

– Tanış olun, yoldaş Vəkilovdur. Bir yerdə işləyəcəksiniz. Krasnıda. Komsomol işində, – dedi.

Əl verib tanış olduq və birlikdə küçəyə çıxdıq. Şəhərin dar küçələri adam, araba, at, eşşəklə dolu idi. Qatıq satan, qarpız alan bir-birinə qarışmışdı. Qoyun sürüləri çəkilib yaylağa gedir, çobanların hay-küyündən qulaq tutulurdu.

Səmədin ilk sualı bu oldu:

– Uzaqdımı kəndiniz?

– 18 verst olar, – dedim.

– Piyadamı gedəcəyik?

– Piyada gəlmişəm, – dedim.

– Onda gedək evdə kağız-kuğuz var, onu da götürək, deyə Səməd qolumdan yapışdı.

– Mən üç gün əvvəl getməli idim, sizin rayona. Yaxşı oldu görüşdük, – dedi.

Səmədgilin evləri şəhərin ucqarında kasıb bir daxmada yerləşirdi. Bizi eyvanda ortayaşlı, dolubədənli, sifəti bənövşəyə çalan bir qadın qarşıladı. O, ciddi nəzərlə məni süzürdü:

– Xoş gəlmisən, – dedi.

– Ana, biz getdik, – deyə Səməd gülümsündü.

– Hara, a bala? – Qara, iti gözlərində sual gəzən bu qadın Səmədin bibisi idi.

Səməd: – Aşıq Qərib kimi gedər-gəlməzə, – dedi.

– Zayıllama, heç yana qoyan deyiləm.

Səməd:

– Bu oğlangilin kəndinə. Heç bilirsən Qaraqoyunlu haradı?

– Niyə bilmirəm, a bala, orda qohumlarım da var.

Ananın ürəyi sakit oldu.

– Kimlərdənsən, dərdin alem, – dedi. Şübhəsiz ki, ana Səmədin kimə qoşulub hara gedəciyini bilmək istəyirdi.

Öz haqqımda qısaca məlumat verdim.

– Ananı da tanıyıram, babanı da. Gedin, uğurunuz xeyir olsun, ancaq mənim oğlum bir az dəcəldir, dəli-doludur. Çayda çiməcək, itə daş atıb, çobanla dalaşacaq, gərək qoymayasan.

– Ana, arxayın ol, nə itə daş ataram, nə də çobanla dalaşaram, amma çayda çimmək olacaq. Səməd qara gözlərini anasına dikib gülümsündü. Ana sınayıcı nəzərlə Səmədi süzdü.

– Gör nəyin var çaydan-çörəkdən. Ananın baxışından məlum oldu ki, evdə yeməyə bir şey yoxdur.

– Ev bazardan uzaq, özüm də qoca. Qalmışıq göydən asılı, – deyə ana gileyləndi. Təzə xiyar, qatıq, göy-göyərti gətirdi. Biz doğramac qayırıb doyunca yedik. Səməd kitabları xurcuna qoyub yola hazırlaşanda ana çörək də gətirdi.

– Qoy xurcuna, yolda ajarsınız, – dedi.

Ana fikirli idi, girib-çıxır, yenə nəsə demək istəyirdi. Səməddən çəkinirdi. Biz xurcunu götürüb yola düzələndə, ana bir cüt geyilmiş uzunboğaz çəkmə gətirib xurcuna qoydu. Üzünü mənə tutaraq:

– Sənə ümid olub bu çəkmələri qoyuram xurcuna. Kənddə yavanlığa dəyişərsən, – dedi.

Qaş qaralanda, dağ başını duman alıb, quşlar yuvasına çəkiləndə bizim kəndə çatdıq. Kəndimizin axar-baxarlı, zəngin təbiəti, mənzərəsi Səmədi valeh etdi. O, ayaq saxlayıb gözüdolusu boylandı. Dağ ətəyində salınmış Qaraqaya kəndinin ayağını Tərsəçay yuyur, başı üzərinə Soyuqbulaq dağı kölgə salır, əlvan meşənin yaşıl yarpaqları pıçıldaşır, büllur bulaqların şəffaf suyu, bağ-bağat, bülbül nəğməsi…

– Ayə, bu kənd sənət əsərinə oxşayır.

Anam qonağımı hörmətlə qarşılayıb əhval tutdu. Kənd xörəkləri bişirdi, xəngəl, xaşıl, çolpa qızartması. Səmədin xəngəl xoşuna gəlirdi.

Hər gün bişsə, hər gün yeyərəm, – deyirdi…

O ili Səməd Vurğun iki aydan artıq bizim kənddə qaldı. O, tez-tez kəndlilərə qonaq gedir, zarafatlaşır, yeri gələndə onlara kömək əlini əsirgəmirdi. Istirahət günləri cavanları toplayıb savad öyrədir, hökumətin qanunlarını onlara başa salırdı. Kasıblara kömək edirdi. Bir də görürdün yolun tən ortasında varlı kəndlinin arabasından öküzləri açıb, qatıb kasıbın qabağına…

Səməd Vurğunla 1932-ci ildə Bakıda görüşdük. İnstitutda oxuyurdum. Səməd Moskvadan qayıtmışdı. Osman Sarıvəlli ilə bir mənzildə qalırdı. O, tar çaldı. Çay içib keçmişi xatırladıq.

O, yoxsulluqla keçirdiyi günləri yada salıb, üzünü Osmana tutdu, məni göstərib:

– Nəsib kəndlərindən Qazaxa gəlmişdi. Furqondan düşəndə gördüm. Ürəyimdən keçdi ki, gedim, qucaqlayım öpüm, evimizə aparım, amma evdə bir parça çörək də yox idi ki, dostumun üzünə çıxam. Divarın dalına keçdim ki, məni görməsin. Mən iki ay bunlarda qalmışam, komsomol vaxtımda, – dedi.

1938-ci ildə “Vaqif”in səhnəyə gəlməsi böyük ədəbi hadisə kimi qarşılandı. Uzun illər Cavidin səhnə dilinə adət etmiş tamaşaçılar “Vaqif”ə baxdıqda onun vüsətinə, canlı dilinə, şeiriyyətinə bələd olduqda heyrətini gizlədə bilmədilər.

“Vaqif” əsəri Səməd Vurğunu daha yüksəklərə qaldırdığı kimi, o da XVIII əsrdə itirdiyimiz şair Vaqifi elə bil dirildib səhnəmizə, xalqımıza qaytardı. İndi elə kənd, elə oba tapılmaz ki, orada balaca Vaqiflər doğulub boy atmasın.

Həmin il “Vaqif”in müzakirəsi keçirildi. Dram teatrının geniş salonu adamla dolu idi. Məmməd Arifin məruzəsindən sonra çıxışlar başladı. Ilk söz mənə verildi. Əsərin ilk variantında kürd Musa Balakənə qaçan İbrahim xanı tutub qaçaqların düşərgəsinə gətirir və onu qayadan salıb öldürürdü. Mən buradan başladım. Əsərin bədii dəyərinə yük olub, onu ağırlaşdıran həmin epizodu təndiq etdim.

Səməd sağ çiyni üzərindən qanrılıb mənalı nəzərlə mənə baxırdı. Müzakirədən sonra əsəri nəzərdən keçirən müəllif, həmin epizodu ixtisar edib deyişmişdi.

Səməd kimi sadə, səmimi, genişürəkli, xalqının şən gününə şənlənib, ağır gününə alışıb yanan həqiqi insana az-az rast gəlmək olar. Onun sinəsində döyünən ürəyin çırpıntısı xalqımızın nəbzində vururdu.

Qırxıncı ilin günəşli bir günü idi. Səhər tezdən qapımız döyüldü.

– Buyurun, – dedim.

Siması mənə tanış görünən bir oğlan içəri girib:

– Mən Aqiləm, Göyçə mahalından, Ağbulaq kəndindənəm, -dedi.

– Təxminən tanıdım, xoş gördük, buyurun içəri, – dedim.

Səməd Vurğunla Ağbulaq kəndində tanış olduğumuz gənclərdən biri idi. Gərək ki, adı da Niftalı idi. Şeir yazdığı üçün özünə “Aqil” təxəllüsü götürmüşdü.

Qonağa çay-çörək gəldi. O çay içə-içə soruşdu:

– Səməd Vurğun haralıdır?

– Sənin üçün bunun nə fərqi var ki?

– Eşitdiyimizə görə o da Göyçədəndir. O vaxt ata-babası köçüb gəlib Qazaxa. Çox şirin yazır, lap Ələsgər kimi. O ya Ələsgərə qulluq edib, ya da ki, vergisi var, haqq vergisi.

Qonağımdan soruşdum ki, haranı qurtarıbsan?

– Kəndin üç klasını qurtarmışam, onu da gecə kursunda, – dedi.

Məsələ məlum idi, dostumun suallarına təəccüb etmədən dedim:

– Səni sabah Səmədin yanına aparacağam, ancaq orda nə haqq vergisindən söhbət aç, nə də Ələsgərdən.

– Ələsgərdən acığı gəlir şairin?

– Yox, şair, Ələsgəri çox istəyir, lap çox, şeirlərini də əzbər bilir. Ancaq Ələsgər başqa yazır, Səmədin özünün şeir yolu, özünəməxsus üslubu, məktəbi var, – dedim.

Biz küçəyə bərabər çıxdıq. Qonağım bulvara buruldu. Xəzərin ayna qoynunda qayıqlar üzüşür, sahilində körpələr oynaşır, ləpələr şahə qalxıb sahili vururdu. Bu aləmi ilk dəfə görən dostum dondurma satana yan alanda, mən atılıb tramvaya mindim.

Axşam işdən qayıdanda ev adamlarını pərt gördüm. Hamı qaşqabaqlı, qonaq pərişan idi. Arvad məni görcək dedi:

– Nabələd qonağı niyə tək buraxmısan Bakının küçələrinə?

– Nə olub ki… – təəccüblə soruşdum.

– Bakıda nə olmaz ki, soyublar yazıq uşağı, paçka basıblar cigəri yanmışlar…

Qalxıb Səmədə zəng çaldım, xoş-beşdən sonra qonağımın başına gələn əhvalatı ona danışdım. O, sözümü yarımçıq kəsib soruşdu:

– Hansı kənddəndi dedin?

– Ağbulaq kəndindən.

– Biz o kənddə olmuşduqmu?

– Quzu da kəsmişdilər bizə. İclasın axırına aşıq da gəlib çıxdı. Hamısı da çalmağa başladı. Sən də bir məsəl çəkdin ki, “İtin suya düşəni üzən kimi, cavanların hamısı saz çalır”.

– Adam da qonağına paçka basdırarmı?

– Xata gələndə xəbər vermir ha…

O yenə də sözümü kəsdi:

– Sabah saat on ikidə qonağını da götür gəl İttifaqa, – dedi.

Deyilən vaxt şairin qapısını döydük. O, kabinetində tək idi. Papiros çəkir, qəzetləri gözdən keçirirdi. Bizi görcək gülümsündü, qalxıb görüşdü, oturmaq üçün yer göstərdi.

– Səni gördüm, kəndiniz yadıma düşdü. Sevanın sahilində, qənşərdə, başı üstə də Bozdağ. – O, üzünü mənə tutub, qaşları çatılı soruşdu. – Orda kimin evində qalmışdıq? – dedi.

– Kəbleyi Aslanın.

– Anamın çəkmələri də qaldı onlarda, arvad indi də yavanlıq gözləyir, – dedi.

Şairin gözəl sifəti təbəssümə qərq olmuşdu. O papirosuna qullab vurub:

– Səni də komsomola yazmışdıqmı? – deyə o, kəndi və kəndlilərin vəziyyətini, məktəbi, kalxozu soruşdu.

Aqil utanır və kəsik-kəsik cavab verirdi.

Şair zarafatla dedi:

– Pulunu da oğurladıbsan, şeirlərindən oxu görək nə təhər şairsən?

– Şair deyiləm, – deyə Aqil iki qoşma oxudu. Qoşmalar Vurğunun xoşuna gəldi.

– Ələsgərin şagirdi olubsanmı?

– Xeyr.

– Saz çalırsanmı?

Aqil başının işarəsiylə bəli dedi.

“Xəngəl” satirasını o, şairin təkidilə iki dəfə oxudu.

Satira şairin xoşuna gəldi, gülümsəyərək zəngi basıb katibəni çağırdı, onu ayaq üstə saxlayıb, Ədəbiyyat fonduna zəng çaldı:

– Yanına bir yoldaş göndərirəm, şairdir, ona dörd yüz manat yaz. Mən qol çəkərəm – dedi.

– Bu yoldaşın şeirlərini al oxu, çap olunmasına kömək edək, – dedi.

– Şairdi? – Zeynal kinayə ilə soruşdu.

– Üzünün unnu olmağına baxma, dəyirmançı deyil, ikimizdən də yaxşı şairdir, – dedi və ayağa qalxıb qonağa əl verdi.

– Get ordan pulunu al, Zeynal da şeirlərini capa hazırlayar.

Səməd Vurğun yalnız şair deyil, həm də alovlu tribun, mahir natiq idi. Qırx birinci ilin baharı idi. Natəvan klubunda şeir gecəsi keçirilirdi. Səməd danışırdı. O, Azərbaycan poeziyasının milli xüsusiyyətindən söz açmışdı. Vaqif, Sabir, Ələsgər irsindən misallar çəkərək zalı ələ almışdı.

– Sərbəst şeirə necə baxırsınız? – deyə kimsə yerindən sual verdi.

– Sərbəst formada mən də yazmışam, deyə o öz fikrini izah etməyə başlarkən Rəsul Rza yerdən replika atdı:

– Səməd, sənin ən yaxşı əsərlərin sərbəst formada yazılan şeirlərdir, -dedi.

Səməd dikəldi, barmaqları ilə gur saçlarını geri atıb:

– Ay Rəsul, onlar mənim ən yaxşı əsərim olsaydı, özümü dünyada ən bədbəxt şair hesab edərdim, – dedi.

Gülüş zalı bürüdü. Alqış səsləri altında Səməd kürsüdən aşağı endi.

… 1955-ci ilin baharı idi. Səmədin iş yerinə – akademiyaya gəldim. Kabinetində tək idi. Məni görcək gülümsündü, çəkib yanında əyləşdirdi, gəncliyimizdən söhbət açmışdı ki, katibə qız içəri girib:

– Sizi bir uşaq görmək istəyir, – deyə gözünü Səmədə dikdi.

– Nə uşaqdı, çağır gəlsin. – Səməd siqaret alışdırıb tüstünü havaya buraxdı. İçəri utancaq bir oğlan uşağı girib, qapının ağzında dayandı. 15 yaşı ancaq olardı. Şair onu gülərüzlə qarşıladı:

– A bala, de görüm haralısan, nə istəyirsən?

Uşaq Astraxanbazardan texniki peşə məktəbinə göndərilmiş, gecikdiyi üçün məktəbə götürmürdülər, geri qayıtmağa da pulu yox idi.

– Ata-anan varmı?

– Oğlan başını aşağı saldı:

– Yetiməm, xalamın yanında yaşayıram, – dedi.

Uşağın görkəmi, gözlərindəki kədər şairin ala gözlərinə qüssə çökdürdü.

O, dəstəyi götürüb harasa zəng çaldı. Alnağı adlı birisi ilə danışıb oğlanın üzünə baxdı:

– Yaxın gəl, – dedi. – Səni məktəbə götürəcəklər, iki ay sonra, yer açılacaq, – Səməd danışa-danışa stolun yeşiyini çəkib pul çıxartdı:

– Al, bu pulları, özünə paltar al, iki aydan sonra gələrsən bura, göndərərəm o adamın yanına.

Uşaq pulu aldı.

– İtirmə, 500 manatdır. Xalana da vermə, özünə paltar al, – deyə güldü və gülə-gülə uşağı yola saldı.

Uşaq çıxandan sonra:

– Üzü qara olsun yetimliyin, – dedi.

1955-ci ilin yayı şair bizə gəldi. O, Mirqasım müəllimlə gəlmişdi. İçəri girəndə özünəməxsus bir ahənglə dedi:

– Gör sənə kimi qonaq gətirmişəm?

– Çox gözəl iş görübsən, öz əmioğlumu gətirmisən, bəs Aybəniz?

– İstədim özümüz oturaq, – deyə Səməd soyundu, yuyunub gəldi, qurulana-qurulana:

– A Mirqasım, deyimmi? – dedi.

– Yox yeri deyil.

– Başın üçün yeridi, deyəcəyəm – dedi, gülə-gülə bir əhvalat başladı. Hamımız gülüşdük.

Qonaqlıq uzun çəkdi, saat on ikiyə qədər uzandı.

Səməd Vurğunu yola saldım, qayıdıb gələndən az sonra Aybəniz zəng elədi. Dəstəyi özüm götürdüm.

– Nəsib əmi, atama nə eləmisən ki, gələndən tutub Vaqiflə, Ələsgərin yaxasından, əzbərdən de ki, deyəsən.

… Səməd Vurğun xəstə idi. Şəhəri qəm buludu bürümüş, adamlar qüssələnmiş, hamı ondan danışır, onun səhhətilə maraqlanırdı. Heç kim kədərini gizlədə bilmirdi. Səmədi Moskvaya aparırdılar. Mənə kənddən bir cüt kəklik gətirmişdilər. İnsaf xanımla kəklikləri götürüb şairin görüşünə getdik. Evdə adam çox idi. Hamının qanı qara, kefi pozğun idi. Şair tutqun görünürdü. Elə bir nurani çöhrəsinə duman çökmüşdü. Mən içəri girəndə şair deyirdi:

– Mən tez gedib qayıtmalıyam. Fadeyev gələcək, onu gərək özüm gəzdirəm rayonlarda.

Məni görcək gözlərindən gülüb:

– Bəs kəkliklər hanı? – deyə mənalı nəzərlə üzümə baxdı.

Alnından öpdüm, – gətirmişəm, – deyə qəfəsi kürsünün üstünə qoydum. Şair kəkliklərə baxdı, qüssəli simasına baxmayaraq qarabəniz çöhrəsinə təbəssüm yayıldı. Kəkliklər boylaşır, bir-birinə sıxılır, atılıb qəfəsdən çıxmaq istəyirdilər. Səməd Vurğun göy damarlı əlini uzadıb quşları oxşamaq istədi. Onlar çırpındılar.

– Kəklik ürkək olur, kəklik kür olur, – dedi.

Şair gözdolusu quşlara baxıb, köksünü ötürdü:

– Burada bunlara baxan olmayacaq, mən Moskvadan qayıdanacan apar. Özün saxla, – dedi.

Səməd Moskvadan ağır qayıtdı. Bir daha nə mən onu gördüm, nə də o, xınalı kəklikləri. Sanki ağır itkidən quşlar da yasa batmışdı, matəm keçirir, oxumurdular.

Quşların görkəmi də, baxışları, nəğməsi də dəyişmişdi. Onlara baxdıqca dəfn mərasiminin qəmli musiqisini xatırlayır, ağlar gözyaşları gözlərimdə canlanırdı.

… Evdə dedilər ki, quşları azad edim. Mən də şairin çox sevdiyi xınalı kəklikləri şəhərin kənarına aparıb qəfəsin qapısını açdım. Quşlar tələsik çıxdılar. Qanadlarını şaqqıldadıb şairin başı üzərindən uçdular. Şairi axtarmağa getdilər…

“Azərbaycan” j., 1976 №9, 109-118.

Mirpaşa Nәsibov

UNUDA BİLMİRӘM

Bәzәn һәyatda elә anlar olur ki, onları ömrün boyu unuda bilmirsәn, qәlbindә ömürlük yuva salır, möһkәmlәnir, adamlar, yerlәr, bәzәn dә әşyalarla elә sıx bağlanır ki, onlar һәr an sәnә tәzә görünür.

Xalqımızın sevimli şairi Sәmәd Vurğunla bağlı günlәrim qәlbimdә belә yuva qurub. Onunla tanışlığım 55 il bundan әvvәl olub. 1919-cu il, sentyabrın әvvәllәriydi. O vaxt mәn Qazax müәllimlәr seminariyasının aşağı eһtiyat sinfinә qәbul olunmuşdum, Sәmәd isә mәndәn bir sinif yuxarıda oxuyurdu. İlk dәfә ona dәrsdәn sonra mәktәbin һәyәtindә rast gәldim. Әlindә bir şey vardı. Çevik bir һərәkәtlә mәnә tәrәf dönüb, әlindәkini yuxarı qaldırdı, dairәvi tәrәfini sol çiyninә qoyub çәnәsi ilә sıxdı, sağ әlindәki çubuğu onun üzәrindә gәzdirib, sol әli ilә pәrdәlәri qurdalayaraq “Tәrәkәmә” çaldı. Heyrətimdәn donub qaldım. İzaһ etdi ki, bu alәt “skripka”, çubuq isә “smıçok” adlanır. O, cәld sola burulub sinfә girdi. Mәn bu balaca vә çәlimsiz oğlanın mәһarәtinә һeyran qalmışdım.

Sәn demә, ikinci mәrtәbәnin eyvanında oturan növbәtçi müәllim Mәmiş Hüseynov bizә kәnardan göz qoyurmuş. O mәni yanına çağırıb dedi:

– Vәkilov Sәmәdin skripka çalmağı xoşuna gәldimi?

– Bәli, – dedim

– Keçәn il o da ilk günlәr bu һәyәtdә çox sakit dolanırdı. Görürsәnmi, indi musiqi çalmağı da öyrәnib. Diribaş oğlandır. Onunla dost ol, sәnә һәr şeydә kömәk edәr.

Elә bu zaman seminariyanın müdiri Firidunbәy Köçәrli iş otağından çıxıb bizimlә salamlaşdı:

– Görürәm söһbәt Sәmәddәn gedir, – deyә sözә başladı, – od parçasıdır.

Firidunbәy kәtil üzәrindә әyləşib әlavә etdi:

– 1918-ci il avqustun ortaları idi. Gördüyünüz bu Sәmәdi nәnәsi Ayişә qarı yanıma gәtirib xaһiş etdi ki, seminariyaya qәbul edim. Uşağa baxdım, o, çox zәif idi. Ayişә qarıya dedim ki, cansızdır, oxuya bilmәz. İlk nәzәrdә çәlimsiz görünәn bu uşaq dik gözümün içinә baxdı. Nә desә yaxşıdır? “Firidunbəy! Bәdәnә baxma, ürәyә bax!” Elә bilirdim ki, o, indicә nәnәsinin әtәyinә qısılıb ağlayacaq, lakin daһa da dikәldi, sinәsini qabardaraq әlavә etdi: “Siz mәni seminariyaya götürün, görәrsiniz papaq altında necә oğullar yatır”. Onu imtaһana buraxdıq. İmtaһanları әla qiymәtlәrlә verdi. Budur, o artıq müәllimlәrin sevimlisi olub. Sonra Firidunbәy әlini çiynimә qoyub dedi: – Sәn dә onun kimi oxumağa sәy elә.

Firidunbəy iş otağına keçdi. Mәn isә aşağı endim. Öz-özümә “bədənə bax, ürәyә bax” sözlәrini tәkrar edirdim. Haradan bilәydim ki, kiçik bәdәndә yerlәşәn bu ürәk gәlәcәyin böyük sәnәtkarının ürәyi imiş.

Sәmәd sadiq bir yoldaş, gözәl bir insan idi. O zaman mәktәbdә belә bir qayda vardı: һәr axşam yuxarı sinif şagirdlәrindәn biri aşağı sinfә nәzarәt edәrdi. Bununla әlaqәdar Sәmәd bizim sinfә tez-tez gәlәrdi. Sәmәdin növbәsini ürәk çırpıntıları ilә gözlәyirdik. Çünki һәmin gecәlәri şәn keçirirdik.

Sәməd Puşkindən, Lermontovdan, Vaqif vә Zakirdәn şeirlәr söylәyәrdi, maraqlı һesab mәsәlәlәri seçib bizә һәll etdirәrdi.

Komsomol iclaslarında Sәmәdi dinlәmәk bizә xüsusi bir zövq verirdi. Onun danışığında tutarlı mәntiq vә incә yumor var idi. Yaxşı yadımdadır, kiçik bir saһәdә pomidor әkmişdik. Kim isә bu mәһsuldan müәllim Yusif Әfәndiyevin evinә aparıldığını söylәmişdi. Müәllimi komsomol iclasına dәvәt etdik. Onu ciddi tәnqid etmәyә başladıq: “Bu adam sabiq ruһanidir, xalq malına çoxdan dadanmışdır”. “Kontradır”. “Müәllimliyә yaramaz!”, “Desin görәk, niyә bizi işlәdib, özü yeyir?”. “Üç inqilab”da belә şey yazılmayıb”. “Onun zatını yoxlamaq lazımdır!”.

Müәllim pis vәziyyәtdә qalmışdı. Nәһayәt o, cavab vermәli oldu:

– Mәn özüm sosialistәm. İnqilab zamanı iki vaqon nal-mismarımı da һökumәtә bağışladım. Vallaһ, istismarçı deyilәm.

Sәmәd icazә alıb ayağa qalxdı.

– Müәllimә qarşı belә çılğınlıq yaramaz. Axı, bunu kim görüb? – dedi. Dinәn olmadığını görüb başını buladı. – Mәn tәklif edirәm ki, әvvәlcә yoxlanılsın, sonra müzakirә edilsin.

Tәklif yekdilliklә qәbul olundu.

Sәmәd ictimai işlәrdә dә qabaqcıllıq göstәrirdi. Onun iştirak etmәdiyi bir tәdbir yadıma düşmür. O vaxtlar divar qәzetinә mәqalә yazmaq bir problemә çevrilmişdi. Çünki divar qәzeti bizim üçün tәzә iş idi. Nәdәn başlamağı, necә yazmağı һәlә bilmirdik. Xüsusən baş mәqalә mәsәlәsi, doğrudan da, problem olmuşdu. O zaman baş mәqalәyә “dünya masştabında mәqalә” deyәrdik. Bunu isә çox vaxt Sәmәd yazardı. Adәtәn, baş mәqalәlәrə Lozann konfransında İngiltәrә naziri Kerzonun Sovet һökumәtinә qarşı düşmәncәsinә çıxışından bәһs edәr, onu tәrs-köndәlәn söyәrdik. Belә һallarda Sәmәd bizi başına toplayıb deyәrdi: “Sәn Kerzonu quru sözlәrlә söymә, tәpәsinә faktlar yağdır”.

Bir dəfә baş mәqaləni götürüb Sәmәdin yanına, getdim. Mәnә belә gәlirdi ki, bu dәfә Kerzonu lap rüsvay etmişәm, Sәmәd, şübһәsiz, razı qalacaq. Lakin o, yenә dә fakt olmadığını dedi: “Hә, qoçaq, qәlәmi götür, görüm”. Sәmәd diktә etdi: “Lozann konfransında Kerzon Şura һökumәtinә böһtan atır. O deyir ki, motal-papaqdan һökumәt olmaz. Xeyr, cәnab Kerzon, sәһv edirsiniz, bәs, Qazax qәzasının Aslanbәyli kәnd Şurası sәdri Aşuroğlu Şәrif kimdir? – motalpapaq, Kәsәmәnli Sәfiqulu oğlu Mәmmәd Kәrim Bakıda oturur. O kimdir? – motalpapaq. Qazax Qәza İcraiyyә Komitәsinin sәdri kimdir? – Dәmirçi Abdal. Bәs, Qazax Qәza Partiya Komitәsinin katibi kimdir? – papaqçı İsmayıl.

Cәnab Kerzon, sәһv edirsiniz, bizim motalpapaqlar һökumәtimizi mәһarәtlә idarә edirlәr. Bu da bizim üçün xoşdur”.

Mәn qurtardığımızı güman edib qәləmi yerә qoydum. Sәmәd isә üzümә baxıb dedi:

– Həlә qurtarmamışıq. Görmürsәn, konsovka axtarıram. – Gözlәrimi döyürdüm. Hәmişә һәssas olan Sәmәd “konsovka” sözünü başa düşmәdiyimi һiss etdi: – Hә, “konsovka”, yәni son cümlә… Bu cümlә elә olmalıdır ki, Kerzonun canına od düşsün, gözlәri kәllәsinə çıxsın, İngiltәrәni titrәmә tutsun.

Sәmәdin inamla dediyi bu sözlәr mәni belә bir qәnaәtә gәtirmişdi ki, bizim divar qәzetindә yazılan hәr bir cümlә xarici ölkәlәrdә ildırım sürәti ilә yayılır. Nәһayәt, Sәmәdin gur sәsi mәni xәyalımdan ayırdı.

– Hә, һarada qaldıq? – Mәn yazdıqlarımın son cümlәsini oxudum, o, yenidәn diktә etdi: “Qoy bütün dünya kommunizm inqilabı qarşısında lәrzәdar olsun!”.

… Sәmәd Londona Sülһ konfransına gedәndә fikirlәşirdim ki, görәsәn Kerzon һaqqındakı mәqalә onun yadına düşәcәkmi? Bu səfәrdәn qayıdandan sonra şairlә Ağstafada görüşdüm. Uşaq vaxtlarımızda olduğu kimi mәni gülәrüzlә qarşılayan S.Vurğun ağzımı açmağa macal vermәdәn dedi

– Hә, qardaş Kerzon ömrünü sәnә bağışladığı üçün onu görә bilmәdim. Amma Çörçillә ötәri toqqaşdıq. Elә o da Kerzonun bir tayıdır.

“Ziyafәt” şeirini oxuyanda isә bu mübariz şairin “konsovka” sözünü bir daһa xatırladım. Bu “konsovka” sözü mәnә elә qüvvәtli tәsir bağışlamışdı ki, bu gün dә әlimә һansı bir mәqalә, һansı bir elmi-әdәbi, pedaqoji, metodiki әsәr keçirsә, onun son cümlәsini daһa diqqәtlә oxuyuram.