Kitabı oxu: «Çalıquşu»

BİRİNCİ HİSSƏ

B…, sentyabr, 19… il

Dördüncü sinifdə idim. Yaşım on iki olardı. Fransızca müəlliməmiz Aleksi bacı bir gün yazı dərsi verib demişdi: «Həyatdakı ilk xatirələrinizi yazmağa çalışın. Görək nələr tapacaqsınız. Bu, sizin xəyalınız üçün gözəl bir məşq olar».

Heç unutmaram: dəcəlliyimdən, çərənçiliyimdən bezmiş olan mürəbbi bacılar o sinifdə məni yoldaşlarımdan ayırıb bir küncdə, təkadamlıq, kiçik skamyada oturtmuşdular.

Müdirə xanımın söylədiyinə görə, «dərs əsnasında yoldaşlarımla çərənçilik etməyib, müəlliməmi ağıllı-başlı dinləməyi öyrənənə qədər» orada sürgündə qalacaqdım.

Bir yanımda yekə bir taxta dirək vardı. Bu dirək elə uzundraz və dözümlü bir qonşuya bənzəyirdi ki, hər nə etsən, onu hövsələdən çıxarmaq mümkün deyildi. Mən hərdənbir bıçağımın ucu ilə onun ora-burasını kəsib cızırdımsa da, o, bütün bunlara möhkəm bir təmkinlə dözüb səssiz-sədasız dururdu.

O biri yanımda taxta qapıları heç açılmayan uzun bir pəncərə vardı. Bu pəncərə elə bil monastır tərbiyəsinin tələb etdiyi sərin və qəmgin bir alaqaranlıq əmələ gətirmək üçün qayrılmışdı. Mən mühüm bir şey kəşf etmişdim: köksümü skamyaya dirəyib çənəmi bir az yuxarı qaldırdıqda, pəncərənin qapısı arasından göyün bir parçası və böyük bir akasiya ağacının yarpaqları içindən bir mənzilin pəncərəsi ilə balkon məhəccəri görünürdü.

Sözün düzü, bu mənzərə heç də xoşa gələn bir şey deyildi. Pəncərə həmişə örtülü olardı, balkon məhəccərinə çox vaxt xırdaca bir uşaq döşəkcəsi ilə yorğan asılardı.

Ancaq mən hələ bundan da xoşlanardım.

Dərs əsnasında əllərimi çənəmin altında birləşdirib, gözlərimi pəncərənin arasından görünən əsl göyə zillərdim. Yəqin ki, mənim bu vəziyyətim müəllimə bacıların ürəyindəndi. Onlar mənim ağıllanmağa başladığımı güman edib sevinərdilər. Mən isə onların bizdən gizlətmək istədikləri həyatı seyr edərdim. Beləliklə, onları aldadıb, ləzzətlə intiqam alardım.

Aleksi bacı izahatını qurtarandan sonra bizə yazı yazmağı tapşırdı.

Qabaq cərgələrin bəzəyi olan təmkinli sinif əlaçıları o saat işə girişdilər. Mən onların yanında olmaya-olmaya nə yazdıqlarını bilirdim. Sanki onların çiyinləri üstündən boylanıb yazdıqlarını oxumuşdum. Onlar, yəqin ki, bu sayaq şairanə yalanlar uydurmuşdular: «İlk xatirəm budur ki, sevgili anacığım qızıl kimi sarısaçlı başını kiçik çarpayımın üzərinə əymişdir. Onun göy kimi mavi gözləri məhəbbətlə mənə baxıb gülümsəyir…»

Həqiqətdə onların anaları qızıl kimi sarışın saçlı və göy kimi mavi gözlü deyil, başqa cürə də ola bilərdilər. Amma bizim müəllimə bacılardan dərs almış qızlar biçarə anaların saçlarını və gözlərini bu rənglərə boyamağa məcburdurlar. Bu, bizim üçün bir qayda idi.

O ki qaldı mənə, mən başqa cür uşaqdım. Anamı çox kiçik yaşlarımda itirmişdim. Yadımda o qədər də çox şey qalmamışdı. Amma hər halda yəqin bilirdim ki, onun saçları qızılı, gözləri isə mavi deyildi. Buna görə də, onu əslində olduğundan başqa cür qələmə verməyə və bəyəndirməyə heç bir qüvvə məni məcbur edə bilməzdi…

Məni fikir götürmüşdü. Nə yazacaqdım. Məryəm ananın divardakı rəngli şəklinin altından asılmış quqqulu saat durmadan işləyirdi. Amma mən hələ də dayanıb durmuşdum. Başımdakı lenti açdım, saçlarımı yavaş-yavaş gözlərimin üstünə endirməyə başladım.

Bir əlimlə də qələmi ağzıma soxub gəmirə-gəmirə dişlərimin arasında bururdum.

Filosofların, şairlərin yazı yazanda, burunlarını qaşımaq, çənələrinin dərisini çimdikləmək kimi qəribə-qəribə vərdişləri olduğunu eşitmişdim… Qələmi dişləmək və saçlarımı gözlərimin üstünə dağıtmaq da mənim dərin düşüncələrə daldığıma bir əlamətdi.

Yaxşı ki, mən belə dərin düşüncələrə çox tez-tez dalmırdım. Yoxsa həyatım nağıllardakı məşhur çərşənbə qarısı və ocaq anasının¹ həyatı kimi qaranlıqda keçərdi və mən dünyanı bu qarmaqarışıq saç yığını içindən görərdim.

Aradan illər ötdü. İndi yad bir şəhərdə, yad bir mehmanxana otağındayam. Bitib-tükənmək bilməyən uzun gecənin yalqızlığına dözmək üçün xatirələrimi yazmağa başlayıram. Yenə də uşaq vaxtı etdiyim kimi bir əlimlə saçlarımı çəkib gözlərimin üstünə tökməyə çalışıram.

Bunun səbəbinə gəlincə, elə güman edirəm ki, mən o vaxtlar ətrafdakı həyata həddindən artıq uyan yüngül və diqqətsiz bir uşaqdım. Yəqin ki, bərkə düşəndə tək qalıb öz-özlüyümdə fikirləşmək üçün, gözlərimlə dünya arasında öz saçlarımdan bir pərdə çəkməyə çalışırmışam.

O ki qaldı qələmin ucunu bir kabab şişi kimi ağzıma soxmağa, sözün düzü, onun mənasını özüm də yaxşı bilmirəm. Bütün bildiyim bundan ibarətdir ki, dodaqlarımdan göy mürəkkəb ləkələri heç əskik olmazdı. Yadımdadır ki, mən artıq yekə qız olanda bir gün məktəbdə məni görməyə gələn bir adamın qabağına elə bir halda çıxmışdım ki, guya özümə bığ çəkmişdim. Utandığımdan az qalmışdı ki, yerə girim.

Nədən danışırdım? Bəli… Aleksi bacının verdiyi «İlk xatirə» yazı dərsindən…

Yadımdadır ki, o gün çox fikirləşdim, ancaq belə bir şey yaza bildim:

«Mən, deyəsən balıq kimi göl içində doğulmuşam. Anam bir azca yadımdadır… Atam da, dayım da, əsgər xidmətçimiz Hüseyn də yadıma gəlir… Məni bir gün küçədə qovlayan xırdaca qara köpək də yadımdadır… Bir gün mən səbətdən gizlincə üzüm oğurlayanda barmağımı sancan arını da xatırlayıram… Gözüm ağrıyanda içinə damızdırılan qırmızı dərman da yadıma gəlir… Sevgili xidmətçimiz Hüseynlə bərabər İstanbula gəlişimiz… Bəli, bunlara bənzər bir çox şeylər yadıma gəlir… Amma bunların heç biri ilk xatirə deyil… Bunlar sevdiyim gölün içində iri yarpaqlar arasında çıl-çılpaq çapalamağım qədər köhnə xatirələr deyildir… Dediyim göl dəniz kimi ucsuz-bucaqsız bir göldü… İçində iri-iri yarpaqlar, dörd bir tərəfində ağaclar vardı… Deyəcəksiniz ki, əgər içində yarpaqlar, kənarında da böyük ağaclar vardırsa, bu göl bəs necə dəniz kimi böyük ola bilər? – Vallah, yalan demirəm, buna sizin kimi elə mən özüm də çaşıb qalmışam… Amma beləydi də, mən nə edim?»

Yazım sinifdə oxunanda bütün yoldaşlarım mənə sarı dönüb, qəhqəhə ilə gülüşdülər və yazıq Aleksi bacı onları sakitləşdirmək üçün xeyli əziyyət çəkməli oldu.

Qəribə burasıdır ki, qara paltarı, çubuq kimi nazik, uzun boynu, ağappaq yaxalığı, saray qadınlarının rübəndinə bənzəyən başlığı, sızanaqlı solğun üzü, nar çiçəyi kimi qırmızı dodaqları olan Aleksi bacı indi də qabağıma çıxsa və mənə həmin sualı versə, yəqin ki, o zaman verdiyim cavabdan başqa bir cavab tapa bilməyəcəyəm. Yenə də deyəcəyəm ki, mən balıq kimi elə göl içində doğulmuşdum.

Sonralar oradan-buradan öyrəndiyimə görə mənim dediyim göl Mosul tərəflərdə adı yadımdan çıxmış bir kəndin yaxınlığındadır. Mənim ucsuz-bucaqsız dəniz dediyim şey də qurumuş xırdaca irmağın ağaclar arasında qalmış bir ovuc suyundan başqa bir şey deyilmiş.

Atam o zaman Mosulda xidmət edirmiş. Yaşım iki yaş yarım imiş. Yay o qədər şiddətli keçirmiş ki, şəhərdə qalmaq mümkün deyilmiş. Atam məni anamla bərabər bu kəndə gətirməyə məcbur olubmuş. Özü hər səhər ata minib Mosula gedib, axşamlar, gün batandan sonra qayıdıb gələrmiş.

Anam xəstə imiş. Elə bərk xəstə imiş ki, mən heç yadına düşmürmüşəm.

Bir müddət mənə heç baxan olmayıb… Aylarca xidmətçilərin otağında özbaşına qalmışam. Sonra bir kənddə Fatma adında kimsəsiz bir ərəb qadını tapmışlar… Bu qadının körpəsi yenicə ölübmüş. Qadın məni öz südü ilə bəsləyib, meylini də mənə salıbmış…

İlk illərdə mən bir səhra uşağı kimi böyümüşəm. Fatma məni boğça kimi dalına bağlayıb, qızğın günəşin altında gəzdirərmiş. Mən dalında ola-ola xurma ağaclarının təpəsinə çıxarmış.

Həmin bu vaxtlar biz yuxarıda söylədiyim kəndə gəlibmişik. Fatma hər səhər bir az yeməli şey götürüb mənimlə bərabər bu ağaclığa gələr və məni çıl-çılpaq soyundurub, suya salarmış. Axşama qədər onunla süpürləşib boğuşa-boğuşa mahnı oxuyar, yeyib-içərmişik… Sonra yuxumuz gələndə, qumları komalayıb özümüzə yastıq düzəldər, bədənlərimiz suda, başlarımız quruda, qucaq-qucağa, yanaq-yanağa yatarmışıq…

Mən bu suların içində oynamağa o qədər öyrəşibmişəm ki, Mosula qayıtdıqdan sonra, dənizdən ayrı düşmüş bir balığa dönübmüşəm. Mən hey şıltaqlıq edər, fürsət tapan kimi əynimdəki pal-paltarı çıxarıb atar, çıl-çılpaq küçəyə qaçarmışam…

Fatmanın burnunda, yanaqlarında, biləklərində döymə bəzəklər vardı. Mən bunlara o qədər öyrəşmişdim ki, döyməsi olmayan üzlər mənə çirkin görünərdi. Mənim ilk böyük matəmim Fatmadan ayrılmağım olmuşdu. Biz bir çox yerlər gəzdikdən sonra axır Kərbəlaya gəlib çıxmışdıq. Mən dörd yaşında idim. Bu daha elə yaşdır ki, adam az-çox hər bir şeyi xatırlayır. Fatma üçün yaxşı bir ər tapılmışdı. Dayəmin gəlin olduğu, gərdəyə girdiyi gün lap gözümün önündədir. Üzləri Fatmanın üzü kimi döyməli olduğu üçün, mənə dünya gözəli görünən qadınlarla dolu bir evdə məni qucaqdan-qucağa gəzdirib, Fatmanın yanında oturtdular.

Yadımdadır ki, ortaya qoyulmuş sinilərdə əlimizlə qapışdıra-qapışdıra yemək yeyirdik. Nəhayət, mən yorulduğumdan, zınqırovlu dəflərlə səhəng biçimində olan dümbəklərin əmələ gətirdiyi səs-küydən başım hərləndiyindən, hələ axşamdan dayəmin dizi üstündə yatıb qalmışdım.

Oğlu Hüseyn Kərbəlada şəhid ediləndən Fatimə anamızın sağ olub-olmadığını bilmirəm. Amma yazıq arvad əgər o qara günü görübsə, yəqin ki, onun qopardığı fəryad məni toy sabahı oyanıb özümü yad bir qadının qucağında gördükdə, qopardığım fəryadın yanında heç nə olardı.

Sözün qısası, Kərbəla olandan bəri, zənnimcə, belə hay-küylü bir matəm görməmişdi. Çığırmaqdan səsim tutulandan sonra, böyük adamlar kimi aclıq elan etmişdim.

Dayəmin dərdini bir neçə ay sonra mənə Hüseyn adında bir süvari əsgəri unutdurdu. Hüseyn təlim əsasında atdan yıxılıb şikəst olmuş bir əsgərdi. Atam onu xidmətçi kimi evə gətirmişdi. Hüseyn dəlisov bir adamdı. Məni çox tez sevmişdi. Mən də dayəmə qarşı bağışlanmaz bir vəfasızlıqla, Hüseynin bu sevgisinə könlümü vermişdim. Doğrudur, Fatma ilə bir yerdə yatdığımız halda, Hüseynlə bir yerdə yatmırdıq, amma səhər tezdən, xoruzlarla bir vaxtda gözlərimi açan kimi, özümü onun otağına salıb, ayaqlarımı aşıraraq sinəsində oturardım, sanki ata minərdim, barmaqlarımla göz qapaqlarını açardım.

Fatma məni bağçalara, çöllərə öyrəşdirmişdirsə, Hüseyn də məni qışlaya, əsgərlərin içinə alışdırmışdı. Bu uzunbığlı, yekəpər adamın oyun icad etməkdəki məharətini mən heç kəsdə görməmişəm. Bu oyunların əsl gözəlliyi onların çox qorxulu, həyəcanlı olmasında idi. Məsələn, Hüseyn məni rezin bir top kimi havaya atıb-tutar, ya da qalpağının² üstünə oturdub, ayaqlarımdan yapışar, atılıb-düşər, fır-fır fırlanardı. Mən, saçlarım bir-birinə qarışmış, gözlərim axa-axa, nəfəsim tıxana-tıxana qışqırmaqdan aldığım ləzzəti ondan sonra heç bir şeydə görməmişəm.

Hərdənbir qəza da olurdu. Amma Hüseynlə aramızda möhkəm bir müqavilə vardı. Oyunda bir yerim inciyəndə mən ağlamayacaq və heç kəsə şikayət etməyəcəkdim. Mən sözümə sədaqətli olmaqdan daha çox Hüseynin bir də mənimlə oynamayacağından qorxduğum üçün, böyük bir adam kimi sirr saxlamağa öyrəşmişdim. Uşaq vaxtı mənə deyərdilər ki, kobudam. Yəqin ki, haqları da varmış. Hər kəslə oynasaydım, onu incidib çığırdardım. Bu vərdiş hər halda Hüseynlə oynadığım oyunlardan qalmış bir yadigardı.

Həmçinin bərkə düşəndə, çox ah-uf etməyib fəlakəti gülər üzlə qarşılamağım da Hüseynin yadigarıdır.

Hüseyn bəzən qışlada anadolulu əsgərlərə saz çaldırar, məni yenə də səhəng kimi təpəsinə qoyub, qəribə oyunlar oynayardı.

Bir zaman da onunla at oğurluğuna qızışmışdıq. Atam evdə olmayanda, Hüseyn axurdan atı oğurlar, məni qucağına oturdub saatlarca çöllərdə gəzdirərdi. Ancaq bu əyləncəmiz uzun sürmədi. Babalı öz boynuna, amma yəqin ki, aşpaz qadın xəbərçilik edib bunu atama şeytanlamışdı. Yazıq Hüseyn atamdan iki sillə yedi və bir də ata yanaşmağa cəsarət etmədi.

Deyirlər ki, əsl məhəbbət dava-şavasız olmaz. Biz də Hüseynlə gündə ən azı dörd-beş dəfə dalaşardıq.

Mənim qəribə küsmək qaydam vardı. Otağın bir küncündə yerə çömbəlib üzümü divara çevirərdim. Hüseyn üç-dörd dəqiqə məni bu halda qoyduqdan sonra, halıma yanar, birdən-birə belimdən yapışıb, bağırda-bağırda havaya qaldırardı.

Bir az da qucağında şıltaqlıq etdikdən sonra, nəhayət, onun çənəsindən öpməyə razı olardım və barışardıq.

Hüseynlə yoldaşlığımız iki il sürdü. Ancaq o zamanın illəri indikilərə bənzəməzdi. O qədər uzun, o qədər uzun idi ki…

Uşaqlıq xatirələrimi danışanda, hey Fatmanı, Hüseyni yad etməyim bir az ayıb olmurmu?

Mənim atam Nizaməddin adında bir süvari minbaşısı idi. Anamla evləndiyi il, onu Diyarbəkirə göndəribmişlər, o gedən gedibmiş. Daha bir də İstanbula qayıtmayıbmış. Diyarbəkirdən Mosula, Mosuldan Hankına, ordan Bağdada, Kərbəlaya³ keçibmiş, heç yerdə bir ili axıra qədər qalmayıbmış…

Deyirlər ki, anam mənə bənzəyirmiş. Onun hələ atamla evləndiyi ildən qalma bir şəkli vardır ki, lap elə bil mənim şəklimdir. Amma yazıq qadın sağlamlıq cəhətindən mənim kimi deyilmiş. Çox zəifmiş. Onun bədəni bitib-tükənməyən səyahətlərə, dağların sərt havasına, çöllərin istisinə tab gətirə bilmirmiş. Yəqin ki, bir xəstəliyi də varmış. Ancaq yazıq qadın bütün evlilik həyatında bu xəstəliyi gizlətməyə çalışıbmış… Neyləsin, axı atamı çox sevirmiş. Qorxurmuş ki, onu zorla atamdan ayırarlar…

İstanbuldan getdikcə uzaqlaşan atam, hər dəfə yeni səfərə çıxanda anama deyərmiş:

– Gəl səni heç olmasa bir mövsümlüyə, iki aylığa ananın yanına göndərim. O yazıq da qocalmışdır… Yəqin səni çox görmək istəyir.

Ancaq anam az qala üzə durub deyirmiş:

– Şərtimizdə bu vardımı? İstanbula bərabər qayıtmayacaqdıqmı?..

Anam öz xəstəliyi üçün də belə deyirmiş:

– Məndə bir şey yoxdur… Bir az yorğunam… İki gün əvvəl hava bir az dəyişdi, ondan oldu, keçib gedər…

O, İstanbulu görmək istədiyini də atamdan gizlədirmiş… Ancaq bu, mümkündürmü?

Anam yatdıqdan sonra hələ iki dəqiqə keçməmiş atamı oyadıb, yuxuda Qələndərdəki yaylaq köşkümüzü, ətrafdakı qoruq meşəliyi, yaxud Bosfor boğazının sularını gördüyünü danışarmış… Bir neçə dəqiqəlik yuxuda bu qədər çox şey görmək, adamın o yerləri hər halda lap çox arzuladığını göstərmirmi?

Nənəm Sərəsgər qapısına⁴, saray məmurlarının evlərinə gedib, atamı İstanbula dəyişmək üçün ağlayıb-sızlayırmış. Ancaq bu yalvarmalar heç bir nəticə vermirmiş.

Nəhayət, anamın xəstəliyi şiddətlənəndə atam heç olmasa, onu İstanbula aparmaq üçün bir ay icazə istəyib, cavab gözləmədən yola düşübmüş.

Kəcavələr içində çölü keçməyimiz bugünkü kimi yadımdadır.

Beyrutda dəniz havası anamı bir az dirçəldən kimi olmuşdu. Qonaq olduğumuz evdə anam məni öz yatağında oturdub, saçlarımı darayıb, əllərimi kirli, düymələrimi düşmüş görəndə başını köksünə əyib ağlayırdı.

Anam bir gün lap ayağa qalxdı. Sandığından yeni paltarını çıxardıb bəzəndi. Axşamüstü atamı qarşılamaq üçün aşağı endik. Atam mənim yadımda bir az vəhşi təbiətli, sərt bir əsgər kimi qalmışdır. Ancaq anamı ayaq üstə görəndə, onun sevinib yüyürdüyünü, yeni ayaq açmış bir uşaq kimi anamın biləklərindən tutub ağladığını heç unuda bilmirəm…

Bu, bizim bir yerdə keçirdiyimiz axırıncı gün oldu. Ertəsi gün anamı açıq bir sandığın yanında, başı paltar boğçasının üstünə düşmüş, dodaqlarında qan ləkəsi olduğu halda ölmüş gördülər!

Altı yaşında uşaq bir çox şeyləri başa düşər. Ancaq mən nədənsə heç bir şey sezməmişdim. Olduğumuz ev çox tünlükdü. Bir çox günlər böyük bir bağçada uşaqlarla boğuşduğumuz, Hüseynlə bərabər küçələrdə, dəniz kənarlarında, məscid həyəti kimi hay-küylü yerlərdə gəzdiyimiz yadımdadır.

Anamı yad bir torpaqda dəfn etdikdən sonra, atam İstanbula qayıtmaq istəməyibmiş… Yəqin ki, bir az da nənəm və xalalarımla üz-üzə gəlməkdən çəkinirmiş. Ancaq bununla bərabər, məni onların yanına göndərməyi bir vəzifə bilibmiş. Bir də, təbii ki, gündən-günə böyüyən bir qız uşağının qışlada əsgərlər arasında tərbiyə etməyin imkansızlığını da düşünübmüş…

Məni İstanbula əsgər xidmətçimiz Hüseyn gətirdi.

Əla bir paroxodda, yöndəmsiz bir ərəb əsgərinin qucağında xırdaca bir qız uşağı… Bu mənzərə paroxoddakılardan bir çoxuna kim bilir nə qədər qəribə görünürdü. Ancaq bu səyahətə Hüseyndən başqa hər kəslə çıxsaydım, yəqin ki, bu qədər xoşbəxt ola bilməzdim.

Yaylaq köşkümüzün arxasındakı qoruq meşəlikdə bir daş hovuz, bu hovuzun kənarında qolları çiynindən qopmuş çılpaq bir uşaq heykəli vardır.

Gəldiyim ilk günlərdə günəş və rütubətdən qaralmış bu qırıq heykəl mənə şikəst bir ərəb uşağını xatırladırdı. Deyəsən payız idi, çünki hovuzun yaşılımtraq sularının üzü qızıl yarpaqlarla örtülmüşdü. Bu yarpaqlara tamaşa edəndə, suda bir neçə qırmızı balığın üzdüyünü gördüm, nənəmin min zəhmətlə bəzəyib naxışladığı üst köynəyim və yeni çəkmələrimlə hovuzun içinə atıldım.

Ətrafda yaman hay-küy qopdu. Başıma nə gəldiyini anlamağa macal tapmamış, xalalarım məni qucaqlarına alaraq yuxarı apardılar. Bir yandan öpüb bir yandan danlayaraq, üst-başımı dəyişdirirdilər.

Bu hay-küy və çaxnaşmadan gözüm qorxduğu üçün, daha hovuza girməyə cəsarət etmirdim, kənardakı çınqılların üzərinə üzüqoylu uzanaraq başımı suya sallayırdım.

Bir gün yenə bu vəziyyətdə balıqlara tamaşa edirdim. Hər şey bugünkü kimi gözümün önündədir. Məndən bir az arxada nənəm bağça skamyasında oturmuşdu. Həmişəki kimi şalı yenə çiynində idi. Hüseyn namaz qılırmış kimi, onun yanında diz çökmüşdü.

Yavaş-yavaş söhbət edirdilər. Yəqin ki, türkcə danışırdılar, çünki nə söylədiklərini anlaya bilmirdim, amma səslərindən, hərdənbir mənə baxmalarından şübhələndim. Dovşan kimi qulaqlarımı şəklədim. Dişimlə qopardıb hovuza atdığım simit⁵ qırıntılarının dövrəsinə yığışan qırmızı balıqlara daha fikir verməyib, nənəmlə Hüseynin suya düşmüş əkslərinə baxırdım. Hüseyn mənə baxarkən yenə yaylıq ilə gözlərini silirdi. Uşaqların bəzən öz yaşlarına uyğun olmayan qəribə duymaq qabiliyyətləri vardır.

Onların söhbətlərindən sui-qəsd qorxusu duydum, yəqin ki, Hüseyni məndən ayıracaqdılar.

Nə üçün? Bu incəlikləri başa düşən yaşda deyildim. Amma yaxşı bilirdim ki, bu ayrılığın qarşısını almaq günəşin batmasını, yağışın yağmasını dayandırmaq kimi mümkün olmayan bir işdi.

O gecə nənəmin çarpayısına bitişik olan kiçik çarpayımda birdən-birə gözlərimi açdım. Başımızın üstündə yanan qırmızı gecə qəndili sönmüşdü. Ancaq pəncərədən düşən ay işığı otağı işıqlandırmışdı. Yatıb yuxumu almışdım. Ürəyimdə dözülməz bir sıxıntı vardı. Mən yerimdə dirsəklənib bir müddət nənəmə baxdım, onun yatdığını yəqin etdikdən sonra yavaşca çarpayımdan endim. Pəncə üstə yeriyib otaqdan çıxdım. Başqa uşaqlar kimi qaranlıq və yalnızlıqdan qorxmazdım. Pilləkən taxtaları cırıldadıqca, böyük adam kimi ehtiyatla yerimdə dururdum, ağır-ağır aşağı dəhlizə endim.

Qapıların sürgülərini vurub bağlamışdılar. Ancaq bağça qapısının yanındakı pəncərə açıq qaldığından, oradan atılıb bayıra çıxmaq mənim üçün bir saniyəlik iş oldu.

Hüseyn bağçanın o biri başındakı bağban daxmasında yatardı. Gecə köynəyimin uzun ətəkləri ayaqlarıma dolaşa-dolaşa ora yüyürdüm, Hüseynin çarpayısına dırmaşdım.

O bərk yatardı. Elə Ərəbistanda olanda da səhərlər onu oyatmaq çətin bir iş idi. Bunun üçün köksünə oturub atılıb-düşmək, uzun bığlarını cilov kimi tutub çəkmək və bir qədər bağırmaq lazım gəlirdi. Amma bu gecə mən onu oyatmaqdan qorxurdum. Oyanarsa, məni əvvəllərdə olduğu kimi qucağında yatırtmağa razı olmayacağını, bütün yalvarışlarıma baxmayaraq, məni qucağına alıb nənəmə verəcəyini yəqin bilirdim.

Mən isə bu son gecəni onunla bir yerdə keçirmək istəyirdim.

Həmin bu yersiz hərəkətim yaxın zamanlara qədər ailə içində dönə-dönə söylənirdi.

Nənəm səhərə yaxın oyanıb məni yatağımda görməyəndə dəli kimi olubmuş… Bir neçə dəqiqə içində bütün köşkdəkiləri ayağa qaldırıbmış; əllərində lampalarla, şamdanlarla bağçalara, dəniz kənarına axışıbmışlar… Çardaqdan tutmuş küçəyə qədər, qayıq saxlanan yerdən tutmuş hovuzun iki qarış suyuna qədər hər yeri axtarıblarmış… Qonşu əkin yerindəki bostan quyusuna da fənər salladıblarmış.

Axırdan-axıra nənəm Hüseyni xatırlayaraq onun otağına yüyürüb, məni əsgərin boynuna bərk-bərk sarılıb yatmış görübmüş.

Ayrılıq gününün faciəsini hələ də xatırlayır və gülürəm. Ömrümdə o günkü qədər dəlilik etdiyim yadıma gəlmir. Hüseyn qapının yanında çöməlib, yekə bığlarından utanmadan ağlayır. Mən Bağdadda, Suriyada⁶ ərəb dilənçilərindən öyrəndiyim duaları oxuya-oxuya nənəmin, xalalarımın ətəklərini öpürdüm.

Romançılar qəmli adamı çiyinləri çökmüş, gözləri sönmüş, hərəkətsiz və səssiz bir insan kimi, daha doğrusu, miskin bir şəkildə təsvir edirlər.

Məndə isə həmişə bunun əksi olur. Nə zaman dərin bir dərdə düşsəm, gözlərim parlar, tövr və hərəkətlərim nəşəli olar, özüm coşar-daşaram. Dünya vecimə gəlməz, qəhqəhə çəkib gülərəm, cürbəcür dəcəllik və dəliliklər edərəm. Bununla bərabər elə sanıram ki, yaxın adamı olmayan və ürəyini başqalarına aça bilməyən adamlar üçün bu, daha yaxşı bir şeydir.

Hüseyndən ayrıldıqdan sonra özümü məhz belə aparırdım. Lap qudurmuşdum: məni əyləndirmək üçün köşkə gətirilən qohum-əqrəba uşaqlarına hücum edib onları əzişdirirdim.

Ancaq Hüseyni elə tez yaddan çıxarmışdım ki, bunu yadlar mənim üçün vəfasızlıq saya bilərdilər. O qədər də yaxşı xatırlamıram, amma deyəsən Hüseynə, doğrudan da, acığım tutubmuş. Yanımda adı çəkiləndə mən üz-gözümü turşudub, yeni öyrənməyə başladığım türk dilində belə deyirdim: «Hüseyn pis, Hüseyn çirkin, ədəbsiz… Ö-ö-ö…»

Bununla bərabər, mənim pis və çirkin dediyim o yazıq Hüseynin, Beyruta çatan kimi, mənə göndərdiyi bir qutu xurma acığımı yatırdan kimi olmuşdu. Mən bu xurmaların qurtarmasından bir fəlakət kimi qorxurdum, amma bununla belə, bir oturumda hamısını silib-süpürdüm. Yaxşı ki, çəyirdəkləri qalmışdı. Həftələrlə bu çəyirdəklərlə əyləndim. Onların bir qismini iri qatır muncuqlarına qarışdırıb ipə düzdüm. Yamyamların boyunlarına taxdıqları gözəl bir həmail kimi boynuma asdım. Qalanlarını bağçanın ora-burasına əkdim. Aylarca hər səhər kiçik suçiləyən ilə onları sulayır, bağçada bir xurma meşəsi əmələ gələcəyini gözləyirdim.

Yazıq nənəm çaşıb qalmışdı. Məni yola vermək, doğrudan da, mümkün deyildi. Səhər alaqaranlıqda oyanaraq gecə yorğunluqdan bihuş düşənə qədər hay-küy salıb dəcəllik edərdim. Mənim səsim kəsiləndə köşkdəkilər az qala qorxuya düşərdilər. Çünki bu hal o deməkdi ki, mən ya bir yerimi kəsib səssiz-sədasız qanımı saxlamağa çalışıram, ya bir yerdən yıxılıb ağrıdan çığırmamaq üçün hardasa qovruluram, ya da stulların ayaqlarını mişarlamaq, döşəküzlərini boyamaq kimi ziyanəvər bir işlə məşğulam…

Bir gün bezdən və taxta parçalarından quşlara yuva qurmaq üçün ağacların başına dırmaşırdım. Bir başqa gün də ocaq bacasından daş atıb aşpazı qorxutmaq üçün dama çıxırdım…

Köşkə tez-tez bir doktor gəlib-gedərdi. Bir gün qapıda bu doktoru gözləyən boş faytona minib atları qamçıladım. Bir gün də yekə bir paltaryuyan təknəni sürüyə-sürüyə dənizə salıb içinə oturdum, ləpələr məni çəkib apardı. Bilmirəm başqalarında da belədir, ya yox? Bizim ailədə yetimlərə əl qaldırmaq günah sayılırdı. Mən heç dözülə bilməyən dəcəlliklər edəndə də aldığım cəza bundan ibarət olardı ki, qolumdan tutub bir otağa salar və qapını bağlardılar.

Bütün uşaqların «saqqallı əmi» deyə çağırdıqları qəribə bir qohumumuz vardı. Bu saqqallı əmi mənim əllərimə «övliya barmaqlığı»⁷ deyərdi. Çünki barmaqlarım bircə gün də yarasız-kəsiksiz olmaz, həmişə xına qoyulmuş kimi bez parçaları ilə sarınmış olardı.

Öz yaşıdlarımla heç cür yola getməzdim. Qohumlarımızın yaşca özümdən çox böyük olan uşaqlarının da gözlərini qorxutmuşdum. Tək-tək hallarda ürəyimdə məhəbbət oyansaydı, bu da ayrı bir fəlakət olardı. İnsan kimi sevməyi, sevdiyimi gözəl-gözəl əzizləməyi öyrənməmişdim. Sevdiyim adamın üstünə bir canavar balası kimi atılıb, qulaqlarını dişlər, üzünü cırmaqlar, didişdirə-didişdirə dəli edərdim.

Qohumlarımızın uşaqları arasında yalnız bir nəfərdən nə isə çəkinərdim; onun qarşısında bir qədər cəsarətsizdim.

Bu, Bəsimə xalamın oğlu Kamran idi… Amma ona da uşaq demək o qədər düz olmazdı. Əvvəla, yaşca məndən böyükdü. Həm də çox ədəbli, ağır oğlandı. Uşaqlara qarışmaqdan xoşlanmazdı, əllərini ciblərinə qoyaraq dəniz kənarında gəzər, yaxud ağacların altında oturub kitab oxuyardı.

Kamranın qıvrım, sarı saçları, ağ, incə, parlaq dərisi vardı. Dərisi o qədər parlaq idi ki, cəsarət edib qulaqlarından yapışsaydım və yaxından yanaqlarına baxsaydım, yəqin ki, orada özümü güzgüdəki kimi görərdim.

Bununla bərabər, çəkindiyimə baxmayaraq, bir gün Kamranla da dalaşdım. Dəniz kənarından səbətə qoyub apardığım bir qaya parçasını onun ayağına saldım. Bilmirəm daş çox ağır idi, yoxsa o çox zərifdi, amma birdən bərk çığırdı və fəryad qopdu. Özümü itirdim. Bir meymun cəldliyi ilə bağçadakı böyük çinara dırmaşdım. Nə danlamaqla, nə təhdidlə, nə də yalvarmaqla məni aşağı düşürdə bilmədilər. Nəhayət, bağbanı mənim dalımcan ağaca çıxartdılar. Amma o çıxdıqca, mən daha yuxarılara qalxırdım. Axırda yazıq bağban başa düşdü ki, əgər ağaca çıxmağa davam edərsə, ağırlığıma davam gətirməyən incə budaqlara çıxmaqdan çəkinməyəcəyəm və bir qəza baş verəcəkdir. Odur ki, aşağı endi.

Müxtəsər, o gecə hava qaralanadək quş kimi ağac budağında oturub qaldım.

Yazıq nənəmdə ürək-göbək qoymamışdım. Yazıq arvad məni lap çox istəyirdi. Bəzən səhərlər o, hələ yatıb yorğunluğunu almamış mənim hay-küyümə oyanıb öz yatağında oturar, qollarımdan yapışıb silkələyə-silkələyə anamın dalınca deyinərdi: «Özün öldün getdin, mənim də yaxamı qoca vaxtımda bu odun-alovun əlində qoydun!»

Ancaq bu da yəqindi ki, əgər anam bu dəqiqələrdə nənəmin qarşısına çıxıb deyə bilsəydi ki, «bu od-alovu çox istəyirsən, yoxsa məni?» Nənəm, sözsüz ki, məni bağrına basıb anamı gəldiyi yerə göndərərdi.

Əlbəttə, xəstə qarının yorğunluğunu almadan yuxudan oyanması çətindi. Amma unutmamaq lazımdır ki, bədəni dincəlmiş, qəlbi isə dərdli olan bir adamın yataqda oyanması və fikir çəkməsi də asan deyildi…

Müxtəsər, verdiyim əziyyətlərə baxmayaraq, inanıram ki, nənəm mənimlə təsəlli tapırdı.

Nənəmi itirdiyimiz zaman doqquz yaşında idim. Atam da təsadüfən İstanbulda idi.

Yazığı bu dəfə də Trablisdən Arnavudluğa⁸ təyin etmişdilər. İstanbulda ancaq bir həftə qala biləcəkdi.

Nənəmin ölümü onu çətin vəziyyətdə qoymuşdu. Subay bir zabit doqquz yaşında qız uşağını dalınca salıb dağa-daşa sürükləyə bilməzdi. Atam nədənsə məni xalalarımın yanında qoymaq istəmir, yəqin ki, onların qoltuğuna sığınmış bir vəziyyətə düşəcəyimdən qorxurdu. Nə düşündüsə düşündü, bir sabah mənim əlimdən tutub paroxoda mindirdi. İstanbula keçirdi, körpüdə bir faytona minib bitməz-tükənməz yoxuşlardan çıxdıq, bazarlardan keçdik, sonra böyük bir daş binanın qapısı önündə durduq.

Bura mənim on il gecəli-gündüzlü qalacağım «Bacılar məktəbi» idi. Bizi qapının yanında pəncərələrinin pərdələri və taxta qapıları örtülü boş bir otağa saldılar.

Yəqin ki, hər bir şey əvvəlcədən danışılıb hazırlanmışdı, bir az sonra içəri girən qara geyimli bir qadın mənə sarı gəldi, başındakı ağ başlığın ucları qəribə bir quşun qanadları kimi saçlarıma toxundu, o, yaxından üzümə baxıb yanağımı sığalladı.

Yadımdadır, məktəbə ilk dəfə ayaq basdığım günün özü də bir qəza, bir dəcəlliklə başlandı.

Atam müdirə bacı ilə danışanda mən otaqda gəzməyə, gördüyüm şeyləri əlləşdirməyə başladım. Barmağımı üzərindəki rəngli şəkillərə vurmaq istədiyim bir güldan yerə düşüb qırıldı.

Atam qılıncını şaqqıldadaraq yerindən sıçradı, təşvişlə qolumdan yapışdı.

Sınmış güldanın sahibi müdirə bacı isə, əksinə, gülürdü. Əllərini yelləyə-yelləyə atamı sakitləşdirməyə çalışırdı.

Məktəbdə mən güldandan başqa daha nələr qıracaqdım! Evdəki dəcəlliyim orada da davam edirdi. Bu bacılar ya doğrudan da mələk kimi səbirli insanlardı, ya da mənim xoşa gələn cəhətim vardı. Yoxsa, heç cür mənim əziyyətlərimə dözmək mümkün deyildi.

Sinifdə həmişə çərənçilik edər, orda-burda gəzərdim.

Pilləkənləri başqa qızlar kimi çıxıb-düşməzdim. Mütləq bir küncdə gizlənər, yoldaşlarımın aşağı enməsini gözlər, sonra ata minən kimi məhəccərin üstünə atılıb yuxarıdan aşağı sürüşərdim. Ya da ayaqlarımı bir-birinə yapışdıraraq, hoppana-hoppana pillələrdən atlanardım.

Bağçada quru bir ağac var idi. Fürsət tapan kimi bu ağaca dırmaşdığımı və təhdidlərə qulaq asmadan tənəffüsün sonuna qədər budaqdan-budağa atıldığımı görən müəllimə bir gün bağırdı: «Bu uşaq insan deyil, çalıquşudur!»

Elə o gündən sonra mənim əsl adım unuduldu, hamı məni Çalıquşu çağırmağa başladı.

Bilmirəm necə oldusa, sonradan bu ad ailə arasında da yayıldı və Fəridə adı bayram paltarı kimi tək-tək günlərdə işlədilən rəsmi bir ad olub qaldı.

Çalıquşu adı həm mənim xoşuma gəlir, həm də işimə yarayırdı. Yersiz bir iş görəndə, məndən şikayət edildiyi vaxt çiyinlərimi saymazyana atıb deyərdim: «Mən neyləyim… Çalıquşudan nə gözləmək olar?..»

Hərdən məktəbimizə, çənəsində keçi saqqalına bənzəyən kiçik saqqalı olan eynəkli bir keşiş gələrdi. Bir gün qayçıyla saçımdan bir çəngə kəsib yapışqanla çənəmə yapışdırmışdım. Müəllimə mənim tərəfimə baxanda, çənəmi ovuclarımın içində gizlədirdim, başını o yana çevirəndə əllərimi açıb saqqalımı yırğalaya-yırğalaya keşişi yamsılayır, uşaqları güldürürdüm. Müəlliməmiz bu qəhqəhələrin səbəbini heç cürə başa düşə bilmir, acığından bərk-bərk bağırırdı.

Birdən başımı sinfin koridora açılan pəncərəsinə çevirdim. Nə görsəm yaxşıdır: müdirə bacı pəncərə şüşəsinin ardından mənə baxır!

Çaşdığımdan nə eləsəm yaxşıdır? Boynumu büküb barmağımı dodağıma apardım, «sus» işarəsi etdim. Sonra da barmaqlarımın ucu ilə ona bir öpüş göndərdim.

Məktəbin ən böyüyü bu müdirə bacı idi. Ən qoca müəllimlərə qədər hamı onu Allah sayırdı. Müəlliməyə qarşı mənimlə əlbir olmasını ondan rica etməyim qadını nəşələndirdi. Sinfə girərsə, ciddiyyətini mühafizə edə bilməyəcəyindən qorxurmuş kimi, gülə-gülə barmağı ilə məni hədələyərək, koridorun qaranlığında yox oldu.

Müdirə bacı bir gün də məni yeməkxanada yaxalamışdı. Mən sinifdən oğurlayıb gətirdiyim zibil səbətinə yemək artıqlarını doldurmaqla məşğuldum.

O, sərt bir səslə məni yanına çağırdı:

– Bura gəl, Fəridə, bu nə işdir görürsən?

Mən bu işdə heç bir pislik görmürdüm. Gözlərimi qaldırıb onun üzünə baxdım, dedim:

– Köpəklərə yemək vermək pis işdirmi, masör⁹?

– Hansı köpəklərə? Nə yemək?

– Xarabalıqdakı köpəklərə… Ah, masör, məni görəndə, nə qədər sevindiklərini bilsəydiniz… Dünən axşam lap tinin başında məni qarşıladılar, ayaqlarıma dolaşmağa başladılar… Dedim: «Gözləyin… nə edirsiniz?.. Xarabalığa çatmamış vermərəm!» Zalımlar heç söz başa düşmürlər, məni yerə yıxmaq istəyirdilər… Mənim də tərsliyim tutdu, səbəti ətəklərimin arasında möhkəm sıxdım… Az qala məni parçalamışdılar… Yaxşı ki, ordan bir simitsatan keçirdi, məni qurtardı.

Müdirə bacı gözlərini gözlərimə dikib məni dinləyirdi.

– Yaxşı, bəs sən məktəbdən necə çıxdın? – deyə soruşdu.

Heç çəkinmədən dedim:

– Camaşırxananın arxasındakı divardan atıldım.

Müdirə bacı böyük bir fəlakət xəbəri eşidibmiş kimi, əlləri ilə başını tutaraq dedi:

– Necə cəsarət etdin?

Mən sadəcə cavab verdim:

– Narahat olmayın, masör… Divar çox alçaqdır…

Həm də necə ola bilər ki, qapıdan çıxım? Qapıçı məni heç buraxarmı? Birinci dəfə onu «masör Terez səni çağırır», – deyə aldatdım, qaçdım… Rica edirəm siz də mənim yalanımın üstünü açmayın… Çünki qorxuram köpəklər ac qalar…

Bu bacılar nə qəribə insanlardır. Zənnimcə, başqa bir məktəbdə bunu etmiş olsaydım, ya həbs olunardım, ya da başqa bir cəza alardım.

Müdirə üz-üzə duraq deyə çömbəldi və dedi:

– Əzizim, heyvanları qorumaq gözəl şeydir, amma itaətsizlik etmək yaxşı deyil… Səbəti mənə ver… Mən artıqları qapıçı ilə köpəklərə göndərərəm.

Həyatda yəqin ki, heç kimsə məni bu qadın qədər sevməmişdir.

Bacıların buna bənzər hərəkətləri o zaman mənim üçün küləyin qayaya təsiri kimi bir şeydi. Mənim dəcəlliyimə, intizamsızlığıma mane ola bilməzdi. Amma zaman keçdikcə bunlar gizli-gizli qəlbimə işləmiş, məndə silinməz izlər buraxmışdı. Əlacsız bir zəiflik və rəhmdillik kimi ürəyimə çökmüşdü.

Bəli, mən doğrudan da qəribə, anlaşılmaz bir uşaqdım. Müəllimələrimin zəif damarlarını tutmuşdum. Hər birinin daha çox nədən inciyəcəyini yaxşı-yaxşı öyrənər, ona görə də işgəncələr hazırlardım.

Məsələn, Matilda bacı adında qoca və son dərəcə dindar bir musiqi müəlliməmiz vardı. O, divardakı Məryəm heykəlinin önündə, gözləri yaşara-yaşara dua edəndə, heykəlin ətrafında uçuşan milçəkləri göstərərək: «Masör, əziz anamızı mələklər ziyarətə gəlmişlər», – deyib ən sevər yerindən sancardım.

Bir başqa müəlliməmizin son dərəcə təmizkar və vasvası olmasına diqqət etmişdim. Onun yanından keçəndə, qələmimin yaxşı yazmamasından şikayət edə-edə qələmi bərk silkələrdim. Yazığın ağappaq yaxasına mürəkkəb sıçradardım.

Bir müəlliməmiz də vardı ki, həşəratlardan çox qorxardı. Mən kitablardan birində rəngli əqrəb şəkli tapıb qayçı ilə ətrafını kəsdim, sonra bu kağız parçasını yeməkxanada tutduğum iri bir eşşəkarısının arxasına yapışqanla yapışdırdım. Axşam mütaliəsində bir bəhanə ilə müəllimənin yanına gəlib, bunu stolun üstünə buraxdım.

Mən müəllimə bacını sözə tutarkən, eşşəkarısı yeriməyə başlamışdı. Yazıq qız qaz lampasının işığında qorxunc bir əqrəbin qısqaclarını, quyruğunu titrədə-titrədə stolun üzərində yeridiyini görəndə fəryad qopardı. Yanındakı xətkeşi qapıb bir vuruşda arını stolun üstünə yapışdırdı. Sonra arxasını divara dayayıb əlini üzünə tutaraq, bir anlığa huşunu itirdi. Həmin gecə mən də yata bilmədim, yatağımda bir böyrü üstdən, o biri böyrü üstə çevrildim.

On iki yaşım olardı. Mən ar və həyanın nə olduğunu daha başa düşürdüm. Odur ki, müəlliməmə qarşı etdiyim bu hərəkətdən utanırdım. Qəbahətimin asanlıqla bağışlanmayacağını da anlayırdım. Ertəsi gün, yəqin ki, məni dindirməyə çağıracaqdılar və kim bilir başıma nə gələcəkdi.

Yuxuda müdirə bacını bir neçə dəfə qarşımda gördüm. Acıqlı-acıqlı üstümə gəlir, gözlərini bərəldib bağırırdı.

Ertəsi gün birinci dərs hadisəsiz keçdi. İkinci dərsin qurtarmasına az qalmışdı ki, qapı aralandı. Bacılardan biri içəri girib müəlliməyə nə isə dedi, sonra məni əli ilə bayıra çağırdı. Dəhşət!

Mən çiyinlərimi yığaraq dilimi dişlədim, fikirli-fikirli bayıra çıxdım, içəridə uşaqlar gülüşür, müəllimə xətkeşi yavaş-yavaş stola vurub onları sakit etməyə çalışırdı.

Bir az sonra müdirə bacının otağında idim. Amma təəccüblüdür! Müdirənin çöhrəsi röyada gördüyümə heç bənzəmirdi. Elə bil, əqrəbli eşşəkarısı oyununu icad edən və müəllimənin özündən getməsinə səbəb olan dəcəl mən yox, müdirə özü imiş.

Müdirənin üzü qəmli idi, dodaqları titrəyirdi. Əlimdən tutub bağrına basmaq istəyirmiş kimi bir hərəkət etdi, sonra yenə buraxdı.

– Fəridə, qızım… Sənə bir xəbər verəcəyəm… Acı bir xəbər… Atan bir azca xəstədir… Bir azca deyirəm, amma deyəsən bərk xəstədir…

Müdirə bacı əlindəki kağız parçasını burur, sözünün ardını gətirə bilmirdi.

Bu vaxt məni sinifdən gətirən bacının yaylığı üzünə tutaraq bayıra çıxdığını gördüm.

İşin nə yerdə olduğunu anlamışdım. Bir şey söyləmək istəyirdim. Amma müdirə bacı kimi mənim də dilim qurumuşdu. Başımı çevirib açıq pəncərədən bayırdakı ağaclara baxdım. Onların gün düşmüş təpələrində qaranquşlar uçuşurdu.

Birdən-birə mən də onlar kimi canlandım.

– Anladım, masör, – dedim, – narahat olmayın… Nə edək? Hamımız öləcəyik…

Bu dəfə müdirə bacı başımı köksünə dayayıb uzun müddət buraxmadı.

Bir az sonra xalalarım, qəbul günü olmadığına baxmayaraq, məni görməyə gəldilər. İzn alaraq məni evə aparmaq istədilər. Razı olmadım. İmtahanların çox yaxın olduğunu söylədim. Bununla bərabər, imtahanların çox yaxın olması mənim o gün həmişəkindən daha çox dəcəllik etməyimə mane olmadı. Belə ki, axşam mütaliəsində məni şiddətli qızdırma tutdu, tənbəllərin etdikləri kimi qollarımı skamyanın üstünə qoyub yuxuladım və o gecə yemək yemədim.

Yay tətillərini Bəsimə xalamın Qozyatağındakı köşkündə keçirirdim.

Burdakı uşaqlardan mənə xeyir yoxdu. Bəsimə xalamın qızı Nəcmiyyə anasının dizindən ayrılmayan səssiz bir uşaq idi. Həmişə xəstə olurdu. Böyük qardaşı Kamrana çox oxşayırdı.

Yaxşı ki, ətrafda mühacir¹⁰ uşaqları vardı. Mən onları bağçaya yığıb başçılıq edər, axşama kimi qiyamət qoparardım.

Arada yazıq yoldaşlarım qəzəbə düçar olmuşdular. Köşkün bağbanı onları qovlamışdı.

Amma onlar heç bir şeyi vecə almayan uşaqlardı. Bu hərəkətə göz yumub məni köşkdən qaçırmağa gəlirdilər. Saatlarla çöllərdə veyillənib bağçaların barılarından aşar, yer-yemiş oğurlardıq.

Mən gecəyə yaxın, üzümün dərisi günəşdən yanmış, yaralı əllərimlə ətəklərimin yırtıqlarını örtə-örtə içəri girəndə xalam saçını-başını yolar, öz qızı Nəcmiyyəni nümunə göstərərdi. Nəcmiyyə bir qucaq parlaq tük yığını altında hərdənbir çəhrayı ağzını açıb əsnərdi. Bu vəziyyətdə o, sarsaq və tənbəl Van pişiklərinə bənzərdi. Ədəbliliyi, oxumuşluğu, zərifliyi, tərbiyəliyi və daha nə bilim nələri tez-tez mənə nümunə göstərilənlərdən biri də Kamran idi.

Nəcmiyyəyə sözüm yoxdur… Hər necə olsa, anasının dizində böyümüş, incə-mincə, dəymədüşər bir qızdı. Əslinə baxsan, mən ürəyimdə təsdiq edirdim ki, qız uşağı elə belə olmalıdır. Bəs Kamran – iyirmi yaşına çatan, incə dodaqları üstündə nazik bığları çıxmağa başlayan o yekə Kamran adını nə qoymuşdu? Qız ayağı kimi xırdaca ayaqlarında ağ, yumşaq maral dərisindən tufliləri, ipək corabları, yeriyəndə incə bir budaq kimi yırğalanan zərif vücudu, ipək köynəyinin açıq yaxasından çıxan uzun ağ boynu ilə oğlandan çox qıza bənzəyən bu uşağa son dərəcə acığım tutardı.

Onun kişi qohumlarımız və qonum-qonşu tərəfindən tez-tez təriflənən üstünlükləri mənə bərk toxunurdu.

Yadımdadır ki, mən dəfələrlə qaçarkən yalandan ayağımı sürüşdürüb onun üstünə yıxılar, kitablarını cırar, boş bəhanələrlə dalaşmağa çalışardım. Amma Allahın qulu hünər edib bir gün azca canlansaydı, qəzəblənsəydi, istədiyimin tərsinə bir şey söyləsəydi, pişik kimi boynuna atılıb onu tozun-torpağın içinə yıxar, saçlarını yolar, ilan gözlərinə bənzəyən yaşıl gözlərini barmaqlarımla tökərdim.

Ayağına daş salıb onu ufuldatdığım günü sevincimdən, şadlığımdan titrəyə-titrəyə xatırlardım. Amma o özünü bişmiş, yetişmiş bir insan sayaraq, mənə yuxarıdan aşağı baxar, kinayə ilə gülümsəyərək sanki deyərdi: «Bu uşaqlıq nə vaxta qədər davam edəcək, Fəridə?»

– Yaxşı, bəs səndə bu nərmə-naziklik, elçi qabağına çıxan köhnə zəmanə qızları kimi naz və ədalar nə zamana qədər davam edəcək?..

Təbii ki, bu sözləri mən heç bir vəchlə ona söyləyə bilməzdim… Yaşım, maşallah, on üç-on dörd idi… Bu yaşda bir qız, etdiyi qabalığı bu qədər nəzakətlə qarşılayan gənc oğlana daha artıq sataşa bilməz. Dodaqlarımdan qeyri-ixtiyari yersiz söz çıxmasından qorxaraq, əlimi ağzıma tutar, onu doyunca söymək üçün bağçanın tənha guşələrinə qaçardım.

Yağışlı bir gün idi. Kamran köşkün alt mərtəbəsində bir neçə qohum qadınla tualet barəsində söhbət edirdi. Qadınlar tikdirəcəkləri qış paltarlarının rəngi haqqında onun fikrini soruşurdular.

Mən bir küncdə dilimi çıxarıb, gözlərimi qıyıb, bütün diqqətimi toplayaraq yırtıq bir köynəyin qolunu yamamaqla məşğuldum. Özümü saxlaya bilmədim, qəhqəhə çəkib gülməyə başladım.

Xalaoğlum:

– Nəyə gülürsən? – deyə soruşdu.

– Heç… – dedim, – ağlıma bir şey gəldi…

– Nə gəldi?

– Demərəm…

– Di yaxşı, naz eləmə… Əslinə qalsa, sən söz saxlayan deyilsən, əvvəl-axır söyləyəcəksən.

– Elə isə, acığın tutmasın… Sən xanımlarla tualet barəsində danışanda düşünürdüm ki, Allah səni yanlış yaratmışdır… Sən gərək qız olaydın… Amma indiki yaşında yox… On üç-on dörd yaşlarında…

– Yaxşı bəs sonra?..

– Bayaqdan bəri bir qarış yeri tikincəyə qədər barmağımı dəlik-deşik etdiyimə görə, mən də iyirmi iki yaşlarında oğlan…

– Hə, sonra?..

– Sonra nə olacaq, Allahın əmri ilə, peyğəmbərin şəriəti ilə səni özümə alardım, qurtarıb gedərdi.

Otaqda bərk qəhqəhə qopdu. Başımı qaldırdım və bütün gözlərin mənə zilləndiyini gördüm.

Qonaqlardan biri yersiz bir söz dedi:

– Çox yaxşı, amma bu iş indi də mümkündür, Fəridə!

Çaşıb qaldım. Gözlərimi geniş açaraq dedim:

– Necə?

– Necə olacaq… Kamrana ərə gedərsən… O sənin tualetlərinlə məşğul olar, söküklərini tikər… Sən də bayır işlərinə baxarsan…

Qəzəblə yerimdən qalxdım. Ancaq bu qəzəbim əslində özümə idi. Sözün bu yerə gəlib çatmasına özüm bais olmuşdum. Mən çərən-pərən danışmaqda bu qədər irəli getməzdim, amma yəqin ki, əlimdəki yamaq işi bütün diqqətimi almışdı.

Buna baxmayaraq mən özümü sındırmayıb yenə hücuma keçdim və dedim:

– Mümkündür, amma Kamran bəy üçün zərərli olar, çünki Allah eləməmiş, evdə bir dava düşərsə, xalaoğlumun halı necə olar? Vaxtı ilə onun zərif ayaqlarına düşən daşı yəqin ki, unutmamışdır.

Yenə gülüşmə başlandı, qəribə bir ciddiyyətlə öz otağıma yönəldim. Amma qapıda ayaq saxladım və dönüb dedim:

– Üzr istəyirəm, on dörd yaşında bir qızın belə danışması ayıb olsa da təqsirimdən keçin.

Ayaqlarımı pilləkənin taxtalarına vura-vura, qapıları çırparaq öz otağıma çıxdım. Özümü top kimi çarpayımın üstünə atdım. Aşağıda qəhqəhələr davam edirdi. Kim bilir, bəlkə də mənimlə əylənirdilər.

Kamranla evlənmək, yəqin ki, yaxşı bir şey olacaqdı. Çünki yaşlarımız getdikcə artır, onunla dava salmaq fürsəti gündən-günə uzaqlaşırdı. Bircə dəfə də olsun saç-saça tutuşub döyüşərək ondan acığımı çıxarmaq üçün, evlənməyimizdən başqa çarə qalmırdı.

Yay tətilinin sonlarında məktəbimiz bir müddət için-için qaynar, bu coşqunluq ancaq imtahana yaxın yatışardı.

Səbəbi bu idi: on üç-on dörd yaşına çatan katolik qız yoldaşlarım baharda Pasxa bayramında xristian əhd-ayinlərini edib ətəkləri yerə dəyən ipək paltarlar geyər, gəlin duvaqlarına bənzəyən qucaq-qucaq tüllərə bürünərək, İsa peyğəmbərə nişanlanardılar.

Kilsədə şam işıqları, orqanla çalınan ilahilər, hər tərəfi dolduran bahar çiçəkləri qoxularına qarışaraq, bir qat daha ağırlaşan buxur və aloe tüstüləri içində edilən bu nişan toyu çox gözəl bir şeydi. Amma hayıf ki, bu toydan sonra gələn tətil aylarında xain qız yoldaşlarım tez bir zamanda nişanlılarına vəfasızlıq edərdilər, mum rəngli, mavi gözlü İsanı qarşılarına ilk dəfə çıxan bir, bəzən də bir neçə oğlanla aldadardılar.

Məktəblər açıldığı zaman qız yoldaşlarım çamadanlarının gizli bir guşəsində məktublar, fotoşəkillər, xatirə çiçəkləri və daha nə bilim nələr gətirərdilər.

Bağçada iki-bir, üç-bir qol-qola gəzişdikləri zaman nələr danışdıqlarını bilirdim. Qızların ən məsum və dindarlarına hədiyyə edilən rəngli və bəzəkli peyğəmbər və mələk rəsmlərinin altında gizlənən fotoşəkillərin gənc oğlanların şəkli olduğunu anlamaqda çətinlik çəkməzdim. Bağçanın bir guşəsində qızlardan birinin öz yoldaşının qulağına yavaşcadan pıçıldadığı hekayəni gözümdən qaçırmazdım.

Bu mövsümdə qızlar iki-bir, üç-bir qruplara ayrılıb qol-boyun gəzişərdilər.

Təkcə mən biçarə, bağçada və sinifdə həmişə yalqızdım. Yoldaşlarım mənə qarşı, adətən, bir sirr dağarcığı halını alardılar. Onlar bacılardan artıq məndən çəkinərdilər. Deyəcəksiniz ki, nə üçün? Çünki çərənçi idim, saqqallı əminin dediyi kimi, ağzımda söz saxlaya bilməzdim. Məsələn, bir qızın bağça barmaqlığı arasından qonşu gənclə məsum bir çiçək alış-verişini duydummu, bağçada demək olar ki, car çəkərdim. Üstəlik, belə şeylərə yaman xoşum vardı.

Heç unutmaram, bir qış axşamı qiraətxanada dərs hazırlayırdım. Mişel adında çalışqan bir qız öz korazehin yoldaşına Roma tarixini başa salmaq üçün bacıdan icazə almış, ən dal cərgəyə çəkilmişdi. Qiraətxananın səssizliyi içində birdən hıçqırıq səsləri gəldi. Bacı başını qaldırıb dedi:

– O nədir, Mişel, sən ağlayırsanmı? Nə üçün?

Mişel əlini göz yaşından tamam islanmış üzünə tutdu.

Cavabı onun yerinə mən verdim:

– Mişel karfagenlilərin məğlub olmasına heyfsilənib, ona ağlayır.

Sinifdə qəhqəhə qopdu.

Müxtəsər, yoldaşlarımın məni öz aralarına qəbul etməməkdə haqları vardı. Amma hamıdan ayrı qalmaq, yekə bir qız olduğum halda, çərənçi bir uşaq rəftarı görmək çox da xoşagələn bir şey deyildi.

Yaşım on beşə girirdi. Demək olar ki, bu yaş analarımızın gəlin olduqları, nənələrimizin «aman, evdə qalırıq» – deyə təşvişə düşüb, Əyyubdakı niyyət quyusuna¹¹ yüyürdükləri bir yaşdı.

Boyum çox uzanmamışdı. Ancaq dəlisovluğuma baxmayaraq, bədənim inkişaf etmişdi, üzümdə qəribə rənglər peyda olmuşdu.

Saqqallı əmi hərdənbir əllərimdən tutub məni pəncərə qabağına çəkər, üzümü koruş gözlərinə soxacaqmış kimi üzünə yaxınlaşdıraraq deyərdi: «Ay qız, nə qəribə rəngbərəng sifətin var. Lap elə bil basma çitdir. Heç vaxt solmayacaq».

«Aman Allah, heç belə də qız olar?» – deyə fikirləşirdim. Bədən yupyumru, fırfıra kimi, üz də ki, elə bil fırça ilə boyanıb… Aynaya baxanda, elə bil, Bonmarşe¹² vitrinlərində müqəvva görürdüm. Odur ki, dilimi çıxarıb gözlərimi çəpləşdirərək öz-özümlə əylənirdim.

Tətillər içində ən xoşuma gələni Pasxa bayramı idi. Bu iki həftəni keçirmək üçün Qozyatağına getdiyim zaman, böyük bağçanın küçəyə baxan tərəfini başdan-başa bürümüş gilas ağacları, yetişmiş meyvələrlə bəzənmiş olardı.

Gilası çox sevərdim. Bu on beş gün içində sərçə kimi demək olar ki, ancaq gilasla keçinərdim. Yalnız ən uca budaqlarda qalmış gilasları yeyib qurtarmamış, məktəbə dönməzdim.

Bir gün axşamüstü yenə bir ağacın təpəsinə çıxıb gilas yeyir, çəyirdəklərini çırtma ilə uzaqlara tullayıb əylənirdim.

Tərs kimi bunlardan biri yoldan keçən yaşlı bir qonşu kişinin düz burnunun ucuna dəydi.

Yazıq kişi başına nə gəldiyini anlaya bilməmişdi. Çaşqın-çaşqın ətrafını nəzərdən keçirir, amma başını qaldırıb ağaca baxmağı ağlına gətirmirdi.

Səsimi çıxarmayıb, sakit otursaydım bəlkə də heç görməyəcəkdi, fikirləşəcəkdi ki, bu çəyirdəyi başının üstündən uçub keçən quş salmışdır. Beləliklə də çıxıb gedəcəkdi.

Mən yamanca qorxub xəcalət çəkdim, amma buna baxmayaraq, özümü saxlaya bilmədim, gülməyə başladım.

Kişi başını qaldırıb iri bir budağın üstündə ata minən kimi oturmuş yekə bir qızın arsız-arsız güldüyünü görəndə dayana bilmədi, acığından qaşını-gözünü oynadaraq dedi:

– Afərin, xanım qız. Bunu sənə heç yaraşdıra bilmirəm! Maşallah sizin kimi boya-başa çatmış, yetişmiş yekə bir xanıma…

O dəqiqə yer yarılsaydı, yerə girərdim. Onsuz da qırmızı üzüm daha da pörtüşüb rəngdən-rəngə düşdü. Ağacdan yıxılmaq təhlükəsinə baxmayaraq, əllərimi köksümdə dua edən kimi çarpazlayıb bir azca boynumu bükdüm və dedim:

– Məni bağışlayın, bəy əfəndim, vallah, bu bir qəzadır… Daha doğrusu, diqqətsizlikdir…

Bu məsum yalvarma vəziyyəti məktəbdə bacıların və dindar şagirdlərin Məryəm və İsa qarşısında dua edəndə aldıqları vəziyyətdi. Təsiri sınaqdan çox çıxmışdı. Əsrlər boyunca belə yalvarış Məryəmlə İsanı yumşaltdığına görə, yəqin ki, bu qocanı da rəhmə gətirəcəkdi.

Təxminimdə aldanmamışdım. Qoca qonşu bu riyakar peşmançılığıma və səsimdəki titrəyişə inanıb yumşaldı. Nədənsə mənə xoş bir söz söyləmək lazım gəldiyini hiss edib dedi:

– Heç düşünmürsünüz ki, belə bir diqqətsizliyin yetişmiş kiçik xanıma zərəri dəyə bilər?

Onun məqsədini çox yaxşı başa düşdüyüm halda, gözlərimi guya təəccüblə iri-iri açıb dedim:

– Nə üçün əfəndim?

Qoca əlini günəşin yandan düşən işığına tutub diqqətlə mənə baxır və gülürdü:

– Məsələn, sizi oğluma almaqdan çəkinə bilərəm.

Mən də gülüb:

– O cəhətdən sığortalıyam, bəy əfəndim. Düzü, dinc bir qız olsam da, almazsınız, – dedim.

– Nədən bilirsiniz?

– Çünki mənim ağaca çıxmaqdan, gilas çəyirdəyi atmaqdan çox-çox böyük nöqsanlarım vardır… Əvvəla, varlı deyiləm… Eşitdiyimə görə, varlı olmayan qıza çox da meyil edən olmaz… Sonra gözəl də deyiləm… Və mənə elə gəlir ki, bu yoxsulluqdan daha böyük bir nöqsandır…

Bu sözlər qoca bəyi çox əyləndirmişdi.

– Siz çirkinsinizmi, qızım? – deyə soruşdu.

Mən üz-gözümü turşudub dedim:

– Nə deyirsiniz deyin, mən özüm necə olduğumu bilirəm. Heç qız da belə olarmı? Uzunboy, sarısaç, mavi, yaxud yaşıl gözlər lazımdır…

Bu qoca bəy, görünür ki, vaxtı ilə bir az dəcəlmiş… Qəribə bir baxışla və dəyişik bir səslə dedi:

– Ah, yazıq balam, məgər sən gözəlliyin nə olduğunu anlayan, özünün nə olduğunu başa düşən bir yaşdasanmı? Hər nə isə… Sizin adınız nədir, deyin görək?

– Çalıquşu…

– Bu necə addır?

– Bağışlayın, məni məktəbdə belə çağırırlar… Əsl adım Fəridədir. Özüm kimi yupyumru, zəriflikdən uzaq bir ad.

– Fəridə xanım… Əmin olun ki, sizin adınız da özünüz kimi gözəldir… Kaş oğluma sizin kimi bir qız tapa biləydim…

Bilmirəm nədən bu kübar tövrlü, mehriban səsli adamla çərənçilik etmək xoşuma gəlirdi.

– O halda, ona da gilas ata biləcəyik, – dedim.

– Əlbəttə, əlbəttə… Ona nə şübhə…

– İndi icazənizlə sizə bir neçə gilas verim. Məni əfv etdiyinizi isbat üçün bunları mütləq almalısınız… İkicə dəqiqə gözləyin…

Bir mışovul çevikliyi ilə budaqlara dırmaşmağa başladım. Qoca qonşu əllərini gözlərinə tutub çığırırdı:

– Ay aman, budaqlar cırıldayır… Mən bais olacağam… Yıxılacaqsınız, Fəridə xanım!

Mən bu təşvişə fikir verməyib söyləyirdim:

– Narahat olmayın… Yıxılmağa o qədər öyrəşmişəm ki… Məsələn, yaxında olsaydınız, gicgahımda bir yara izi görərdiniz. Bu elə bir izdir ki, bütün başqa gözəllikləri tamamlayır.

– Aman, qızım, yıxılarsınız!..

– Qurtardım, əfəndi, qurtardım… Bəs bunları sizə necə verəcəyəm? Tapdım, əfəndim, ona da çarə tapdım…

Önlüyümün cibindən yaylığımı çıxartdım, gilasları onun içinə qoyub düyünçə kimi bağladım.

– Yaylıq sarıdan heç nigaran qalmayın… Hələ burnumu silməmişəm… Lap tərtəmizdir… İndi rica edirəm, onu yerə salmayıb tutasınız. Bir… iki… üç…

Qoca qonşu gözlənilməz bir çevikliklə gilas dolu yaylığı tutdu.

– Çox təşəkkür edirəm, qızım, – dedi. – Bəs mən indi yaylığınızı necə qaytaracağam?

– Ziyanı yoxdur… Sizə hədiyyəm olsun.

– Bu necə olar?

– Nə üçün olmasın? Lap yaxşı olar.

Başqa bir şey də var… Mən bir neçə gündən sonra pansiona qayıdacağam… Bizim məktəbdə bir adət vardır… Qızlar tətil günlərində gənc oğlanlarla sevişirlər, məktəb açılanda isə bunu bir-birilərinə danışırlar… Mən belə şeyləri bacara bilmədiyim üçün yanlarında həmişə xəcalətli qalırdım.

Üzümə bir şey söyləməyə cəsarət edə bilmirlər, amma yəqin ki, dalda mənim axmaqlığımla əylənirlər… Bu səfər mən də bir şey elədim… Məktəbə getdiyim zaman, gizli bir sirrim varmış kimi, başımı aşağı əyib düşünəcək, qəmgin-qəmgin gülümsünəcəyəm. Onlar deyəcəklər: «Çalıquşu, səndə bir iş var?..» Mən əzilə-əzilə deyəcəyəm: «Xeyr… Nəyim olacaq?» İnanmayacaqlar, məni sıxışdıracaqlar… Onda mən də: «Çox yaxşı, elə isə… Amma and için ki, heç kəsə söyləməyəcəksiniz», deyəcəyəm və bir yalan uyduracağam.

Necə yalan?

Sizinlə tanış olmağım bu yalanı asanlaşdırır. Deyəcəyəm ki, «divarın üzərindən sarışın, uzunboy bir oğlanla eşqbazlıq etdik…» Əlbəttə, ağsaçlı deyə bilmərəm. Həm də siz kiçiklikdə yəqin ki, sarışın olmuşsunuz… Yoldaşlarımın xasiyyətini bilirəm. «Nə danışdınız?» – deyə soruşacaqlar. And içib deyəcəyəm ki, «mənim gözəl olduğumu söylədi». Əgər desəm ki, «mən də ona yaylıq içində gilas verdim», təbii ki, yaxşı düşməz… Deyəcəyəm ki, «gül verdim…» Ancaq bu da olmazdı… Gülü yaylıq içində vermək adət deyildir… Deyərəm: «Yaylığımı bağışladım», qurtarıb gedər.

Bir az əvvəl bir-birimizlə davalaşmağa azca qaldığı halda, indi qoca qonşu ilə gülüşür, ayrılanda bir-birimizə əl edirdik…

O ilin yayında ağaca çıxmaq azarı üstündə başıma bir iş də gəldi.

Aydın bir avqust gecəsi idi. Köşkə bir xeyli qonaq gəlmişdi. Bunların arasında Nəriman adlı iyirmi beş yaşlarında bir dul qadın vardı. Onun hərdənbir öz gəlişi ilə köşkü şərəfləndirməsi mühüm hadisə hesab olunardı.

Dünyada özlərindən başqa heç kəsi bəyənməyən xalalarımdan tutmuş, maymaq xidmətçi qızlara qədər, hamı bu qadına hayıl-mayıl olmuşdu.

Nərimanın guya çox sevdiyi əri bir il əvvəl ölmüşdü. Odur ki, həmişə qara geyərdi. Ancaq mənə elə gəlirdi ki, qara paltar bu qadının sarışın üzünə yaxşı yaraşmasaydı, bu matəm çox davam etməyəcəkdi, o paltarlar dəmdəsgahı ilə birlikdə zibilliyə atılacaqdı.

Nəriman məni də it-pişik kimi tumarlaya-tumarlaya ələ almağa çalışırdı. Ancaq nədənsə mən ona isinişmirdim. Aramız xeyli soyuqdu. Mənə göstərdiyi nəvazişlərə etinasız yanaşırdım.

Soyuqluğu hələ də davam etdirdiyimə baxmayaraq, indi boynuma almağa məcburam ki, Nəriman yaman gözəldi. Onun ən bəyənmədiyim cəhəti həddən artıq ədabaz olması idi. Yalnız qadınlar arasında olanda, yenə bir təhəri vardı, amma bir kişi gələn kimi Nərimanın üzü dəyişər, səsi, qəhqəhələri, baxışları bambaşqa olurdu. Sözün qısası, bu qadın mənim saman altından su yeridən məktəb yoldaşlarımın daha da fəndli-feyilli bir nümunəsi idi.

Ərindən söz düşəndə, bu qadın: «Mənim üçün daha həyat qurtardı» deyə sifətinə yalandan elə qəmginlik verərdi ki, lap zəhləm gedərdi. O belə edəndə mən əsəbiləşib deyərdim: «Qabağına fərli bir kişi çıxsın, onda görərik».

Bizim köşkdə Nərimana tay-tuş olacaq heç kəs yox idi. Dəymədüşər Nəcmiyyəni insan saymaq, təbii ki, doğru olmazdı. Xalalarım saçları-başları ağarmış qoca qadınlardı. Arabir onun-bunun qeybətini etməkdən başqa danışmalı söhbətləri də yox idi. O halda, o halda!..

Mən bu Nərimanın köşkə dadanmasının səbəbini başa düşmüşdüm. Yəqin ki, bizim sarsaq xalaoğlunu gözaltılamışdı. Evlənmək üçünmü? Güman etmirəm. Otuzu haqlayan bir dul qadının iyirmi yaşında bir gənclə evlənmək istəməsi həyasızlığın son dərəcəsi olardı… O belə bir həyasızlıqdan çəkinməsə də, inanmıram ki, mənim vasvası xalalarım öz balalarını belə sarsaq bir quzğuna qapdıracaq qədər kor olsunlar?

O halda, o halda?..

O haldası-filanı varmı? Bu xoşbəxt dul qadın öz zövqünə, öz xəyallarına nökərçilik edən yeni bir qismət ovlayana qədər bizim xalaoğlu ilə vaxt keçirəcək, könlünü əyləndirəcəkdi…

Kamrana sarsaq dedim, amma bu acığımdandır… Həqiqətdə isə o, yerə baxan, ürəkyaxan, yaman hiyləgər sarı bir əqrəbdir. Nərimanla danışarkən, guya bir şey bildirməmək istəyir, bu isə mənim gözümdən qaçmırdı.

Uşaqlarla boğuşanda da, öz-özümə ip üstündən atılanda da, yerə uzanıb oyun kartları ilə fal açanda da gözlərim həmişə onlarda olardı…

Xalaoğlum günlərin birində o qadının pəncəsinə düşəcəkdi… Arabir heç nəyi görmürəmmiş kimi onların yanlarından keçirdim… O saat səslərini alçaldırdılar… Ya da söhbəti dəyişdirirdilər. Deyəcəksiniz ki, «nə istəyirlər eləsinlər, sənə nə?» Heç elə şey olar? Kamran düşmənim də olsa, xalam oğludur… Heç istəyərəmmi ki, hansı yuvanın quşu olduğu bilinməyən bir qadın onun əxlaqını pozsun?

Nədən danışırdım?.. Bəli, aydın bir avqust gecəsi idi. Qonaqlar köşkün önündəki eyvanda, lüks lampasının işığında – hərçənd ona ehtiyac yox idi – oturub danışır-gülüşürdülər.

Nərimanın musiqi notaları kimi ölçülüb-biçilmiş ahəngli qəhqəhələri sinirlərimə toxunduğu üçün mən ordan uzaqlaşıb, bağçanın bir bucağında ağacların qaranlığına çəkilmişdim.

Bağçanın lap o biri başında, budaqlarının bir qismi qonşunun bağçasına sallanmış qoca çinar vardı. Biçarə ağacın işə yarayan bir meyvəsi olmadığına baxmayaraq, mən bu yekə ağacı sevirdim. Onun yoğun və yastı budaqlarının üstündə rahat-rahat gəzmək olurdu. Mən tez-tez bu budaqlara çıxıb gəzər, ya da oturardım.

O gecə də elə etdim. Ağacın xeyli uca bir budağına çıxıb oturdum.

Bir az sonra qulağıma yüngül ayaq səsi, ardınca da yavaş qəhqəhə səsi gəldi.

O saat gözlərimi açdım, qulaqlarımı şəklədim: nə görsəm yaxşıdır? Xalaoğlum o xoşbəxt dul ilə bərabər mənə sarı gəlir…

Tilovuna balıq yaxınlaşdığını görən bir balıqçı kimi bütün diqqətimi topladım. Oturduğum yerdə bir səs çıxarmaqdan yaman qorxurdum. Amma bu, boş bir qorxu idi…

Onlar o qədər özlərində-sözlərində deyildilər ki, oturduğum yerdə təbil də çalsaydım, yəqin ki, duymayacaqdılar. Nəriman öndə gedirdi. Xalaoğlum ərəb qulu kimi dörd-beş addım geridə idi. Hasardan keçib yollarına davam edə bilməyəcəklərinə görə, oturduğum ağacın altında durdular.

Gəlin balalarım, gəlin, quzularım!.. Sizi mənim yanıma Allah özü göndərmişdir… Bir azdan sonra görüşərik… Bu gözəl aylı gecədən sizdə unudulmaz bir xatirə buraxmaq üçün bacardığımı əsirgəməyəcəyəm.

Elə bu arada bir cırcırama cırıldamağa başladı.

Az qala dəli olacaqdım. Xalaoğlumun xoşbəxt dula söylədiyi nitqi eşidə bilmirdim… Az qalmışdı qışqıram ki, «Ay miskin, nədən qorxursan? Buralarda kim ola bilər?.. Səsini çıxarsana!»

Bu nitq arasında qulağıma yalnız bir neçə söz gəldi: «Nəriman, gülüm, mələyim…» Tir-tir əsməyə başladım. Yıxılmasam da, səs çıxaracağımdan, yarpaqları xışıldadacağımdan qorxurdum. Arada Nəriman xanımın da bir-iki kəlməsini eşidirdim. «Rica edirəm, Kamran bəy, rica edirəm», – deyirdi.

Nəhayət, səslər kəsildi. Nəriman yavaş-yavaş hasara yaxınlaşdı, pəncələri üstündə qalxıb qonşu həyətə boylandı. Guya ordan onları güdən olub-olmadığını bilmək istəyirdi.

Bu vəziyyətdə, təbii ki, Nərimanın arxası xalaoğluma çevrilmişdi. O isə nə edəcəyini bilmirdi.

Xalaoğlumun birdən-birə qollarını yana açıb ona sarı yeridiyini gördüm… Ürəyim çırpınır, öz-özümə deyirdim: «Nəhayət, ağlı başına gəldi, bu pis qadına gözəl bir şillə vuracaq». Kamran bunu etsəydi, mən sevincimdən ağlayaraq özümü ağacdan atacaq, onunla ömürlük barışacaqdım. Amma o canavar bunu etmədi. Sısqa qollarından, ağappaq qız əllərindən umulmayan bir qüvvətlə Nərimanın əvvəl çiyinlərindən, sonra biləklərindən yapışdı. Qucaq-qucağa, nəfəs-nəfəsə boğuşurdular, çinar yarpaqları arasından süzülən ay işığında saçlarının bir-birinə qarışdığını gördüm.

Bu nə rəzalətdir, aman Allah, nə rəzalətdir! Bütün bədənim tir-tir əsirdi. Bir az əvvəl onların başına yaxşı bir oyun açacağımı düşündüyüm bir halda, indi məni sezəcəklərindən qorxub bağrım yarılırdı. Doğrudan da, bir quşa dönüb budaqların üstündən göyə uçmağı, yuxarıdakı ay aləmində yox olub gedərək, bu dünyadakı insanların üzlərini bir daha görməməyi nə istəyirdim!

Dodaqlarımı barmaqlarımla sıxdığıma baxmayaraq çığırdım. Bu çığırmaqdan çox fəryaddı. Amma bu fəryad aşağı çatmamış, həmin saat qəhqəhə ilə güldüm. Namussuzların o dəqiqədəki çaşqınlıqlarını, pərişanlıqlarını gərək özünüz görəydiniz!

Bir az əvvəl ay işığı kimi ayaqları sanki yerə toxunmadan, süzə-süzə gələn o xoşbəxt dul qadın indi ağaclara dəyə-dəyə, büdrəyə-büdrəyə var gücü ilə qaçırdı.

Xalaoğlum da onun kimi etmək istədi. Amma o bir az qaçmışdı ki, nə düşündüsə, pərt halda geri döndü.

Mən nə edəcəyimi bilmədiyimdən hələ də gülürdüm. O, məşhur «Qarğa və tülkü» təmsilindəki tülkü kimi ağacın altında hiyləgərcəsinə gəzməyə başladı.

Nəhayət, utanıb sıxılmağı buraxıb mənə dedi:

– Fəridə, əzizim, azacıq aşağı enərsinizmi?

Mən gülməyi kəsdim, ciddi bir səslə dedim:

– Nə üçün?

– Heç… Sənə bir sözüm var…

– Mənim səninlə danışmalı bir sözüm yoxdur… Rahatlığımı pozmayın.

– Fəridə, zarafatı burax…

– Zarafatmı? Nə zarafat!..

– Amma sən daha həddini aşırsan… Sən aşağı düşmək istəmirsənsə, mən yuxarı çıxa bilərəm!

– Ay çıxdın ha!..

Yolunda bir xırdaca su gölməçəsi görəndə təşvişə düşən, hoppanmadan əvvəl üç-dörd dəfə tuflilərinə və suya baxan, stulda oturanda şalvarını barmaqlarının ucu ilə tutub yuxarı çəkən nazlı və nazənin xalaoğlunun ağaca çıxmaq istəməsi çox gülməli idi!..

Amma bu gecə o, doğrudan da, canavara dönmüşdü… Alçaq budaqların birindən tutub ağaca hoppandı və yuxarı çıxmağa hazırlaşdı…

Gecə vaxtı ağacda xalaoğlumla üz-üzə gələcəyimizi düşünəndə, nədənsə qorxuya düşdüm. Bunun axırı bir fəlakət ola bilərdi. Əgər mən onun yaşıl ilan gözlərinin yaxından mənə baxdığını görsəydim, yəqin ki, budaqların arasında onunla boğuşacaqdım. Biz bir-birini didən iki yırtıcı quşa dönəcəkdik. Mən onun gözlərini çıxardıb onu da, özümü də ağacdan atacaqdım.

Amma nədənsə bu coşqunluğumu büruzə verməyi düzgün hesab etmirdim.

Yerimdə dikəlib sərt bir səslə əmr etdim:

– Orada durun görüm!..

Amma o, heç qulaq asmadı, hətta cavab da vermədi. Budağın üstündə dikəlib yuxarı baxmağa başladı.

– Durun, dedim, yoxsa pis olacaqdır!.. Bilirsiniz ki, mən Çalıquşuyam. Ağaclar mənim oylağımdır… Buralara məndən başqasının ayaq basmasına dözə bilmərəm!

– Bu nə qəribə danışıqdır, Fəridə?..

Doğrudan da, bu nə qəribə danışıqdı!

Mən çarəsiz qalıb zarafatcıl bir tövr aldım və əgər yanıma gəlsə, daha yuxarılara çıxmağa hazırlaşıb dedim:

– Bilirsiniz ki, sizə hörmətim vardır. Sizi ağacdan aşağı atmağa məcbur olsam, özüm də çox kədərlənərəm. Bir az əvvəl şeir oxuduğunuz halda, indi birdən-birə: «Aman! Aman!» – deyə çığırmağa başlasanız çox pis olar.

Bu sözləri deyərkən mən onun səsini yamsılayır, qəhqəhələrlə gülürdüm.

– İndi görərik!

Qorxu onu cürətləndirmiş və çevikləşdirmişdi. Mənim təhdidimə əhəmiyyət verməyib budaqlara dırmaşmağa davam edirdi.

Ağacda, demək olar ki, biz qaçdı-tutdu oyununa başladıq. O yaxınlaşdıqca mən yuxarı budaqlara çıxırdım, budaqlar da getdikcə incəlirdi. Mən bir istədim ki, hasarın üstünə atılıb qaçım. Amma qorxdum ki, birdən qaça bilmərəm, bir yerim əzilər və xalaoğlumun yerinə mən özüm çığırıb-bağırmalı olaram.

Ancaq necə olursa olsun, biz bu gecə bir-birimizə yaxınlaşmalıydıq. Mən siyasəti dəyişib soruşdum:

– Mənimlə danışmağa nə üçün bu qədər çalışdığınızı görəsən bilmək olarmı?

Mənim bu sözlərimdən o da dəyişdi, ciddi bir tövr alıb durdu və dedi:

– Səninlə zarafatlaşırıq, amma məsələ çox mühümdür, Fəridə… Mən səndən qorxuram…

– Eləmi? Görəsən nəyimdən qorxursunuz?

– Çərənçiliyindən…

– Bu mənim hər gün etdiyim şey deyilmi?

– Yox, bu gecəki həmişəkilərə bənzəməz…

– Bu gecədə nə fövqəladəlik var ki?

Kamran yorulub əldən düşmüşdü. Daha şalvarını-filanı nəzərə almayıb bir budaqda oturdu. Hələ də zarafat edən kimi görünürdüsə də, amma elə bil bu saat ağlayacaqdı.

Mən, ona rəhmim gəldiyi üçün yox, ancaq daha onunla danışmağa halım qalmadığından, yaxamı tezliklə qurtarmaq üçün dedim:

– Narahat olma, heç qorxmalı bir şey yoxdur. Arxayın ol… Tez qonaqlarının yanına get, ayıbdır.

– Söz verirsənmi, Fəridə, and içirsənmi?

– Söz də verirəm, and da içirəm… Nə istəsən edərəm.

– İnanımmı?

– Elə bilirəm ki, inanmaq lazımdır… Mən daha əvvəlki kimi uşaq deyiləm…

– Fəridə…

– Axı, nə bilim ki, sən mənim nəyi söyləyəcəyimdən qorxursan? Mən ağacda özüm üçün oturmuşdum…

– Bilmirəm, amma nədənsə inanmıram…

– Sənə dedim ki, daha böyümüşəm, demək olar ki, bir gənc qız olmuşam. Əlbəttə, bunu deməkdən bir məqsədim var… Di yaxşı, əziz xalaoğlum, heç narahat olmayın… Bəzi şeylər var ki, onları uşaqlar görər… Amma bir gənc qız heç fikir də verməz… Di yaxşı, arxayın olun…

Deyəsən Kamranın qorxusu yavaş-yavaş heyrətə dönürdü. Məni mütləq görmək istəyirmiş kimi başını qaldırıb dedi:

– Sənin danışığın nə qədər başqalaşmışdır, Fəridə…

Əgər söhbət uzansaydı, biz bu çətin vəziyyətdən daha çıxa bilməyəcəkdik. Ona görə qondarma bir hiddətlə çığırdım:

– Daha bəsdir… Söhbəti uzatsan, sözümü geri alaram!.. Özün bir fikirləş.

Bu təhdid onu qorxutdu. Fikirli-fikirli ağacdan düşdü, Nərimanın yollandığı tərəfə getməkdən utanıb bağçanın aşağılarına sarı üz qoydu.

Xoşbəxt dul qadın o gündən sonra daha köşkdə görünmürdü. Kamranın xeyli müddət məndən qorxduğunu hiss edirdim.

Xalaoğlum hər dəfə İstanbula gedəndə, mənə hədiyyələr gətirirdi. Rəsmli bir yapon çətiri, ipək yaylıqlar, ipək corablar, ürək biçimində bir tualet aynası, qəşəng bir əl çantası…

Nadinc uşaqdan çox yetişmiş bir gənc qıza yaraşan bu şeylərin mənə verilməsinin mənası nə idi? Çalıquşunu aldatmaq, dimdiyini bağlayıb çərənçilik etməsinə mane olmaqdan başqa bu hədiyyələrdə nə məna ola bilərdi?

Mən elə bir yaşa çatmışdım ki, bu yaşda başqası tərəfindən yad edilmək adama ləzzət verir. Bundan başqa belə gözəl şeylər də xoşuma gəlirdi.

Ancaq nədənsə bu hədiyyələrə əhəmiyyət verdiyimi nə Kamrana, nə də başqasına göstərmək istəyirdim.

Üzəri qamış köşklər, badamgözlü yapon qızları ilə bəzənmiş çətirimi yerə, tozun içinə salanda qəsdən tez götürmür, xalalarımdan bu cür məzəmmətlər eşidirdim:

– Fəridə, sənə verilən hədiyyələrin qədrini beləmi bilirsən?

Kamranın bağışladığı əl çantamı o qədər əzizləyirdim ki, barmaqlarımı onun parlaq və yumşaq dərisinə sürtəndə, az qala bağrıma basmaq istəyirdim. Bununla belə, bir gün özümü elə göstərdim ki, guya əlimdəki sulu meyvələri çantamın içinə doldururam. Xalalarım o saat bar-bar bağırdılar.

Bir az acgöz olsaydım, mən Kamranın bu qorxusundan daha çox istifadə edərdim. Xırım-xırda intriqalarla onu daha nələr, nələr almağa məcbur edərdim…

Mənə bağışlanan bu şeyləri çox sevirdim, amma bəzən bu şeyləri də yırtmaq, qırmaq, sonra ayaqlarımın altında tapdayıb əzmək istəyirdim.

Xalaoğluma olan qəzəb və nifrətim nədənsə keçib getmirdi.

Başqa yay fəsillərində məktəbin açılmasının yaxınlaşdığını görəndə kefim pozulardı, amma bu dəfə bu evdən, bu insanlardan uzaqlaşacağım günü səbirsizliklə gözləyirdim.

Məktəbdə dərs başlanandan sonra ilk həftələrdə bir bazar günü idi. Bacılar bizi Kayathana¹³ tərəflərinə gəzməyə aparmışdılar.

Bacılar küçələrdə gəzməyi çox sevməzdilər, amma nədənsə o axşam qaranlıq düşənə qədər küçələrdə qalmışdıq.

Mən dəstənin arxasında gedirdim. Bilmirəm necə oldu. Bir də gördüm ki, yoldaşlarımla aramdakı məsafə xeyli çoxalmışdır. Hamı həmişəki kimi öndə getdiyimi güman etdiyindən, məni itirib-axtaran yox idi. Birdən yanımda bir kölgə göründü. Baxıb gördüm ki, Mişeldir.

– Sənsənmi, Çalıquşu? – deyə Mişel soruşdu. – Nə üçün belə yavaş-yavaş gedirsən?

Sağ ayağımın topuğuna sarıdığım yaylığı göstərib dedim:

– Bir az bundan əvvəl oynayanda, yıxılıb ayağımı yaralamışam. Yəqin ki, sənin bundan xəbərin yoxdur.

Mişel pis qız deyildi. Halıma ürəyi yanıb dedi:

– İstəyirsən sənə kömək edim.

– Hər halda məni arxana almağı təklif etməyəcəksən ki?

– Əlbəttə ki, yox… Bu, mümkün olan şey deyil… Amma qoluna girə bilərəm, deyilmi? Yox, elə yox… Qolunu mənim çiynimə sal… Bir az da bərk yapış… Mən də sənin belindən tutum… Bir qədər yüngülləşərsən… Necədir, yeriyəndə daha ayağın az incidir, eləmi?

Mən onun dediyi kimi etdim. Doğrudan da, yaxşı olurdu. Mişelə dedim:

– Mersi¹⁴, Mişel. Sən çox nəzakətli qızsan…

Bir az yeridikdən sonra Mişel dedi:

– Bilirsənmi, Fəridə, yoldaşlarımız bizi bu vəziyyətdə görəndə, nə zənn edəcəklər?

– Nə zənn edəcəklər?

– Deyəcəklər ki, yəqin Fəridə də birinə bənd olmuşdur… İndi dərdini Mişelə danışır…

Mən birdən-birə durub dedim:

– Düz deyirsən?

– Əlbəttə…

– Elə isə, bu saat qolumdan çıx, məndən ayrı get.

Bu əmri verəndə əsgər komandanı kimi sərt idim.

Mişel məni buraxmayıb dedi:

– Ay sarsaq, heç sənin barəndə belə düşünən olarmı?

– Sarsaq nə üçün?

– Hamı sənin necə qız olduğunu bilmirmi?

– Nə demək istəyirsən?

– Heç… Hamı bilir ki, sənin belə bir macəran ola bilməz… Sənin heç kəslə eşqbazlıq edəcəyinə güman yoxdur…

– Nə üçün?.. Məni çirkinmi sanırsan?

– Xeyr, çirkin deyilsən… Bəlkə hələ gözəlsən də… Amma yaman key və maymaqsan…

– Mənim barəmdə sən beləmi düşünürsən?

– Təkcə mən yox, hamı belə düşünür… Deyirlər ki, «çalıquşu sevgi məsələsində əsl gourde-dir».

Bu sözün türkcəsini çox yaxşı bilmirəm, amma fransızca asma qabaq, su qabağı, balqabaq kimi bir şey deməkdir. Bunlardan hansı olursa olsun, pis şeydir… Əslinə qalsa, boyum qısa, bədənim dolu olduğundan bu qabaqlardan birinə bənzəməyim mümkündür… İndi Çalıquşundan sonra mənə bir də gourde ləqəbi qoysalar, bu daha ağ olar! Necə olursa olsun, bu təhlükənin qabağını almaq vacib idi, çünki bu mənə bərk toxunurdu.

Mişelin özündən öyrəndiyim bir hərəkətlə, başımı çiyninə qoydum, ona mənalı-mənalı gözaltı baxıb, dərdli-dərdli gülümsünərək dedim:

– Siz elə bilin…

– Nə söyləyirsən, Fəridə?

Mişel ayaq saxlayıb heyrətlə mənə baxdı. Mən boynumu əyib dediyimi bir də təsdiq etdim.

– Təəssüf ki, iş elə siz bilən kimi deyil… Axır mən də vuruldum…

Mən dediyim bu yalana onu daha da inandırmaq üçün üstəlik bir ah da çəkdim.

Mişel bu dəfə heyrətindən xaç da vurdu.

– Çox gözəl… Fəridə, çox gözəl!.. Amma hayıf ki, heç inana bilmirəm.

Yazıq Mişel sevgi mübtəlası idi, belə ki, başqasının sevişdiyini eşidəndə də ona ləzzət verirdi. Amma, özü dediyi kimi, hayıf ki, mənim sevişdiyimə inanmır və açıqdan-açığa sevinməyə cəsarət edə bilmirdi.

Mən bir yalan danışmışdım. İndi daha bunu davam etdirməli idim ki, rüsvay olmayım.

– Bəli, Mişel, – dedim, – mən də sevirəm…

– Eləcə tək sənmi sevirsən, Çalıquşu?

– Şübhəsiz ki, o da məni sevir, grande gourde.

Bir az bundan əvvəl Mişelin mənə söylədiyi gourde kəlməsinə mən bir də böyük sifətini artırıb onun üzünə qaytardım. Amma onun heç ağlına da gəlmirdi mənə desin ki, «gourde sən özünsən, bu, sənin ləqəbindir!»

Deməli ki, mən yalançılığa başlayan kimi onu inandırmağa müvəffəq olmuşdum. Çox yaxşı!..

Mişel indi məni daha böyük bir məhəbbətlə qucaqlamışdı.

– Danış, Fəridə… Danış, necə oldu? Demək, sən də sevdin, hə! Sevmək gözəl şeydir, deyilmi?

– Əlbəttə gözəldir…

– Sevdiyin kimdir?.. O gənc gözəldirmi?

– Çox gözəldir.

– Harda gördün? Necə tanış oldun?

– …

– Di yaxşı, tərsliyi burax.

Düzü, elə özüm də tərsliyi buraxmağı ürəkdən istəyirdim. Amma nə uydurub söyləyəcəyimi bilmirdim. Sevməyə həqiqi bir insan tapanlara min əhsən!.. Çünki xəyali bir sevgili tapmaq özü də son dərəcə çətin, son dərəcə çətindir!..

– Di yaxşı, Fəridə… Ürəyimi… çəkmə… Yoxsa elə bilərəm ki, mənimlə zarafat edirsən.

Mən birdən-birə təşvişə düşdüm. Zarafat? Allah eləməsin ki, mən yenə asma qabaq, ya balqabağı vəziyyətində qalım!.. Sənə elə bir eşq hekayəsi uydurum ki, özün də çaşıb qalasan!..

Mişelə sevdiyim gənc adına kimi təqdim etsəm yaxşıdır? Kamranı…

– Xalaoğlumla sevişirik… – deyə cavab verdim.

– Keçən il məktəbin görüş otağında gördüyüm o sarışın xalaoğlunmu?

– Özüdür ki, var…

– Ah, nə yaxşı!

Demişdim ki, Mişel sevişmək üçün yaranmış bir qızdı… Kamran indiyə qədər məktəbə ya iki dəfə gəlmişdi, ya üç dəfə… Yəqin ki, xalaoğlum məktəbə gələndə, Mişel, ciyər qoxusu duymuş pişik kimi gənc bir oğlan qoxusu duyub görüş otağına yüyürübmüş, bəlkə də bizi güdübmüş… Qəribədir, elə deyilmi?

Ulduzlar çıxmışdı. Payız fəsli olmasına baxmayaraq, hava lap yay havası kimi ilıqdı. Elə bil havadan təzə əkin qoxusu gəlirdi.

Mən bədənimin bütün ağırlığını Mişelin çiyinlərinə salıb asılmışdım, saçlarımız, yanaqlarımız bir-birinə toxuna-toxuna, ona uydurma bir eşq nağılı danışmağa başlayıb dedim:

– Bundan da aydın bir gecə idi. Xalaoğlumla mən qapının yanındakı qonaqlarımızdan ayrılıb uzaqlaşmışdıq. Mən öndə, xalaoğlum iki-üç addım arxada gedirdik. O, mənə gözəl-gözəl sözlər söyləyirdi. Nələr dediyini təkrar edə bilməyəcəyəm… Çünki istəmirəm… Cırcıramalar bir səs salmışdı ki… Getdik, getdik… Ay işığında hovuz kimi parıldayan meydanlardan ağacların qaranlıqlarına girirdik. Sonra yenə meydanların aydınlığına çıxırdıq. Sonra yenə qaranlıqlar…

– Sizin bağça nə böyükdür, Fəridə?

Mən bir saxtalıq etməkdən qorxurdum.

– O qədər də böyük deyil, axı biz yavaş-yavaş gedirdik, – deyib sözümə davam etdim. – Nəhayət, bağçanın axırına gəlib çatdıq… Bağçanın qurtardığı yerdə budaqları qonşunun divarından aşmış böyük çinar var… Onun altına çatıb durduq… Mən barmaqlarımın ucuna qalxıb özümü elə göstərdim ki, guya qonşu bağçaya baxıram… Xalaoğlum əllərini ovuşdururdu… Nə isə etmək istəyirdi… Amma cürəti çatmırdı.

– Madam ki, sənin üzün bağçaya sarı dönmüşdü… Bunları necə görürdün?..

– Xalaoğlumun kölgəsi divara düşmüşdü, ondan bilirdim.

Mən rolumu yəqin çox yaxşı oynayırdım, çünki bunları danışanda bədənim titrəyir, səsim tutulur, gözlərim yaşla dolurdu…

– Sonra, sonra, Fəridə?

– Sonra… Xalaoğlum birdən-birə biləklərimdən tutdu…

– Ah, nə gözəldir, sonra?..

– Sonrası… Nə bilim…

– Aman Allah, ən gözəl yerində kəsirsən…

– Sonra ağacdan bir quş ötməyə başladı… Qaba, çirkin bir quş… Biz qorxduq, qaçdıq…

Daha göz yaşlarımı saxlaya bilmədim, başımı Mişelin köksünə qoyub hıçqıra-hıçqıra ağladım. Bu ağlamanın nə qədər sürəcəyini bilmirdim… Yaxşı ki, yoldaşlarımız Mişellə mənim yox olduğumuzu başa düşdülər… Bağıra-bağıra bizi axtardılar. Mişel də onlara səs verdi:

– Gəlirik, – dedi, – yeyin gedə bilmirik… Çalıquşunun ayağı ağrıyır…

– Düzdür, Mişel… Mən də elə onun üçün ağlayıram… İndi daha yeyin gedə bilərik.

Mən o gecə hamı yatdıqdan sonra yatağımda da ağladım. Amma bu səfərki göz yaşlarım rol üçün deyil, öz-özümə acığım tutduğu üçün idi. Madam ki, yoldaşlarıma bir gourde olmadığımı isbat üçün bir yalan uydurmağa qərar vermişdim, dünyada başqa adam qəhətdi ki, öz xalaoğlumu – dünyada ən iyrəndiyim bir insan olan Kamranı göstərmişdim? Öz-özümə and içdim ki, sabah oyanan kimi Mişelin əllərindən tutub bir bucağa çəkəcəyəm, axşamkı sözlərimin yalan olduğunu deyəcəyəm.

Amma nə çarə ki, ertəsi sabah oyandığım zaman, acığım da, utancaqlığım da tamamilə keçib getmişdi.

Mənə həmişəkindən fərqli nəzərlərlə baxan və bir xəstə uşaq kimi rəftar edən Mişelə həqiqəti söyləməyə cəsarət edə bilmədim.

Nağıl yavaş-yavaş yoldaşlarımın arasında yayıldı. Mişel onlara yəqin möhkəm tapşırıbmış ki, heç kəs mənə bir şey söyləmirdi. Amma baxışlarından, gülüşlərindən nə demək istədiklərini anlayırdım. Bu, mənə qəribə bir qürur verirdi. Bir müddət çərənçiliyi, dəcəlliyi buraxmağa məcbur oldum. Artıq hamının gözündə xalaoğlusunu sevən bir gənc qız idim. Bu vəziyyətdə bir adama uşaq kimi hoppanmaq, sıçramaq, dəcəllik etmək yaraşmazdı.

Bununla bərabər, necə deyərlər, qanla gələn candan çıxmaz, axşamüstüləri son tənəffüsdə Mişelin qolundan asılaraq ona yavaş-yavaş yeni nağıllar uydurub söyləyəndə, arabir yenə şeytana aldanıb yalan danışardım.

Bir gün yenə çöl gəzintisindən qayıdırdıq.

O gün nədənsə bizimlə gəzməyə getməyən Mişel məni qapıda qarşıladı, əlimdən tutub qaça-qaça bağçanın bir guşəsinə apardı.

– Sənə söyləməli sözüm var, – dedi, – həm sevinəcək, həm də qüssələnəcəksən.

– !!??

– Bu gün sənin sarışın xalaoğlun məktəbə gəlmişdi.

– …

– Şübhəsiz sənin üçün… Kaş sən də mənimlə qalaydın.

İnanmırdım ki, böyük bir səbəb olmadan Kamran məni görməyə gəlsin!.. Yəqin Mişel səhv etmişdi.

Bununla bərabər bu şübhəni ona söyləmədim. Yalandan özümü inanan kimi göstərərək dedim:

– Gənc oğlanın sevişdiyi bir qızı görməyə gəlməsindən təbii nə ola bilər?

– Burada olmadığına heyifsilənirsən, deyilmi?

– Yəqin.

Mişel yanağımı oxşayıb dedi:

– Söz yox ki, o, yenə gələr; madam ki, sevir…

– Əlbəttə…

Elə həmin axşam yeməkdən sonra Matilda bacı məni çağırdı, zərli ip ilə bir-birinə bağlanmış rəsmli iki şəkər qutusu uzadıb dedi:

– Bunları sənə xalan oğlu gətirdi.

Matilda bacını heç vaxt xoşlamazdım. Amma o, qutuları mənə uzadanda boynuna sarılıb yanaqlarını öpməkdən özümü güclə saxladım.

Demək, Mişel səhv etməmişdi. Məktəbə gələn xalaoğlumdu. Yoldaşlarım arasında nağılımın doğru olduğuna şübhə edən varsa, onlar da bu iki qutunu görəndə, fikirlərini dəyişdirməyə məcbur olacaqdılar. Çox gözəl!

Qutularımın biri rəngbərəng likörlü konfetlərlə, biri də bəzəkli vərəqlərə sarınmış şokoladlarla dolu idi. Üç-dörd ay əvvəl olsaydı, onları ən yaxın yoldaşlarımdan da bərk-bərk gizlədərdim. Amma o gecə mütaliə saatında qutularım əldən-ələ sinfi gəzir, insaflarının dərəcəsinə görə uşaqlardan kimi bir, kimi iki, kimi də üç konfet götürürdü.

Bəziləri uzaqdan mənə mənalı işarələr edirdilər. Mən utanırammış kimi başımı yana çevirir, gülürdüm. Çox gözəl!

Mişel təəssüf ki, ancaq zərli dibi görünən qutularımı mənə qaytaranda, pıçıldayıb dedi:

– Bu qutular lap nişan şəkəri qutularıdır, Fəridə!

Nağılım mənə bir az baha oturmuşdu, amma nə edəsən!

Üç gün keçdi. İmtahan üçün boyalı bir coğrafiya xəritəsi hazırlayırdım. Boya işləri mənim əlimdən gəlməzdi. Bir az yöndəmsiz olduğum üçün, tez-tez rəngləri bir-birinə qarışdırar, əllərimi və dodaqlarımı boyayardım. O gün mən yenə bu halda çalışanda, qapıçının qızı sinfə girdi, məni görmək üçün gələn xalaoğlumun görüş otağında gözlədiyini xəbər verdi. Yadımdadır, nə edəcəyimi bilməyib, ətrafıma və kürsüdə oturan müəllim bacıya çaşqın-çaşqın baxmağa başladım.

O dedi:

– Dur, Fəridə, xəritələrin qoy qalsın… Qonağını gör.

Xəritələri qoyum qalsın, bu çətin deyil… Bəs qonağı hansı sifətlə görməyə gedim?

Yanımdakı yoldaşım önlüyünün cibindən xırdaca bir ayna çıxardıb gülə-gülə mənim önümə qoymuşdu.

Üzüm, ağzım yaman gündə idi. Yazı yazanda qələmi ağzıma soxduğum kimi, indi də fırçanı ağzıma soxmuşdum. Dodaqlarım cürbəcür – sarı, qırmızı, bənövşəyi rənglərə boyanmışdı. Bunları nə yaylıqla, nə də su və sabunla təmizləməyə imkan var idi, baş qoşsam sifətimə daha da yayacağımı bilirdim.

Kamrana o qədər əhəmiyyət vermirdim. Təbii ki, onun qarşısına hansı sifətlə istəsəm çıxardım. Amma gələnin kim olduğunu bilib gizlin-gizlin baxan yoldaşlarımın gözündə mən sevişən, hətta nişanlanmağa hazırlaşan bir qız vəziyyətində idim. Allah bu nağılın cəzasını versin!

Koridordan çıxanda, gözümə dəyən bir ayna təşvişimi lap artırdı. Yenə, görüş otağının qabağı boş olsaydı, bəlkə heç içəri girməzdim. Amma nə edim ki, orada mənim bu hərəkətimə başqa məna verə bilən adamlar gəzişirdi.

Nə edək, daha olan olmuşdu. Qapını sürətlə açıb içəri atıldım. Kamran pəncərənin yanında ayaq üstə durmuşdu. Dümdüz ona tərəf getsəm, yəqin ki, bir-birimizə əl vermək lazım gələcəkdir və xalaoğlumun qadın əli kimi təmiz yaraşıqlı əllərini yaş əllərimlə bulayacaqdım.

Gözümə stolun üstündə yenə zərli iplərlə, bir-birinə bağlı paketlər dəydi. Bunları mənim üçün gətirdiyini bildim. Daha işi hay-küyə salmaqdan, əllərimin, dodaqlarımın boyalarını bir uşaq dəliliyi pərdəsi altında gizlətməkdən başqa çarə yox idi. Qara önlüyümün ətəklərini tutaraq qutuların önündə dəbdəbəli və uzun bir reverans elədim. Sonra barmaqlarımı ətəyimə silib, qutulara əlimlə tez-tez bir neçə öpüş göndərdim, bununla dodağımdakı boyalar bir qədər getmiş oldu.

Kamran gülərək mənə yaxınlaşdı.

Ona dil-ağız etməyə başladım.

– Bunlar nə böyük iltifatlardır, Kamran bəy əfəndi, – dedim. – Hərçənd şokoladlar, likörlü konfetlər susmağımın haqqıdır, amma hər halda adam utanır… Dünənki qutuda bir növ likörlü konfet vardı, inşallah onların bacılarına bu yeni qutularda da təsadüf etmək mümkün olar… Amma, doğrudan da, çox yaxşı konfetdir, tərifləməklə başa gələn deyil. Adam onları ağzında əridəndə, ürəyi də onlarla bərabər əriyir.

Kamran deyir:

– Bu səfər zənn edirəm ki, daha qiymətli bir şey görəcəksən, Fəridə.

Onun göstərdiyi qutunu qondarma bir təşviş və səbirsizliklə açdım, içindən iki bəzəkli kitab çıxdı. Bunlar Yeni il bayramında kiçik uşaqlara hədiyyə edilən rəsmli uşaq nağıllarına oxşayırdı. Xalaoğlum hər halda anlamadığım bir səbəbə mənimlə əylənmək istəyirmiş. Əgər, doğrudan da, yalnız bunun üçün zəhmət çəkib buraya gəlibsə, bu yaxşı iş deyil… Görəsən ona kiçik bir dərs vermək zamanı gəlmişdirmi? Bilmirəm, amma özümü saxlaya bilmədim; rəngə batmış dodaqlarıma yaraşmayan bir ciddiyyətlə dedim:

– Hədiyyələrin hər növü üçün təşəkkür etmək lazımdır. Amma icazə verin, sizi bir azca məzəmmət edim… Bir neçə il əvvəl siz də bir uşaqdınız… Hərçənd o vaxtlar özünüzü ağır və ciddi aparmaqla böyük adamlara bənzədərdiniz, amma hər necə olsa, bir uşaqdınız, elə deyilmi? Siz, maşallah, ildən-ilə böyüyüb, şəkilli romanların qəhrəmanlarına bənzər bir gənc olduğunuz halda, bəs mən niyə daim yerimdə sayıram?

Kamran heyrətlə gözlərini açdı:

– Bağışla, Fəridə, – dedi, – anlaya bilmədim.

– Anlaşılmayan bir şey yoxdur. Yəni siz böyüyürsünüz, bəs mən nə səbəbə «Güllü kitabxana» nağılları oxuyan bir körpə kimi qalıram, heç vaxt öz vəziyyətinə görə, yəni on beş yaşına girmiş bir qız rəftarına layiq görülmürəm?

Kamran çaşqın-çaşqın üzümə baxmaqda davam edirdi:

– Yenə anlamadım, Fəridə!

Özümü kütlüyə heyrət edən kimi göstərib dodaqlarımı büzdüm. Düzünə qalsa, nə demək istədiyimi mən özüm də anlamamışdım. Etdiyimə peşman olub, izahatdan can qurtarmağa bir yol axtarırdım.

Bu dəfə sinirli bir hərəkətlə ikinci qutunun bağını qırdım. Burada likörlü konfetlər vardı.

Kamran, demək olar ki, rəsmi bir tövrlə azca əyildi:

– Daha sizinlə boya-başa çatmış, yetişmiş bir gənc qız kimi rəftar etmək lazım gəldiyini öz ağzınızdan eşitmək məni çox bəxtiyar etdi, Fəridə, – dedi. – Kitablar üçün sizdən üzr istəməyi lüzum görürəm, çünki konfetlər isbat edir ki, kitablar əslində zarafatdan başqa bir şey deyildir. Məqsədim sizə kitab gətirmək olsaydı, bəlkə o bayaq dediyiniz romanlardan da seçə bilərdim.

Kamranın bu davranışı, bu sözləri, yəqin ki, istehza idi. Amma belə də olsa, onun qarşımda bu səslə, bu cür danışması xoşuma gəlirdi.

Cavab verməyə məcbur olmamaq üçün, əllərimi dua vəziyyətində bir-birinə qovuşdurub heyran qalmış adam rolu oynayırdım. O, sözünü qurtaran kimi üzünə baxdım; gözlərimə düşən saçlarımı başımın hərəkətilə arxaya verərək dedim:

– Nə söylədiyinizi dinləyə bilmədim, konfetlər o qədər gözəldir ki… onları görəndən sonra incikliyim keçdi, barışdıq, çox sağ ol, Kamran.

Sözlərini dinləmədiyimi zənn etmək, yəqin ki, ona toxunmuşdu. Bununla bərabər, o da, nədənsə bunu mənə sezdirmək istəmədi. İçini çəkərək özünü yalandan acıqlı göstərib dedi:

– Nə edək, madam ki, uşaq hədiyyələri qəbula keçmir, daha bundan sonra böyük adamlara məxsus ciddi şeylərlə xatirinizi xoş edərik.

Mən indi özümü elə göstərirdim ki, guya ancaq konfetlərimlə məşğulam. Bir cavahirat sandıqçasını seyr edən kimi, sevinclə qutuya baxır, içindən çıxardığım şəkərləri şəkilli kağızın üstünə düzür, həm də çərən-pərən danışırdım.

– Bunları yemək də bir ustalıq istəyir, Kamran. Həm də bu sənəti sizin aciz qulunuz olan mən kəşf etmişəm. Bax, məsələn, bu sarını sən qırmızıdan sonra yeməkdə bir zərər görməzsən, deyilmi? Amma, yox, heyifdir! Çünki qırmızı həm çox şirindir, həm də bir az nanəlidir. Onu əvvəlcə yesən, sarının o zərif ləzzətini, o şairanə ətrini hiss eləməzsən, heyif olub gedər! Ah, canım şəkərlər…

Şəkərlərdən birini götürüb ağzıma yaxınlaşdırdım. Quş balasını sevən kimi onu oxşayıb, onunla az qala danışırdım.

Xalaoğlum əlini uzatdı və dedi:

– Onu mənə ver, Fəridə.

Qəribə bir nəzərlə üzünə baxdım:

– Bu nə deməkdir?

– Yeyəcəyəm.

– Qutunu sənin yanında açmaqda, yəqin ki, səhv etdim. Gətirdiklərini özün yeməyə başlasan, daha nə oldu…

– Bircə onu ver.

Doğrudan da, bu nə deməkdi! Adam başqasının ağzına dəymiş bir şeydən iyrənməmək üçün gərək… Nələr düşünürəm!

Bir saniyə çaşbaş olub qalmışdım ki, xalaoğlum birdən-birə əlini uzatdı, konfeti qapmaq istədi. Amma mən daha cəld tərpəndim. Şəkəri gizlədib dilimi çıxartdım.

– Əvvəllər siz əldən bu cür zirək deyildiniz. Bunu hardan öyrəndiniz? – deyə ona sataşdım. – Baxın, mən belə gözəl konfetin ləzzətlə yemək qaydasını sizə öyrədim, ondan sonra qapın…

Başımı bir az arxaya ataraq təkrar dilimi çıxartdım, konfeti üzərinə qoydum. Şəkər yavaş-yavaş əridikcə başımı sağa-sola əyir, dilim sərbəst olmadığından şəkərin çox ləzzətli olduğunu ona işarələrlə bildirirdim.

Xalaoğlum qəribə bir çaşqınlıqla ağzıma baxırdı, odur ki, özümü saxlaya bilməyib gülməyə başladım.

Sonra təkrar ciddiləşdim, qutunu ona uzadaraq dedim:

– İndi daha yeməyi öyrəndiyiniz üçün, bir dənə götürə bilərsiniz.

Kamran yarı zarafatyana bir hiddətlə qutunu itələyib:

– İstəmirəm, – dedi, – hamısı sənin olsun.

– Bunun üçün də mersi.

Aramızda demək olar ki, daha danışmalı bir şey qalmamışdı. Ədəb-ərkan xatirinə evdəkilərin əhvalını soruşduqdan və onlara xoş arzularımı göndərdikdən sonra, qutularımı qoltuğuma vurub çıxmağa hazırlaşırdım.

Birdən-birə görüş otağının yanındakı otaqdan yavaşca bir tıqqıltı gəldi. Pişik kimi qulaqlarımı şəkləyib durdum.

Məktəb lövhələrinə və xəritələrə məxsus olan bu otağın qapısı bir az əvvəl açılmışdı. Sonra lövhələrdən birinin yerə düşməsinə bənzər bir səs eşitmişdim. İndi də aradakı şüşəli qapının arxasından siçan tıqqıltısına bənzər bir tıqqıltı və hərəkət hiss edirdim.

Xalaoğlumdan gizlin, bu qapıya sarı gözaltı baxanda, nə görsəm yaxşıdır! Tutqun rəngli şüşənin arxasında bir baş kölgəsi… Dərhal işi başa düşdüm. Bu, Mişel idi. O, xəritə lazım olduğunu söyləyərək, maymaq bacını aldadıb görüş otağının yanındakı otaqdan bizi güdməyə gəlmişdi.

Kölgə yox olmuşdu. Amma qapının açar yerindən bu qızın bizi güddüyünə heç şübhəm yoxdur. Nə edəcəkdim? Kamranla mən bir-biri ilə sevişən iki adam olduğumuzdan, o bizdən mütləq fövqəladə bir şey gözləyirdi. Mənim xalaoğluma: «Yaxşı yol, evdəkilərə salam de», – deyib maymaq-maymaq qapıdan çıxdığımı görsə, hər şeyi başa düşəcək, koridorda başımı qucaqlayıb saçlarımı qarışdıraraq gülə-gülə deyəcəkdi: «Deməli, mənə nağıl danışmışdın, hə?»

Bu qorxu məni bir anda hiylə işlətməyə məcbur etdi. Bu yaxşı şey deyildi, amma madam ki, bir rol oynamağa başlamışdım, axıra çatdırmalı idim.

Mişel məktəb yoldaşlarımın çoxu kimi türkcə bilmirdi. Deməli, söyləyəcəyimiz sözlərin əhəmiyyəti yox idi. Səs və hərəkətlərimiz sevişən iki adamın hərəkətlərinə bənzəsə kifayət idi…

Kamrana dedim:

– Az qala unutmuşdum, süd nənəmin nəvəsi köşkdədirmi?

Süd nənəmin nəvəsi illərdən bəri köşkdə böyüyən bir yetimdi.

Kamran sualıma çaşmış kimi olub:

– Əlbəttə, köşkdədir, – dedi. – O hara gedəcək ki?

– Təbii… Bilirəm… Yalnız… Nə bilim… Mən bu uşağı o qədər sevirəm ki…

Xalaoğlum gülümsündü:

– Bu hardan çıxdı? – dedi. – Biçarənin heç üzünə də baxmazdın…

Qəribə bir hərəkətlə dedim:

– Üzünə baxmamaq nə isbat edir ki, əzizim? Onu sevmirəmmi? Heç də yox!.. Əksinə, mən bu uşağı o qədər sevirəm ki…

Bu «sevirəm» kəlməsini La Dam o kamelya¹⁵ rolu oynayan bir aktrisa kimi boynumu bükərək əllərimi köksümdə qovuşduraraq təkrar edir, arabir gözaltı qapıya baxırdım.

Mişel altı kəlmə türkcə bilirsə, bunların üçü mütləq «sevmək, sevgi, sevda» kimi sözlər olacaqdı. Bununla bərabər bu zənnimdə yanılmış olsaydım da, o hər halda lüğətə baxa bilər, yaxud da «sevirəm ki» kəlməsinin mənasını türkcə bilən bir adamdan soruşub öyrənərdi. Yalnız bu rolu təkcə Mişelin qarşısında deyil, Kamranın qarşısında da yaxşı oynamaq lazımdı. Bu ikinci cəhəti deyəsən bacarmamışdım, çünki Kamran sözlərimə də, hərəkətimə də gülməyə başladı.

– Bu, birdən-birə hardan ağlına gəldi, Fəridə? – dedi.

Hardan ağlıma gəlirsə gəlsin, bu haqda fikirləşməyin yeri deyildi. Odur ki, həmin coşqunluqla dedim:

– Neyləyim, belədir… Sevirəm, vəssəlam! Mənə bir şey vəd etməlisən… Evə gedən kimi mənim tərəfimdən bu yazıq uşağa bir suvenir olaraq, bir suvenir olaraq… Bildinmi, bir suvenir d’amoure¹⁶ olaraq…

Süd nənənin nəvəsinə aparmaq üçün Mişelin gözü önündə Kamrana bir şey verməyi nə qədər istərdim. Amma ciblərimdən tərs kimi axşam mütaliəsində mürgüləyən qoca bacıya atmaq üçün büküb hazırladığım kağız parçalarından başqa bir şey çıxmırdı. Amma çarəsizlik mənə bundan daha yaxşı bir şey öyrətdi. Birdən Kamranın əllərindən tutdum, özümü elə göstərdim ki, guya qucağına atılacağam, dedim:

– Bu uşağı mənim əvəzimdən qucağına alarsan, yanaqlarından, gözlərindən öpərsən, bildinmi?.. Bunu mənə vəd edirsən də!

Kamranla, demək olar ki, qucaq-qucağa bir vəziyyətdəydik. Nəfəslərimiz bir-birinə qarışırdı. Heç bir şeydən xəbəri olmayan yazıq xalaoğlum bu coşqunluğa bir məna verə bilmirdi, çaşıb qalmışdı.

Rol müvəffəqiyyətlə oynanıb bitmişdi. Daha pərdə salına bilərdi. Kamranın əllərini buraxaraq, tövşüyə-tövşüyə özümü bayıra atdım. Mişelin koridorda mənə çatıb boynuma sarılacağını gözləyirdim. Ətrafda bir səs eşitməyib durdum, döndüm, yavaş-yavaş xəritələr olan otağın qapısına sarı yönəldim. İçəridə bir hənirti, bir səs eşitməyib qapını aralamaqdan özümü saxlaya bilmədim. Nə görsəm yaxşıdır?! Hərdən bizə musiqi dərsi verməyə gələn qoca Frer Ksavye titrək ayaqları ilə skamyanın üstünə çıxıb bir dolabın yuxarı gözlərində nota dəftərləri axtarır…

Tfu-u-u-u, Allah cəzasını versin!.. Mən onu Mişel bilib boş yerə özümü Kamranın yanında rüsvay etmişdim!

Qızdırmalı xəstələr kimi, üzümün od tutub yandığını hiss edirdim. Sinfə girmək yerinə bağçaya çıxdım. Hovuzun önünə gedib kranı açdım, başımı suyun altına tutdum.

Vücudumda istiliklə bərabər qəribə bir titrəmə də vardı.

Krandan gələn su saçlarımdan, üzümdən axaraq, köynəyimin içinə süzüldükcə düşünürdüm ki, «sevginin eləcə oyunu adamı bu cür titrəmə-qızdırmaya salarsa, bəs onda görəsən sevgi özü necə şeydir?!»

O il Kamran dəfələrlə məktəbimizə gəldi. Belə ki, hər qapı açılanda ürəyim çırpınırdı, elə bilirdim məni görüş otağına çağırmağa gəlirlər. Deyə bilərəm ki, bütün sinif onun mənə gətirdiyi şokoladlarla, peçenyelərlə, cürbəcür şirniyyatla keçindi.

Çalışqanlığı qədər qarınqululuğu ilə də məşhur olan sinif yoldaşlarımdan Mari Pırlantaciyan şəkərlərimi iri ağ dişləri ilə çeynəyəndə gizlədə bilmədiyi bir həsrət və heyranlıqla deyərdi:

– Gör səni nə qədər sevir ki, eşqbazlıq üçün gələndə bu qədər gözəl şeylər gətirir!

Bununla bərabər bu nağıl məni artıq bezdirməyə başlamışdı. Bəzən öz-özümə düşünürdüm: çərənçi bir uşağa susmasının haqqı olaraq gətirilən bu şeyləri mənim öz yoldaşlarıma başqa cür göstərməyim vicdansızlıq deyildimi? Həm də bu Kamran axı nə üçün məktəbə belə tez-tez gəlirdi? Hər dəfəsində də: «Bu tərəflərdə yaşayan bir xəstə yoldaşımı yoxlamağa gəldim…», «Təqsim bağçasında¹⁷ bir az çalğı dinləmək istədim…» kimi səbəblər söyləyirdi.

Heç bir şey soruşmadığıma baxmayaraq, yenə bir gün dedi:

– Nişantaşıda¹⁸ atamın bir köhnə yoldaşını görməkdən qayıdırdım… Atamın çox sevdiyi bir adamdı…

Özümü saxlaya bilməyib qəflətən bir neçə sual verdim:

– Adı nədir? Nə iş görür? Ünvanı nədir?

Xalaoğlum çaşıb qaldı; özünü o qədər itirdi ki, nə uydurma ad, nə də ünvan tapa bildi. Rəng alıb, rəng verərək gülə-gülə: «Nəyinə gərəkdir? Niyə belə maraqlanırsan?» – kimi sözlərlə yaxasını qurtarmaq istədi.

Mən özümü elə göstərdim ki, guya bu çox əhəmiyyətli məsələdir.

– Həftə başında xalamdan soruşaram, – dediyim zaman isə, o, daha çox qızardı.

– Gözlə ha! Anama ondan danışma… Çünki onunla görüşməyimi istəmir, – deyə yalvarmağa başladı.

Hiyləgər əqrəb, öz ağlınca guya məni aldadacaqmış… Mən sənin ciyərinin içinə də bələdəm!

Hiddətlə ayağa qalxdım, zorla tutmağa çalışdığı əllərimi ciblərimə qoyub:

– Ya atanızın dostları ilə, ya da öz dostlarınız ilə maraqlandığımı zənn edirsinizsə, yanılırsız… Bu sözü elə nahaqca yerə dedim, vəssəlam! – deyə otaqdan çıxdım.

O gündən sonra Kamran hər dəfə məktəbə gələndə, bir bəhanə uydurdum, yanına getmədim. Gətirməkdə davam etdiyi qutuları sinifdə, yaxud bağçada açır, içindəkilərinin bircəsinə də əl vurmadan uşaqlara paylayırdım.

Həqiqət aşkar idi. Görünür ki, o xoşbəxt dul qadın bu tərəflərdə yaşayırdı. O gecədən sonra yəqin bir-biriləri ilə razılaşmışdılar. Xalaoğlum tez-tez onun evinə gedir, arada mənə də baş çəkirdi.

İstədikləri əxlaqsızlığı etsinlər… Mənə nə! Amma məni arada oyuncaq etmələri yaman acığıma gəlirdi. Bu yadıma düşdükcə vücudum od tutur, hiddətdən ağlamamaq üçün dişlərimlə dodaqlarımı qanadırdım.

Nərimanın harada yaşadığını evdən soruşub öyrənmək çox asan idi, amma bu qadının adını ağzıma almaq mənə dözülməz bir şey kimi görünürdü.

Bir tətil günü evə getmişdim. Qonağımız Nəcmiyyəyə dedi:

– İki gün əvvəl Nərimandan bir məktub almışam, çox xoşbəxtdir…

Mən kiçik bir fino¹⁹ köpəyini hovuzda çimdirmək üçün bayıra çıxırdım. Bu sözləri eşidəndə qapının yanında durdum, çömələrək köpəyi yavaşca yerə qoydum.

Xoşbəxt dul qadın barəsində bir şey soruşa bilməzdim, amma qulağımla eşitmək də qadağan deyil ki!..

Qonaq sözünə davam edib deyirdi:

– Nəriman ərindən çox razı görünür, barı yazıq bu dəfə xoşbəxt olaydı!..

Nəcmiyyə bir hamam günbəzinə düşən səs kimi səs çıxardıb:

– Hə, hə. Yazıq, barı bu səfər xoşbəxt olaydı, – deyə qonağın sözlərini axmaq-axmaq eynən təkrar edib söhbəti qurtardı.

Daha iş-işdən keçmişdi. Mən, eləcə zarafatçı bir tövr ilə dedim:

– Xanım əfəndi təkrar ərə getdilərmi?

– Hansı xanım əfəndi?

– Məktubunu aldığınız xanım. Nəriman xanım.

Qonağın yerinə Nəcmiyyə cavab verdi:

– Xəbərin yoxdurmu? Çoxdan… Nəriman bir mühəndisə getdi… Beş-altı aydan bəri əri ilə bərabər İzmirdədir…

«Yazıq, barı bu səfər xoşbəxt olsun!..» – duasını onlardan sonra da mən təkrar etdim və iti qucağıma alaraq bayıra yüyürdüm. Amma daha hovuza tərəf getmədim, çəpərin kötükləri üstündən atılaraq yüyürür, bağçanın ətrafında hərlənirdim.

O yay səyahətə çıxdım. Ancaq uzağa yox, Tekir dağına²⁰ getdim… Məlumdur ki, həyatda Allah mənə xaladan bol heç nə verməmişdir. Bunlardan biri də Tekir dağında yaşayırdı. Onun əri Əziz əmi çoxdandı ki, o yerlərdə mütəsərrifdi…²¹ Müjgan adında məndən üç yaş böyük bir qızları da vardı. Qohumlarımızın uşaqları arasında deyəsən hamıdan çox onu sevirdim.

Müjgan çirkin idi. Amma bunun mənə heç dəxli yox idi. Aramızdakı fərqin üç yaşdan ibarət olmasına baxmayaraq, nədənsə mən onu lap uşaqlıqdan həmişə yaşlı bir adam sayırdım. İndi ikimiz də yekəlmişdik, lakin bununla belə mən yenə də onu böyük bilirəm və «abla»²² deyə çağırıram.

Müjgan abla mənim tamamilə əksim idi. Mən nə qədər dəlisov və dəcəldimsə, o bir o qədər ağırdı, üstəlik hələ müstəbiddi də. Hər istədiyini mənə elətdirən, deyə bilərəm ki, yalnız o idi. Bəzən nəsihətlərinə acığım tutsa, arzularına qarşı dikbaşlıq etsəm də, nəticədə həmişə ona tabe olurdum… Nə üçün? Səbəbini bilmirdim. İnsan birini sevmək fəlakətinə düşdümü, həmişə ona əsir olur.

Müjgan iki-üç ildən bir Ayşə xalamla bərabər İstanbula gəlir və bir neçə həftə köşkdə, yaxud o biri xalalarımgildə qonaq qalardı.

O yay Tekir dağından mənə, demək olar ki, rəsmi bir dəvətnamə gəldi. Ayşə xalam Bəsimə xalama yazdığı məktubda deyirdi: «Sizə ümidim yoxdur. Amma Fəridəni iki aydan az olmamaq şərti ilə, bu tətildə mütləq gözləyirik. Məlumdur ki, biz də xalayıq. Gəlməsə, əmisi də, Müjgan da yaman inciyəcəyik».

Bəsimə xalamla Nəcmiyyə Tekir dağını dünyanın o biri başı hesab edirdilər, uzaq ulduzlara baxırlarmış kimi, gözlərini qıyaraq deyirdilər: «Heç elə şey olar. Buna imkan varmı?»

Mən istehzalı bir hörmətlə qarşılarında əyilib dedim:

– İcazə versəniz, bunun imkansız bir şey olmadığını isbat edib şərəfyab olaram.

Yoldaşlarımdan bəziləri yay tətillərində ailələri ilə bərabər bir səyahətə çıxır, qayıtdıqda hey öyünürdülər. Demək, məktəb açıldığı zaman, mənə də belə bir şey etmək nəsib olacaqdı.

Bir il əvvəlki eşqbazlıq nağılına bu il bir səyahət hekayəsi əlavə etmək mənə ləzzət verəcəkdi. Amma mənim arzum romanlarda oxuduğum amerikan qızları kimi çantamı əlimə alaraq tək paroxoda minib getmək idi. Xalalarım isə, bu arzumu təşvişlə, hay-küylə qarşıladılar və mənə bir keşikçi qoşulmadan, yola çıxmağa icazə vermədilər. Özləri də: «Qaranlıqda göyərtədən dənizə əyilmə… Heç kimlə danışma… Paroxod pillələrindən dəli kimi düşmə» və başqa nəsihətlərlə könlümə toxundular. Sanki Tekir dağına işləyən çarıq boyda sınıq-salxaq paroxodun bir transatlantik kimi səksən metr pilləkəni varmış… Müjganı iki il olardı ki, görmürdüm. Bu müddətdə Müjgan böyümüş, təmkinli bir xanım olmuşdu. Adam onunla danışmağa da cəsarət etmirdi. Buna baxmayaraq çox tez isinişdik.

Ayşə xalamla Müjganın çoxlu dostları var idi. Mən də onlara qoşuldum.

Gündə bir qonaqlığa, köşkə, yaxud bağa dəvət edilirdik. Mənə demişdilər ki, daha yekə qızsan, əgər yüngüllük etdiyin üçün səni utandırıb qızartsalar, yaxşı düşməz. Odur ki, hərəkətlərimə son dərəcə diqqət edirdim. Yad qadınlarla söhbət edəndə, suallarına ciddi və nəzakətlə cavablar verməyə çalışanda, özümü «qonaq-qonaq» oyunu oynayan uşaqlara bənzədirdim. Bununla bərabər böyüklərlə bir yerdə oturub-durmaq qüruruma xoş gəlirdi.

Bu qonaqlıqlar məni əyləndirirdisə də, yenə ən çox sevdiyim vaxt Müjganla yalqız qaldığım saatlar idi.

Xalamgilin evi dəniz kənarında uca bir yamacın başında idi. Müjgan abla bəzi yerləri hündür bir divara bənzəyən bu dik yamacdan hoppanaraq sahilə enməyimi görüb qorxmuş və bunu mənə qadağan etmək istəmişdi. Amma sonradan özü də buna alışdı. Saatlarca qumların üstündə uzanır, suların üzərində daş səkirdir, sahil boyunca gəzə-gəzə lap uzaqlara gedirdik.

Dəniz bu mövsümdə çox gözəl və sakitdi, amma nəşəsizdi. Bəzən saatlar keçir, üzərində bir yelkən, incə bir tüstü də görünməzdi. Hələ axşamüstüləri suyun səthi ürəyi sıxacaq qədər genişlənir və yalqızlaşırdı. Yaxşı ki, mən təhlükəni əvvəlcədən hiss edir, sahildəki qayaları qəhqəhələrimlə səsləndirirdim.

Bir gün Müjganla lap uzaqdakı bir buruna sarı getmişdik. Məqsədimiz bu burundakı qayaların o biri tərəfində olan körfəzə keçmək idi, amma tərs kimi sahili su basmışdı. Ayaqqabılarımızı çıxarıb suya girməkdən başqa çarə yox idi. Mən özlüyümdə bu məcburiyyətə sevinirdim də, amma boya-başa çatmış, yetişmiş bir kiçik xanım olan Müjgan nə etsin?

Ona tuflilərini və corablarını heç cürə çıxartdıra bilməyəcəyimi yəqin etdiyimdən belə bir təklif irəli sürdüm:

– Müjgan abla, gəl səni dalıma alım… keçirdim.

O razı olmayıb dedi:

– Dəlinin biri, mən boyda bir adamı necə qaldırarsan!

Yazıq Müjgan həm yaşca, həm də boyca məndən böyük olduğu üçün elə güman edirdi ki, onu aparmağa gücüm çatmaz.

Astaca ona yaxınlaşıb:

– Bir sınayaq görək, bəlkə gücüm çatdı, – dedim və onun qıçlarından yapışıb havaya qaldırdım.

Müjgan əvvəlcə elə başa düşdü ki, mən yalnız gücümü sınamaq istəyirəm. Odur ki, əlimdən qurtarmağa çalışaraq:

– Dəlilik etmə, burax. Sən məni aparıb çıxarda bilməzsən, – deyə gülürdü. Amma çılpaq ayaqlarımla suya girdiyimi görəndə dəli kimi oldu.

– Sən tük kimi yüngülsən, ay abla, – dedim, – əgər çırpınsan, ikimiz də suya yıxılarıq. Amma rahat dursan, heç nə olmaz.

Yazıq qız sapsarı saralmışdı. Bir kəlmə danışsa, müvazinətin pozulacağından qorxurmuş kimi ağzını, gözlərini yumub saçlarımdan bərk-bərk yapışdı.

Yazıq Müjgan bir qarış dərinlikdə suyun üstündən uçurumdan keçən kimi gözlərini yumur, qucağımda tərpənməyə cəsarət etmirdi.

Burnu dönüb nə görsək yaxşıdır?! Quruya çəkilmiş bir sandalın yanında yemək yeyən üç balıqçı bizə baxır!

Müjgan birdən-birə qorxdu. Əllərimi bərk-bərk sıxıb pıçıldadı:

– Axır istədiyini etdinmi, Fəridə? İndi biz neyləyəcəyik?!

Mən gülüb dedim:

– Balıqçılardır da, adamyeyən deyillər ki…

Bizim vəziyyətimiz, doğrudan da, qəribə idi. Ələlxüsus mən, dizlərimə qədər çılpaqdım, corablarım əlimdə idi, belə ki, adam arasına çıxmalı bir halda deyildim.

Müjgan incə ayaqları ilə, süpürgədən qaçan hörümçək kimi qaçmağa hazırlaşırdı. Mən qorxmağı ayıb bildim, özümü o yola qoymayıb, balıqçılarla saymazyana danışmağa başladım.

Suyun o gün nə üçün sahili basdığını, hansı saatlarda dənizin hansı tərəfindən balıq tutduqlarını soruşdum. Eləcə, danışmaq üçün yerli-yersiz suallar verirdim…

Balıqçıların ikisi gənc idi, hərəsinin iyirmi-iyirmi beş yaşı olardı, üçüncüsü isə saqqallı qoca idi.

Gənc balıqçılar utancaq görünürdülər. Suallarıma qoca cavab verdi. Ancaq o da, görünür ki, mənim kimi söz tapmağa çətinlik çəkirdi. Odur ki, kim olduğumu soruşdu.

Mən bir az duruxduqdan sonra dedim: «Mənim adım Marikadır, İstanbuldan bura tacir əmimgilə qonaq gəlmişəm».

Müjgan qolumdan çəkdi, o, yüyürə-yüyürə deyirdi: «Allah cəzanı versin… Bu nə iş idi, etdin?!»

Mən cavabında dedim:

– Nə bilim, İstanbuldakı xalalarım mənə bərk-bərk tapşırmışdılar ki, «dilini saxla. Çərən-pərən danışma. Oralar dedi-qoduçu ilə doludur. Qoy balıqçılar deməsinlər: Bu necə müsəlman qızıdır ki, təkcə başını yox, ayaqlarını da açmışdır!

Bir sözlə, qorxaq Müjgan bu boş şeyi yaman şişirtmişdi…

Axşamüstüləri biz Müjganla qol-qola gəzəndə, gənc bir süvari zabitinin ətrafımızda hərləndiyini görmüşdüm. Bu zabit guya atına təlim verirdi. Amma boş yerləri qoyub bizim gəzdiyimiz yoldan gedib-gəlir, yanımızdan keçəndə bizə baxırdı. Həm də o qədər qəribə bir maraqla baxırdı ki, elə bil bu saat durub bizimlə danışacaqdı.

Bir gün o, yenə atını oynada-oynada, bizi divar kənarındakı ağacların arxasına qaçırdıb yanımızdan ötəndən sonra, mən yavaşca gülüb öskürdüm və Müjgana dedim:

– Müjgan abla, başa düşdük də!

Müjgan üzümə baxıb dedi:

– Nə demək istəyirsən, Fəridə?

– Bunu demək istəyirəm ki, daha əvvəlki kimi uşaq deyilik, abla… Zabit bəylə ağıllı-başlı sevişirsiniz.

Müjgan gülməyə başlayıb dedi:

– Mənmi? Dəlinin biri!

– Məni uşaq saymayıb, tay-tuş kimi rəftar etsəniz necə olar, xanım əfəndi?

– Elə zənn edirsən ki, o zabit məndən ötrü dalımızca düşmüşdür?

– Adam gərək maymaq olsun ki, belə zənn etməsin.

Müjgan yenə güldü. Amma budəfəki gülüşdə bir az qəmginlik də vardı. Sonra içini çəkib dedi:

– Əzizim, mən elə bir qız deyiləm ki, ardımca da düşsünlər. O, buralara sənin üçün gedib-gəlir.

– Nə danışırsan, abla?

Gözlərim bərələ qalmışdı.

– Bəli, sənin üçün… Sən gəlməmişdən əvvəl də onu görürdüm. Ancaq məni yolun kənarındakı bu ağaclardan seçmədən keçib gedərdi və bir daha dönməzdi.

O gecə yeməkdən sonra Müjganla evdən çıxıb dinməz-söyləməz dənizə sarı gedirdik.

– Deyəsən sənin bir dərdin var, Fəridə, heç səsin çıxmır, – deyə Müjgan dilləndi.

Bir az sonra duruxduqdan sonra cavab verdim:

– Gündüz söylədiyin yersiz sözləri yadımdan çıxara bilmirəm, ürəyim sıxılır.

Müjgan çaşıb qaldı:

– Mən nə dedim ki?

– Dedin ki, mən elə bir qız deyiləm ki, ardımca da düşsünlər…

Müjgan yavaşcadan güldü:

– Çox yaxşı, amma bundan sənə nə?

Əllərini tutdum, gözlərim yaşla dolu, tutqun bir səslə dedim:

– Sən kifirsənmi, abla?

O yenə güldü, zarafatla yanağıma bir çırtma vurdu:

– Nə kifirəm, nə gözəl… Ortayam deyim, daha mübahisə etməyək… Sən isə bilirsənmi, böyüdükcə lap qəşəngləşirsən!

Əllərimi Müjganın çiyinlərinə qoydum, burnumu burnuna sürtərək dedim:

– Gəl mənə də orta deyək, məsələ qurtarsın getsin.

Yamacın kənarına gəldik. Yerdən daş yığaraq, dənizə atmağa başladım. Müjgan da mənim kimi etdi. Amma yazıq daş atmağı bacarmırdı, qolları da qüvvətsiz idi.

Mənim daşlarım havada gözdən itdikdən sonra uzaqda fosforlu bir parıltı ilə suları ətrafa sıçradırdı; onunkular isə gülünc bir tappıltı ilə yamacın daşlarına dəyir, yaxud aşağı – qumsala düşürdü, biz bərkdən gülürdük.

Ay işığında bərq vuran bir dənizin iki gənc qıza verdiyi ilham bu olmamalıydı, amma nə edək. Bir azdan sonra Müjgan yorulub bir qaya parçasının üstündə oturdu. Mən də ayaqlarının altında çöməldim.

O, məndən məktəb yoldaşlarım haqqında soruşdu. Mən yoldaşım Mişelin bir neçə macərasını danışdım. Sonra xəbərim olmadan, öz barəmdə uydurduğum nağıldan da danışmağa başladım.

Buna səbəb nə idi? Müjgana etdiyim etiraf eləcə boş çərənçilikdimi? Bilmirəm. Amma hərdən bu söhbətin yersiz olduğunu hiss edib susmaq istəyirdimsə də, nədənsə özümü saxlaya bilmirdim.

Əslində Müjgana, yoldaşlarımı uydurma bir nağılla necə aldatdığımı danışırdım. O zaman nağılı uydurarkən yalandan özümü qəmli göstərirdim, indi isə heç bir məcburiyyət olmadığı halda, yenə kefim pozuldu. Səsim yavaş-yavaş titrəyir, gözlərim dolurdu. Müjganın üzünə baxmaqdan çəkinirdim. Gah onun ətəyi ilə, düymələri ilə oynayır, gah başımı dizinin üstünə qoyurdum, həmişə dənizə, uzaqlara baxırdım.

Əvvəlcə nağılımın qəhrəmanı kim olduğunu Müjgandan gizlətməyə çalışdım. Amma sonra onu da ağzımdan qaçırdım.

Müjgan bir şey söyləmir, eləcə əli ilə saçlarımı oxşayaraq məni dinləyirdi.

Sözümü qurtarıb yoldaşlarıma uydurduğum yalanın ayıb olduğunu özümün də anladığımı söylədiyim zaman, Müjgan nə desə yaxşıdır?

– Yazıq Fəridəciyim! Sən, doğrudan da, Kamranı sevirsən!

Mən qışqıraraq Müjganın üstünə atıldım, onu quru otların üstünə yıxıb dartışdırmağa başladım.

– Nə dedin, abla, nə dedin? Mən o hiyləgər sarı əqrəbi?..

Müjgan çapalaya-çapalaya əlimdən qurtarmağa çalışır, tövşüyə-tövşüyə yalvarırdı:

– Burax məni… Üstümü-başımı cırarsan. Görən olar, rüsvay olarıq. Allah eşqinə eləmə!

– Sözünü geri götürəcəksənmi?

– Hə, mütləq götürəcəyəm, – dedi. – Nə istəsən edəcəyəm, burax məni…

– Amma, elə belə xətir üçün yox, məni aldatmaq üçün yox…

– Çox yaxşı, xətir üçün yox… Səni aldatmaq üçün yox… Lap doğrudan…

Müjgan ayağa qalxıb üstünün tozunu çırpa-çırpa dedi:

– Fəridə, sən doğrudan lap dəlisən ki.

Mən yerimdən qalxmamışdım. Tir-tir titrəyirdim.

– Allahdan qorxmayıb, mənə necə iftira edirsən, abla, – deyə dilləndim, – axı mən hələ uşağam.

Sonra da özümü saxlaya bilməyib ağlamağa başladım.

O gecə məni şiddətli bir qızdırma tutdu. Yatağımda heç cür yata bilmir, sayıqlayır, tora düşmüş yekə bir balıq kimi özümü ora-bura çırpırdım.

Yaxşı ki, gecələr qısa idi. Hava açılana qədər Müjgan məni tək qoymadı.

Elə bil bədənimdə nə isə dəyişmişdi. Öz-özümə dəhşətli bir qorxu və sıxıntı duyurdum. Şıltaq uşaq kimi tez-tez Müjganın boynuna sarılır: «Nə üçün elə dedin, abla?» – deyə hıçqırırdım.

O, yəqin ki, mənim yeni hücumumdan qorxduğu üçün, nə «bəli», nə «xeyr» deməyib eləcə saçlarımı oxşayır, başımı qucağına alıb məni sakitləşdirməyə çalışırdı. Yalnız səhərə yaxın o da əsəbiləşib üsyan etdi, acıqlı bir səslə məni danlayıb dedi:

– Ay dəli, sevmək ayıbdırmı? Qiyamət qopmadı ki… Əvvəl-axır evlənərsiniz, qurtarıb gedər… Di yaxşı, bu saat yat görüm… Mənim belə şeydən xoşum gəlməz!

Müjgan ablamın bu gözlənilməz hücumu qarşısında bu dəfə də mən qorxub çəkildim. Əslində elə bədənimdə də əlləşməyə qüvvət qalmamışdı. Nağıllarda olduğu kimi, bir gecə dağda qurdlar boğuşduqdan sonra, səhərə yaxın küt düşən keçiyə dönmüşdüm.

Mən yuxuya gedəndə, Müjgan xoş bir səslə:

– Yəqin ki, o da sənə laqeyd deyildir, – deyə pıçıldadığını eşitdim. Amma daha üsyan etməyə qüvvətim qalmadığından yuxuya getdim.

Ertəsi gün yerli varlılardan birinin malikanəsinə qonaq çağırılmışdıq.

Həyatımda bu qədər coşub əyləndiyim bir gün olmamışdı.

Ayşə xalamla Müjganı malikanənin hovuzu yanında böyüklərlə dedi-qodu etməkdə qoyub uşaqları qabağıma saldım, ətrafda hər şeyi bir-birinə qatdım. Hətta arada bir çılpaq ata minmək istədim, lakin buna müvəffəq olmadım. Xalamla Müjganın gözünə dəyəndə, onlar əl və başları ilə cürbəcür işarələr edirdilər.

Nə demək istədiklərini çox yaxşı başa düşürdüm, amma mənə sərf etmədiyi üçün özümü görməməzliyə qoyub ağacların arasında gözdən itirdim.

Bəli, on beş yaşında, onların zərif təbirlərinə görə «at kimi» bir qızın başı açıq, ayaqları çılpaq, üst-başı darmadağınıq bir halda işçilər, muzdurlar arasında azğınlıq etməsi ayıbdı. Bunu mən də başa düşür, amma heç cür özümü ələ ala bilmirdim.

Arada Müjganı tək görüb qolundan tutaraq dedim:

– Erməni gəlini kimi ədabazlıq edən bu xanımlardan nə ləzzət alırsan? Gəl mənimlə gedək! Oynayaq!

O demək olar ki, qəzəblənib dedi:

– Gecə sabaha qədər məndə hal qoymusan ki?

Sonra əlavə etdi:

– Sən, doğrudan da, çox qəribə bir məxluqsan, canavar kimi şeysən, Fəridə! Gecə nə halda idin? Səhərə yaxın heç iki saat da yuxulamadan təkrar ayağa qalxdın. Özün də heç yorğun adama oxşamırsan. Rəngin yerində, gözlərin parıldayır. Amma məni gör bir nə hala salıbsan!

Yazıq Müjganın halı, doğrudan da, acınacaqlı idi. Gecəki yuxusuzluqdan sonra üzü, gözlərinin ağına qədər mum kimi sapsarı saralmışdı.

– Gecəni heç xatırlamıram da, – dedim və təkrar qaçdım.

Axşamüstü faytonumuz gəlib çıxmadığı üçün evə piyada qayıdırdıq. Təbii ki, bu daha da yaxşı idi. Malikanə o qədər uzaq deyildi… Xalam öz yaşıdı olan iki qonşusu ilə arxadan gəlirdi. Mən, nəhayət, bir az özünə gələn Müjganla qol-qola verib xeyli irəlidə gedirdik. Yolun bir yanında uçuq divarlar, dövrəsinə çəpər çəkilmiş bağçalar, o biri yanında böyük bir ümidsizliyə bənzəyən yelkənsiz və dumansız dəniz vardı.

Bağçalarda vaxtsız bir payız başlanmış, divarları, barıları bürüyən yaşıllıqlar qurumuş, tək-tük çöl çiçəkləri toz içində saralıb büzüşmüşdü. Bir-birindən bir qədər aralı olan cılız vələs ağaclarının incə, titrək kölgələri ilə bərabər yolun tozları üzərinə quru yarpaqlar tökülürdü.

Yalnız lap uzaqlarda, özbaşına buraxılmış bağçaların içərilərində qırmızı böyürtkənlər seçilirdi. Yəqin ki, Allah onları çalıquşular dimdikləsin deyə yaratmışdı.

Bu səbəbdən ümidsiz dənizi bir yana buraxıb Müjganın qolundan tutaraq, böyürtkənlərə sarı sürüməyə başladım.

Arxadakılar çanaqlıbağa addımları ilə bizi keçib aşağı – tinin başına çatana qədər, biz səksən dəfə işimizi görüb qurtarardıq.

Amma Müjgan abla insanı darıxdırıb dəli edəcək qədər mızmızı idi. Tarlanın ortası ilə gedəndə gah tuflisinin dabanı burxulur, gah quru taxıl saplaqlarının ayaqlarına batmasından qorxurdu, iki qarışlıq bir xəndəkdən hoppanmaq lazım gəldiyi zaman nə edəcəyini bilmirdi.

Arada üstümüzə xırda bir it hücum etdi. O qədər balaca idi ki, Müjganın əl çantasına yerləşərdi. Müjgan iti görəndə qaçmağa, çığırmağa başladı. Nəhayət, o, böyürtkən yeməkdən də qorxurdu. «Xəstələnəcəksən… Mədən pozulacaq!» – deyə onları əlimdən qapıb atmaq istəyirdi. Hərdənbir yavaşca boğuşurduq. Böyürtkənlər əzilir, üzümüzə yapışır, mənim enli yaxalığıma iki zərli lövbər çəkilmiş ağ maren²³ bluzumu ləkələrlə doldururdu.

Elə güman edirdim ki, arxadakılar bizə yetişənə qədər işimizi qurtararıq, amma mən Müjganla böyürtkən üstündə dava etməklə məşğul olanda, onlar yolun başına çatmışdılar. Lakin tini dönmür, arxaya baxırdılar. Yəqin ki, bizim harada qaldığımızla maraqlanırdılar. Yanlarında bir kişi də vardı.

Müjgan:

– Görəsən bu kimdir? – deyə soruşdu.

– Kim olacaq, – dedim, – ya bir yolçu, ya bir kəndlidir.

– Güman etmirəm.

Düzünə qalsa, mən də bunu çox güman etmirdim. Amma axşamın ala-qaranlığı və yol kənarındakı böyük ağacların kölgələri arasında o qədər də yaxşı seçilmirdi.

Bir az sonra bu kişi bizə əl elədi, sonra onlardan ayrılıb bizə sarı yönəldi.

Çaşıb qalmışdıq. Müjgan dedi:

– Çox qəribədir! Hər halda, yəqin ki, tanışlardan biridir.

Bir az sonra isə həyəcanla əlavə etdi:

– Fəridə, bu Kamrana bənzəyir deyəsən…

– Ola bilməz. Onun burada nə işi var? – dedim.

– Vallah odur, özüdür ki var!

Müjgan ona tərəf yüyürməyə başladı. Mən isə əksinə, addımlarımı daha da yavaşıtdım. Nəfəsimin tıxandığını, dizlərimin kəsildiyini hiss edirdim.

Yolun kənarında durdum. Ayağımı böyük bir daşın üstünə qoyub əyildim, tuflimin bağını açdım, sonra ağır-ağır yenidən bağlamağa başladım.

Üz-üzə gəldiyimiz zaman, mən sakit və bir az da istehzalı bir halda dedim:

– Təəccüblüdür. Siz hara, bura hara… Bu qədər uzun yola necə cürət edib çıxdınız?

O bir şey söyləmir, yad bir adam qarşısındaymış kimi çəkingən bir halda gülümsünüb üzümə baxırdı. Sonra əlini uzatdı.

Mən öz əllərimi o saat geri çəkib arxamda gizlətdim.

– Müjgan abla ilə özümüzə böyürtkən qonaqlığı vermişik, əllərim şirəlidir, üstünə hələ toz da yapışmışdır. Xalalar necədir? Nəcmiyyə necədir?

– Gözlərindən öpürlər, Fəridə.

– Mersi.

– Necə yanmısan, Fəridə… Dərin qıpqırmızı olmuşdur…

– Gündəndir.

Bu arada Müjgan sözə qarışdı:

– Sən də eləsən, Kamran, – dedi.

Özümü saxlaya bilməyib dedim:

– Kim bilir… Bəlkə Ay işığında çətirsiz gəzib?

Gülüşdük və yola düzəldik.

Bir az sonra Ayşə xalamla Müjgan xalaoğlumun qoluna girdilər. Xalamın qonşuları – yaşları qırxı ötmüş olsa da – özlərini qadın, Kamranı da kişi sanıb bir az aralı gedirdilər.

Mən uşaqlarla bərabər öndə gedirdim. Amma qulağım arxada idi. Xalaoğlum özünün buraya gəlib çıxmasından danışırdı. O deyirdi:

– Bu yay İstanbulda elə darıxdım ki, dil ilə demək mümkün deyil…

Təpiyimi hiddətlə yerə vurub öz-özümə dedim: «Əlbəttə, xoşbəxt dul qadını yad ellərə qaçırtdıqdan sonra darıxarsan da!..»

Kamran isə sözünə davam edib deyirdi:

– Keçən gecə, ayın on beşində, bir dəstə yoldaşla Aləm dağına²⁴ çıxmışdıq. Son dərəcə gözəl bir gecə idi. Amma mənim yorucu əyləncələrə dözümüm yoxdur. Səhərə yaxın kimsəyə xəbər vermədən, təkbaşına şəhərə endim. Sözün qısası, yaman darıxırdım. Fikirləşdim ki, bir neçə gün İstanbuldan uzaqlaşım. Amma hara gedəsən? Yalovanın²⁵ mövsümü deyil, Bursa²⁶ da bu aylarda cəhənnəm kimi olur. Birdən-birə ağlıma siz gəldiniz. Əslinə qalsa, elə ürəyim sizi yaman istəyirdi.

Xalamla əri o axşam Kamranı gecəyə qədər öz yanlarında saxladılar. Müjgan da yorğunluqdan ayaq üstə dura bilmədiyinə baxmayaraq, onların yanından ayrılmırdı.

Mən, əksinə, bunlardan kənar gəzir, tez-tez evdə, bağçanın içərilərində yox olurdum.

Arada nə üçünsə onlara yaxınlaşmalı oldum. Kamran məndən narazı bir tövrlə dedi:

– Deyəsən, qonağa layiqincə hörmət etmək istəmirlər.

Mən gülüb çiyinlərimi çəkdim və dedim:

– Deyərlər ki, qonaq qonağı istəməz!

Müjgan mənim təkrar qaçmağımdan qorxurmuş kimi, biləyimdən, ətəyimdən möhkəm-möhkəm tuturdu. Dartındım və yatmağa ehtiyacım olduğunu söyləyib, yuxarıya, öz otağıma çıxdım.

Gecənin bir vaxtı Müjgan otağa gəldiyi zaman, mən yatağımda uzanmışdım. Çarpayımın kənarında oturdu, üzümə baxdı. Güləcəyimi hiss edərək, o biri böyrüm üstə döndüm və xoruldamağa başladım.

O, zorla başımı qaldırdı:

– Özünü yalandan yuxuluğa vurma, aç gözlərini! – dedi.

– Vallah yatmışdım, – deyə gözlərimi iri-iri açdım.

Amma ikimiz də özümüzü saxlaya bilməyib gülməyə başladıq. Müjgan çənəmi oxşayaraq dedi:

– Təxminim doğru çıxdı!

Sərt bir hərəkətlə çarpayının dəmirlərini cırıldada-cırıldada yerimdə oturdum.

– Nə demək istəyirsən?

Müjgan bərk qorxdu:

– Heç… Heç, – dedi, sonra gülərək əlavə etdi: – Allah eşqinə, boğuşmağa-zada başlama, yorğunluqdan ölürəm… – və lampanı söndürüb yatağına girdi.

Bir neçə dəqiqədən sonra mən onun çarpayısının yanına gedib başını yastığından qaldırdım, qollarımın arasına aldım, amma o yazıq doğrudan da yatmışdı. Gözlərini açmadan «eləmə, Fəridə» deyə yalvardı.

– Çox yaxşı, – dedim, – ancaq dilimin ucundakıları söyləməsəm, bu dəfə də mən yata bilməyəcəyəm.

Otağın qaranlığına, Müjganın gözlərinin yumulu olmasına baxmayaraq, üzümü onun saçlarının arasında gizlədərək, qulağına pıçıldadım:

– Sənin başından mənasız fikirlər keçir… Anlayıram… Ona bir şey söyləmiş olsan, səni zorla qucağıma alaram, özümlə bərabər dənizə ataram!..

Müjgan:

– Yaxşı… yaxşı… Necə istəyirsən, – dedi və başını hələ də yavaş-yavaş silkələdiyimə baxmayaraq yuxuya getdi.

Kamranın gəlməsi, doğrudan da, kefimi pozdu; ona qarşı duyduğum hiddətə, qorxuya, iyrənməyə bənzər qarmaqarışıq hisslər gündən-günə artırdı. Üz-üzə gəldiyimiz zaman, heç bir səbəb olmadan qabalıq edir və qaçırdım.

Yaxşı ki, Əziz əmim qonağını qarmağına keçirmişdi. Onunla görüşdürmək üçün evə cürbəcür adamlar çağırır və demək olar ki, hər gün uzun sürən fayton gəzintisinə, yaxud yerlilərdən birinin malikanəsinə qonaqlığa aparırdı.

Bir səhər yenə də belə bir dəvətə getməyə hazırlaşan xalaoğlumla pilləkən başında qarşılaşdıq. Yolumu kəsdi, sözlərini eşidən olub-olmadığını bilmək istəyən bir tövrlə ətrafına baxdıqdan sonra dedi:

– İltifatın çoxluğundan öləcəyəm, Fəridə.

Mən onunla pilləkən barmaqlığı arasındakı keçiddən, ona sürtünmədən keçib-keçməyəcəyimi hesablaya-hesablaya dedim:

– Bu pisdirmi? Sizi hər gün gəzdirirlər.

Kamran komik bir kədərlə gülümsündü, gözlərini tavana qaldırıb dedi:

– Qonaq qonağı istəməz, amma qonağın qonağa ev sahibindən qeybət qırması köhnə üsullardandır. Barı mən də belə edim…

Xalaoğlum gəldiyi gecə mənim dediyim «qonaq qonağı istəməz» sözünü nədənsə ürəyinə salmışdı. Bunu tez-tez yadıma salıb məni sancırdı.

– Yaxşı, amma mənə elə gəlir ki, şikayət etməli heç bir şey yoxdur. Hər gün yeni-yeni yerlər, adamlar tanıyırsınız.

O, təkrar dodağını büzdü:

– Tanıdığım adamlar heç də zövqverici adamlar deyil…

Daha özümü saxlaya bilməyib dedim:

– Yazıqlar sizi əyləndirəcək adamı hardan tapıb gətirsinlər?

Kamran onu əyləndirəcək adam sözü ilə kimə işarə vurduğumu başa düşdü. Həyəcanla əllərini uzadıb dedi:

– Fəridə!

Amma uzanan əlləri boşa çıxdı. Mən onunla pilləkən barmaqlıqları arasındakı məsafədən keçib qaçdım. Pillələri iki-iki atılıb mahnı oxuya-oxuya bağçaya sarı yüyürdüm.

Nəhayət, bir gün Müjgan istədiyini etdi.

Bir sabah onunla dəniz kənarındakı yamacda gəzirdik. Gecə yağış yağdığı üçün, havada xoş bir payız sərinliyi vardı. Dumana, hisə bənzəyən topa bulud günəşin qabağını tutmuş, dənizin durğun üzündə solğun bir aydınlıq titrəyirdi.

Uzaqda kölgə kimi hərəkətsiz duran bir neçə yelkənli balıqçı qayığı görünürdü. Birdən Kamranın küçədən keçdiyini gördüm. Bu gün nə isə heç yana getməmişdi.

İri bir ağac kötüyünün üstündə oturan Müjganın üzü dənizə sarı olduğu üçün, Kamranı görməmişdi. Mən də özümü görməməzliyə qoyub üzümü həmin tərəfə çevirdim.

İndi Kamranı görmür, onun ayaq səslərini eşitmirdimsə də, amma bununla belə hiss edirdim ki, o bizə sarı gəlir. Bədənimdə incə bir ürpərti hiss etdim. Müjgan:

– Nə oldu, birdən-birə susdun? – dedi və başını çevirəndə, on-on beş addım irəlidə Kamranı gördü.

Aydındır ki, daha söhbətdən boyun qaçıra bilməzdik.

Kamran Müjganı məzəmmətlə sözə başlayıb dedi:

– Bu gün də çətirinizi unutmamışsınız.

Müjgan gülərək cavab verdi:

– Elədir, amma bu gün də yağış təhlükəsi var…

Xalaoğlum özünün tutqun və qərarsız məcazına bənzəyən bugünkü havadan çox xoşlandığını söyləyirdi. Müjgan əlindəki çətiri açıb-örtməklə əylənə-əylənə buna etiraz edib dedi:

– Hava gözəl olsa da, adama qəmginlik verir. Bundan sonra günlərin çoxu belə olacaq. Sonra da qış gələcək. Buranın qışının nə qədər sıxıcı olduğunu bilməzsiniz. Atam isə, tərs kimi bura elə alışmışdır ki, həmişə başqa yerə təyin ediləcəyindən qorxur.

Kamran zarafatla dedi:

– Buranın çox da əleyhinə olmayın. Kim bilir, bəlkə burada yaşayan varlı adamlardan birinə ərə getdiniz.

Müjgan işi ciddiyyətə salıb başını yırğaladı və dedi:

– Allah eləməsin!

Bu əsnada yanımızdan ayaqyalın bir balıqçı keçirdi. Bu, özümü Marika qələmə verdiyim həmin qoca balıqçı idi. Başına yenə qırmızı bir yaylıq sarımışdı. O, üzünü mənə tutub dedi:

– Çoxdan görünmürsən, Marika!

– Bir gün sizinlə balıq tutmağa getmək üçün hazırlaşıram, – dedim.

Qoca ilə söhbət edə-edə yamacın kənarına sarı yeriməyə başladım. Bir az sonra yenidən onların yanına qayıtdığım zaman, Müjgan xalaoğluma bu Marika hekayəsini danışırdı. Sözünü qurtardıqdan sonra biləyimdən tutub dedi:

– Məni yox, deyəsən Fəridəni həmişəlik Tekir dağında qoyacağıq. Qisməti çıxdı. Onu İsa kapitan adlı bir balıqçının oğluna istəyirlər. Balıqçı deyib keçməyin. Çox varlı bir adamdır.

Kamran güldü, dedi:

– Milyoner də olsa, o qədər demokrat ola bilmərik, deyilmi, Fəridə? Mən sənin xalaoğlun sifəti ilə buna əsla razı ola bilmərəm.

Ağıllı, tərbiyəli bir qız olan Müjganı bu gün hansı xain şeytansa yoldan çıxarmışdır. Kamranın bu sözünün cavabında nə desə yaxşıdır?

– Bununla iş bitmir. Fəridənin bundan da yaxşı istəyənləri var. Məsələn, bir süvari zabiti hər gün axşamüstü atı ilə evimizin qarşısına gəlir, özünü Fəridəyə bəyəndirmək üçün təhlükəli hünərlər göstərir.

Kamran bu dəfə qəhqəhə çəkib güldü. Amma bu qəhqəhənin özündə bayaqkı gülüşə bənzəməyən qəribə bir şey, bir inciklik vardı.

– Buna heç nə deyə bilmərəm! Cavab vermək onun öz haqqıdır, – dedi.

Müjgana gizlincə «yaxşı, sənə göstərərəm!» deyə işarə edib dedim:

– Sən daha həddini aşırsan. Bilirsən ki, belə sözlərdən xoşum gəlmir.

O, ehtiyat üçün Kamranın arxasına keçib mənə göz vurdu.

– Amma tək olanda, belə danışmırıq, – dedi.

– Yalançı, iftiraçı!..

Bu dəfə Kamran dilləndi:

– Bunu mənə də söyləməlisən, Müjgan, – dedi. – Mən yad deyiləm ki…

Hiddətlə ayağımı yerə vurub dedim:

– Hər şey aydındır! Sizinlə davasız danışmaq mümkün deyildir. Di, sağlıqla qalın! – qəzəblə dənizə tərəf yollandım.

Mən yeriyir, amma hiss edirdim ki, mənim onlardan uzaqlaşmağım başlanmış söhbəti kəsməyəcəkdir. Yamacın kənarına çatdıqdan sonra, hiddətlə dənizə daş atmağa başladım. Hərdənbir özümü yerə əyilən kimi göstərib arxaya baxırdım. Gördüyüm şeylər heç də arxayınlıq verən şeylər deyildir. Müjgan məni rüsvay edəcəkdi və bunun önünü almaq üçün mənim əlimdə çarə yoxdu.

Əvvəl gülə-gülə danışırdılar. Sonra ikisi də ciddiləşdi. Müjgan söyləyəcəyi sözləri tapmağa çətinlik çəkirmiş kimi, çətiri ilə torpağa cizgilər cızır, xalaoğlum isə heykəl kimi dimdik durmuşdu. Nəhayət, ikisinin də dönüb mənə baxdıqlarını və bu tərəfə gəlməyə başladıqlarını gördüm. Dəhşət!

Hər şey aydın idi. Özümü yamacın ən dik yerindən aşağı – qumsala buraxdım. O gün təkcə bir yerimdən yox, lap bir neçə yerimdən əzilib yaralanmadığıma hələ də təəccüb edirəm.

Bununla bərabər, bu ağılsız hərəkətim də məni onların əlindən qurtara bilmədi. Başımı çevirəndə, onların da yamacın başqa bir tərəfindən yavaş-yavaş aşağı enməkdə olduqlarını gördüm!

Qaçmağa başlasam, bu nazlı adamlar ata minsələr belə, mənə çata bilməyəcəkdilər. Ancaq bu hərəkətimlə mən özümü ifşa edəcək, hər şeyi anladığımı, yaxud heç olmasa bir şeydən şübhələndiyimi göstərəcəkdim. Odur ki, heç bir qayğım, sıxıntım yox imiş kimi, arabir dənizə daş atmağa davam edərək sürətlə yeridim. Fikirləşirdim ki, burunu dönərəm, canım qurtarar. Amma tərsliyə baxın ki, bu sabah dəniz çəkilmiş, qayaların arasında qupquru bir keçid açılmışdı.

Yeni bir plan hazırladım. Qumsalla bir az getdikdən sonra dar cığırla təkrar yamaca dırmaşmağa başlayacaqdım. Bura keçilərin də zorla çıxa bildikləri sıldırım bir yol olduğundan Kamranla Müjgan mənim dalımca gəlməkdən əl çəkəcək, izimi itirmiş olacaqdılar.

Amma burunun o tərəfində birdən-birə qarşıma çıxan bir məzhəkə, yaxud faciə bir neçə dəqiqəliyə mənə hər şeyi unutdurdu. Bir az əvvəl yanımızdan keçən qoca balıqçı, əlinə kürək alıb qara bir küçə köpəyini qovurdu. Heyvan bağıra-bağıra ora-bura qaçırdı, qoca arabir ona çatanda kürəyi biçarənin harasına gəldi yapışdırırdı. Əvvəlcə elə bildim ki, köpək quduzdur, ona görə də duruxdum. Lakin sonra gördüm ki, quduran it deyil, balıqçıdır; o özündən çıxaraq atılıb-düşür və çığırırdı.

Qocaya yaxınlaşmağa cəsarət etməyib çığırdım:

– Nə var, o yazıq heyvandan nə istəyirsən?

Qoca yaman tövşüyürdü. Bir an iti döyməyə fasilə verdi, əlindəki kürəyə söykənib durdu. Ağlamsınmış bir səslə dedi:

– Nə olacaq, murdar otuz quruşluq qatranı vurub dağıtdı. Bu hayfı onda qoymayacağam.

Hər şey aydın idi. Köpək, balıqçının qumsalda qaladığı çırpı tonqalının üzərində qaynayan bir tənəkə qatranını salıb dağıtmışdı. Əlbəttə, bu yaxşı deyildi. Amma hər halda yazıq heyvanın kürək ilə öldürülməsinə səbəb olacaq qədər böyük günah deyildi.

Köpək bir qaya oyuğunun içinə, öz ağlına görə, salamat bir yerə girib gizlənmişdi. Əli kürəkli düşməninin ikinci bir hücumu zamanı nə edəcəyini, öz ayağı ilə girdiyi bu tələdən necə qurtaracağını düşünmədən kəsik-kəsik ulayırdı. Halbuki, qumsalla qaçıb getsəydi, yaxud mənim nəzərdə tutduğum yolla yamaca dırmaşsaydı, mütləq canını qurtara bilərdi.

Vaxtım olsaydı, bu yazıq köpəyi qurtarmaq üçün bir şey edərdim, amma mənim də dərdim başımdan aşırdı. Məni də onun kimi qovurdular.

Mən Müjganla xalaoğlumun burunu döndüklərini görəndə, təkrar ağlım başımdan çıxdı və arxaya dönüb baxmadan sürətli addımlarla bir az getdikdən sonra, yamaca dırmaşmağa başladım. Bununla bərabər, əvvəlcədən düşündüyüm kimi, tamamilə qaçıb getməyə razı deyildim. Tez-tez durur, onlara bildirmədən yavaşca arxaya, daha doğrusu, aşağıya baxırdım.

Görünür ki, faciə Müjganla Kamranı da maraqlandırmışdı. Onlar düşüb qalmış qatran tənəkəsinin yanında həyəcanla danışırdılar.

Nəhayət, gördüm ki, xalaoğlum cibindən pul kisəsini çıxardıb balıqçıya pul verdi. Balıqçı sevinclə kürəyi yerə atıb mənə sarı dönərək əlləri ilə işarə etdi. Bu, çox qəribə idi.

Sağ əli başıma, köpəyin canı qurtardı. Mən arxadan çağırıldığıma baxmayıb evə sarı yönəldim.

Müjganın elədiklərini xatırladıqca, ağlım başımdan çıxır, bütün vücudum od tutub yanırdı. Hirsimdən yumruğumu elə düyünləyirdim ki, dırnaqlarım ovcuma batırdı, mən öz-özümə deyirdim: «Rüsvay oldum, borc olsun, Müjgan!»

Çox sürətlə gedirdim. Güman edirəm ki, bu sürətlə lap İstanbula qədər gedərdim. Amma qapının önündə Əziz əmim qarşıma çıxdı:

– Ay qız, bu nə sifətdir! Çuğundur kimi qızarıbsan! Səni qovlayan var? – deyə yolumu kəsdi.

Hirsli-hirsli gülərək:

– Elə bir şey yoxdur, əmi! – dedim və uşaq səsləri gələn bağçaya sarı yüyürdüm.

Arxa bağçada böyük bir vələs ağacından asılmış yelləncək vardı. Bəzən qonşu uşaqlarını yığıb buranı bayram meydanına döndərərdim. Bu gün kiçik yoldaşlarım mənim dəvətimi gözləmədən, irili-xırdalı gəlib yelləncəyin dövrəsini almışdılar.

Bu, çox gözəl oldu! Evə gələndə, otağıma qaçıb qapını kilidləməyimi düşünürdüm. Amma, Kamranla Müjgan, yəqin ki, dalımcan gələcəkdilər, zorla qapını açdırmaq istəyərək dəhlizdə hay-küy salacaqdılar. Halbuki, indi uşaqların arasına qarışar, işi dəliliyə vurub Kamranla Müjganın yanıma gəlmələrinə mane ola bilərdim. Xırdaca yoldaşlarım arasında yelləncəyə əvvəlcə minmək üstündə dava düşmüşdü. Mən o saat aralarına girdim. Onları ayırıb dedim:

– Hamınız kənarda cərgəyə düzülün görüm… Mən özüm sizi bir-bir yelləndirəcəyəm.

Yelləncəyə atıldım. Balacalardan birini də qabağımda oturtdum, yavaş-yavaş yellənməyə başladım. Çox keçmədən Kamranla Müjgan gəlib çıxdılar və uşaqların arxasında durdular.

Müjgan yaman tövşüyürdü. Arabir əli ilə köksünü sığallayırdı. Görünür ki, xalaoğlum onu yaman yüyürtmüşdü.

Ürəyimdə Müjgana dedim: «Sənə yaxşı olub!» və yelləncəyi sürətləndirdim.

Kənarda növbə gözləyən uşaqlar darıxıb çığırışmağa başlamışdılar: «Çox oldu, bizi də mindir, bizi də mindir, bizi də…»

Amma mən onlara qulaq asmırdım. Başımın üstündəki vələs ağacının sıx yarpaqlarını xışıldada-xışıldada getdikcə artan bir sürətlə yellənirdim. Bu hal uşaqları lap hirsləndirdi. Onlar bərk darıxdıqlarından, yerdə çəkdiyim xətti keçib özlərini yelləncəyin önünə atırdılar. Müjganla Kamran onların qollarından tutub kənara çəkildilər ki, yelləncəyə dəyib bir yerlərini zədələməsinlər. Bu vaxt mənimlə yellənən uşağın da tərsliyi tutdu. Dizlərimin arasında bar-bar bağıran bu uşağın ipləri buraxaraq, yerə yıxılıb ölməsindən qorxmağa başladım.

Çarəsiz yelləncəyi saxladım və uşağa acıqlanmağa başladım. Dedim: – Bir az bərk yellənməkdən qorxan bir uşağın yelləncəkdə nə işi var? Sən evdə kiçik bacı-qardaşlarının beşiyində yellənsəydin, daha yaxşı olardı…

Sonra buna bənzər cürbəcür sözlər dedim. Yəni, sözün açığı, Kamranın mənə söz deməsinə fürsət verməmək üçün qəsdən hay-küy salmışdım. Yaxşı ki, o biri uşaqlar da bağırıb bağçanı başlarına götürmüşdülər.

– Məni, Fəridə abla! Məni də! Məni də! Məni də!..

– Yox, heç birinizi mindirməyəcəyəm, qorxursunuz!

– Qorxmarıq, Fəridə abla, qorxmarıq, qorxmarıq, qorxmarıq…

Bu əsnada evin pəncərəsindən xalamın səsi gəldi:

– Fəridə, canım, onların da bir az könlünü alsana!

O saat səs gələn tərəfə döndüm və xalamla uzun-uzadı deyişməyə başladım.

– Ay xala, belə deyirsiniz, amma yıxılsalar, bir yerlərini əzsələr, sonra məni danlayacaqsınız, axı!..

– Ay qızım, uşaqları yıxmaq şərt deyil ki! Yavaş-yavaş yelləndir də…

– Ay xala, özünüzü bilməməzliyə qoymayın, rica edirəm. Məgər siz Çalıquşunu hələ tanımırsınız? Mənə bel bağlamaq olarmı? Ağıllı-başlı başlaram, yelləncək gedib-gəldikcə şeytan məni yavaş-yavaş dümsüklər, deyər ki: «Haydı, haydı! Bir az da, bir az da!» Mən «Eləmə, eləmə, yanımda uşaqlar var!» – deyə cavab verərəm, amma şeytan israr edib deyər: «Haydı, haydı! Bir az da, bir az da, nə olar ki!» Bir də görərsən ki, ağacın budaqları, yarpaqları da bir ağızdan təkrar etməyə başladılar: «Haydı, Fəridə! Haydı, Fəridə!» Bütün bunlara yazıq Çalıquşu necə dözsün? Özünüz bir insaf edin də!

Çərənçiliyi qurtardım, bu vaxt arxam Kamrana olsa da hiss etdim ki, xalaoğlum arxamda durub. Heç şübhəm yox idi ki, səsim kəsilən kimi o mənimlə danışmağa başlayacaq. Nə edim?! Onunla üz-üzə gəlməkdən necə qaçım?!

Qəflətən bir uşağın ətəklərimə sarıldığını gördüm, qoltuğundan tutub havaya qaldırdım. Bu, mənim qonaqlarımın ən balacası idi, yeddi-səkkiz yaşında bir uşaqdı. Üzünü üzümə yaxınlaşdıraraq dedim:

– İncimə, heç bir şey edə bilmərəm! Yıxılarsan bu totuq yanaqcıqların qanayar…

Uşağın arxasına bir kölgə düşdü. Bu, Kamran idi. Uşağı yerə qoyan kimi Kamranla üz-üzə, göz-gözə gələcəyimizə heç şübhəm yox idi. Daha qurtuluş yolu qalmamışdı. Ondan qaçmaq, ondan qorxmaq elə bir şeydi ki, bunu mən əsla qüruruma sığışdıra bilməzdim. Odur ki, balaca uşağı qucağımdan endirdim, dik Kamranın gözlərinə baxıb uşağa dedim:

– Haydı, balacan, Kamran ağabəyə²⁷ söylə. O, xanım kimi nazlı, zərif bir oğlandır. O, bir dayə kimi səni yavaşca-yavaşca ağıllı-başlı yelləndirər. Amma çox tərpənmə ha!.. Çünki onun zərif qolları səni saxlaya bilməz, ikiniz də yıxılarsınız?..

Gözlərimi Kamranın gözlərinə dikməkdə məqsədim budur ki, xalaoğlum bu amansız istehzaya dözə bilməyib təslim olsun və üzünü yana çevirsin. Amma Kamran gözlərini qaçırmadı, gözlərini gözlərimə zilləyib baxırdı. Onun gözləri sanki deyirdi: «Nahaq yerə özünü yorma, hamısını bilirəm!..»

Mən başa düşdüm ki, oyunu uduzmuşam. Başımı bir qədər qabağa əyib yaylığımla tozlu ovuclarımı silməyə başladım.

Kamran birdən mənə dedi:

– Mənə lağ edirsən, eləmi? Dəcəlin biri! İndi görərik, ikimiz birlikdə yellənəcəyik!

Çevik bir hərəkətlə pencəyini çıxardıb Müjgana sarı atdı.

Xalam pəncərədən çığırdı:

– Amandır, Kamran, uşaqlıq eləmə! Onunla bacara bilməzsən, bir yerini zədələr!

Uşaqlar əyləncəli bir şey seyr edəcəklərini anlayaraq geri çəkildilər. Biz yelləncəyin yanında yalqız qaldıq.

Xalaoğlum gülərək dedi:

– Nə gözləyirsən, Fəridə, qorxursanmı?

Bu dəfə üzünə baxmağa cəsarət etməyərək dedim:

– Bu nə deməkdir? – və yelləncəyə hoppandım.

Kəndir dartınıb cırıldadı, yelləncək yavaş-yavaş hərəkət etdi.

Mən ehtiyatlı tərpənir, çox çətin olacağını hiss etdiyim bu yarışda qüvvətimi mühafizə etmək üçün dizlərimi azacıq bükməklə kifayətlənirdim.

Get-gedə sürətimiz artmağa, vələs ağacı çoxalan yarpaq xışıltıları ilə sarsılmağa başladı. İkimiz də dişlərimizi sıxıb susmuşduq, sanki bir kəlmə danışsaq, qüvvətimiz zay olacaqdı.

Mən hərəkətin sürətindən ləzzət alıb məst və bihuş kimi olmuşdum. Kamranın başı birdən-birə sıx yarpağın içinə girdi, uzun saçları alnına töküldü.

İstehzalı bir səslə soruşdum:

– Yoxsa, peşman olmağa başlamısınız?

O da gülərək dedi:

– Kimin peşman olacağını görərik!

Onun dağılmış saçları arasında par-par yanan yaşıl gözləri məndə qəribə bir kin, zülm etmək meyli oyadırdı. Qüvvətlə dizlərimi bükərək yelləncəyə daha da sürət verdim. İndi hər gediş-gəlişdə başlarımız yarpaqların içinə girib-çıxır, saçlarımız bir-birinə qarışırdı. Arada yuxuda olan kimi xalamın: «Yetər, bəsdir!» çığıran səsini eşitdim.

Bunu Kamran da təkrar etdi:

– Yetərmi, Fəridə?

– Onu sizdən soruşmaq lazımdır, – deyə cavab verdim.

– Mənim üçün xeyr, – dedi. – Müjgandan öyrəndiyim xoş xəbərdən sonra mən daha yorulmaram!..

Dizlərim birdən-birə sustaldı, qorxdum ki, iplər əlimdən çıxsın.

Kamran davam etdi:

– Buna ümid etmirdim. Mən bura sənin üçün gəlmişəm, Fəridə…

Mən heç bir hərəkət etmirdimsə də, yelləncək həmin sürətlə yellənirdi. Qollarımı iplərin dövrəsinə keçirdim, əllərimi bir-birinə bənd edib:

– Bəsdir, daha düşək, yıxılacağam, – deyə yalvardım.

O mənim nə halda olduğumu başa düşməyib dedi:

– Xeyr, Fəridə. Mənimlə evlənməyə razı olduğunu sənin öz ağzından eşitməmiş əl çəkə bilmərəm. Bərabər yıxılıb ölənə qədər yellənəcəyik!

Onun dodaqları saçlarımın arasından alnıma, gözlərimə toxunurdu. Dizlərim büküldü. Birdən-birə əllərim açıldı. Kamran məni bu əsnada qucaqlamasaydı, yəqin ki, yıxılacaqdım. Amma onun məni saxlamağa gücü çatmadı. Müvazinəti pozulmuş yelləncəyin ipləri arasından birdən-birə ikimiz də yerə yıxıldıq.

Mən huşumu itirdim, azacıq sonra gözlərimi açıb özümü xalamın qucağında gördüm.

Xalam islanmış bir yaylıqla gicgahımı silə-silə deyirdi:

– Bir yerin ağrıyırmı, qızım?

Başımı qaldıraraq:

– Xeyr, xala, – dedim.

– Elə isə nə üçün ağlayırsan?

– Mən ağlayıram, xala?

– Bəs gözlərindəki yaş nədir?

Başımı xalamın qoynuna soxub dedim:

– Yəqin yıxılmamışdan əvvəl ağlamışam, xala!

Üç gün sonra Ayşə xalamla Müjgan da bizə qoşuldu; hamımız İstanbula qayıdırdıq. Əhvalatı oğlunun məktubundan öyrənmiş Bəsimə xalam və Nəcmiyyə bizi Qalata körpüsündə qarşılamağa gəlmişdilər.

Nişanlandığımın ilk həftələrində hamıdan qaçırdım. Kamrandan isə daha çox qaçırdım. O mənimlə təklikdə qalmaq, bərabər gəzmək və danışmaq istəyirdi. Zənn edirəm ki, bu hər nişanlı kimi, onun da haqqı idi. Amma nə çarə ki, mən dünyadakı nişanlıların ən bacarıqsızı və vəhşisi idim. Kamranın mənə sarı gəldiyini görəndə hürkmüş at kimi dördayaq qaçırdım. Ardımdan sapand daşı da atsaydılar çatmazdı. Mən Müjgan vasitəsilə Kamrana bir ultimatum göndərmişdim. Üz-üzə gələndə o mənimlə nişanlım kimi danışmayacaqdı. Sözümə əməl etməsə, and içmişdim ki, hər şeyi pozacağam.

Müjgan, Tekir dağında olduğu kimi, burada da hərdənbir yataqda məni sual-cavaba tutub deyirdi:

– Bu dəliliyi nə üçün edirsən, Fəridə? Bilirəm ki, Kamranı lap ürəkdən sevirsən. İndi sizin ən gözəl zamanlarınızdır. Kim bilir, onun sənə deməli necə sözləri vardır!

Müjgan bəzən bununla kifayətlənməyib incə əlləri ilə saçlarımı oxşaya-oxşaya Kamranın dilindən danışırdı. Mən yatağımda büzülərək:

– İstəmirəm, qorxuram, utanıram… Qəribə şeydir də… Başa sala bilmirəm ki… – deyə sızıldanırdım. Müjgan daha da üstümə düşəndə ağlayırdım.

Sonra Müjgan məni yalqız buraxıb yatmağa gedəndə, Kamranın onun vasitəsilə göndərdiyi sözləri öz-özümə təkrar edib, bu kəlmələrin ahəngi ilə yuxulayırdım.

Xalam mənə bəzəkli-düzəkli bir nişan üzüyü qayırtdırmışdı. Bu üzüyün, mənim yaralı barmaqlarıma heç yaraşmayan göz qamaşdırıcı, çox qiymətli bir daşı var idi.

Bir dəfə İstanbuldan qayıtdıqda, xalam məni pəncərənin qabağına çəkib bu üzüyü bir sürpriz kimi göstərdi. Üzüyün qaşını xalam ağacların içində gözdən itməkdə olan günəşə tutub parıldadanda, mən gözlərimi yumub geri çəkildim. Əllərimi arxamda gizlətdim. Qızardığımı göstərməmək üçün üzümü çevirib pərdənin dalına tutdum.

Xalam mənim vəziyyətimi başa düşmədi. Mənim böyük bir şadlıqla atılıb onun boynuna sarılmadığıma heyrət edib dedi:

– Yoxsa bəyənmədin, Fəridə?

Mən soyuq-soyuq dedim:

– Çox gözəldir, xala, mersi.

Mənim bu hərəkətimdən xalamın incidiyi görünürdü. Amma bu çox sürmədi. O, təkrar gülümsünüb dedi:

– Əlini uzat, üzüyü bir taxıb yoxlayaq. Sənin köhnə bir üzüyünü verib onun boyda qayırtdırmışam. İnşallah ki, balaca olmaz.

Mən əllərimi arxamda gizlədib barmaqlarımı bir-birinə keçirtdim. Guya xalam üzüyü mənim barmağıma zorla taxacaqdı.

– İndi yox, xala, sonra… – dedim.

– Uşaqlıq eləmə, Fəridə.

Mən inadla başımı önümə əydim, ayaqlarımı yerə dirədim.

– Bir neçə gündən sonra qohumlarımızı yığıb bir kiçik qonaqlıq verəcəyik, nişan taxacağıq.

Ürəyim tez-tez çırpınırdı. Xalama dedim:

– İstəmirəm… Əgər bu mütləq lazımdırsa, mən məktəbə gedəndən sonra edin.

Xalamın məni yaxşıca danlamağa haqqı vardı. Amma o özünü tox tutmaq istədi. Gülümsünə-gülümsünə dodaqlarını büzüb bir istehza ilə dedi:

– Necə yəni? Yoxsa, nişan məclisində sənin yerinə bir vəkil qoyacağıq? Bu nikahda olar, amma qızım, hələ nişanda qızın yerinə vəkil qoymaq adəti çıxmamışdır.

Mənim buna deməyə bir cavabım olmadığı üçün başımı önümə əyib durmuşdum. Xalam elədiyi töhmətin şiddətini azaltmaq üçün, bir əli ilə mənim belimdən tutdu, o biri əli ilə çənəmi, saçlarımı, alnımı oxşaya-oxşaya dedi:

– Fəridə, elə bilirəm ki, sənin daha uşaqlığı buraxmaq vaxtın çatmışdır. İndi mən sənin təkcə xalan yox, həm də ananam… Buna çox şad olduğumu söyləmək artıqdır, deyilmi? Sən Kamran üçün xasiyyətini, əslini bildiyimiz hər hansı bir yad qızından çox-çox yaxınsan. Ancaq… Ancaq bir az yüngülsən. Bu, uşaqlıqda bəlkə o qədər zərərli bir şey deyildi, amma daha böyüyürsən, böyüdükcə də, əlbəttə, ağırlaşacaqsan, ağıllanacaqsan. Məktəbi qurtarmağına və evlənməyinizə dörd il var. Bu, xeyli uzun bir zamandır. Bununla bərabər, sən daha nişanlı qızsan. Bilmirəm, nə demək istədiyimi başa düşürsənmi? Sən ciddi və ağır olmalısan. Uşaqlığa, dəcəlliyə, inadcıllığa nəhayət verməlisən. Kamranın nə qədər incə hissli və zərif olduğunu bilirsən…

Xalamın kəlməsinə qədər yadımda qalan bu sözlərində həqiqətən adama toxunacaq bir şey varmı, yoxmu, bunu mən bu gün də anlaya bilməmişəm. Amma nə bilim. Mənə elə gəldi ki, xalam məni öz qiymətli oğlu üçün bir az ləyaqətsiz bilir....

Xalam, nəsihətlərinin mənə necə təsir etdiyini bilmək istəyirmiş kimi dedi:

– İndi daha bir-birimizi başa düşdük, deyilmi, Fəridə? Yalnız qohumlarımızın və bir-iki yaxın dostun iştirakı ilə nişan məclisi düzəldəcəyik.

Mən xəyalən çiçəklərlə, çilçıraqlarla bəzənmiş bir məclisdə, indiyə qədər öyrəşmədiyim bir tualetdə, saçlarım başqa cür daranmış, sir-sifətim dəyişmiş bir halda, özümü Kamranın yanında oturmuş gördüm. Bütün baxışlar bizə zillənmişdi…

Məni birdən-birə titrətmə tutdu:

– Yox, bu mümkün deyil, xala, – deyərək tez aşağı qaçdım.

Müjgan bu günlərdə mənə böyük bacıdan başqa, demək olar ki, ana olmuşdu. Gecələr otağımızda yalqız qaldığımız zaman, lampanı söndürüb mənimlə didişməkdən lap incəlmiş vücudunu qollarım arasına alır, cavab verməsin deyə, əlimi ağzına tutub yalvarırdım:

– Dünyada ən çox hallarına yandığım, istehza etdiyim insanlar nişanlı qızlardır. İndi mən onlardan biri oldum. Onlara yalvar… Heç kim mənə nişanlı deməsin. Bu sözü eşidəndə yerə girirəm, qorxuram, axı mən hələ uşağam. Qabaqda hələ dörd il var. O zamana qədər bir az böyüyərəm, alışaram. İndi isə mənimlə heç kəs nişanlı kimi rəftar etməsin.

Nəhayət, danışmağa imkan tapan Müjgan dedi:

– Çox yaxşı, ancaq bir şərtlə. Daha doğrusu, iki şərtlə. Əvvəla, mənimlə boğuşmayacaqsan. Sonra Kamranı sevdiyini mənə, yalnız mənə bir dəfə təkrar edəcəksən.

O zaman mən üzümü Müjganın qoynunda gizlədib, başımla bir neçə dəfə «bəli» işarəsi etdim.

Müjgan sözündə durmuşdu. Nə evdəkilərdən, nə bayırdakılardan heç kim nişanlandığımı üzümə vurmurdu. Arabir zarafatlaşmaq istəyənlər olurdusa, mən onların da cavablarını verib susdururdum. Hətta bunlardan birinə yüngül bir şillə də vurdum. Ancaq yaxşı ki, bu, yad deyildi, elə xalaoğlu özü idi. Bu, çox haqlı bir şillə idi! Ancaq, Allah eləməmiş, Bəsimə xalam duysaydı, kim bilir mənə nə edərdi.

Bununla belə özümü köşkdə o qədər də rahat hiss etmirdim. Məsələn, nişanlandığım üçün bir gün məni evin ən yaxşı otağına köçürdülər, pərdələrimi, çarpayımı, qarderobumu dəyişdirdilər və bunun səbəbini soruşmağa, təbii ki, cəsarət edə bilmədim.

Bir gün faytonla Mərdivənköyündə bir kənd toyuna gedəcəkdik. Faytonun içi tünlük idi. Odur ki, dedim:

– Mən faytonçunun yanına minim?!

Yaman qəhqəhə qopdu. Mən qızarıb başımı aşağı saldım və faytona mindim.

Əvvəllər olduğu kimi, hərdənbir mətbəxdən qaysı qurusu, ya başqa bir şey oğurlamağa gedəndə, xain aşpaz mənə sataşıb deyərdi:

– Nə istəyirsən, açıq deyinən, ay kiçik xanım. Daha zatınıza oğurluq yaraşmaz!

Hələ heç kim mənə bir şey deməmişdi, bununla belə daha oynamağa, küçədən uşaq çağırmağa da cəsarət etmirdim. Hərdənbir ağaca çıxmaq üçün, künc-bucaqda gizlənib gecəni gözləmək lazım gəlirdi. Amma bunlardan ən pisi Kamran idi. Deyə bilərəm ki, tətilin son günləri köşkdə onunla qovdu-qaçdı oynamaqla keçdi.

O məni tək tutmaq üçün fürsət axtarırdı. Mən isə bütün qüvvəmi sərf edirdim ki, o, məni tənha bir yerdə tuta bilməsin.

Arabir mənə təklif etdiyi fayton gəzintilərinə razılıq vermirdim. Çox təkid etdikdə, özümüzlə Müjgandan başqa birisini də götürürdüm və yolda həmişə onunla danışırdım. «Müjgandan başqa» deyirəm. Çünki Müjganın yolda məni Kamranla tək qoyub qaçmayacağına, yaxud da lüzumsuz çərənçilik etməyəcəyinə etibarım yoxdur.

Kamran bir gün mənə dedi:

– Bilirsənmi, Fəridə, sən məni bədbəxt edirsən.

Özümü saxlaya bilməyib dedim:

– Hələ indidən?

Bu sualı elə qəribə bir heyrətlə verdim ki, ikimiz də gülməyə başladıq.

– Müjgana söylədiyin sözü, sənin dilindən mən də eşitmək istəyirəm. Zənn edirəm ki, buna mənim haqqım var.

Müjgana nə söylədiyimi unutmuşam kimi, yalandan gözlərimi yuxarı qaldırdım, düşündüm, sonra dedim:

– Bəli, amma Müjgan qızdır. Kəniziniz də zənn edirəm ki, elədir. Onunla aramızda danışdığımız şeyi hər kəsə söyləyə bilmərik.

– Mən «hər kəsəmmi?».

– Yanlış başa düşməyin. Hərçənd, qadına oxşayan kişisiniz, amma hər halda kişisiniz. Demək, qıza söylənilən hər şey kişiyə deyilə bilməz.

– Mən sənin nişanlın deyiləmmi?

– Deyəsən axı boğuşacağıq! Bilirsiniz ki, mən bu kəlməni xoşlamıram.

– Görürsən ki, özümə bədbəxt deməkdə haqqım var. O kəlməni söyləməyə cəsarət etmirəm, qorxuram ki, yenə ağzıma vurarsan. Amma ürəyimdə bir hiss var ki, o, heç kəsə yox, yalnız sənə aiddir.

Bu vaxt başa düşdüm ki, çoxdan bəri məharətlə qorunduğum tələyə düşmək üzrəyəm. Danışsam, ya səsim titrəyəcəkdi, ya da başqa bir münasibətsizlik edəcəkdim. Kamranın sözünü ağzında qoyub küçəyə sarı qaçmağa başladım.

Onun da ardımca gələcəyini zənn edirdim. Amma hənirti eşitmədikdə ayağımı yavaşıtdım. Bir az sonra üsulluca dönüb arxama baxdım.

O, ağaclardan birinin altındakı qamış skamyada oturmuşdu. Öz-özümə dedim: «Yəqin ki, mən yaxşı iş görmürəm».

Elə sanıram ki, Kamran bu əsnada mənə baxsaydı, peşmanlığımı anlayıb təkrar yanıma gələcəkdi və yəqin ki, mən də daha qaçmayacaqdım.

Xalaoğlumun oturuşunda, doğrudan da, bədbəxt bir insan tövrü var idi. Öz-özümə qüvvət vermək üçün söylənməyə başladım:

– Hiyləgər sarı əqrəb! Bu bağçada o xoşbəxt dul qadının ətəkləri ardınca necə yüyürdüyünü hələ unutmamışam. Lap yaxşı edirəm!

Tətilin son günlərində başıma gələn bir qəzanı da söyləməyi lazım bilirəm.

Köşkdəkilər bir gün sağ əlimin bir barmağını yekə bir tənziflə bağladığımı gördülər. Soruşanlara deyirdim:

– Elə bir şey deyil, bir azca kəsmişəm. Ziyanı yoxdur, öz-özünə sağalar.

Yaramı inadla gizlətdiyimi başa düşən xalam dedi:

– Yəqin bir dəcəllik edibsən. Görünür ciddi şeydir ki, gizlədirsən. Həkimə göstərək, yoxsa başımıza iş açar.

Həqiqət bu idi: xalam bir gün məni yataq otağındakı qarderobundan, gərək ki, bir yaylıq gətirməyə göndərmişdi. Qarderobun aralıq gözündə, üstünə göy məxmər çəkilmiş bir qutu gördüm. Bu, mənim nişan üzüyüm idi. Onu bir dəqiqə barmağımda seyr etmək həvəsindən özümü saxlaya bilmədim. Amma bu həvəs mənə çox baha oturdu. Üzük, xalamın dediyi kimi, bir az balaca qayrılmışdı. Barmağımdan heç cürə çıxmırdı. Həyəcan içində bir xeyli əlləşdim, sonra üzüyü dişlərimlə çıxarmağa çalışdım. Olmadı. Mən əlləşdikcə barmağım şişir, üzük də sıxılmağa başlayırdı.

Əgər desəydim, yəqin ki, çarə tapacaqdılar, amma nədənsə, onların bu üzüyü barmağımda görmələri qüruruma toxunurdu. Buna görə də barmağımı sarğı ilə bağladım. Düz iki gün fürsət tapan kimi, otağıma girib qapını bağlayır, sarğını çıxarıb öz-özümə saatlarla əlləşirdim. Üçüncü gün, həqiqəti utana-utana xalama etiraf etməyə hazırlandığım bir zamanda üzük öz-özünə çıxdı. Buna səbəb, yəqin ki, keçən iki gündə çəkdiyim kədər və sıxıntı idi. Nəticədə mən arıqlamışdım, barmağım da nazilmişdi.

Tətilin son günü hazırlığa başlamışdım. Kamran buna etiraz etdi:

– Bu qədər tələsmək nəyə lazımdır, Fəridə. Bir neçə gün də qala bilərsən.

Amma mən nümunəvi bir şagird kimi buna razı olmurdum:

– Bacılar mütləq məktəb açıldığı gün gəlməyi tapşırıblar. Bu il də dərslər çox çətindir, – kimi bəhanələrlə inad edirdim.

Kamran bu təkidimdən yenə də qüssələnib inciyən kimi oldu.

Ertəsi gün məni məktəbə aparanda heç danışmadı və ayrıldığımız zaman:

– Heç vaxt inanmazdım ki, məndən bu qədər tez qaçasan, Fəridə, – deyə şikayətləndi.

Mən əslində o qədər də ağıllı və çalışqan bir şagird deyildim. Üstəlik, bu dərd çıxandan sonra isə özümü lap itirdim.

İlk üç ayda dərs qiymətlərim son dərəcə pis idi. Qeyrət edib özümü ələ almasam, sinifdə qalacağım yəqin idi.

Qiymət cədvəlləri paylandığı günün axşamı Aleksi bacı məni bir küncə çəkib dedi:

– Qiymətləri bəyəndinmi, Fəridə?

Bədbin bir tövr ilə başımı yırğalayıb dedim:

– Bir qədər pisdir.

– Bir qədər yox, çox pisdir. Mən sizin bu qədər geri qaldığınızı yadıma gətirə bilmirəm. Halbuki bu il daha yaxşı çalışacağınızı gözləyirdim.

– Haqqınız var. Bu il keçən ildən bir yaş da böyüyəm.

– Elə bumu?

Qəribə şeydir! Aleksi bacı çənəmi oxşayır, mənalı-mənalı gülürdü. Nə edəcəyimi bilməyib gözlərimi gözlərindən qaçırdım.

Ah bu bacılar! Dünyaya aid heç bir şeylə maraqlanmırlarmış kimi göründüklərinə baxmayaraq, ən kiçik dedi-qoduları bilir, öyrənirlər. Kimdən? On il aralarında yaşadığıma və çox da maymaq, key bir qız olmadığıma baxmayaraq, bunu heç cür başa düşə bilmədim.

Mən bir bəhanə ilə özümü bu vəziyyətdən qurtarmaq istəyəndə Aleksi bacı daha dərinə gedib dedi:

– Zənn edirəm ki, cədvəldəki qiymətləri hamıya göstərməkdən sıxılacaqsan.

Ardınca daha ağır bir söz atdı:

– Bu il sinifdə qalsan, keçməsən, bir il – bir uzun il də burada gözləməli olacaqsan.

Gördüm ki, hücuma keçməsəm, Aleksi bacıdan yaxamı qurtara bilməyəcəyəm. Çarəsizlikdən utancaqlığı atıb yalançı bir safdilliklə soruşdum:

– Qorxumu? Nə üçün qorxu?

Aleksi bacı dediyi sözləri ilə onsuz da son həddə çatmışdı. Bundan irəli getmək, mənimlə az-çox üz-göz olmaq deməkdi. Məğlub olduğunu mənə göstərməkdən çəkinməyən ədabaz bir tövrlə yanağıma çırtma vurub:

– Onu sən özün başa düşməlisən, – dedi və getdi.

Mişel bu il məktəbdə yox idi. Olsaydı, yəqin ki, məni danışmağa məcbur edəcək, ürəyimdəki pərişanlığı daha da artıracaqdı.

Bir il əvvəl uydurma bir nağıl danışanda mən nə qədər sərbəst və yüngül idimsə, bu il həqiqətən nişanlı bir qız vəziyyətinə düşdükdən sonra, bir o qədər qorxaq olmuşdum. Yoldaşlarımdan məni təbrik edənləri qısa, quru bir təşəkkürlə başımdan edir, sataşmaq meylində olanlara üz vermirdim.

Yalnız bir qız – bizim tərəflərdə yaşayan bir erməni doktorun qızı bu inadımı qırmağa müvəffəq oldu. Mən həftə tətillərini məktəbdə keçirirdim. Üç ay içində evə ya iki, ya üç dəfə getmişdim.

Mənim səbəbini özüm də yaxşı bilmədiyim bu inadım, Bəsimə xalamla Nəcmiyyəyə toxunur, Kamran isə nə düşünəcəyini, nə edəcəyini bilmirdi. İlk aylarda o, hər həftə məktəbə gəlirdi. Bacılar bir şey söyləməyə cəsarət etmirdilərsə də, ancaq bir şagird qızın nişanlısının buraya gəlib-getməsini rüsvayçılıq sayırdılar. Xalamoğlunun məni görüş otağında gözlədiyini xəbər verəndə üzlərini turşudurdular.

Mən görüş otağının qapısını qəsdən açıq qoyub ona söykənirdim. Əllərimi məktəb köynəyimin kəmərinə taxaraq, ayaq üstə ən çoxu beş dəqiqə söhbət edirdim. Xalaoğlum hərdən mənə məktub yazmağı da təklif etmişdi. Amma mən, bundan boyun qaçırıb demişdim ki, bacılar gələn məktubları türkcə bilən bir adama oxutduqdan sonra cırıb atırlar.

Yadımdadır, belə görüşlərin birində Kamranla mənim aramda heç də xoş olmayan bir söhbət getdi. Kamran uzaqda durmağımdan hirslənib qapını zorla örtmək istəmişdi. Ancaq o yaxınlaşanda, mən bayıra qaçmağa hazır bir vəziyyət alıb alçaq səslə dedim:

– Rica edirəm, Kamran… Bilin ki, otaqda gözə görünən və görünməyən nə qədər dəlik-deşik varsa, onların hamısından bizi güdürlər.

O birdən-birə duruxdu:

– Bu nə deməkdir, Fəridə? Axı, biz nişanlıyıq.

Yavaş-yavaş çiyinlərimi çəkib dedim:

– Elə işi korlayan odur da. Bir gün yəqin ki, bu cür sözlər eşitmək xoşunuza gəlməz: «Ziyarətə bir az tez-tez gəlirsiniz. Bağışlayın, amma buranın məktəb olduğunu unutmayın!..»

Kamranın rəngi qaçdı, o gündən sonra bir də məktəbə gəlmədi.

Mən, doğrudan da, pis iş tutmuşdum. Amma başqa çarəm yox idi. Kamranın yanından qayıdarkən, bütün başların mənə tərəf çevrildiyini görəndə yanıb-yaxılırdım.

Nədən danışırdım? Bəli, bir gün doktorun qızı həftə tətilindən qayıdanda mənə dedi:

– Deyirlər Kamran bəy Avropaya gedir, elədirmi?

Mən birdən-birə çaşıb qaldım və soruşdum:

– Hardan bilirsən?

– Atam dedi. Madriddəki əmisi çağırmışdır.

Mən «bilmirəm» deməyi qüruruma sığışdıra bilmədim.

– Hə, elə bir fikri var, kiçik bir səyahətə çıxacaq, – dedim.

– Çox da kiçik deyil, səfarətxanada katib olacaq.

– Lap az qalacaq.

Söhbəti burada kəsib ayrıldıq.

Yoldaşımın atası bizim köşkə tez-tez gedib-gəlirdi. Ailə doktorumuz idi. Bu xəbər çox ola bilsin ki, doğrudur, amma necə olub ki, mənə bir şey deməyiblər? Günləri hesabladım. İyirmi gündən bəri idi ki, köşkdən bir xəbər almamışdım.

Bütün gecə bu məsələ haqqında fikirləşdim. Kamrana göstərdiyim mənasız soyuqluğu unudub bu qədər mühüm bir şeyi mənə xəbər vermədiyi üçün özlüyümdə ona acığım tutdu. Axı, hər necə olsa, biz daha bir-birinə bağlı idik.

Ertəsi gün cümə axşamı idi. Hava yaxşı olduğu üçün günortadan sonra gəzməyə çıxacaqdıq. Mən özümdə-sözümdə deyildim. Belə düşüncələr içində bu gecə də məktəbdə qalmaq fikri məni qorxutdu. Müdirə xanımın yanına gedərək xalamın xəstə olduğunu söylədim və icazə istədim. Bəxtimdən o gün bacılardan biri Qartala gedirdi. Ərənköy stansiyasına qədər bərabər getmək şərtilə müdirə bacı icazə verdi.

Mən əlimdə kiçik çantam köşkə çatdığım zaman hava qaralmaqda idi. Qapıda məni köşkün köpəyi qarşıladı. Bu qoca köpək son dərəcə acgöz və yaltaq idi. Çantamda yaman-yaxşı, həmişə yeməli bir şey olduğunu bildiyindən yolumu kəsir, qarşımda dal ayaqları üstünə qalxaraq dal-dalı yeriyir, ayaqları ilə məni tutmağa çalışırdı. Ağacların arasından Kamranın mənə sarı gəldiyini görüb yerə çömbəldim, köpəyin çirkli ayaqlarından yapışdım ki, üstümə sürtünməsin.

Köpək yekə ağzını gülürmüş kimi açıb dilini çıxarır, mən onun burnunu sıxırdım. Sözün qısası, biz əlləşir və zarafatlaşırdıq.

Özümü elə göstərdim ki, guya Kamranı lap bu saat görmüşəm, dedim:

– Bu gülüşə bir baxın! Ay aman, nə yekə ağzı var! Timsaha bənzəyir, eləmi?

Kamran acı-acı gülümsünüb mənə baxırdı. Köpəyi buraxıb ətəklərimi çırpdım. Yaylığımla əllərimi sildikdən sonra Kamrana əl verdim.

– Bonjur²⁸ Kamran, xalam necədir? İnşallah ki, ciddi bir xəstəlik deyil…

O bir az heyrətlə soruşdu:

– Anammı? Anama heç bir şey olmamışdır. Xəstə olduğunumu eşidibsən?

– Bəli, xəstə olduğunu eşitdim və nigaran qaldım. Bazar gününə qədər səbir edə bilmədim, məktəbdən icazə alıb gəldim.

– Kimdən eşitdin?

Yeni bir yalan uydurmağa vaxtım olmadığı üçün dedim:

– Doktorun qızından.

– Sənə o söylədi?

– Bəli, söz arasında dedi ki, atamı sizə çağırmışdılar, deyəsən, xalanız xəstələnmişdi.

Kamran heyrət edirdi:

– Səhv olmuşdur. Hətta doktor son günlərdə nə anam, nə də başqası üçün köşkə gəlməmişdir.

Bu incə mətləb üzərində çox dayanmayıb dedim:

– Çox sevindim, elə nigaran qalmışdım ki… Onlar təbii ki, içəridədirlər…

Çantamı yerdən götürüb getmək istədim. Kamran əlimdən tutub dedi:

– Niyə belə tələsirsən, Fəridə, elə bil məndən qaçırsan?

– Niyə qaçıram? – dedim, – botlarım bir az ayağımı sıxır… İçəri bərabər getməyəcəyikmi?

– Elədir, amma içəridə, hamının gözü qabağında danışacağıq. Halbuki, mən səninlə təklikdə danışmaq istəyirəm.

Həyəcanımı gizlətmək üçün zarafatçı bir tövr alaraq dedim:

– Əmr sizindir!

– Mersi. Onda istəyirsən, heç kəsin gözünə görünmədən bir az bağçada gəzək.

Qaçmağımdan qorxurmuş kimi əlimi buraxmırdı. O biri əlinə çantamı aldı. Yan-yana getməyə başladıq. Nişanlandığımızdan bəri ilk dəfə idi ki, yan-yana gedirdik…

Yeni tutulmuş bir quşun ürəyi köksündə necə çırpınarsa, mənimki də elə çırpınırdı. Ancaq zənn edirəm ki, məni buraxsaydı da, artıq qaçmağa qüvvətim qalmayacaqdı.

Bir-birimizə heç bir şey söyləmədən, bağçanın sonuna qədər getdik. Kamran mənim gözlədiyimdən də kədərli və acıqlı görünürdü. Bu üç ay içində nə olmuşdu, aramızda nə dəyişmişdi, bilmirəm. Ancaq bu saatda özümü onun qarşısında günahkar görür, indiyə qədər göstərdiyim vəhşiliyə peşman olurdum.

Qışın ortalarına xas olmayan gözəl və sakit bir axşam idi. Ətrafımızdakı çılpaq dağ təpələri mərcan kimi qıpqırmızı idi. Kamranın qarşısında günahlarımı bu qədər asan qəbul etməyimdə bəlkə bunun da bir təsiri var idi, bilmirəm.

Bu vaxt onun könlünü alan xoş bir kəlmə tapıb deməyə böyük bir ehtiyac hiss elədim. Amma ağlıma heç bir şey gəlmirdi.

Daha qayıtmaqdan başqa bir iş qalmadıqda, Kamran dedi:

– Burada, bir az otura bilərikmi, Fəridə?

– Sən necə istəyirsən, elə olsun, – dedim.

O hadisədən sonra ona birinci dəfə «sən» deyirdim.

Kamran şalvarına əhəmiyyət etmədən, oradakı bir tayanın üstünə oturdu. O saat qolundan yapışıb qaldırdım:

– Sən zərifsən, quru yerdə oturma, – dedim və göy paltomu çıxarıb yerə sərdim.

Kamran gözlərinə inanmayıb:

– Neyləyirsən, Fəridə? – dedi.

– Salıram ki, xəstələnməyəsən, – dedim. – Zənn edirəm ki, bundan sonra səni qorumaq mənim vəzifəmdir.

Xalaoğlum bu dəfə də, yəqin ki, qulaqlarına inanmadı:

– Neyləyirsən, Fəridə? – dedi. – Bunu mənə sənmi deyirsən? Nişanlandığımızdan bəri bu səndən eşitdiyim ən şirin sözdür.

Başımı aşağı salıb susdum.

Kamran paltomu yerdən götürmüşdü. Tumarlayırmış kimi əllərini paltomun qollarına, yaxasına, düymələrinə sürtürdü.

– Sənə bir az şikayət etməyə hazırlanırdım, – dedi, – amma indi hamısını unutdum.

Gözlərimi qaldırmadan dedim:

– Mən sənə nə eləmişəm ki?..

O təkrar vəhşiləşəcəyimdən qorxurmuş kimi mənə yaxınlaşmaqdan çəkinərək dedi:

– Zənnimcə, eləmisən, Fəridə, hətta artıqlaması ilə. Nişanlını bu qədər unudarlarmı? Qəlbimdə pis şübhələr də oyandı. Qorxuram ki, Müjgan yanılmış olmasın?

Mən istəmədən güldüm. Kamran maraqla gülməyimin səbəbini soruşdu. Əvvəlcə cavab vermək istəmədim. Amma o, təkid edəndə gözlərimi ondan qaçırmağa çalışaraq dedim:

– Müjgan yanılsaydı, belə olmazdı ki…

– «Belə» nə deməkdir? Yəni mənim nişanlım olmazdın?

Gözlərimi yumub təsdiq əlaməti olaraq başımı iki dəfə tərpətdim.

– Fəridəm!

Kiçik fəryada bənzər bu səs hələ də qulağımdadır. Gözlərimi açdım, onun böyümüş kimi görünən gözlərində iki damla yaş parlayırdı:

– Sən məni bu dəqiqə elə xoşbəxt etdin ki, öləndə yadıma düşsə, yenə ağlayacağam. Üzümə elə baxma! Sən hələ çox kiçiksən. Belə şeyləri başa düşə bilməzsən. Artıq bütün dərdlərimi unutdum.

Kamran biləklərimdən tutmuşdu. Mən əllərimi çəkmədən hıçqıra-hıçqıra ağlamağa başladım. Elə ağlayırdım ki, Kamran lap qorxdu.

Həmin yolla geri dönərkən, mən hələ də tez-tez içimi çəkir və hıçqırırdım. O daha mənə əlini vurmağa da cəsarət etmirdi. Mən daha onun könlünün rahat olduğunu bilir və sevinirdim.

Köşkə yaxınlaşdığımız zaman dedim:

– Sən qabaqca get. Mən hovuzda əl-üzümü yuyacağam. Məni bu sifətlə görərlərsə, nə deyərlər!

Birdən yadıma düşmüş kimi Kamrandan soruşdum:

– Deyəsən Avropaya bir səyahətin var, elədirmi?

O cavab verdi:

– Belə bir fikir var. Daha doğrusu, mənim fikrim deyil, Madriddəki əmimin fikridir, hardan bildin?

Azacıq duruxduqdan sonra dedim:

– Doktorun qızından.

– Doktorun qızı sənə nə çox xəbərlər verir, Fəridə?