Kitabı oxu: «Chłopi, Część czwarta – Lato»

Şrift:

I

I tak się ano było zmarło1 Maciejowi Borynie.

Zaś w chałupie zaspali ździebko z powodu niedzieli, jaże2 dopiero Łapa przebudził ich szczekaniem, bo tak ujadał, tak wył, tak ciskał się do drzwi, a kiej3 mu otworzyli, tak szarpał za przyodziewy4 i wylatywał obzierając się5, czy za nim lecą, że Hankę jakby cosik6 tknęło.

– Wyjrzyj no, Józka, czego ten pies chce.

Poleciała za nim w dobrej myśle7, swywoląc8 po drodze.

Doprowadził ją do ojcowego trupa.

Wrzask ci straszny podniosła, zbiegli się wnet wszyscy na pole do starego, ale już całkiem widział się być zeskrzytwiałym, leżał na twarzy, jak był padł9 w skonania czasie, a rozkrzyżowany kieby10 w tym ostatnim dusznym i gorącym pacierzu.

Zniesiono go do chałupy, probując jeszcze ratować.

Ale na darmo poszły starunki11, próżne już były wszelakie pomoce i zabiegi, trup ci to był jeno12, zimny trup człowieczy.

Srogi lament powstał w chałupie, Hanka rozkrzyczała się wniebogłosy, Józka z rykiem tłukła się o ściany, Witek buczał wraz z dziećmi, nawet Łapa wył i szczekał w opłotkach, tylko jeden Pietrek, co się był pokręcił13 tu i owdzie, wyjrzał na słońce i spać poszedł do stajni.

A Maciej leżał na swoim łóżku, rozciągnięty i sztywny, z rozdziawioną i uwalaną w ziemi gębą, podobien zgoła do zeschłej na słońcu grudy ziemi lebo14 pnia spróchniałego; w zesztywniałych garściach zaciskał piach; zaś oczy otwarte szeroko patrzyły z takim zachwyceniem, a tak kajś15 daleko, jakoby w niebo już na ścieżaj16 wywarte.

Ale taka straszna groza śmierci biła od niego i taka przejmująca lutość17, jaże18 go płachtą przykryli.

Że zaś w mig rozniesło się po wsi, to ledwie co słońce wyniesło się chyla tyla nad chałupy, a już ludzie lecieli na przewiady; raz po raz wchodził ktosik, unosił płachty, zazierał mu w oczy, przyklękał i pacierz mówił, zaś drudzy łamiąc rozpacznie ręce przystawali w żałobnej cichości, do cna w sobie struchleli z onej Bożej przemocy nad człowiekowym żywotem.

Jeno te żałosne lamenty sierot nie ścichały ani na chwilę, roznosząc się na całą wieś.

Dopiero kiej Jambroż nadszedł, wypędził wszystkich przed dom, a izbę zamknął, by wespół z Jagustynką i Jagatą, która się była przywlekła z tym ochfiarnym pacierzem, wziąć się do obrządzania umarlaka. Ochotnie on to zawdy19 robił i z niemałymi przekpinkami, ale dzisia było mu czegoś na sercu ciężko.

– Tyla ano człowieczej szczęśliwości! – mamrotał rozdziewając zmarłego. – Kostucha, kiej się jej spodoba, ułapi cię za grdykę, praśnie w pysk, zadrzesz giry na księżą oborę i oprzej się!

Nawet Jagustynka była jakaś markotna, bo wyrzekła żałośnie:

– Tyrał się jeno chudziaczek po świecie, to lepiej, co i pomarł.

– A juści, bo mu to jaka krzywda była!

– Ale i dobrości też nażył niewiela.

– Któż to jej zażywa do syta! Coby największy dziedzic, coby nawet sam król, a kłopotał, a zabiegał, a cierzpiał będzie.

– Tyle jeno było jego, co głodu nie zaznał a chłodu.

– Co to głód, matko. Turbacje gryzą barzej wszystkiego20.

– Prawda, czym to sama nie praktyk! A jemu Jagusia zapiekała do żywego mięsa, dzieci też nie żałowały.

– Dzieci miał dobre i nijakiej krzywdy od nich nie zaznał – wtrąciła Jagata, przerywając głośne modły.

– Pilnujcie lepiej pacierza. Hale, żałoście wyciąga za nieboszczyka, a uszów dobrze nadstawia na nowinki – warknęła Jagustynka.

– Bo złe dzieci tak by się nie biadoliły. Posłuchajcie ano…

– Bych21 się waju22 tylachna ostało po kim, to byście się do siódmego potu wydzierali, nie żałując gardzieli.

– Cichajta! Jagusia bieży! – przyciszył Jambroż.

Jaguś wnet wpadła do izby i stanęła w pośrodku kiej23 wryta, nie mogąc wykrztusić ani słowa.

Właśnie byli Macieja przyodziewali w czystą koszulę.

– Pomarli! – jęknęła wreszcie, wtapiając w niego zestrachane, nieprzytomne oczy. Strach ją chycił24 za gardło i serce jakby się zakrzepło na lód, że ledwie dychać poredziła25.

– Nie wiedzieliście to? – pytał Jambroż łagodnie.

– U matki spałam, a Witek co ino przyleciał powiedzieć. Nie żyje to naprawdę? – zapytała nagle, przystępując do niego.

– Juści, co nie do ślubu go rychtujem26, a jeno do trumny.

Nie mogła jeszcze zrozumieć, wsparła się o ścianę, gdyż się jej widziało, jakoby ją morzył ciężki śpik i zmora dusiła, a ona nie poredzi się przebudzić, jeno się kala cała w potach i w męce strachu. I co trochę wychodziła z izby i powracała nie mogąc oderwać oczów od trupa, i co trochę zrywała się kajś uciekać, a ostawała, i co trochę leciała za dom, na przełaz i nic nie widzący patrzyła po polach albo siadała na przyzbie w podle27 Józki, która buczała, drąc włosy i krzycząc żałośnie:

– O mój tatulu jedyny! O mój tatulu!

Juści, co wszystko obejście i dom pełne były tych płaczów i lamentliwych szlochań, a ona tylko jedna, chocia się w niej trzęsła każda kosteczka i jakieś ciężkie bolenie spierało pod piersiami, nie puściła ni jednej łzy, nie poredziła krzyczeć, a jeno chodziła błędna, świecąc oczami zapiekłymi w zgrozie.

Szczęściem, że Hanka wrychle28 się opamiętała i chociaż jeszczech popłakujący, a już dawała baczenie na wszystko i rządziła jak zwykle, że kiej29 przylecieli kowalowie, całkiem była ostygła.

Magda wybuchnęła płaczem, a jeno kowal rozpytywał.

Opowiedziała po porządku, jak się to stało.

– Dobrze, co mu Pan Jezus dał lekką śmierć! – szepnął.

– Tylachna wycierzpiał, to mu się należała.

– Chudziaszek, na pole jaże uciekał przed kostuchą!

– A z wieczora zaglądałam do niego, to leżał se cicho jak zawdy30.

– I nie przemówił, co? – pytał, trąc suche oczy.

– Ani tego słowa, ogarnęłam mu pierzynę, dałam pić i poszłam.

– I sam wstał! Może by jeszczech nie pomarli, żeby go kto pilnował – jęknęła Magda przez głębokie szlochania.

– Jagusia sypiała u matki, bo stara ciężko chora, zawdy tak.

– Tak już miało być, to i tak się stało! Tyla się nachorzał, jakże, toć więcej niźli kwartał! A komu nie do zdrowia, to lepsza prędka śmierć. Trza Panu Bogu dziękować, co się już nie morduje – wyrzekł.

– Juści31, a sami wiecie, co to zrazu kosztowały dochtory, co leki, a na nic poszło wszystko.

– Bo jak kto na śmierć chory, temu nie pomogą dochtory.

– Taki gospodarz, taki mądrala, mój Jezu! – biadoliła Magda.

– A mnie jeno żal, co Antek nie zdążył do żywego.

– Nie dzieciuch, to płakał nie będzie. O pochowku pilniej pomyśleć.

– Prawda, a tu jakby na złość i Rocha nie ma.

– Poredzimy se sami. Nie frasujcie się, już ja wszystko wyrychtuję32.

Odpowiadał kowal, któren chociaż twarz pokazywał frasobliwą, a w sobie cosik drugiego taił, gdyż niby to wzdychał, niby to żałował i łzy obcierał, a w oczy nie patrzył. Wziął się Jambrożowi pomagać i ubiery ojcowe szykować, a długo myszkował w komorze pomiędzy motkami przędzy i w rupieciach, to po kątach szukał, to jaże na górę właził niby to po buty, które tam wisiały. Wzdychał jucha kiej miech, pacierze trzepał głośniej niźli Jagata i wypominał dobroście nieboszczyka, ale oczy mu cięgiem szukały czegoś po izbie, a same ręce lazły pod poduszki lebo we słomie łóżka chciwie bobrowały.

Aż Jagustynka ozwała się kąśliwie:

– Byście tam czego uschniętego nie naleźli… a najdziecie, to trzymajcież, bo waju uciecze z garści, ślizgie33…

– Kogo nie piecze, temu nie uciecze! – mruknął i już szukał otwarcie, kaj34 jeno mógł, nawet nie bacząc na organistowego Michała, któren przyleciał zziajany po Jambroża.

– Chodźcie do kościoła, przywieźli do chrztów czworo dzieci.

– Niech poczekają, nie ostawię rozbabranego.

– Wyręczę was, idźcie, Jambroży – namawiał kowal, jakby chcąc się go pozbyć.

– Ochfiarowałem się, to i zrobię. Nieprędko trafi mi się drugi taki gospodarz. Zrób w kościele, co potrza35, Michał, wyręcz mnie, a niech chrzestni ołtarz obejdą z zapalonymi świecami, to ci grosz jaki kapnie. Na organistę się uczy, a przy głupim chrzcie jeszcze usłużyć nie poredzi – ozwał się za nim wzgardliwie.

Hanka przywiedła Mateusza, bych wziął miarę na trumnę.

– Jeno mu domowiny nie żałuj, niechta chudziak rozeprze się choćby po śmierci – powiedział Jambroż smutnie.

– Mój Jezu, za życia to ciasno mu było i na włókach, a teraz i we czterech deskach się zmieści – szepnęła Jagustynka, zaś Jagata przerywając pacierze jąkała płaczliwie:

– Gospodarzem se był, to i gospodarski pochówek miał będzie, a biedny człowiek to nawet nie wie, pod jakim płotem tę ostatnią parę puści. Bych ci światłość wiekuista! Bych ci… – zaniesła się znowu.

A Mateusz jeno głową pokiwał, odmierzył trupa, pacierz zmówił i wyszedł, a chociaż to była niedziela, zabrał się wnet do roboty; wszelaki porządek stolarski znajdował się w chałupie, a suche dębowe deski już z dawna na górze czekały.

Wnet ci wyrychtował warsztat w sadzie i robił, poganiając ostro Pietrka przysłanego mu do pomocy.

Dzień się już był wyniósł dawno, słońce świeciło wesołe i palące, że gorąc zaraz od śniadania jął przypiekać galancie36, jaże wszystkie sady i pola jakby się z wolna pogrążały w tym rozbełkotanym, białawym wrzątku rozprażonego powietrza.

Pomdlałe drzewiny poruchiwały niekiej37 listkami, kieby38 tym skrzydłem ptak tonący w spiekocie, świąteczna cichość objęła całą wieś, jedne jaskółki, co świegoliły zajadlej, śmigając nad stawem kiej39 oszalałe, zaś po drogach w szarych tumanach kurzawy jęły turkotać wozy i ludzie ze wsi pobliskich ściągali ku kościołowi, że co trochę ktosik zwalniał koni lub przystawał przed Borynami, kaj siedziała rozpłakana rodzina, pochwalił Boga i westchnął żałośnie, zazierając do środka przez wywarte drzwi a okna.

Jambroż uwijał się i śpieszył aż do potu z obrządzaniem umarłego, już byli łóżko wynieśli do sadu i pościele porozwieszali po płotach, gdy jął wołać na Hankę, aby przyniesła jałowcowych jagód do wykadzenia izby.

Jeno nie dosłyszała i ocierając te jakieś ostatnie łzy, co same skapywały, cięgiem już patrzyła na drogę, spodziewając się leda chwila Antka.

Godziny jednak przechodziły, a jego nie było, w końcu chciała już posyłać do miasta Pietrka na przewiady.

– Konia jeno zmacha i niczego się nie przewie… juści – tłumaczył Bylica, któren był właśnie nadszedł z Weronką.

– Przeciech urzęda cosik wiedzą?

– Juści… wiedzą… ale raz, co dzisia zamknięte, bo niedziela, zaś po drugie, co się przez smarowania nikaj nie dociśnie40.

– Dyć już nie wstrzymam – skarżyła się przed siostrą.

– Jeszcze się nim nacieszycie, jeszcze się wama da we znaki – syknął kowal, poglądając na Jagusię, siedzącą pod ścianą.

– By ci ten zły ozór skołczał – mruknęła.

– Po dybkach ciężą kulasy41, to niełacno pośpieszać – dorzucił urągliwie, zeźlony daremnym poszukiwaniem pieniędzy.

Nie odrzekła, wyglądając znowu na drogę.

Właśnie przedzwaniali na sumę i Jambroż zbierał się do kościoła, przykazując Witkowi wysmarowanie sadłem Borynowych butów, gdyż się tak zeschły, co nie sposób było wzuć mu je na nogi.

Kowal wraz z Mateuszem ponieśli się kajś na wieś, a Weronka zabrawszy ojca i Hanczyne dzieci też poszła, w chałupie ostały się jeno same kobiety i Witek, któren ociągliwie smarował buty, sielnie je nagrzewając przed kominem, a co trochę leciał spojrzeć na gospodarza lub na Józkę chlipiącą coraz ciszej.

Na drogach ustał wszelki ruch, ludzie już przeszli do kościoła, zaś u Borynów zrobiło się całkiem cicho, tyle jeno, co przez wywarte drzwi a okna głos Jagaty, odmawiającej litanię za umarłego, roznosił się kiej42 to ptasie ćwierkanie wraz z kłębami jałowcowego dymu, jakim Jagustynka wykadzała izby i sienie.

Pokrótce i nabożeństwo snadź43 się rozpoczęło, gdyż od kościoła jęły się rozkrążać w przypołudniowej cichości śpiewy a organowe granie tym jakimś górnym, dalekim, a słodkim trzepotem.

Hanka, nie mogąc sobie nikaj naleźć miejsca, poszła jaże44 na przełaz, bych odmówić pacierze.

– I pomarli se ano, pomarli! – rozmyślała żałośnie, przesuwając ziarna różańca, ale pacierz jeno niekiedy przychodził na wargi, boć w głowie i sercu miała jakoby ten kołtun zwity zmyśleń przeróżnych a strachań niemałych.

– Trzydzieści dwie morgi, a paśniki, a las, a budynki, a lewentarze45, tylachne gospodarstwo! – westchnęła, ogarniając z lubością szerokie pola i ten cały świat boży.

– Żeby tak pospłacać i ostać na wszystkim! Być, jak ociec byli! – Pycha ją rozparła z nagła, hardo spojrzała w samo słońce, prześmiechnęła się znacząco i z sercem pełnym słodkich nadziei jęła szeptać słowa różańca.

– Ale od półwłóczka nie ustąpię; pół chałupy też moje i tych krów mlecznych nie popuszczę z garści – wyrzekła nieco żalnie.

Zamodliła się znowu na długą chwilę, powłócząc rozełzawionymi oczami po ziemiach, stojących we słońcu kieby w tej złotawej przyodziewie; wykłoszone, bujne żyta gmerały rdzawymi wisiorami, czarniawe jęczmiona polśniewały kiej ta woda głęboka, zaś jasnozielone owsy, gęsto przerosłe żółtą ognichą, pławiły się trzepotliwie w cichym, nagrzanym powietrzu. Jakiś ptak wielgachny ważył się nad rozkwitłą koniczyną, co niby okrwawiona chusta leżała na skłonie wyżni. Kajś niekaj boby tysiącami białych ślepiów stróżowały przy ziemniakach, a tu i owdzie na dołkach lny niebieściły się bledziuśkim kwiatem, niby te przymrużone od blasków dziecińskie oczy.

Bardzo cudnie było na świecie, słońce ogrzewało coraz barzej i ciepło, sycone zapachem kwiatów, co tliły się nieprzeliczone we zbożach i wszędy, zwiewało z pól taką lubą, żywiącą mocą, jaże dusze rozpierało radością i same łzy cisnęły się do oczów.

– Świętaś ty i rodzona! Święta – wyrzekła pochylając głowę.

Sygnaturka zaświergotała w powietrzu kiej46 ten ptaszek.

– Za Twoją to sprawą wszyćko47 na świecie, mój Jezu kochany! Za Twoją! – szepnęła gorąco, bierąc48 się z powrotem do pacierza.

Kajś49 w pobliżu cosik50 zatrzeszczało, obejrzała się uważnie; pod wiśniami o płot pleciony wsparta stojała51 Jagusia, jakoś smutnie wzdychająca.

– Że to ni minuty spokoju! – zabiadała Hanka, gdyż przypominki chlasnęły ją kiej52 te parzące pokrzywy. – Prawda, dyć53 ona ma zapis! – przypomniała sobie. – Całe sześć morgów! Złodziejka jedna! – Aż ją w dołku sparło54 ze złości. Odwróciła się plecami, jeno co już nie poredziła55 zebrać się na modlitwę, bo dawne urazy i żale opadły ją kiej te złe, rozszczekane psy.

Południe już przechodziło, chude cienie jęły wypełzać spod drzew i domów, a we zbożach, co się ździebko kłoniły za słońcem, zagrały z cicha koniki polne, bąk też kajś niekaj56 zahuczał i przepiórki odzywały się po swojemu.

Ale upał wzmagał się coraz barzej i prażył już niemiłosiernie.

Suma się wnet skończyła i nad stawem jęły gęsto przysiadać kobiety do zezuwania trzewików, zaś drogi tak się zamrowiły ludźmi, wozami a gwarem, że Hanka spiesznie powróciła do chałupy.

Boryna już był całkiem wyrychtowany57.

Leżał w pośrodku izby, na szerokiej ławie, nakrytej płachtą i obstawionej płonącymi świecami, juści, co wymyty był, wyczesany i ogolony do czysta, jeno na policzku miał długą zadrę od Jambrożowej brzytwy, zalepioną papierem. Ubier58 też miał wdziany co najlepszy: białą kapotę, którą se był sprawił na ślub z Jagusią, portki pasiate i buty prawie całkiem nowe.

W spracowanych, wyschłych rękach trzymał obrazik Częstochowskiej, pod ławą stała balia z wodą, bych przechładzać powietrze, zaś na glinianych pokrywach dymiły jałowcowe jagody zapełniając izbę kieby59 tą mgłą modrawą, w której wynosił się straszliwy majestat śmierci.

I leżał se tak paradnie w onej trupiej cichości Maciej Boryna, człek sprawiedliwy i mądry, chrześcijan60 prawy, gospodarz z dziada pradziada i pierwszy bogacz we wsi.

Pod dachem ojców przyłożył se po raz ostatni głowinę strudzoną, kiej ten ptak na wyraju, nim weźmie lot podniebny, a poniesie się tam, kaj61 od wiek wieka wszystkie odlatują.

Gotowy ci już był do pożegnań znajomków a powinowatych i gotowy do onej drogi dalekiej.

Już mu się ano dusza korzyła przed sądem Pańskim, a jeno ten jego trup lichy, ta człowiecza zewłoka, próżna żywiącego dechu, leżała jakby prześmiechając się leciuśko wśród świateł, dymów i modłów nieustannych.

A ludzie szli już a szli tym ciągiem nieskończonym; kto wzdychał żałośnie, kto się bił w piersi i modlił gorąco, kto zaś medytował kiwając smutnie głową i obcierając tę ciężką, żalną łzę, że szmer pacierzy, ściszone szlochy i pogwary wzdychliwe trzęsły się kiej te przejmujące siąpania deszczów jesiennych. A ludzie wchodzili i wychodzili bez przerwy; szli gospodarze i komornicy, szły kobiety i dzieuchy62, szli starzy i młodzi, całe Lipce tłoczyły się w izbie i w sieniach, zaś do okien cisnęło się tyla63 dzieci i tak swywoliły, jaże Witek nie poredząc ich rozegnać poszczuł psem, ale Łapa go nie posłuchał, trzymał się dzisiaj Józki, a niekiedy biegał dokoła chałupy i wył kiej ten głupi.

Nad całą wsią zaciężyła ta śmierć Borynowa; dzień był przeciek64 śliczny, rozsłoneczniony, pachnący zwiesną65 i luby66, że nie wypowiedzieć, a dziwny smutek owiewał chałupy i dziwna cichość zaległa wszystkie drogi. Ludzie chodzili osowiali, markotni a srodze strapieni, każdy jeno67 wzdychał żałośnie, rozwodził ręce i zadumywał się nad człowieczą smutną dolą.

Wielu, którzy żyli z nieboszczykiem w przyjacielstwie68, ostało przed chałupą, kaj już poniektóre gospodynie pocieszały Hankę, Magdę i Józkę, poczciwie popłakując wraz z nimi, a sielnie69 się wyżalając nad sierotami.

Jeno do Jagusi nikto70 nie przystępował z tym dobrym, pocieszającym słowem, juści, co ta była niegłodna użalań się nad sobą, ale zawdy tak ją zabolało to opuszczenie, że uciekła do sadu i zaszywszy się w gęstwę, siedziała tam całe godziny, nasłuchując jeno Mateuszowej roboty kole trumny.

– Że to się jeszcze śmie pokazywać na oczy! – syknęła za nią wójtowa.

– Poniechajcie71! Nie pora na takie wypominki! – wyrzekła któraś.

– I niech ją tam Pan Jezus sądzi – dodała Hanka łagodnie.

– Wójt ta wasze docinki dobrze jej wynadgrodzi! – zaśmiał się kowal. Szczęściem, że przysłali po niego od młynarza, gdyż wójtowa rozczapierzała się kiej indyczka, gotowa zrobić kłótnię.

Kowal jeno gruchnął rechocącym śmiechem i poleciał, a one ostały, pogadując już mało wiele72 o różnościach, a coraz ciszej i senniej, jakby z tych ciężkich turbacji73 albo samego gorąca, co już doskwierało zgoła nie do zniesienia. Parno się przy tym robiło i dziwnie duszno, nie powiał wiater bych najlżejszy, że ni jeden listek i ni jedno źdźbło się nie zaruchało, a chociaż przeszło już spory kawał czasu od południa, to jednak słoneczny war lał się jeszcze żywym ogniem i tak przypiekał, jaże ściany płakały żywicą i więdły pomdlałe chwasty i kwiaty.

Ryk się naraz wydarł przeciągły i tęskliwy; jakiś chłop prowadził krowę po drugiej stronie stawu.

– Pewnikiem do księżego byka! – ozwała się Płoszkowa, goniąc oczami krowę, szarpiącą się na postronku.

– Młynarz do niego jeszczek74 lepiej ryczy, jeno co przez złość! – podjęła Jagustynka, ale żadnej już się nie chciało mówić.

Siedziały rozczapierzone kieby75 te kwoki w piasku, ledwie już dysząc z gorąca. Rozbierał je upał, cichość i ten płakliwy, nieustający głos Jagaty modlącej się przy umarłym.

Dopiero kiej76 przedzwonili na nieszpory77, rozeszły się do domów, a Hanka posłała za kowalem, bych szedł z nią do proboszcza ugodzić się o pogrzeb ojcowy.

Witek rychło78 powrócił, ale sam.

– Hale, kiej się bojałem przystąpić, bo Michał se siedzą z dziedzicem u młynarza i piją arbate79 – powiadał zziajany.

– Z dziedzicem?

– A juści, przeciek go znam! Arbate se piją i placek pojadają, dobrze widziałem. A ogiery stoją w cieniu i jeno kulasami80 przebierają.

Zdziwiła się temu, ale po nieszporach, nie doczekawszy się kowala, ogarnęła się świątecznie i poszła z Magdą na plebanię.

Proboszcza nie było na pokojach, choć wszystkie drzwi i okna stały powywierane81; przysiadły czekać, ale po jakimś czasie dziewka powiedziała, że ksiądz w podwórzu i kazał je zawołać.

Siedział se w cieniu pod płotem, a w pośrodku podwórza, kole niezgorszej krowiny, którą chłop trzymał krótko na postronku, kręcił się z rykiem tęgi, srokaty byk, że ledwie go parob utrzymał na łańcuchu.

– Walek! Poczekaj jeszcze, niech nabierze większej ochoty! – krzyknął proboszcz i wycierając spoconą łysinę, przywołał do siebie kobiety i jął wypytywać o wszystko, pocieszać i krzepić miłosiernie, a kiej go zagadnęły o pogrzeb i koszty, przerwał im ostro i niecierpliwie:

– O tym potem. Nie zdzieram skóry z ludzi. Maciej był pierwszym we wsi gospodarzem, to i pogrzeb musi mieć nie lada jaki. No, mówię, nie lada jaki! – powtórzył groźnie, po swojemu.

Za nogi jeno go obłapiły, nie śmiejąc się już w niczym przeciwić82.

– Ja wam tu dam! Widzicie ich, zbereźniki! – krzyknął na organiściaków, zazierających83 spoza płotów. – Cóż, jak się wam podoba mój byczek, he?

– Śliczności! Lepszy od młynarzowego! – przytakiwała Hanka.

– Tak mu do mojego, jak wołu do karety! Przyjrzyjcie mu się! – podprowadził je bliżej, klepiąc z lubością byka, któren84 rwał się już do krowy jak wściekły. – Co za kark! A jaki grzbiet, jakie to ma piersi! Smok, nie byk! – wołał, jaże przysapując z radości.

– Juści, jeszczem takiego nie widziała.

– He, prawda! Czysty holender, trzysta rubli kosztuje.

– Tylachna85 pieniędzy! – dziwowały się zdumione.

– Ani grosza mniej! Walek, puszczaj go… ostrożnie ino, bo krowa nietęga… Od jednego razu pokryje… Pewnie, że drogi, ale biorę tylko po rublu i dwadzieścia groszy postronkowego, żeby się Lipce dochowały porządnych krów. Młynarz się gniewa na mnie, ale już mi obmierzły te koty, jakie macie po jego stadniku. Trzymajże, gapo, krowę przy samym pysku, bo ci się wyrwie! – wrzasnął na chłopa. – No, to idźcie z Bogiem – zwrócił się do kobiet, widząc, że przywstydzone odwracały się ździebko na stronę. – A jutro eksporta do kościoła! – wołał jeszcze za nimi, biorąc się pomagać chłopu, że to krowy nie mógł utrzymać.

– Podziękujesz ty mi za cielę, będzie, jakiegoś jeszcze nie widział. Walek, a przeprowadź go, niech się przechłodzi, chociaż co tam takiemu smokowi znaczy jedna mucha! – przechwalał.

Kobiety zaś poszły do organisty, boć to i z nim też było trza się godzić z osobna o pogrzeb, ale że organiścina przyjęła je kawą, przy której się nieco zagwarzyły, to było pod sam zachód, i już bydło spędzali z pastwisk, kiej86 powróciły do chałupy.

Przed gankiem stojał87 pan Jacek z Mateuszem i pykając fajeczkę godził go do rznięcia drzewa na Stachową chałupę.

Mateusz jakoś nie bardzo był rad, bo się wykręcał.

– Drzewo porznę, niewielka obrada, ale czy chałupę postawię, a bo ja wiem?… Może kaj we świat pójdę… Cni mi się już we wsi… Bo ja wiem, co pocznę… – mówił, spoglądając na Jagusię dojącą krowę pod oborą. – Z rana skończę trumnę, to się jeszcze rozmówimy – dokończył prędko i poszedł.

A pan Jacek wszedł do nieboszczyka i mówił długi, serdeczny pacierz obcierając rzęsiste łzy.

– By chociaż synowie wdali się w niego – wyrzekł potem do Hanki. – Dobry to był człowiek i prawy Polak. Był z nami w powstaniu, przystał do partii dobrowolnie i gnatów nie żałował. Widziałem go przy robocie. A zmarnował się przez nas… Przekleństwo ciąży nad nami… – gadał jakby do siebie, a chociaż nie rozumiała wszystkiego, to jednak z wdzięczności za dobre słowa wspominek podjęła go za nogi.

– Dajcie spokój! Takim człowiek jak i wy! – zakrzyczał gniewnie. – Głupia! dziedzic nie święty! – popatrzył jeszcze na Borynę, zapalił od świecy fajeczkę i wyszedł, nie odpowiadając na powitanie kowala, któren88 był właśnie wchodził do sieni.

– Coś harny dzisiaj! Dziadak jucha! – rzekł za nim z przekąsem, ale że był jakiś rozradowany, to przysiadł do żony i jął szeptać. – Dobra nasza! Wiesz, Magduś, dziedzic szuka zgody ze wsią. Namawia, cobym mu pomagał. Juści, co musi się nam dobrze okroić. Jeno ani mru-mru, kobieto, o wielgie89 rzeczy idzie.

Zajrzał do zmarłego, pokręcił się tu i owdzie i na wieś poleciał, wyciągając chłopów do karczmy na naradę.

Zmierzch się już był czynił, zorze ostygły kiej te ordzewiałe90 blachy przysypywane popiołem, że jeno niekajś co91 się ta świeciła jakaś chmurka nabrana złocistą światłością zachodu.

A kiej się już do cna92 zrobił wieczór i pokończyli gospodarskie obrządki, to cała rodzina znowu się zebrała przy zmarłym. U Borynowego wezgłowia było coraz widniej od świec jarzących, Jambroż raz po raz obcinał knoty i śpiewał z książki, a za nim powtarzali wszystkie, popłakując niekiej na przemian i biadoląc.

Drudzy zaś, sąsiedzi, że w izbie było ciasno i zaduch, to przyklękali na dworze, pod oknami i ciągnęli tę długą i żałosną nutę litanii, jaże się widziało, co wszystek sad śpiewa.

Noc się z wolna ściągała na świat, więc już do cna przycichło, gdzie spać się kładli, po sadach bieliły się pościele i chałupy gasły jedna po drugiej, jeno co kokoty93 piały jakoś niespokojnie, a taka parna i duszna cichość stanęła, jakby się miało na odmianę.

Do późna w noc śpiewali przy Borynie, a kiej się rozeszli, ostał jeno Jambroż i Jagata, bych już czuwać do rana.

I śpiewali zrazu rozgłośnie, ale kiej ustał wszelki ruch i zwaliła się niezgłębiona cisza nocy, wnet jął ich morzyć śpik94, tęgo wodząc za łby, że wyciągali coraz ciszej i mamrotliwiej, nie przecykając nawet wtedy, kiej Łapa przychodził i z cicha skamlący polizywał nasadlone95 buty nieboszczyka.

Prawie o samym północku gęsta ćma przywaliła ziemię, pogasły gwiazdy, schmurzyło się całkiem i jakby jeszcze barzej ścichło, że tylko niekiedy zatrzęsło się jakieś drzewo i posypał się cichuśki, lękliwy szmer albo wydarł się skądciś głos jakiś dziwny, ni to krzyk, ni to huk, ni to wołanie dalekie, i przepadał też nie wiadomo kaj…

Wieś leżała w głębokim śpiku i jakby na samym dnie ciemnicy, tylko jedna Borynowa izba świeciła blado w tej mrocznej topieli, a przez wywarte okna widniał Maciej leżący wśród żółtych świateł, owiany dymami kadzideł niby tym modrawym obłokiem. Jambroż z Jagatą, wsparłszy się o niego głowami, zadrzemali już na dobre, chrapiąc, jaże się rozlegało.

Zaś ta letnia, krótka noc przechodziła szybko, jakby się jej kajś śpieszyło zdążyć, nim pierwsze kury zapieją, świece też dopalały się posobnie i gasły niby te oczy strudzone patrzeniem w umarłego, iż na świtaniu ostała jeno co najgrubsza, migocąc się kiej to złote ostrze.

Aż szary, przemglony świt, zwlókłszy się leniwie z pól, zajrzał do izby, prosto w Borynową twarz, która jakby się ździebko ożywiła, jakby się budził z ciężkiego snu i nasłuchując tych pierwszych świergotań po gniazdach, patrzał skroś poczerniałych powiek w dalekie jeszcze zorze wschodów.

Świt już gęstniał, roztrząsając się kieby96 ta zamieć śniegowa.

Niebo zajaśniało jak płótno na bielnikach, gdy je słońce przygrzeje, z pól powiało chłodem, staw westchnął kolebiąc się sennie, a spod mrocznych próchnic nocy jawiły się obrazy borów, kieby te czarne chmury wynoszące się ze ziemi, zaś poniektóre drzewiny, samotnie stojące, puszyły się czubami w rozbielonym powietrzu niby pęki czarnych piór; już nawet przyleciał pierwszy wiater, zatarmosił sadami i jął przedmuchiwać we śpiące pod przyźbami97.

Ale jeszcze mało kto przecknął i ozwierał oczy. W słodkim dośpiku leżało wszystko leniąc się ździebko98, jak to zwyczajnie bywa po święcie czy jarmarku.

A wrychle99 i sam dzień się podniósł, jeno co jakiś mgławy i smutny, słońca jeszcze nie było, ale skowronki już przedzwaniały swoje pacierze, głośniej zabełkotały wody i poruszyły się zboża, bijąc chrzęstliwymi kłosami o miedze i drogi, już niegdzie po zagrodach rwały się tęskliwe beki owiec, kajś100 znowu jazgotliwie zagęgały gęsi, to koguty się wydzierały rozgłośnie, gdzie nawet wołania się rozlegały, skrzypy wrótni101, końskie rżenia, ruch i skrzęt wstawań, że cała wieś się budziła imając się102 z wolna pracy codziennej, jeno u Borynów wciąż było jeszcze cicho i spokojnie.

Zaspali ano z onych smutków i ciężkich turbacji, jaże na dwór roznosiły się chrapania.

Wiater buchał co trochę w otwarte drzwi a okna i tłukł się po izbach, świszcząc przeciągle i na darmo rozwiewał nieboszczykowi włosy i targał światłem ostatniej świecy.

Nie poruszył się juści Boryna, nie przecknął, nie porwał się do roboty, ni drugich do niej zapędzał, leżał se martwy, cichy, na kamień już zakrzepły i na wszystko już głuchy.

Wiatr już z niemałą mocą zawiał i rymnął w sad, że wszystko wokół jęło się chwiać, szeleścić, trząchać, kołysać i jakby zaglądać w Borynową siną twarz; patrzył w niego dzień mgławy, zaglądały rozchwiane drzewa, zaś one wysmukłe, gibkie malwy kiej103 dzieuchy104 chyliły się przez okna w pokłonach głębokich, a ze dworu raz po raz wpadała z brzękiem pszczoła, to motyl leciał wprost na światło, to jaskółka zbłądziła świergocąc lękliwie, to niesły się105 muchy, przypełzały żuczki i wszelaki boży stwór, a wraz z nimi spływał do izby cichy brzęk i szum, i trzepot, i ćwierkania, kieby106 ten jeden głos żywej, serdecznej żałości:

– Pomarł! Pomarł! Pomarł!

I co jeno żyło, trzęsło się, łkało i zanosiło, jakby w przytłumionym, srogim lamencie; aż ścichło z nagła i trwożnie, wiater ustał, wszystko przytaiło dech i padło na twarz w proch ziemi, bo oto ze świtowych szarości wzeszło słońce czerwone i ogromne, wyniesło107 się nad świat, ogarnęło go władnym, żywiącym okiem i skryło się w skołtunione chmurzyska.

Poszarzało na świecie, a nie wyszło i Zdrowaś, jął sypać drobny, ciepły deszcz rzęsistymi kroplami, że wnet wszystkie pola i sady rozdzwoniły się sypkim, nieustającym szmerem.

Ochłodło znacznie, zapachniały drogi, ptaki zaczęły śpiewać z całej mocy, a w tej szarej, rozdrganej108 kurzawie, jaka przysłoniła świat, piły spragnione zboża, piły liście pomdlałe, piły drzewa, piły wyschnięte gardziele strug i ziemie spieczone, piły długo i z lubością, dysząc jakby z dziękczynieniem.

– Bóg zapłać, bracie deszczu! Bóg zapłać, siostro chmuro! Bóg zapłać!

Właśnie ten deszcz zacinający przebudził Hankę śpiącą pod samym oknem, że się pierwsza zerwała na nogi.

Pobiegła z krzykiem do stajni.

– Pietrek! Wstawaj! Deszcz pada! Koniczynę trza lecieć kopić109, bo na nic przemięknie! Witek, wałkoniu jeden, krowy wyganiaj! Na wsi już przepędzili! – wołała ostro, wypuszczając z chlewów gęsi, które z radosnym gęgotem leciały taplać się w kałużach.

Zajrzała do krów i świnie wypędzała na podwórze, gdy przyleciał kowal; ułożyli, co było potrza110 kupić na jutrzejszą stypę, wziął pieniądze i miał zaraz jechać do miasteczka, ale już z bryczki przywołał ją i rzekł cicho:

– Hanka, dajcie mi połowę, to ni pary nie puszczę, żeście starego podebrali. Zróbmy po dobremu.

Rozczerwieniła111 się kiej112 burak i krzyknęła porywczo:

II

Dzień był bardzo cudny, prawdziwie latowy173.

Może szła dziesiąta rano, bo już słońce wisiało w pół drogi między wschodem a południem i wynosiło się coraz bardziej palące, kiej174 lipeckie dzwony, ile ich jeno175 było, zadzwoniły rozgłośnie i ze wszystkiej mocy176.

A ten, co go to przezywali Pietrem, huczał najgłośniej i śpiewał całym gardzielem177, jak kiedy to chłop ździebko178 napity179 drogą idzie, kolebie się ze strony na stronę i zawodzący całemu światu radoście180 swoje grubachnym głosem powiada…

Zaś drugi, nieco pomniejszy, o którym Jambroż rozpowiadał, że go ochrzcili na Pawła, wydzierał się też nie ciszej, a jeno żarliwiej wtórował, wysoką nutę brał, przeciągał górnie, a czystym głosem zawodził i kieby181 się zapamiętał, tak dzwonił, jakoby ta dziewka poniektóra, kiej182 ją rozeprze kochanie lebo183 ten dzień zwiesnowy184, że w pola leci, skroś185 zbóż się przebiera i śpiewa ze wszystkiego serca186 wiatrom, polom, niebu jasnemu i swojej duszy weselnej.

A na trzeciego – sygnaturka jako ten ptaszek świergoliła, na darmo chcąc tamte prześpiewać, nie mogła jednak, chocia187 jazgotała siekającym, prędkim głosem, kieby188 te dziecińskie sprzeciwy. Że już dzwoniły czyniąc galantą189 kapelę, bo to i bas pobękiwał, i zawodziły skrzypice, i ten bębenek z brzękadłami drygał wesoło, i rznęły wraz od ucha, uroczyście a rozgłośnie.

Na odpust ci one tak radośnie zwoływały, boć to był dzień świętego Piotra i Pawła190, zawdy191 w Lipcach uroczyście obchodzony.

A czas się też był zrobił wybrany, cichy i wielce słoneczny, na galantą spiekę się miało, ale mimo to już od samego świtania na placu przed kościołem handlarze zaczęli stawiać budy przeróżne, a kramy, a stoły, płóciennymi dachami nakryte.

Zaś skoro dzwony zabimbały, skoro ich głos radosny rozlał się po świecie, to i pokrótce na wyschniętych drogach i w tumanach kurzawy jęły192 coraz częściej turkotać wozy, a i piesi też gęsto ciągnęli, że jak jeno193 było sięgnąć okiem, na wszystkie strony, po drogach, ścieżkami, na miedzach, czerwieniły się kobiece przyodziewy194 i bielały rozwiane kapoty.

Ciągnęli rzędami, podobnie kiej195 te gęsi, mieniąc się jeno w upale i wśród zbóż zielonych.

Słońce niesło196 się wyżej a wyżej i płynęło kiej ptak złocisty po modrym, czystym niebie, jarząc się coraz barzej197 i nagrzewając tak szczodrze, że już powietrze trzęsło się nad polami; jeszcze ta niekiej198 od łąk chłód luby powiał i zakolebał bielejącymi żytami, jeszcze i owsy zachrzęściły cichutko i potrzęsły się młode pszeniczne kłosy, zaś rozkwitłe lny spłynęły rozniebieszczoną strugą kiej199 wody, ale już z wolna grążyło się wszystko w słonecznym wrzątku i cichości.

Hej, radosny ci to był dzień i prawdziwie odpustowy. Dzwony bimbały długo i te głosy jękliwe leciały we świat tak rozgłośnie, aż chwiały się źdźbła, aż płoszyły się ptaki, ale spiżowe serca biły wciąż, biły miarowo, mocno i górnie, wynosząc się ku słońcu tą przejmującą pieśnią i wołaniem:

– Zmiłuj się! Zmiłuj! Zmiłuj!

– Matko Przenajświętsza! Matko! Matko!

– I ja proszę! I ja! I ja! I ja!

Śpiewały serdecznie, obwołując zarazem uroczyste święto.

Jakoż i czuło się w powietrzu święty dzień odpustowy; święto było po chatach, przystrojonych zielenią, w dalach przebłyskujących kieby zapalonymi świecami, w radosnych głosach i w tym cosik200, czego nie wypowiedzieć, a co się unosiło nad polami rozpierając serca lubą cichością i weselem.

A naród śpieszył tłumnie na owe święto i walił ze wszystkich stron. Kłęby kurzawy toczyły się nieustannie nad wszystkimi drogami, turkotały wozy, rżały konie, leciały głosy przeróżne, wiązały się głośne rozmowy, czasem ktosik201 wychylał się z półkoszków i krzykał202 do pieszych, gdzie znowu śpieszył zapóźniony dziad jękliwie przyśpiewując, a po wozach niektórych szeptano pacierze, pozierając dokoła z niemym podziwem, gdyż ziemia stojała203 przystrojona kieby204 na te gody weselne, cała we kwiatach i zieleni i cała w ptasich śpiewaniach, w chrzęstach zbóż i brzęku pszczół, a taka cudna, nieobjęta, weselna i przenajświętsza w onej mocy żywiącej, jaże205 piersi zapierało.

Drzewa po miedzach stojały206 kieby207 na stróży208, zapatrzone w słońce, a dołem jak okiem sięgnąć leżały pola zielone, szumiące jak wody wzburzone, i jak wody przewalały się niekiedy ze strony na stronę, bijąc o wszystkie drogi, miedze i rowy, co migotały kiej209 te wstęgi kwietne szczodrze przeplecione puszystą bielą, żółtością i fioletem; kwitnęły już bowiem owe ostróżki przeróżne, kwitnęły powoje patrzące z żytnich gąszczów przytajonymi, pachnącymi oczami, kwitnęły modraki, miejscami, kaj210 ździebko211 wymiękło, tak gęsto, jakby tam niebo się kładło, kwitnęły wyczki całymi kępami, a one jaskry, a mlecze i krwawe osty, a ognichy i koniczyny, a stokrotki, a rumianki dzikie, a tysiąc inszych, o których jeno212 sam Jezus pamięta, boć jemu tylko kwitną i tak pachną, że prosto czad bił od pól kieby w kościele, gdy jegomość213 okadza Sakramenta.

Ten i ów pociągał nosem z lubością, a konia batem okładał i pośpieszał, gdyż słońce prażyło coraz ogniściej, jaże214 śpik215 morzył, że już niejeden srodze łbem kiwał.

To i pokrótce216 Lipce napełniły się narodem po wręby.

Jechali bowiem i jechali bez przestanku, że już wszędy217 na drogach, dokoła stawu, pod płotami, w podwórzach i kaj218 jeno219 było można zachwycić nieco cienia, ustawiały się wozy i wyprzęgano konie, bo na placu przed kościołem była już taka gęstwa i tak wóz stojał220 przy wozie, że ledwie się przecisnął.

Lipce prosto221 ginęły w tej nawale ludzi, wozów i koni.

Rwetes222 też był coraz większy, gwary i krzyki podnosiły się nad całą wsią. Naród szumiał kiej223 bór rozkolebany. Kobiety obsiadały staw moczyć nogi, wzuwać trzewiki, a ogarniać się przystojnie do kościoła, chłopi rajcowali kupami zmawiając się ze somsiady224, zaś dziewuchy225 i chłopaki cisnęły się łakomie do kramów i bud, a głównie do katarynki grającej, na której jakiś zwierz zamorski, czerwono przystrojony i z pyska podobny do starego Miemca226, czynił takie pocieszne skoki a figle, jaże227 się za boki brali ze śmiechu.

Katarynka przygrywała zawzięcie i na taką nutę, jaże228 niejednemu kulasy229 drygały, a jakby do wtóru i dziady usadowieni we dwa rzędy, od kruchty do placu, jęły230 wyciągać swoje pieśni proszalne, zaś w samych wrotniach231 cmentarza siedział ślepy, tłusty dziad, co go to zawdy232 pies prowadzał, i śpiewał najżarliwiej i najcieniej wyciągał.

Ale skoro jeno zasygnowali233 na sumę234, naród porzucił zabawy i kiej235 wezbrany potok lunął do kościoła i tak go napchał, jaże236 żebra trzeszczały, a cięgiem jeszcze przybywali nowi gnietąc237 się, a nawet swarząc238, ale większość musiała ostać239 na dworze, tuląc się pod mury i drzewa.

Przyjechało też paru księży z drugich240 parafii, zasiedli zaraz w konfesjonałach pod drzewami słuchać spowiedzi, nie bacząc zgoła na tłok ni na spiekę241.

A wiater242 był całkiem ustał243 i gorąc244 podnosił się już nie do wytrzymania, żywy ogień lał się prosto na głowy, ale naród cierpliwie gniótł się przy konfesjonałach i roił po smętarzu245, na darmo wyszukując cienia lub jakiej bądź osłony.

Proboszcz był właśnie wychodził246 ze mszą, kiej dopiero Hanka z Józką nadeszły, ale że nie sposób się było docisnąć choćby nawet do drzwi kościelnych, to stanęły na szczerym słońcu pod parkanem, rozglądając się w ciżbie, a Pochwalonym witając znajomków.

Zaraz też huknęły organy i zaczęła się suma, przyklękli wszyscy, poprzysiadali a jęli się247 żarliwie pacierzy.

Rychtyk248 i południe stanęło, słońce zawisło prosto nad głowami, lejąc warem249 straszliwym i wszystko jakby pomdlało z onej250 spieki251, że ni liść nie zadrgał, ni ptak przeleciał, ni jaki bądź głos powiał z pól. Niebo wisiało w martwej cichości kiej252 ta szklana tafla rozpalona do białego, a roztrzęsione niby wrzątek powietrze ślepiło253 wyżerając oczy. Parzyła ziemia, parzyły rozgrzane mury, że klęczeli bez ruchu, ledwie już zipiąc i jakby się z wolna gotując w tym ukropie słonecznym.

Naród się modlił w głębokiej cichości, kto na książce, kto na różańcu, a kto jeno254 tym szczerym słowem Boga chwalił i wzdychem255 serdecznym. Uroczyste głosy organów lały się brzękliwym, rozmodlonym pacierzem, a niekiedy śpiew buchał od ołtarza, czasem zajazgotały dzwonki, a czasem zahuczał grubachny głos organisty, zaś potem ciągnęły się długie, jakby oniemiałe z żaru chwile i dymy kadzideł płynęły przez wywarte256 drzwi kościoła oprzędzając w niebieskawą i wonną mgłę pochylone głowy klęczących.

Szmer pacierzów rozdzwaniał się nikłym i sypkim chrzęstem w rozbielałej ciszy gorącego przypołudnia i grały w słońcu barwiste chusty, kapoty i wełniaki, że cały smętarz widział się kieby257 przytrząśnięty258 kwiatami, co się chyliły kornie w onej świętej godzinie przed Panem, jakoby utajonym w tym słońcu rozgorzałym i we wszystkiej cichości świata…

Że tylko niekiedy co tam ktoś grzbiet prostował, rozwodził259 ręce i wzdychał głęboko, to gdziesik260 zapłakało dziecko albo kwik koński roznosił się od wozów.

Nawet dziady pocichły, tyle jeno261, co poniektóry przez śpik262 wyrywał się niekiej263 z głośniejszym Zdrowaś i o wspomożenie zaskamlał.

A upał jeszcze się wzmagał i tak prażył, jaże264 pola i sady zalane pożogą rozżarzyły się kiej265 ogień migocąc białawymi płomieniami.

Cichość była coraz senniejsza, że już niejeden zachrapał na dobre, niejeden kiwał się klęczący, zaś drudzy wychodzili się rzeźwić, gdyż raz po raz skrzypiały kajś266 studzienne żurawie.

Dopiero w czas procesji, kiej267 kościół zatrząsł się od śpiewań, kiej jęły268 walić chorągwie, a za nimi wychodził ksiądz pod czerwonym baldachem z monstrancją w rękach, prowadzony przez samych dziedziców, naród przecknął i ruszył wraz z procesją.

Zadzwoniły dzwony, śpiew buchnął ze wszystkich gardzieli i bił jaże269 kajś270 ku słońcu, mocny, ogromny, serdeczny, a procesja opływała z wolna białe, rozpalone mury kościoła kiej271 ta rzeka wezbrana. Czerwony baldach płynął na przedzie, cały w dymach kadzielnych, że jeno chwilami błyskała złota monstrancja, migotały rzędy świateł, rozwinięte chorągwie niby ptactwo łopotało nad mrowiem głów, chwiały się obrazy przystrojone w tiule a wstęgi, i biły radośnie dzwony, i grzmiały organy, a naród śpiewał z uniesieniem, całym sercem i wszystką duszą tęskliwą wynosił się kajś jaże w niebiosy, jaże ku temu słońcu przenajświętszemu.

Zaś po procesji, kiej272 znowu wzięli odprawiać nabożeństwo i kiej znowu głosy organów zahuczały przejmująco, na smętarzu zrobiło się cicho jak przódzi273, ale już nikto274 nie drzemał, wzmogły się jeno szepty pacierzów, rozgłośniały wzdychy, dziady już pobrzękiwały w miseczki, a tu i owdzie jęli z cicha pogwarzać.

Dziedzice powyłazili z kościoła, na darmo szukając cienia i kaj by przysiąść, dopiero Jambroż wygnał ludzi spod jakiegoś drzewa i naznosił im stołków, że zasiedli poredzając275 między sobą.

Był i ten z Woli, ale nie usiedział w miejscu, a jeno cięgiem276 się kręcił po smętarzu i co dojrzał znajomego Lipczaka, przystawał do niego i przyjacielsko zagadywał, że nawet Hankę zobaczył i zaraz się do niej przecisnął.

– Wrócił to już wasz?

– Hale, zaśby ta wrócił!

– A podobno jeździliście po niego?

– Juści277, zarno278 po ojcowym pochowku pojechałam, ale powiedzieli w urzędzie, co go puszczą dopiero za tydzień, to niby we środę.

– Jakże tam z kaucją, zapłacicie?

– Dyć tam o to już Rocho zabiega – wyrzekła ostrożnie.

– Jeśli nie macie pieniędzy, to ja za Antka poręczę…

– Bóg zapłać! – schyliła mu się do nóg. – Może Rocho jakoś se279 poredzi280, a jakby nie, to musi się szukać inszego281 sposobu.

– Pamiętajcie, że jak będzie potrzeba, poręczę za niego.

Poszedł dalej do Jagusi, siedzącej w podle282 pod murem wraz z matką i wielce zamodlonej, ale nie nalazłszy sposobnego słowa, to jeno prześmiechnął się do niej i zawrócił do swoich.

Poleciała za nim oczami, pilnie przepatrując dziedziczki, tak wystrojone, jaże283 dziw brał, a takie bieluśkie na gębie i tak wcięte w pasie, że Jezus! Pachniało też od nich kieby284 z tego trybularza285.

Chłodziły się czymsić286, co się widziało niby te rozczapierzone ogony indycze. Paru młodych dziedziców zaglądało im w oczy i tak się cosik287 śmiali, jaże288 ludzie się tym niemało gorszyli.

Naraz kajś289 w końcu wsi, jakby na moście przy młynie, zaturkotały ostro wozy i kłęby kurzawy wzbiły się ponad drzewa.

– Jakieś spóźnione – szepnął Pietrek do Hanki.

– Świece juchy będą gasili – dorzucił ktosik.

A drudzy jęli się przechylać przez mur ogrodzenia i ciekawie zazierać290 na drogi obiegające staw.

A pokrótce, wśród wrzaskliwych jazgotów i naszczekiwań, ukazał się cały rząd ogromnych bryk, nakrytych białymi budami.

– To Miemcy291! Miemcy z Podlesia! – wykrzyknął ktosik292.

Jakoż i prawda to była.

Jechali w kilkanaście bryk, zaprzężonych w tęgie konie; pod płóciennymi budami widniał wszelki sprzęt domowy i siedziały kobiety i dzieci, zaś rude, opasłe Miemce z fajami w zębach szły pieszo. Wielkie psy leciały pobok293, szczerząc niekiedy kły i odszczekując lipeckim, które raz wraz zajadle docierały.

Naród rzucił się patrzeć na nich, a wielu przełaziło ogrodzenie i leciało spojrzeć z bliska.

Miemce przejeżdżały stępa, ledwie się przeciskając przez gęstwę wozów i koni, ale żaden nawet przed kościołem nie zdjął kaszkietu294 ni kogo pozdrowił. Jeno oczy się im jarzyły i brody trzęsły, jakby ze złości. Poglądali w naród hardo, kiej295 te zbóje.

– Pludraki ścierwie!

– Kobyle syny!

– Świńskie podogonia!

– Sobacze296 pociotki!

Posypały się wyzwiska kiej297 kamienie.

– A co, na czyjem stanęło, Miemce? – krzyknął ku nim Mateusz.

– Kto kogo przeparł?

– Strach wam chłopskiej pięści, co?

– Poczekajta, dzisiaj odpust, zabawimy się w karczmie!

Nie odzywali się zacinając jeno konie i wielce śpiesząc.

– Wolniej, pludry, bo portki pogubita.

Jakiś chłopak śmignął na nich kamieniem, a drugie też jęły cegły rwać, bych przywtórzyć, ale w porę ich przytrzymali.

– Dajta spokój, chłopaki, niech odejdzie ta zaraza.

– A żeby was mór nie ominął, psy heretyckie.

A któraś z lipeckich wyciągnęła pięście298 i zakrzyczała za nimi:

– Bych was wytracili co do jednego kiej299 psy wściekłe…

Przejechali wreszcie ginąc na topolowej, że jeno z cieniów i kurzawy szły słabnące naszczekiwania i turkoty wozów.

Wtedy taka radość rozparła Lipczaków, co już nie sposób było się komu brać do pacierzów, bo jeno kupili się coraz gęściej kole300 dziedzica. A on rad temu wielce, pogadywał wesoło, częstował tabaką i w końcu rzekł przypochlebnie:

– Tęgoście podkurzyli, cały rój się wyniósł.

– A bo im nasze kożuchy śmierdziały – zaśmiał się któryś, a Grzela, wójtów brat, wyrzekł niby to z frasobliwością:

– Za delikatny naród na chłopskich somsiadów301, bo niech jeno302 któren303 wzion304 przez łeb, to zaraz na ziem305 leciał…

– Pobił się to kto z nimi? – pytał rozciekawiony dziedzic.

– Zaśby ta pobił, Mateusz ta jednego tknął, że mu nie odrzekł na Pochwalony, to zaraz juchą się oblał i dziw duszy nie zgubił.

– Do cna miętki306 naród, na oko chłopy kiej dęby, a spuścisz pięść, to jakbyś w pierzynę trafił – objaśniał z cicha Mateusz.

– I nie szczęściło się im na Podlesiu. Krowy im pono padły.

– Prawda, nie wiedli za sobą ani jednej.

– Kobus mogliby powiedzieć! – wyrwał się któryś z chłopaków, ale Kłąb krzyknął ostro:

– Głupiś kiej307 but! Na paskudnika pozdychały, wiadomo…

Jaże308 się pokurczyli z tajonej uciechy, ale nikto już pary nie puścił, dopiero kowal przysunąwszy się bliżej rzekł:

– Że się Miemce wyniesły, to już pana dziedzicowa łaska.

– Bo wolę sprzedać swoim, choćby za pół darmo – zapewniał gorąco, prawiąc różnoście309 a rozpowiadając, jak to on i jego dziady, i pradziady zawsze jedno trzymali z chłopami, zawsze szli razem…

Na to Sikora prześmiechnął się i powiedział z cicha:

– Tak mi to stary dziedzic kazali wypisać na plecach batami, że jeszcze dobrze baczę310.

Ale dziedzic jakby nie dosłyszał powiedając właśnie, co to zażył kłopotów, aby się jeno Miemców pozbyć; juści, co go słuchali przytakując politycznie, a swoje myśląc o tych jego dobrościach la311 chłopskiego narodu.

– Dobrodzieje, znaku nie zrobi, choć z jajka uleje! – mamrotał Sikora, jaże go Kłąb trącał, bych312 zaprzestał.

I tak se społecznie basowali, kiej jakiś księżyk w białej komży i z tacą w ręku jął się ku nim przepychać.

– Cie, widzi mi się, że to Jasio organistów – zawołał któryś.

Juści, co313 to był Jasio, jeno314 już ubrany po księżemu, i zbierał na kościół, co łaska. Witał się ze wszystkimi, pozdrawiał i sielnie kwestował; znali go bowiem i nijako było się wykręcać od ochfiary315, to każden supłał z węzełków ten grosz jakiś, a często gęsto i ta złotówka zabrzęczała o miedziaki; dziedzic rzucił rubla, zaś dziedziczki sypnęły srebrem, a Jasio, spocony, czerwony ze zmęczenia i radosny wielce, zbierał niestrudzenie po całym smętarzu, nie przepuszczając nikomu i nikomu też nie żałując tego dobrego słowa, a natknąwszy się na Hankę pozdrowił ją tak poczciwie, jaże316 całe czterdzieści groszy położyła; zaś kiej317 przystanął przed Jagusią i zabrzęknął w tacę, podniesła318 oczy i jakby zdrętwiała ze zdumienia, on też ździebko się pomięszał, rzekł ni to, ni owo i prędko poszedł dalej.

Nawet zapomniała dać ochfiarę, a jeno patrzała za nim i patrzała, boć prosto wydał się jej jako ten świątek, co go wymalowali w bocznym ołtarzu, takusi młody, smukły i śliczny, jakby ją urzekł tymi jarzącymi ślepiami, że próżno tarła oczy i żegnała się raz po raz, nie pomogło.

– Organiściak jeno, a jak się to wybrał galancie.

– Matka się też puszy kiej319 ten indor.

– Już od Wielkiej Nocy jest w tych księżych szkołach.

– Proboszcz go sprowadził na odpust do pomocy.

– Stary sknerzy i z ludzi zdziera, ale na niego nie żałuje.

– Juści, bo to nie honor, jak księdzem ostanie?

– Ale i profit miał będzie.

Szeptali dokoła, jeno320 co Jaguś niczego nie słyszała wodząc za nim oczami, kaj321 się tylko poruszył.

Właśnie i suma się skończyła, jeszczech322 ta z ambony ksiądz wygłaszał zapowiedzie323 i wypominki, ale już naród z wolna odpływał i dziady podniesły324 jękliwe głosy, a całym chórem jęły325 wyciągać skamląc proszalne pieśni.

Hanka też ruszyła ku wyjściu, gdy przecisnęła się do niej Balcerkówna z wielką nowiną.

– Wiecie – trzepała zaziajana – a to spadły zapowiedzie326 Szymka Dominikowej z Nastusią.

– No, no, a cóż na to powiedzą Dominikowa!

– A cóż by, udry na udry pójdzie ze synem.

– Nie poredzi, Szymek w swoim prawie i lata też ma.

– Niezgorsze się tam zrobi piekiełko, niezgorsze – wyrzekła Jagustynka.

– Mało to i tak swarów, mało obrazy boskiej! – westchnęła Hanka.

– Słyszeliście to już o wójcie? – zagadnęła Płoszkowa niesąc327 pobok niej swój brzuch spaśny i tłustą, czerwoną gębę.

– Dyć328 tyle miałam z pochówkiem i tylachna cięgiem329 nowych turbacji330, że ani wiem, co się tam na wsi wyprawia.

– A to starszy mówił mojemu, jako w kasie brakuje dużo. Wójt już lata po ludziach i skamle o pożyczki, aby choć chyla tyla zebrać, bo leda331 dzień przyjedzie śledztwo…

– Jeszczech ociec mówili, co na tym skończyć się musi.

– Wynosił sie, puszył, przewodził, a teraz zapłaci za swoje państwo!

– To mogą mu zabrać gospodarkę?

– A mogą, zaś kiejby332 nie chwaciło333, to se334 resztę odsiedzi w kreminale – gadała Jagustynka – używał jucha, niechże teraz pokutuje.

– Dziwno mi też było, co nawet na pogrzebie sie335 nie pokazał.

– Cóż mu ta Boryna, kiej336 on z wdową przyjacielstwo trzyma.

Przycichły, bo tuż przed nimi jawiła się Jaguś prowadząca matkę; stara szła przygarbiona i z przewiązanymi jeszcze oczami, ale Jagustynka nie przepuściła okazji.

– Kiedyż Szymkowe wesele? Ani się kto spodział, co dzisiaj spadną z ambony! Juści, trudno chłopakowi wzbronić, kiej mu już obmierzły dziewczyne roboty. Nastusia go teraz wyręczy… – dojadała z prześmiechem.

Dominikowa sprostowała się nagle i twardo rzekła:

– Prowadź, Jaguś, prędzej prowadź, bo me337 jeszczek338 ugryzie ta suka.

I poszła śpiesznie, jakby uciekając, a Płoszkowa zaśmiała się cicho:

– Niby to ślepa, a niezgorzej obaczyła…

– Ślepa, ale jeszcze trafi do Szymkowych kudłów.

– Boże broń, bych się i do drugich nie dorwała…

Jagustynka już nie odrzekła, ścisk przy tym zapanował przed wrótniami, że Hanka się zgubiła ostając kajś339 za wszystkimi, ale nawet była temu rada, gdyż obrzydły jej te niepoczciwe dogryzania, jęła też spokojnie rozdawać dziadom po dwa grosze, nie przepuszczając ani jednego, zaś temu ślepemu z psem wetknęła całą dziesiątkę i rzekła:

– Przyjdźcie do nas na obiad, dziadku! Do Borynów!

Dziad podniósł głowę i wytrzeszczył ślepe oczy.

– Antkowa, widzi mi sie! Bóg zapłać! Przyletę340, juści, co przyletę.

Za wrótniami było już nieco luźniej, ale i tam siedziały dziady we dwa rzędy, czyniąc szeroką ulicę i wykrzykując na różne sposoby, a na samym końcu klęczał jakiś młody z zielonym daszkiem na oczach, przygrywał na skrzypicy i śpiewał pieśnie o królach i dawnych czasach, że całą kupą stali dokoła niego, a częsty grosz sypał mu się do czapy.

Hanka przystanęła pod smętarzem, rozglądając się za Józką i najniespodziewaniej natknęła się oczami na swego ojca.

Siedział se341 w rządku między dziadami, rękę wyciągał do przechodniów i jękliwie skamłał o wspomożenie.

Jakby ją kto pchnął nożem, ale myślała zrazu, że się jej przywidziało, przetarła oczy raz i drugi; on ci to był jednak, on!…

– Ociec342 między dziadami! Jezus! – dziw, że się nie spaliła ze wstydu.

Nasunęła chustkę barzej343 na czoło i przebrała się do niego z tyłu od wozów, pod którymi siedział.

– Co wy robicie najlepszego, co? – jęknęła przykucnąwszy za nim, bych344 się chronić od ludzkich oczów.

– Hanuś… a dyć ja… a dyć…

– Chodźcie mi zaraz do domu! Jezus, taki wstyd! Chodźcie!…

– Nie póde345… Już to sobie z dawna umyśliłem… Co wama346 mam ciężyć, kiej dobre ludzie347 wspomogą… We świat se pociągnę z drugimi… święte miejsca obacze… co nowego się przewiem348… Jeszczech wama spory grosz przyniese349… Naści złotówkę, kup jakiego cudaka la350 Pietrasia… kup…

Chyciła351 go ostro za kołnierz i prawie wywlekła między wozy.

– Zaraz mi do domu. Że to wstydu nie macie!

– Puść me, bo się ozgniewam!

– Rzućcie te torbeczki, prędko, żeby kto nie obaczył.

– To zrobię, co mi się jeno spodoba, juści… wstydał się bede… komu głód kumą, temu torba matką – wyrwał się naraz, wpadł pomiędzy wozy a konie i przepadł.

Nie sposób było go szukać i naleźć w takim tłoku, jaki się uczynił na placu przed kościołem.

Słońce przypiekało, jaże się człowiek łuskał ze skóry, kurz zapierał piersi, a naród, chociaż zmęczony i zgrzany do ostatniej nitki, miętosił się radośnie i kotłował jakoby w tym rozbełkotanym wrzątku.

Katarynka wygrywała rozgłośnie na całą wieś; dziady wyciągały po swojemu, dzieci gwizdały na glinianych kuraskach, naszczekiwały psy i konie gryzły się i kwiczały, że to muchy były dzisia barzej352 naprzykrzone, zaś każden353 człowiek gadał z osobna, przekrzykiwał do znajomków, stowarzyszał się i cisnął do kramów, przy których wrzało jak w ulu i podnosiły się dzieuszyne354 piski.

Budy ze świętościami jaże355 się chwiały od babiego naporu. Nie mniejszy był tłok, kaj356 przedawali kiełbasy, wiszące na drążkach niby te grubachne postronki. Gdzie znów kupczyli chlebem a kukiełkami. Kajś Żyd nawoływał do cukierków, zaś jeszcze indziej nawet wstęgi wiewały spod płóciennych daszków i bicze przeróżnych paciorków, a wszędy357 był niepomierny gniot358, harmider i wrzaski kieby359 w jakiej bóżnicy.

Przeszło dobrych parę pacierzów, nim naród jął360 się nieco spokoić361 i przycichać; kto pociągał do karczmy, kto już zabierał się do domu, a drudzy, zmożeni spiekotą i utrudzeniem, rozkładali się w cieniu wozów, nad stawem, to w sadach i podwórzach, bych se podjeść i odpocząć.

Rozprażone przypołudnie tak już doskwierało, że dychać nie było czym, a pokrótce i gwarzyć nie chciało się nikomu ni nawet ruchać362, jako tym drzewom pomdlałym w żarze, a że przy tym i wieś zasiadła do misek, to się już prawie całkiem uspokoiły, jeno co tam dzieci podniesły363 wrzaski kajś niekaj364 i konie szarpnęły się przy wozach.

Zaś na plebanii proboszcz wyprawiał obiad la365 księży i dziedziców, przez wywarte okna widniały głowy, płynął gwar rozmów i roznosiły się brzęki, śmiechy a takie zapachy, jaże366 niejeden ślinkę łykał z onych smaków.

Jambroż, wystrojony odświętnie, w mentalach na piersiach, kręcił się cięgiem w sieniach, a często gęsto na ganek wybiegał z krzykiem:

– Nie pódziesz, jucho, stąd! A to kijem cię złoję, że popamiętasz.

Ale nie mogąc się ognać zbereźnikom, które jako te wróble obsiadały sztachety, a śmielsze nawet już pod okna się przebierały, to jeno przygrażał księżym cybuchem a wyklinał.

Nadeszła na to Hanka przystając przy furcie.

– Szukacie to kogo? – zapytał kusztykując do niej.

– Nie widzieliście kaj mojego ojca?

– Bylicy! Gorąc, że niech Bóg broni, to pewnikiem śpi se kajś w cieniu… Te! jedrona pałka! – krzyknął znowu i pogonił za chłopakiem.

A Hanka strapiona wielce poszła już prosto do domu i rozpowiedziała o wszystkim siostrze, która przyszła na obiad.

Ale Weronka jeno wzruszyła ramionami.

– Korona mu ze łba nie spadnie, że przystał do dziadów, a co nam będzie lekciej367, to lekciej. Nie takie ano skończyły pod kościołem.

– Jezus, taki wstyd, żeby rodzony ociec na żebrach! A co Antek na to powie? Dopiero ludzie wezmą nas na ozory i powiedzą, żeśmy go wygnały po proszonemu.

– A niechta szczekają, co im się spodoba. Pyskować na drugiego każdy poredzi368, ale do pomocy nikto nieskory.

– Ja nie dopuszczę, żeby ociec mieli dziadować.

– To go se sprowadź do chałupy i żyw, kiejś taka honorna369.

– A sprowadzę! Już mu tej łyżki strawy żałujesz! Juści, teraz miarkuję, coś go do tego sama przyniewoliła.

– Przelewa się to u mnie czy co? Dzieciom to pewnie odejmę od gęby, a jemu dam?

– Należy mu się wycug370 od ciebie, nie baczysz?

– Jak nie mam, to z jelit sobie nie wypruję.

– A wypruj i daj, ociec pierwszy. Nieraz mi się skarżył, że go głodem morzysz i o świnie więcej dbasz niźli o niego.

– Prawda była, juści, ojca morzę głodem, a sama to se używam kiej dziedziczka. Tak się ano wypasłam, co mi już kiecka z bieder371 zlatuje i ledwie kulasami powłóczę. Na borg372 jeno żyjemy.

– Nie pleć, myślałby kto, że i prawda.

– A prawda, żeby nie Jankiel, to by nawet tych ziemniaków ze solą zabrakło. Juści, syty głodnemu nigdy nie zawierzy! – gadała na wpół z płaczem, a coraz żałośniej, gdy wtoczył się w opłotki dziad, prowadzony przez pieska.

– Siadajcie se pod chałupą – zwróciła się doń Hanka krzątając się kole373 obiadu.

Przysiadł na przyźbie374, kule odłożył, pieska puścił na wolę i pociągał nochalem, miarkując, żali375 już jedzą i w której stronie.

Właśnie byli zasiadali do obiadu pod drzewami, Hanka wyłożyła jadło na miski, że szeroko rozniesły się posmaki.

– Kasza ze słoniną, dobra rzecz. Niech wama pójdzie na zdrowie – mruczał dziad wietrząc zapachy i oblizując się łakomie.

Pojadali z wolna, przedmuchując każdą łyżkę strawy: Łapa kręcił się z cichym skowytem, a dziadoski piesek ziajał z wywieszonym ozorem pod ścianą, spiekota bowiem była straszna, nawet cienie nie ochraniały, dziw się wszystko nie roztopiło, a w tej nagrzanej i sennej cichości jeno łyżki skrzybotały, a niekiedy kajś376 pod strzechą zaświegotała jaskółka.

– By tak z miseczkę kwaszonego mleka la ochłódy! – westchnął dziad.

– Zarno377 wam przyniesę! – spokoiła go Józka.

– Dużoście dzisiaj wykrzyczeli? – zapytał Pietrek ciągnąc ospale łyżkę.

– Zmiłuj się, Panie, nad grzesznymi, a nie pamiętaj im dziadowskiej krzywdy! Bogać ta wiele! któren dziada obaczy, to w niebo pilnie patrzy albo skręca o staje. Zaś inszy wysuple ten grosz jaki, a rad by wziął resztę z dziesiątki! Z głodu przyjdzie zdychać.

– La378 wszystkich latoś379 ciężki przednówek380 – szepnęła Weronka.

– Prawda, ale na gorzałkę to nikomu nie zbraknie.

Józka wetknęła mu w garść michę, jął skwapliwie pojadać.

– Powiedali na smętarzu – ozwał się znowu – co Lipce mają się dzisiaj godzić z dziedzicem, prawda to?

– Dostaną, co im się należy, to może się i ugodzą – rzekła Hanka.

– A Miemce się już wyniesły, wiecie? – wyrwał się Witek.

– Żeby ich morówka zdusiła! – zaklął wytrząsając pięścią.

– To i was pokrzywdzili?

– Zaszedłem do nich wczoraj z wieczora, to me psami wyszczuli. Heretyki ścierwy, psie nasienia. Pono Lipczaki tak im dopiekali, że musiały uciekać! Ze skóry bym takich obłupiał, do żywego mięsa – pogadywał, sielnie wygarniając z miski, a skończywszy napasł swojego pieska i jął się dźwigać z przyźby.

– Żniwna pora, to pilno wam do roboty – zaśmiał się Pietrek.

– A pilno; łoni381 było nas na odpuście sześciu wszystkiego, a dzisia ze trzy mendle sie wydziera, jaże uszy puchną.

– A przyjdźcie na noc – zapraszała Józka.

– Niech ci Jezus da zdrowie, co pamiętasz o sierocie.

– Sierota jucha, a kałdun to już ledwie udźwignie – przekpiwał Pietrek patrząc, jak się toczył środkiem drogi, grubachny kiej382 kłoda, i kijaszkiem macał przeszkody.

Chałupa też wkrótce opustoszała, kto przyległ w cieniu, bych się przespać, to już chrapał, a reszta poszła na odpust.

Przedzwonili na nieszpór. Słońce się już galancie kłoniło ku zachodowi, upał jakby ździebko383 sfolżał384, to chociaż jeszcze sporo wypoczywało pod chałupami, ale już coraz więcej ludzi schodziło się na plac przed kościołem, pomiędzy kramy i budy.

Józka poniesła się z dzieuchami kupować obrazki, a głównie, bych się napatrzyć do syta owym wstęgom, paciorkom i drugim cudom odpustowym.

Katarynka znowu zagrała, dziady jęły posobnie wyciągać, brzękając w miseczki, a gwary podnosiły się z wolna, przepełniając całą wieś, że huczało jakoby w tym ulu przed wyrojem.

Każden bowiem był syty i wypoczęty, to rad385 się stowarzyszał a cieszył spółecznie; kto poredzał z przyjacioły, kto jeno ślepie na wszyćko386 roztwierał szeroko, kto się aby cisnął, kaj się drugie cisnęły, kto i na ten kieliszek pociągał z kumami, któren zaś szedł do kościoła lebo387 i siedział gdziesik388 w cieniu deliberując389 o różnościach, a wszystkich zarówno rozpierała jednaka radosna lubość odpustowania. I nie dziwota, jakże, toć każden wymodlił się i nawzdychał do woli, napatrzył onym pozłotom, światłom, obrazom i innym świętościom; wypłakał się rzetelnie, nasłuchał organów i śpiewań, a jakby się cały wykąpał w onym święcie, duszę oczyścił a skrzepił390, narodu różnego zobaczył, wspominków nazbierał i zbył się chociaż na ten dzień jeden wszelakich turbacji391!

III

– Pójdę już, Hanuś! – prosiła Józka pokładając głowę na ławkę.

– A zadrzyj ogona kiej539 cielak i leć! – zgromiła ją odrywając oczy od różańca.

– Kiej540 me541 tak cosik542 spiera w dołku543 i tak me mgli544…

– Nie przeszkadzaj, zaraz się skończy.

Jakoż proboszcz już kończył cichą, żałobną mszę za duszę Boryny, zamówioną przez rodzinę w oktawę545 jego śmierci.

Wszyscy też co najbliżsi siedzieli w bocznych ławkach, a tylko Jagusia z matką klęczały przed samym ołtarzem; z obcych nie było nikogo, tyla co kajś546 pod chórem Jagata głośno trzepała pacierze.

Kościół był cichy, chłodny i mroczny, jeno547 na środku mrowiła się wielgachna struga jarzącego światła, bo słońce biło przez wywarte548 drzwi rozlewając się jaże549 po ambonę.

Michał organistów służył do mszy i jak zawdy550, tak trząchał dzwonkami, że w uszach brzęczało, wykrzykiwał ministranturę, a latał ślepiami za jaskółkami, które kiej niekiej551 śmigały po kościele zbłąkane i trwożnie świegolące.

Kajś od stawu rozlegały się klapiące trzaski kijanek552, wróble ćwierkały za oknami, zaś ze smętarza raz po raz jakaś rozgdakana kokosz wwodziła553 do kruchty całe stado piukających kurczątek, aż Jambroż musiał wyganiać.

A skoro ksiądz skończył, wyszli zaraz wszyscy na smętarz.

Już byli kole554 dzwonnicy, gdy zawołał za nimi Jambroży:

– A to poczekajcie! Dobrodziej chce wam cosik555 powiedzieć.

Nie wyszło i Zdrowaś556, kiej557 przyleciał zadyszany z brewiarzem pod pachą i obcierając łysinę przywitał dobrym słowem i rzekł:

– Moiście, a to wam chciałem powiedzieć, że zrobiliście po chrześcijańsku zamawiając mszę świętą za nieboszczyka. Ulży to jego duszy i do wiecznego zbawienia pomoże. No, mówię wam, pomoże!

Zażył tabaki, pokichał siarczyście i wycierając nos zapytał:

– Dzisiaj pewnie będziecie radzili o działach, co?

– Juści, tak je niby we zwyczaju, co dopiero w oktawę – przytwierdzili.

– Otóż to! Właśnie o tym chciałem z wami pomówić! Dzielcie się, ale pamiętajcie: zgodnie i sprawiedliwie. Żeby mi nie było swarów ni kłótni, bo z ambony wypomnę! Nieboszczyk w grobie się przewróci, jeśli zobaczy, że jego krwawicę rozrywacie jak wilki barana! I broń Boże, krzywdzić sieroty! Grzela daleko, a Józka jeszcze głupi skrzat! A co się komu należy, oddać święcie, co do grosza. Jak rozrządził majątkiem, tak rozrządził, ale trzeba spełnić jego wolę. Może on tam chudziaszek w tej chwili patrzy na was i myśli sobie: na ludzim ich wywiódł558, gospodarkęm niezgorszą ostawił559, to się przecież nie pogryzą kiej560 psy przy podziale. Mawiam ciągle z ambony: zgodą stoi wszystko na świecie, kłótnią jeszcze nikt niczego nie zbudował. No, mówię, niczego, kromie561 grzechu i obrazy boskiej. A o kościele pamiętajcie. Nieboszczyk był szczodrym i czy na światło, czy na mszę, czy na inne potrzeby grosza nie żałował i dlatego Pan Bóg mu błogosławił…

Długo przemawiał, jaże562 się kobiety spłakały i jęły563 mu w podzięce obłapiać kolana, zaś Józka przypadła mu nawet z bekiem do rąk, to ją przygarnął do piersi, a pocałowawszy w głowę rzekł z dobrością:

– Nie bucz564, głupia, Pan Bóg ma sieroty w szczególnej opiece.

– Że i rodzony nie powiedziałby barzej565 do duszy – szepnęła rozrzewniona Hanka. Snadź566 i dobrodziej był wzruszony, bo wytarłszy ukradkiem oczy, częstował kowala tabaką i prędko zagadał o innym.

– A cóż, będzie zgoda z dziedzicem?

– Będzie, już dzisiaj pojechało do niego piąciu567…

– To chwała Bogu! Już za darmo mszę świętą odprawię na intencję tej zgody!

– Widzi mi się, co wieś powinna się złożyć na wotywę z wystawieniem! Jakże, to jakby nowe nadziały i całkiem darmo!

– Masz rozum, Michał, mówiłem o tobie dziedzicowi. No, idźcie z Bogiem, a pamiętajcie: zgodą i sprawiedliwością! Ale, Michał! – zawołał za odchodzącym – a zajrzyj ta później do mojego wolanta, prawy resor przyciera się nieco do osi…

– To pod łaznowskim dobrodziejem tak się zmaglował.

Ksiądz już nie odrzekł, a oni poszli prosto ku domowi. Jagusia wiedła568 matkę na ostatku, gdyż stara wlekła569 się z trudem odpoczywając co chwila.

Dzień był powszedni, robotny, to i pusto było na drogach dokoła stawu, jeno570 dzieci bawiły się kaj niekaj571 w piasku i kury grzebały w porozrzucanych łajnach. Było jeszcze wcześnie, ale już słońce niezgorzej przypiekało, szczęściem, co wiater572 nieco przechładzał, zawiewał bujny, iż kolebały się sady, pełne już czerwieniejących wiśni, a zboża biły o płoty kiej573 wody wzburzone.

Chałupy stały wywarte574, wrótnie575 wszędy576 porozwierane577, na płotach kajś niekaj578 wietrzyły się pościele, a wszystko, co się jeno ruchało, pracowało w polach. Jeszcze ktosik579 zwoził ostatnie zapóźnione pokosy siana, że zapach jaże580 wiercił w nozdrzach, a na obwisłych nad drogą gałęziach, pod którymi przejeżdżały kopiaste wozy, trzęsły się przygarście ździebeł kiej te powyrywane brody żydowskie.

Szli z wolna i w cichości, deliberując581 o działach.

Skądciś582, jakby z pól, kaj583 ludzie osypywali ziemniaki, zrywała się niekiedy piosneczka i szła z wiatrem nie wiada584 kaj, zaś pod młynem jakaś baba tak prała kijanką, jaże585 się rozlegało i szumnie huczały wody spadające na koła.

– Młyn teraz cięgiem586 robi! – ozwała się587 pierwsza Magda.

– Przednówek to żniwa la588 młynarza!

– Cięższy on latoś589 niźli łoni590. Wszędzie bieda aż piszczy, zaś u komorników to już prosto głód – westchnęła Hanka.

– Kozły też penetrują po wsi, jeno czekać, jak komu co grubszego ukradną – rzucił kowal.

– Nie bajcie! Ratują się, biedoty, jak mogą, wczoraj Kozłowa przedała organiścinie kaczęta, to się ździebko591 wspomogła…

– Rychło592 przechlają. Nie powiadam na nich nic złego, ale mi dziwno, że piórka mojego kaczora, co mi zginął w ojcowy pochowek, nalazł mój Maciuś za ich obórką – wyrzekła Magda.

– A któż to wtenczas wzion593 nasze pościele? – wtrąciła Józka.

– Kiejże594 to ich sprawa z wójtami?

– Nieprędko, ale Płoszka ich wspiera, to już wójtom dobrze zaleją sadła za skórę.

– Że to Płoszka lubi zawdy595 nos wrażać596 w cudze sprawy.

– Jakże, przyjaciół se kaptuje597, bo mu pachnie wójtostwo!

Przeszedł im drogę Jankiel ciągnący za grzywę spętanego konia, któren598 bił zadem i opierał się ze wszystkich sił.

– Załóżcie mu pieprzu pod ogon, to rypnie z miejsca kiej ogier.

– Śmiejcie się na zdrowie! Co ja już mam z tym koniem!

– Wypchajcie go słomą, przyprawcie mu nowy ogon i powiedźcie na jarmark, to może go kto kupi za krowę, bo na konia już niezdatny! – żartował Michał i naraz wszyscy gruchnęli śmiechem, gdyż koń się wyrwał, skoczył do stawu i nie zważając na Janklowe prośby i groźby, najspokojniej począł się tarzać.

– Mądrala jucha, musi być od Cyganów!

– Postawcie mu wiadro gorzałki, to może wyjdzie! – zaśmiała się organiścina, siedząca nad stawem przy stadzie kacząt pływających kiej599 te żółciuśkie pępuszki; rozczapierzona kokosz gdakała na brzegu.

– Śliczne stadko, to pewnie od Kozłowej? – pytała Hanka.

– Tak, i ciągle mi jeszcze uciekają na staw. Tasiuchny! taś, taś, taś, taś! – zwoływała rzucając na przynętę przygarściami jagły600.

Ale kaczki szorowały na drugi brzeg, że poleciała za nimi.

– Chodźcie prędzej, kobiety – przynaglał kowal i gdy weszli do chałupy, a Hanka zakrzątnęła się kole601 śniadania, jął602 znowu penetrować w izbach i w obejściu, nawet nie przepomniał603 ziemniaczanym dołom, aż Hanka powiedziała:

– Oglądacie, jakby co ubyło!

– Nie kupuję kota we worku!

– Lepiej wy znacie wszyćko604 niźli ja sama! – wyrzekła z przekąsem, rozlewając kawę w garnuszki. – Dominikowa, Jaguś, a chodźcież do kupy! – zawołała na drugą stronę, kaj605 się obie zawarły.

Obsiedli ławę i popijali przegryzając chlebem.

Nikto606 się nie odzywał, nijako było zaczynać, każden607 się wagował608 oglądając na drugich. Hanka też była dziwnie powściągliwa, juści, co niewoliła do jadła przylewając każdemu, ale prawie nie spuszczała oczów z kowala, któren się wiercił na miejscu, śmigał ślepiami po izbie i chrząkał raz po raz. Jagusia siedziała czegoś chmurna i wzdychliwa, oczy miała połyskliwe jakby od niedawnego płaczu, a Dominikowa czapirzyła się kiej kwoka i cosik609 poszeptywała do niej, tylko jedna Józka, co ta po swojemu pletła trzy po trzy zwijając się kole garów, pełnych perkoczących ziemniaków.

Dłużyło się już wszystkim, aż pierwszy kowal zaczął:

– Więc jakże zrobimy z działami?

Hanka drgnęła i prostując się powiedziała spokojnie, snadź610 po dobrym namyśle:

– A cóż ma być! Ja tu jeno stróżuję mężowego dobra i stanowić o niczym prawa nie mam. Antek wróci, to się podzielita.

– Kiej611 tam on wróci, a tak przeciech612 ostać nie może.

– Ale ostanie! Mogło tak być przez cały czas ojcowej choroby, to może być, póki Antek nie powróci.

– Nie on jeden jest do podziału.

– Aleć on najstarszy, to jemu się po ojcu należy objąć gospodarkę.

– Hale, takie ma prawo jak i drugie dzieci.

– Może weźmiecie i wy, jak się tak z Antkiem ułożyta. Kłóciła się przeciech z wami nie będę, nie moja w tym wola stanowi.

– Jaguś! – podniesła613 głos Dominikowa – przypomnijże o swoim.

– A po co, przeciech dobrze pamiętają…

Hanka poczerwieniała gwałtownie i kopiąc Łapę, któren614 się nawinął pod nogi, wyrzekła przez zęby:

– Juści, co krzywdę dobrze pamiętamy.

– Rzekliście! Tu idzie o sześć morgów, jakie nieboszczyk zapisał Jagusi, a nie o głupie słowa!

– Jak macie zapis, to wama615 nikt nie wydrze! – mruknęła gniewnie Magda, siedząca cały czas cicho z dzieckiem u piersi.

– A mamy, w urzędzie zrobiony i przy świadkach.

– Wszyscy czekają, to i Jagusia może.

– Pewnie, że musi, ale co ma swojego, to zaraz zabierze, a ma przeciek krowę z cielęciem, a świnię, a gąski…

– To wspólne i pójdzie do działów – powstał twardo kowal.

– Do działów! Chcielibyście! Co dostała we wianie616, tego jej nikt mocen odebrać! A może chcecie i kiecki a pierzyny też podzielić między siebie, co? – podnosiła głos coraz silniej.

– La617 śmiechu rzekłem, a wy zaraz z pazurami…

– Juści618… przeglądam ja was dobrze, juści…

– Bo i co tu będziem po próżnicy klektać. Prawdę rzekliście, Hanka, że trza619 poczekać na Antka. Mnie się śpieszy do dziedzica, bo tam już na mnie czekają – wstał, a dojrzawszy ojcowy kożuch rozwieszony w kącie na drążku jął620 go ściągać.

– W sam raz zdałby się na mnie.

– Nie ruchajcie621, niech się suszy – broniła Hanka.

– A już te buciary oddacie. Cholewy jeno622 całe, a i to już raz podszywane – tłumaczył, chytrze ściągając je z drążka.

– Niczego tknąć nie pozwolę! Weźmiecie co niebądź, a potem powiedzą, żem pół gospodarki zatraciła. Niech przódzi spis zrobią. Nawet kołka z płotu ruszyć nie dam, póki wszystkiego urząd nie opisze!

– Spisu nie było, a już się kajś623 zadziały ojcowe pościele…

– Mówiłam ci, co się stało! Zaraz po śmierci rozwiesili na płocie i ktosik624 w nocy ukradł. Nie było głowy baczyć625 na wszystko.

– Dziwne, co tak zaraz nalazł się złodziej…

– To niby jak? Ja wzienam626, a teraz cyganię, co?

– Cichota, kobiety! Tylko przez kłótni, poniechaj, Magduś! Kto ukradł, niech miał będzie na śmiertelną koszulę.

– Sama pierzyna ważyła bez mała ze trzydzieści funtów.

– Mówię ci, stul pysk! – wrzasnął na żonę i wywiódł Hankę w podwórze, niby to la627 obejrzenia prosiąt.

Poszła za nim, ale dobrze się miała na baczności.

– Chciałem wam cosik628 poredzić629.

Nastawiła ciekawie uszów, miarkując nieco, kole630 czego kręci.

– Wiecie, a to trzeba, abyście jeszcze przed spisem którego wieczora przepędzili do mnie ze dwie krowy. Maciorę można zawierzyć stryjecznemu, a co się jeno da, pochować u ludzi… Już wam powiem kaj… O zbożu powiecie przy spisie, że dawno przedane Janklowi, on przytwierdzi ochotnie, da mu się za to jaki korczyk. Źrebkę weźmie młynarz, podpasie się na jego paśnikach. A co z porządków można by schować w dołach, to po żytach. Ze szczerej przyjaźni wam radzę! Wszystkie tak robią, które jeno631 rozum mają. Wyście harowali kiej632 wół, to sprawiedliwie należy się wama633 więcej. Mnie ta z tego dacie co niebądź, jakąś kruszynę. I nie bojajcie się niczego, pomagał wam będę we wszystkim. A już w tym moja głowa, byście ostali przy gruncie. Jeno mnie posłuchajcie, nikto634 jeszcze nie dołożył do mojej rady… Sam dziedzic a rad635 me636 słucha. No, cóż powiecie?…

– A jeno to, co swojego nie popuszczę, ale cudzego nie łakomam! – odrzekła z wolna, wpierając w niego wzgardliwe oczy. Zakręcił się, jakby kijem dostał przez ciemię, polatał po niej ślepiami i syknął:

– Już bym nawet nie wspomniał, żeście niezgorzej podebrali ojca…

– A wspominajcie! powiem Antkowi, niech z wami pogada o tej radzie.

Ledwie się wstrzymał od klątw, plunął jeno, a odchodząc prędko, krzyknął przez wywarte okno do izby:

– Magda, miej ta oko na wszystko, bych znowu czego nie wynieśli złodzieje.

Hanka patrzyła na niego ze szydliwym637 prześmiechem.

Poleciał kiej638 oparzony i natknąwszy się na wójtową, wchodzącą między opłotki, długo jej cosik639 prawił wytrząchając pięściami.

Wójtowa przyniesła640 jakiś urzędowy papier.

– To la641 was, Hanka, stójka przyniósł z kancelarii.

– Może o Antku! – szepnęła z trwogą, biorąc papier przez zapaskę642.

– Pono o Grzeli. Mojego nie ma, pojechał do powiatu, a stójka jeno powiadał, że tam stoi napisane, jakoby Grzela pomarł czy coś…

– Jezus Maria! – krzyknęła Józka.

Magda też się zerwała na nogi.

Wszyscy patrzyli na ten papier ze zgrozą i strachem, obracając nim bezradnie w roztrzęsionych rękach.

– Może ty, Jaguś, poredzisz643 rozebrać644 – prosiła Hanka.

Stanęły nad nią pełne niepokoju i trwogi, ale Jagna po długiej chwili sylabizowania odparła zniechęcona:

– Hale, kiej to nie po naszemu pisane i nie poradzę wymiarkować645.

– Nie przy niej pisane! Za to co inszego potrafi najlepiej – syknęła wójtowa wyzywająco.

– Idźcie no swoją stroną i ludzi nie zaczepiajcie, kaj was obchodzą z daleka jak to śmierdzące – warknęła stara.

Ale wójtowa, jakby rada z okazji, ciepnęła646 ją na odlew:

– Przykarcać drugich to poredzicie, a czemu to nie wzbraniacie córusi, bych cudzych chłopów nie zwodziła, co!

– Dajcie no spokój, Pietrowa! – wtrąciła się Hanka miarkując już, na co się tutaj zanosi, ale wójtową ponosiło coraz barzej647.

– Choć raz muszę se648 dać folgę649! Tylam się przez nią natruła, tylam przecierpiała, że swojej krzywdy nie daruję, pókim żywa!

– A pyskuj! Pies cie ta przeszczeka! – mruknęła stara dosyć spokojnie, zaś Jaguś rozczerwieniła się kiej burak i chociaż palił ją wstyd, ale i jakaś mściwa zawziętość nabierała w sercu, że coraz bardziej podnosiła głowę i jakby na przekór, z rozmysłem wpierała w nią szydliwe oczy, a judzący prześmiech wił się na wargach.

Wójtowa wywarła już gębę kiej wrótnię i zjątrzona do żywego jej ślepiami, pomstowała wywodząc zajadle jej przewiny.

– Pyskujesz bele co, boś sie opiła złością! – przerwała jej stara – ale twój ciężko odpowie przed Bogiem za Jagusine nieszczęście.

– Juści, odpowie, bo ano zwiódł niewinowate dzieciątko! Juści, dzieciątko, co z każdym rade szuka krzaków!

– Zawrzyjcie gębę, bo chociem ślepa, ale jeszczech zmacam drogę do waszych kudłów – groziła zaciskając kij w garści.

– Spróbujcie! Tknij me650 jeno, tknij! – wrzeszczała wyzywająco.

– Hale, spasła się na cudzej krzywdzie i będzie się tera czepiała ludzi kiej rzep psiego ogona.

– W czym cię to ukrzywdziłam, w czym?

– Jak twojego wsadzą do kreminału651, to się dowiesz!

Wójtowa skoczyła z pięściami, szczęściem, co Hanka zdążyła ją odciągnąć i ostro powstała na obie:

– Loboga652, kobiety, a toć karczmę robicie z mojej chałupy.

Przymilkły na to oczymgnienie653, sapiąc jeno654 a dysząc, Dominikowej jaże655 łzy pociekły spod szmat, jakimi miała przewiązane oczy, i lały się ciurkiem po wynędzniałej twarzy, jeno co pierwsza się opamiętała i przysiadłszy westchnęła, rozwodząc ręce:

– Jezu, bądź miłościw mnie grzesznej!

Wójtowa wyleciała z chałupy kiej656 oszalała, ale zawróciwszy już z drogi wraziła głowę przez okno i zaczęła wołać do Hanki:

– Mówię ci, wypędź z chałupy te lakudre657! Wygoń ją, póki jeszcze pora, abyś potem nie pożałowała! Ani godziny nie ostawiaj pod swoim dachem, bo cię stąd wygryzie ta zaraza piekielna! Radzę ci, broń się, Hanka! przez658 litości bądź la659 niej i przez miłosierdzia! Ona jeno660 czeka na twojego, obaczysz, co ci ona wystroi! – przechyliła się barzej na izbę i grożąc pięściami Jagusi wrzeszczała ze wszystkiej złości:

– Poczekaj, ty piekielnico jedna, poczekaj! Nie zamrę spokojnie, do świętej spowiedzi nie pójdę, póki się nie doczekam, że cię ze wsi kijami wyświecą! A do sołdatów661, suko jedna! Tam twoje miejsce, świński pomiocie, tam!

I poleciała, w izbie zrobiło się cicho jakby w grobie.

Dominikowa jaże się trzęsła od tajonego płaczu, Magda huśtała dziecko, Hanka zapatrzyła się w komin srodze zamedytowana, zaś Jaguś, chociaż jeszcze miała w twarzy hardość i zły prześmiech na wargach, ale pobielała na płótno, bo ją te ostatnie słowa ugryzły w samo serce; poczuła, jakby ją naraz sto nożów przebiło i wszystkie rany spłynęły krwią serdeczną i wszystką mocą, ostawiając jeno nieopowiedziany żal, jakiś zgoła nieczłowiekowy żal, że chciała bić głową o ścianę i krzyczeć wniebogłosy, jeno co662 się przemogła i szarpiąc matkę za rękaw zaszeptała gorączkowo:

– Chodźmy stąd, matko! Chodźmy prędko! Uciekajmy!

– A dobrze! całkiem już osłabłam, ale ty musisz tu wrócić i przy swoim warować do ostatka.

– Nie ostanę tutaj. Tak mi to wszystko obmierzło, że już dłużej nie ścierpię! Bodajem była nogi połamała, nim weszłam tutaj!

– Tak ci to źle z nami było, co? – szepnęła Hanka.

– Gorzej niźli temu psu na łańcuchu, że i w piekle musi być lepiej.

– Dziwne, coś wytrzymała tak długo, przeciek663 cię nie przywiązywali za kulasy664. Mogłaś se iść! Nie bój się, za nogi cię nie ułapię i prosiła nie będę, byś ostała!…

– A pójdę i niech was ta zaraza wytraci, kiejśta665 takie!

– Nie pomstuj, bym ci swoich krzywd nie ciepnęła we ślepie!

– Bo już wszystkie przeciwko mnie, cała wieś, wszystkie!…

– Żyj poczciwie, a nikto666 ci nie rzuci i marnego słowa!

– Cichoj, Jaguś, dyć667 Hanka ci nie przeciwna. Cichoj!

– A niechta i ona pyskuje! A niechta! Mam gdzieś te szczekania. Cóżem to takiego zrobiła? Ukradłam? Zabiłam kogo, co?

– Masz to jeszcze śmiałość pytać, co? – wyrzekła zdumiona Hanka stając przed nią. – Nie ciągnij mnie za język, bym ci czego nie rzekła!

– A mówcie! A pyskujcie! zarówno mi jedno! – wrzeszczała coraz zapalczywiej, złość się w niej rozsrożyła kiej668 pożar, już była gotowa na wszystko, nawet na najgorsze.

Hance naraz łzy zalały oczy, pamięć zdrad Antkowych tak boleśnie wgryzła się w serce, że ledwie już zabełkotała:

– A coś to z moim wyprawiała, co? Jeszcze cię Pan Bóg za mnie pokarze, obaczysz!… Spokoju mu nie dawałaś… goniłaś za nim kiej ta rozciekana suka… kiej ta… – tchu jej zbrakło, tak się zaniesła669 szlochem.

A Jaguś spięła się niby wilk napadnięty w barłogu, gotowy już drzeć kłami, co mu się jeno670 nawinie, nienawiść buchnęła jej do głowy, a mściwość sprężyła pazury, aż skoczyła na izbę i, rozwścieklona do ostatka, jęła chlastać przyduszonymi słowami kiejby671 tym biczem świszczącym:

– To ja za nim latałam, ja! Cyganisz kiej672 ten pies! Wszyscy ano wiedzą, jak się przed nim oganiałam! Dyć673 kiej piesek skamlał pode drzwiami, abym mu chocia trep swój pokazała! To on me674 niewolił! To on me otumanił i robił z głupią, co chciał! A tera powiem ci prawdę, jeno byś jej nie pożałowała. A to me miłował, że już nie wypowiedzieć! A tyś mu obmierzła kiej ten stary, utytłany łach, że miał już chudziak po grdykę twojego kochania, jaże675 mu się odbijało kiej po starym sadle, że jeno676 pluł wspominając o tobie. Nawet gotów był sobie zrobić co złego, abych cie jeno nie widzieć więcej na oczy. Chciałaś, to masz prawdę. A zapamiętaj, co ci jeszczek677 dołożę: jak zechcę, to żebyś mu całowała nogi, kopnie cię, a za mną poleci w cały świat! Wymiarkuj to sobie i ze mną się nie równaj, rozumiesz, co?

Wołała zjadliwie, władna już sobą i bez lęku, a tak urodna jak nigdy. Nawet matka słuchała jej z podziwem i strachem, tak wynosiła się inna jakaś, zgoła obca i zarazem tak jakoś straszna, zła i groźna kiej ta chmura trzaskająca piorunami.

Zaś Hankę słowa te poraziły jakby na śmierć; biły ją do krwie678, smagały bez litości ni miłosierdzia i rozgniatały kiej tego mizernego robaka; waliła się, kiej drzewo podarte piorunami, bez sił już i bez pamięci. Ledwie już poredziła679 nabrać powietrza zbielałymi wargami, opadła na ławę, a od tego bolu to wszystko się w niej rozsypywało w miałki a płony piasek, że nawet łzy przestały cieknąć po twarzy, spopielałej od męki, chociaż ciężki, wzburzony szloch rozrywał jej piersi. Z lękiem patrzała przed siebie, kieby w jakąś głąb nagle rozwartą, i drżała niby to źdźbło, które wiater żenie680 na zatratę…

Jaguś już dawno przestała i poszła z matką na swoją stronę, Magda się też wyniesła681 nie mogąc się z nią dogadać, nawet Józka poleciała nad staw za kaczętami, a ona wciąż siedziała na jednym miejscu kiej ta zmartwiała ptaszka, której wybierą pisklęta, że ni krzyczeć, ni bronić, ni uciekać już nie poredzi682, a jeno czasem zabije skrzydłem i żałośnie zapiuka…

Aż Pan Jezus zlitował się nad nią, dając folgę umęczonej duszy, że przecknąwszy padła przed obrazami, buchnęła rzęsistym płaczem i ochfiarowała683 się iść do Częstochowy, byle to wszystko, co usłyszała, było nieprawdą!

A do Jagusi nie czuła nawet złości, tylko brał ją strach przed nią i żegnała się niby przed złym, dosłyszawszy jej głos…

Wreszcie zabrała się do roboty i wezwyczajone684 ręce robiły prawie same, gdyż myślami była kajś685 daleko, nawet nie wiedząc, że dzieci wyprowadziła do sadu, że uprzątnęła izbę i nałożywszy jadłem dwojaki pędziła Józkę, bych686 je prędzej poniesła687 w pole.

A kiej ostała sama i uspokoiła się nieco, jęła rozważać i medytować nad każdym słowem. Mądra była kobieta i dobra, to łacno688 przepuściła wszystkie swoje obrazy i krzywdy, ale zadraśniętego ambitu689 nie poredziła690 zapomnieć, że raz po raz biły na nią ognie i serce się kurczyło od męki, a po głowie latały zamysły krwawej odemsty691, aż w końcu i to przemogła, bo szepnęła:

– Juści, że mi się z nią nie równać w urodzie, trudno! Alem mu ślubna i matka jego dzieci! – duma ją rozparła i pewność siebie. – A poleci za nią, to i powróci! Przeciech się z nią nie ożeni! – pocieszała się gorzko, wyglądając na świat.

Południe się już podnosiło, słońce zawisło nad stawem, upał się tak wzmógł, że już parzyła ziemia i rozpalone powietrze zawiewało kieby692 z pieca, ludzie już wracali z pól, a od topolowej niesły693 się wraz z tumanami kurzawy porykiwania spędzanego bydła, gdy naraz Hankę jakby tknęło jakieś postanowienie, wsparła się o ścianę i pomyślawszy jeszcze jakieś Zdrowaś694 obtarła oczy, przeszła sień, otworzyła drzwi do Jagusinej izby i powiedziała mocno, a całkiem spokojnie:

– Wynoś mi się zaraz z chałupy!

Jagna uniesła695 się z ławy i stanęły naprzeciw mierząc się ślepiami przez długą chwilę, jaże696 Hanka cofnęła się nieco od proga i powtórzyła przychrzypniętym głosem:

– Wynoś mi się w ten mig, a nie, to cię każę parobkowi wyrzucić… W ten mig! – dodała nieustępliwie.

Stara rzuciła się do niej przekładać i tłumaczyć, ale Jaguś jeno wzruszyła ramionami:

– Nie gadajcie do tego pomietła! Wiadomo, o co jej idzie.

Wyjęła ze spodu skrzynki jakiś papier.

– O zapis ci chodzi, o te morgi, a to je weź sobie i nachlaj się nimi!

Rzekła wzgardliwie, rzucając jej w twarz papierem:

– Udław się nimi choćby na śmierć!

I nie bacząc na matczyne sprzeciwy jęła697 spiesznie wiązać toboły i wynosić je w opłotki.

Hankę zemgliło698, jakby ją kto trzasnął między oczy, ale papier podniesła699 i zagadała z pogrozą700:

– A prędzej, bo cię psami wyszczuję! – dławiło ją zdumienie, nie mogło się jej pomieścić w głowie, że to prawda. Jakże, całe sześć morgów pola rzuciła kiej701 ten pęknięty garnek! Jakże! Musi być, co ma źle w głowie! – myślała wodząc za nią oczami.

Jagna zaś, nie zważając na nią, już się wzięła do zdejmowania swoich obrazów, gdy Józka przyleciała z wrzaskiem:

– A korale mi oddajcie, moje są po matce, moje…

Jagna zaczęła je odwiązywać ze szyi, ale się nagle powstrzymała.

– Nie, nie oddam! Maciej mi dali, to już są moje!

Józka poczęła piekłować, jaże702 Hanka musiała ją skrzyczeć, bych dała spokój, bo Jaguś jakby ogłuchła na zaczepki, a wyniósłszy wszystko swoje, poleciała po Jędrzycha.

Dominikowa nie przeciwiła się już niczemu, lecz i nie odpowiadała na zagadywania Hanki ni na Józczyne jazgoty, dopiero kiej703 zabrali rzeczy na wóz, podniesła704 się i wyrzekła grożąc pięścią:

– Bych cię nie minęło co najgorsze!

Hanka jaże705 ścierpła, ale puszczając te słowa mimo uszów zawołała:

– A przypędzi bydło Witek, to ci twoją krowę zagna do chałupy, a po resztę niech kto przyleci wieczorem, to się pozgania.

Odeszły milcząco, skręciły na drogę i szły, z wolna okrążając staw samym jego brzegiem, jaże706 się odbijając w wodzie.

Hanka długo patrzała za nimi z jakąś dziwną zgryzotą i markotnością, a że nie miała czasu na rozważania, bo najemnicy ściągali z pola, to schowała zapis do skrzynki pod klucz, zawarła ojcową stronę i zabrała się do obiadu, całe jednak przypołudnie chodziła struta i milcząca, nawet niechętnie dając ucho przypochlebnym słówkom Jagustynki.

– Dobrzeście zrobili! Już dawno trza707 ją było wygonić. Rozpuściła się kiej708 dziadowski bicz, bo któż jej co zrobi, kiej stara z proboszczem za pan brat! Drugą to by już dawno wyklął z ambony!

– Pewnie, juści! – przytwierdzała odsuwając się, aby już więcej nie słuchać, a gdy wszyscy rozeszli się znowu do roboty, zabrała Józkę i poszły pleć709 len, bo się miejscami tak gęsto puszczała złotucha, jaże710 niektóre zagony żółciły się już z daleka.

Skwapnie się wzięła do pielenia, lecz mimo tego męczyły ją pogrozy711 Dominikowej i przejmowały niemałym lękiem, a głównie jednak rozmyślała, co Antek powie na to wszystko.

– Jak mu pokażę zapis, to się rozchmurzy. Głupia! sześć morgów, toć prawie gospodarka! – myślała spoglądając po polach.

– Wiecie, a do cna przepomniałyśmy o tym papierze o Grzeli.

– Prawda! Przerywaj, Józia, a ja poletę712 do księdza, on przeczyta.

Nawet rada była, że pójdzie między ludzi, a przewie się, co na to wszystko powiedają713.

Przyogarnęła się nieco w chałupie, a wyjąwszy papier zza obraza poszła z nim na plebanię. Nie zastała jednak księdza, był w polu przy swoich najemnikach przerywających marchew; dojrzała go już z dala, bo stojał714 prawie całkiem rozdziany, w portkach jeno715 a w słomianym kapelusie, ale bliżej nie śmiała podejść obawiając się, że musi już wiedzieć i jeszcze gotów ją wykrzyczeć przy ludziach. Zawróciła więc do młynarza, któren716 właśnie był wraz z Mateuszem puszczał na próbę tartak.

– Przed chwilą żona mi opowiadała, jakżeście to wykurzyli macochę! Ho, ho, pliszka się widzi, a ma jastrzębie pazury! – zaśmiał się bierąc717 się do czytania owego papieru, ale jeno718 rzucił okiem, zawołał: – Zła nowina! Grzela wasz się utopił! Jeszcze na Wielkanoc! Piszą, że rzeczy po nim możecie odebrać u naczelnika w powiecie…

– Grzela nie żyje! Laboga! Taki młody i zdrów! A to mu było dopiero na dwudziesty szósty. Miał już wrócić we żniwa. Utopił się, we wodzie! Jezu miłosierny! – jęknęła załamując ręce, srodze bowiem strapiła ją ta wiadomość.

– Coś letko wama idą schedy719, letko! – ozwał się drwiąco Mateusz. – Teraz jeno wygońcie Józkę, a już wszystko będzie wasze a kowalowe…

– Skończyłeś to z Tereską, co już o Jagusi zamyślasz? – odcięła się, jaże młynarz gruchnął śmiechem, a on coś pilnie jął majdrować720 kole piły.

– Nie da się zjeść w kaszy, chwat baba – powiedział za nią młynarz.

Wstąpiła po drodze do Magdy, która usłyszawszy nowinę rozpłakała się i chlipiąc rzewliwie, mówiła przez łzy:

– Wola boska, moi drodzy. Juści, chłop jak dąb, jak mało któren w Lipcach, o dolo człowiekowa, dolo nieszczęsna! Dziś żyjesz, a jutro gnijesz. To już Michał pojedzie po te rzeczy po nim, co mają przepaść. Chudziaszek, a tak się darł do domu!…

– Wszystko w boskim ręku. A do wody to zawdy szczęścia nie miał, baczycie to, jak się topił we stawie, co go to ledwie Kłąb wyratował? Snadź721 już mu było pisane zginąć od niej!

Wyżaliły się, spłakały i rozeszły, boć każda miała dosyć swoich codziennych turbacji722 a zabiegów, zwłaszcza Hanka.

A po wsi w mig się rozniesły723 te nowiny, że schodząc z pól o zmierzchu, już sobie o tym rozpowiadali; juści, że Grzeli sielnie żałowano, co zaś do Jagusi, wieś się rozpołowiła, wszystkie bowiem kobiety, zwłaszcza starsze, wzięły stronę Hanki, zajadle powstając na Jagusię, za którą, chociaż nieśmiało, opowiadali się chłopi, że już z tego miejscami przychodziło do swarów…

A nim wieczór zapadł, już na wsi huczało kiej724 w ulu, kumy leciały do kum na poredę725, poniektóre krzykały726 do się przez płoty i sady, to dojąc krowy w opłotkach raiły727 z przechodzącymi. Zmierzch się czynił luby, pachnący bowiem a chłodnawy, niebo wisiało jeszcze całe w bladym złocie zachodu, z pól niesły728 się strzykania koników i głosy przepiórek, a po rowach i bagnach sennie nukały żaby. Dziecińskie wrzawy, śpiewki, to poryki bydła, rżenia, beki, gęgoty i turkotania wozów trzęsły się nad wsią, zaś po drogach, nad stawem i kaj729 się kto z kim zetknął, rajcowano zawzięcie o wypadkach, to o tym, z czym chłopi powrócą od dziedzica.

Mateusz wracający z tartaku nasłuchiwał tu i owdzie, ale jeno spluwał, klął z cicha i wymijał rozgadane kumy, dopiero pyskujące przed Płoszkami tak go rozeźliły, że się już wstrzymać nie poredził730 i powiedział wzburzony:

– Hanka nie miała prawa jej wyganiać, na swoim siedziała. Antkowa może za taką śtukę dobrze posiedzieć i zapłacić!

Zakrzyczała go gruba, rozczerwieniona Płoszkowa:

– Hanka grontu731 jej nie zapiera, wiadomo! Ale że Antek leda732 dzień wróci, to czego inszego się bojała733! Hale, upilnuje to domowego złodzieja! A może miała patrzeć przez sitko, co?

– I… grał, a trawy się dzierżał, wiecie! Gadacie, co wama734 ślina przyniesie, ale nie ze sprawiedliwości, a jeno735 przez czystą zazdrość!

Jakby wraził kij między osy, tak się wszystkie rzuciły na niego.

– A czegóż to mamy jej zazdrościć, co? Czego? Że latawica i tłuk, że ganiacie za nią kiej736 te psy, że każdy by do niej rad pod pierzynę, że wstyd i obraza boska przez nią idzie na całą wieś, co?

– Może i tego wam żal, pies ta was wyrozumie! Pomietły juchy, strach im słońca. A bych737 była kiej738 Magda z karczmy i robiła co najgorsze, to byście jej przepuściły, ale że urodniejsza nad wszystkie, to każda by ją z osobna utopiła w łyżce wody.

Rozjazgotały się nad nim, jaże739 musiał uciekać.

– Żeby wam, psiekrwie, poodpadały jęzory! – klął i przechodząc mimo domu Dominikowej zajrzał w otwarte okna. W izbie się świeciło, Jagusi jednak dojrzeć nie mógł, a wejść się wagował740, więc westchnął jeno741, zawracając ku swojej chałupie, ale jakoś pokrótce natknął się na Weronkę, idącą do siostry.

– Dopiero co byłam u was. Stacho drzewo obrobił i dół wykopał, można by rznąć, kiedy przyjdziecie?

– Kiedy? A może na święty nigdy! Tak mi już wieś mierznie, że cheba742 prasnę743 wszystko o ziem744 i pójdę, kaj745 mnie oczy poniesą746 – zakrzyczał gniewnie i poleciał.

– Dobrze go cosik ugryzło, kiej747 się tak bzdycy748! – myślała zwracając się do Borynów.

Hanka sprzątała już po kolacji, ale zaraz ją wzięła na bok, opowiadając wszystko, jak było. Weronka z rozmysłem pominęła Jagusiną sprawę, a tylko rzekła o Grzeli:

– Kiej pomarł, to wam jego część przychodzi do działu.

– Prawda, jeszczech o tym nie pomyślałam.

– A z tym, co dziedzic musi dać za las, to po jakie półwłóczku wypadnie na każdego, troje was jeno! Mój Boże, bogatym to i cudza śmierć na profit się obraca – westchnęła żałośnie.

– Co mi tam bogactwo! – broniła się Hanka, lecz skoro się porozchodzili spać, wzięła rachować po swojemu i skrycie się cieszyć.

Zaś potem klękając do pacierzów szepnęła z rezygnacją:

– A skoro już pomarł, to już taka była wola boska. – I szczerze westchnęła za jego duszę.

Nazajutrz kole749 południa wszedł do izby Jambroży.

– Kajżeście to chodzili750? – spytała rozpalając ogień na kominie.

– U Kozłów byłem, dziecko się im oparzyło na śmierć. Wołała mnie, ale tam już jeno751 trumny potrza i pochowku.

– Któreż to?

– A to mniejsze, co je na zwiesnę przywiezła752 z Warsiawy753. Wpadło do grapy754 z ukropem i prawie się ugotowało.

– Cosik755 nie wiedzie się jej z tymi znajdami.

– A nie wiedzie. Nie traci ona na tym, dają na pochowek! Ale nie z tym do was przyszedłem.

Podniesła na niego niespokojne oczy.

– Wiecie, Dominikowa pojechała z Jagusią do sądu, pono756 skarżyć was będzie o wygnanie córki…

– A niech skarży, co mi ta zrobi!

– Były z rana u spowiedzi, a potem długo radziły z dobrodziejem, nie podsłuchiwałem juści, a mówię, co me jeno doszło piąte przez dziesiąte; tak się na was skarżyły, jaże757 proboszcz pięścią wygrażał.

– Ksiądz, a wsadza nos w cudze sprawy! – wyrzekła porywczo, tak jednak zgryziona tą wiadomością, że cały dzień chodziła kiej758 błędna, pełna trwóg i najgorszych przypuszczeń.

O samym mroku jakiś wóz przystanął przed opłotkami.

Wyleciała z chałupy zestrachana i dygocąca, wójt siedział na bryce.

– O Grzeli już wiecie! – zaczął. – No, nieszczęście i tyla! Ale mam la759 was i dobrą nowinę: oto dzisiaj abo760 najdalej jutro powróci Antek!

– Nie zwodzicie mnie aby? – nie śmiała już zawierzyć.

– Wójt wama761 mówi, to wierzcie! w urzędzie mi powiedzieli…

– To i dobrze, kiej762 wraca, największa pora! – mówiła chłodno, jakby całkiem bez radości, a wójt pomedytował cosik763 i pomówił wielce przyjacielsko:

– Źleście sobie poczęli z Jagusią! Już na was wniesła764 skargę, mogą was pokarać za samowolę i gwałt. Nie mieliście prawa jej ruchać765, siedziała na swoim. Dopiero to będzie, jak Antek wróci, a was wsadzą! Z czystego przyjacielstwa wam radzę, załagodźcie tę sprawę! Zrobię, co jeno766 będę mógł, aby skargę odebrały ze sądu, ale krzywdę musicie sami odrobić.

Hanka wyprostowała się i rzekła prosto z mostu:

– Kogóż to bronicie, pokrzywdzonej czy swojej kochanicy?

Sypnął koniom takie baty, jaże767 z miejsca poniesły768!

IV

Ale przez takie przeróżne a ciężkie przejścia Hanka całkiem nie mogła zasnąć tej nocy, a przy tym cięgiem769 się jej widziało, że słyszy czyjeś kroki w opłotkach, to na drodze, to nawet jakby pod samą chałupą. Nasłuchiwała z bijącym sercem, ale cały dom spał głęboko, nawet dzieci nie matyjasiły, noc była głucha, chociaż widnawa, gwiazdy zaglądały w okna i niekiedy poszumiały drzewa, gdyż jakoś od samego północka podniósł się wiater770 przedmuchując kiej niekiej771.

W izbie było duszno i gorąco, zły fetor zalatywał od kacząt nocujących pod łóżkami, ale Hance nie chciało się otworzyć okna, śpik772 już ją całkiem odszedł, parzyła ją pierzyna i poduszki zdały się rozpalone kiej773 blachy, że jeno przewracała się z boku na bok, coraz barzej774 niespokojna, boć te przeróżne pomyślunki roiły się we głowie kieby775 mrowisko, obłażąc ją całą gorącymi potami, a przejmując takim dygotem, że już nie mogąc zapanować nad strachem porwała się nagle z łóżka i boso, w koszuli, a ze siekierą w garści, która się jakoś sama nawinęła, poszła w podwórze.

Wszyćko776 tam stojało777 na rozcież778 wywarte779, ale wszędy780 leżała niezgłębiona cichość śpiku781. Pietrek782 chrapał rozciągnięty pod stajnią, konie gryzły obroki pobrzękując łańcuchami uździenic, zaś krowy niepowiązane na noc w oborze porozłaziły się w podwórzu, leżały przeżuwając i glamiąc oślinionymi gębulami, podnosząc ku niej ciężkie, rogate łby i czarne, niepojęte gały ślepiów.

Powróciła do łóżka i leżąc z otwartymi oczami, znowu trwożnie nasłuchiwała, gdyż przychodziły takie chwile, w których byłaby dała głowę, jako783 wyraźnie roznoszą się jakieś głosy i głuche, dalekie kroki.

– A może w którejś chałupie nie śpią i poredzają784! – próbowała sobie wyrozumieć, lecz skoro jeno785 chyla tyla786 poszarzały okna, podniesła787 się i narzuciwszy Antkowy kożuch wyszła przed dom.

W ganku Witkowy bociek spał na jednej nodze i ze łbem podwiniętym pod skrzydło, zaś w opłotkach bieliły się pokulone stadka gęsi.

Czuby drzew już się wypinały z nocy, rosa kapała obficie z wierzchołków, trzepiąc o liście i trawy, zawiewał rzeźwy, krzepiący chłód.

Niskie, sinawe opary obtulały pola, z których jeno788 kajś niekaj789 rwały się co wyższe drzewa buchając w górę niby te czarne, gęste dymy.

Staw polśniewał jak to ślepe, wielgachne oko zasute pomroką, olszowe wysady gwarzyły nad nim cichuśko i trwożnie, gdyż wszystko jeszcze dokoła spało, zatopione w szarym, nieprzejrzanym mącie i cichości.

Hanka przysiadła na przyźbie790 i przytuliwszy się do ściany zadrzemała, ani się tego spodziewając, na jakie dobre parę pacierzów, bo kiej791 przecknęła, noc już była zbielała792 do cna i na wschodzie rozpalały się czerwone zorze jako te łuny dalekie.

– Jak wyszli o chłodzie, to ani chybi, co ino793 ich patrzeć! – myślała wyzierając na drogę, tak się czuła skrzepioną tym krótkim śpikiem, że nie wróciła już do łóżka i aby łacniej794 doczekać się słońca, wyniesła795 dziecińskie szmaty i poszła je przeprać we stawie.

A dzień podnosił się coraz chybciej796, że pokrótce zapiał kajś797 pierwszy kogut, a wnet po nim jęły798 trzepotać skrzydłami drugie i przekrzykiwać się rozgłośniej na całą wieś, zaś potem zaśpiewały skowronki, ale jeszcze z rzadka, i z przyziemnych mroków wyłaniały się z wolna bielone ściany, płoty a puste, orosiałe799 drogi.

Hanka prała zawzięcie, gdy naraz kajś800 niedaleko rozległy się ciche stąpania, przywarła w miejscu kiej801 trusia, pilnie przezierając dokoła, jakiś cień przedzierał się z obejścia Balcerkowej i sunął czająco pod drzewami.

– Juści, co od Marysi, ale kto? – ważyła nie mogąc rozpoznać, gdyż cień przepadł nagle i bez śladu. – Taka harna, taka zadufana w swoją urodę, a puszcza na noc chłopaków! kto by się to spodział!

Myślała zgorszona, spostrzegając znowu, że młynarczyk przemyka się z drugiego końca wsi.

– Pewnikiem z karczmy, od Magdy! A to jak wilki tłuką się po nocy. Co się to wyprawia! – westchnęła, lecz ją samą przejęły jakieś ciągotki, gdyż raz po raz przeciągała się z lubością, ale że woda była chłodnawa, to prędko przeszło, i wzięła nucić ściszonym, a tęsknością nabranym głosem:

 
Kiedy ranne wstają zorze!
 

Pieśń leciała nisko po rosie, wsiąkając w zróżowione świtania.

Pora już była wstawać, po wsi zaczęły się rozlegać brzęki otwieranych okien, klekoty trepów i przeróżne głosy.

Hanka, jeno802 rozwiesiwszy przeprane szmaty na płocie, poleciała budzić swoich, ale tak byli jeszcze śpikiem803 zmorzeni, że co która głowa się uniesła804, to zaraz padała ciężko, niczego nie miarkując805.

Zeźliła się niemało, gdyż Pietrek krzyknął na nią z góry:

– Psiachmać! Pora jeszcze, do słońca spał będę! – i ani się ruszył.

Dzieci też jęły się mazać, a Józka skarżyła się żałośnie:

– Jeszcze ździebko, Hanuś! Dyć dopiero co się przyłożyłam…

Przyciszyła dzieci, powypędzała drób z chlewów, a przeczekawszy jeszcze z pacierz, już przed samym wschodem, kiej806 wyniesione niebo całkiem rozgorzało, a staw sczerwienił się od zórz, narobiła takiego piekła, jaże807 musieli się pozwlekać z barłogów. Wsiadła też z miejsca na Witka, któren808 łaził zaspany cochając się809 jeno o węgły i drapiąc.

– Jak cię czym twardym zleję, to przeckniesz! Czemuś to, pokrako jedna, krów nie powiązał do żłobów! Chcesz, aby se w nocy kałduny popruły rogami?

Odszczeknął cosik810, aż skoczyła do niego, szczęściem, co nie czekał, więc zajrzawszy do stajni czepiła się Pietrka.

– Konie dzwonią zębami o pusty żłób, a ty się wylegujesz do wschodu!

– Wydzieracie się kiej sroka na deszcz. Cała wieś słyszy! – mruknął.

– A niech słyszy! Niech wiedzą, jakiś to wałkoń i próżniak! Czekaj, wróci gospodarz, to ci da radę, obaczysz! Józka – zakrzyczała znów w drugiej stronie podwórza – krasula ma twarde wymiona, ciągnij mocno, byś znowu pół mleka nie ostawiła! A śpiesz z udojem, na wsi już wyganiają krowy! Witek! bierz śniadanie i wypędzaj, a pogub mi owce, jak wczoraj, to się z tobą rozprawię! – rozrządzała zwijając się sama jak fryga; kurom podrzuciła przygarście ziarna, świniom kwiczącym pod chałupą wyniesła cebratkę z żarciem, cielęciu odsadzonemu od matki sporządziła picie, sypnęła kaszy gotowanej kaczętom i wygnała je na staw. Witek dostał pięścią za plecy i śniadanie do torby, nie przepomniała811 nawet boćka, stawiając mu w ganku żeleźniak z wczorajszymi ziemniakami, że przyczajał się, klekotał, a kuł w niego i wyjadał. Była wszędy812, o wszystkim pamiętała i na wszyćko813 miała sposobną radę.

A skoro Witek pognał krowy i owce, zabrała się do Pietrka, nie mogąc ścierpieć, iż się wałęsa bez roboty.

– Wyrzuć gnój z obory! krowom w nocy gorąco i tytłają się kiej814 świnie.

Słońce właśnie co jeno815 wyjrzało z dalekości, ogarniając świat czerwonym, gorącym okiem, gdy zaczęły się schodzić komornice, robiące w odrobku za ziemię pod len i ziemniaki.

Zapędziła Józkę do obierania ziemniaków, dała piersi dziecku i okrywszy się w zapaskę rzekła:

– Miej ta baczenie816 na wszystko! A jakby Antek wrócił, daj znać na kapuśniki. Chodźta, kobiety, póki rosa a chłodniej, okopiemy nieco kapusty, a od śniadania wrócim do wczorajszej roboty.

Powiedła817 je poza młyn, na niskie łąki i mokradła siwe jeszczek818 od rosy i mgieł opadających. Torfiaste ziemie uginały się pod nogami kiej819 rzemienne pasy, zaś gdzieniegdzie tak było grząsko, że musiały obchodzić, w bruzdach głębokich niby rowy stały spleśniałe wody, pokryte zieloną rzęsą.

Na kapuśniskach nie było jeszcze nikogo, jeno820 czajki kołowały nad zagonami, a boćki chodziły kiwający, pilnie bobrując821. Pachniało bagnem i surowizną tataraków a trzcin, co poobsiadały kępami stare, zapadłe doły torfowe.

– Piękny czas, ale widzi mi się, na spiekę822 idzie – ozwała się któraś.

– Dobrze, co823 wiater przechładza.

– Bo rano, barzej824 on suszy niźli słońce.

– Dawno nie pamiętają tak suchego lata! – pogadywały stając do roboty na wyniesionych zagonach kapusty.

– Jak to wyrosła, już się poniektóre skłębiają na główki.

– Żeby jeno nie objadły robaczyska. Susza, to mogą się jeszcze rzucić.

– A mogą. Na Woli obżarły już ze szczętem.

– W Modlicy zaś wyschła do cna, musiały sadzić na nowo.

Poredzały825 dziabiąc motyczkami ziemię i kopiasto obsypując grzędy, galancie826 wyrosłe, ale i sielnie827 zachwaszczone, mlecze bowiem szły w kolano828, a kacze ziela i nawet osty puszczały się gęsto kiej829 las.

– Czego człowiek nie sieje ni potrzebuje, to się bujnie rodzi – zauważyła któraś otrzepując ze ziemi jakiś chwast wyrwany.

– Jak każde złe! Grzechu ano nikt nie posiewa, a pełno go na świecie.

– Bo plenny! Moiściewy! póki grzechu, póty i człowieka. Przeciech830 powiadają: bez grzechu nie byłoby śmiechu, albo to: kiejby831 nie grzech, to by człowiek dawno zdechł! Potrzebny musi być na coś, jako i ten chwast, bo oba stworzył Pan Jezus! – prawiła po swojemu Jagustynka.

– Pan Jezus by ta stworzył złe! Juści! Człowiek to jak ta świnia, wszyćko musi swoim ryjem pomarać! – rzekła surowo Hanka, iż pomilkły.

Słońce już się było wyniesło832 galancie833 i mgły opadły do znaku834, kiej835 dopiero ode wsi zaczęły nadchodzić kobiety.

– Robotnice! Czekają, aż im rosa przeschnie, żeby se nie zamoczyć kulasów836 – szydziła Hanka.

– Nie każdy tak łasy na robotę jako wy!

– Bo nie każdy tak musi harować, nie każdy! – westchnęła ciężko.

– Wasz wróci, to se odpoczniecie.

– Już się do Częstochowskiej ochfiarowałam837 na Janielską, bych jeno838 powrócił. Wójt obiecował839 go na dzisia840.

– Z urzędu wie, to musi być, co i prawda. Ale latoś841 sporo narodu wybiera się do Częstochowy. Organiścina pono842 idzie i powiadała, co sam proboszcz poprowadzi kompanię!

– A któż mu to poniesie brzucho! – zaśmiała się Jagustynka. – Sam go nie udźwignie bez tylachny843 karwas844 drogi. Obiecuje, jak zawdy.

– Byłam już parę razy z kompanią, ale bym co roku chodziła – westchnęła Filipka zza wody.

– Na próżniaczkę845 kużden846 łakomy.

– Jezu! – ciągnęła gorąco, nie bacząc na przycinki. – A dyć to człowiek jakby szedł do nieba, tak mu jest w tej drodze lekko i dobrze. A co się napatrzy świata, a co się nasłucha, co się namodli! Jeno847 parę niedziel, a widzi się człowiekowi, jakoby na całe roki zbył się848 bied a turbacji. Jakby się potem na nowo narodził!

– Prawda, to łaska boska tak krzepi! Juści849 – przytwierdzały niektóre.

Od wsi, ścieżką nad rzeką, między szuwarami a gęstą, młodą olszyną, przemykała się ku nim jakaś dziewczyna. Hanka przysłoniła oczy od słońca, ale nie mogła rozeznać, dopiero z bliska poznała Józkę, która leciała, jak jeno mogła, już z dala krzycząc i wytrząchając rękami:

– Hanuś! Antek wrócili! Hanuś!

Hanka prasnęła motyczką i porwała się kiej850 ptak do lotu, ale się w mig opamiętała, opuściła podkasany wełniak i chocia851 ją ponosiło, chocia serce się tłukło, że tchu brakowało i ledwie poredziła852 przemówić, rzekła spokojnie jakby nigdy nic:

– Róbcie tu same, a na śniadanie przychodźta do chałupy.

Odeszła z wolna, bez pośpiechu, przepytując Józkę o wszystko.

Kobiety poglądały na się, do cna stropione jej spokojnością.

– Jeno la853 oczów ludzkich taka spokojna. Żeby się nie prześmiewali, co jej pilno do chłopa. Ja bym ta nie wytrzymała! – mówiła Jagustynka.

– Ani ja! Bych się jeno Antkowi nie zachciało nowych jamorów854…

– Nie ma już na podorędziu Jagusi, to może mu się odechce.

– Moiście! Jak chłopu zapachnie kiecka, to za nią w cały świat gotów.

– Oj prawda, bydlę się nie tak łacno narowi do szkody jak chłop niektóry…

Plotły, ledwie się już ruchając przy robocie, a Hanka szła wciąż jednako i jakby z rozmysłu pogadując z napotkanymi, chocia i nie wiedziała, co mówi ni co odpowiadają, bo w głowie miała to jedno, że Antek wrócił i na nią czeka.

– I z Rochem przyszedł? – pytała jedno w kółko.

– A z Rochem! Dyć855 już wam mówiłam!

– A jaki, co? Jaki?

– Wiem to jaki? Przyszedł i zaraz z progu pyta: kaj856 Hanka? Powiedziałam i zarno857 w te pędy858 po was, no i tyla!

– Pytał o mnie! Niech ci Pan Jezus… Niech ci… – zaniesła859 się radością.

Dojrzała go już z daleka, siedział z Rochem w ganku, a uwidziawszy ją wyszedł naprzeciw w opłotki.

Szła ku niemu coraz wolniej i coraz ciężej, chytając860 się po drodze płota, gdyż nogi się pod nią gięły, brakowało tchu, dusiły łzy i w głowie miała taki mąt, co ledwie zdoliła wyjąkać:

– Ty żeś to! Tyżeś! – łzy zalały resztę słów nabranych radością.

– A ja, Hanuś! Ja! – przygarnął ją mocno do piersi, a przytulał z dobrością i z całego serca. Cisnęła się też do niego zgoła już bez pamięci, a jeno te szczęsne łzy spływały ciurkiem po twarzy zbladłej i wargi się trzęsły, dawała mu się w ramiona wszystka, kiej861 to utęsknione dzieciątko.

Długo nie poredziła przemówić, ale cóż to mogła rzec i jak wypowiedzieć, co się w niej działo! Dyć byłaby klękała przed nim, dyć byłaby prochy zmiatała, więc jeno niekiedy rwało się jej z piersi jakieś słowo, padając kiej to ważne ziarno i kiej ten kwiat pachnący weselem i oroszony krwią serdeczną, a oczy wierne i oddane, oczy pełne bezgranicznego miłowania kładły mu się pod stopy kiej psy, zdając się na wolę jego i na jego łaskę.

– Zmizerowałaś się, Hanuś! – szepnął gładząc ją pieściwie po twarzy.

– Jakże… tylam przeniesła862, tylam się wyczekała…

– Zapracowała się kobieta – ozwał się Rocho.

– To i wy jesteście! Całkiem o was przepomniałam! – jęła go witać i całować po rękach, on zaś rzekł żartobliwie:

– Nie dziwota. Obiecałem go wam przywieść, to go sobie macie…

– A mam! Mam! – zawołała stając w nagłym podziwie przed Antkiem, wybielał bowiem, wydelikatniał i taki się widział863 urodny, mocarny, pański, jakby zgoła kto drugi, pojąć tego nie mogła.

– Przemieniłem się to, co tak po mnie ślepiasz?

– Niby nie, ale całkiem jesteś jakiś zgoła inakszy.

– Poczekaj, pójdę w pole do roboty, to zarno będę jak przódzi864.

Skoczyła naraz do izby po najmłodsze dziecko.

– Jeszczech go nie widziałeś! – wołała wynosząc rozkrzyczanego chłopaka – popatrz jeno, podobny do cię jak dwie krople.

– Sielny865 parob! – zawinął go w róg kapoty i pohuśtywał.

– Rocho mu na imię! Pietras866, a chodźże i ty do ojca – podsadziła starszego, że jął się gramolić na ojcowe kolana bełkocąc cosik867. Antek objął obydwóch z dziwną czułością.

– Robaki kochane, kruszyny najmilsze! Jak to już Pietras wyrósł, no, i po swojemu coś rajcuje.

– Przecie, a taki sprzeciwny, a taki zmyślny, dorwie się jeno bata, to zara trzaska i gęsi wygania – przykucnęła przy nich. – Pietras, powiedz: tata! powiedz.

Juści, co zamamrotał i nawet jeszcze więcej cosik gwarzył po swojemu, ciągając ojca za włosy.

– Józka, czemu się to na mnie boczysz? Chodźże – zauważył.

– A bo to śmię – pisknęła wstydliwie.

– Chodźże, głupia, chodź! – przygarnął ją tkliwie, po bratersku. – Tera868 już me869 we wszyćkim słuchaj kiej870 ojca. Nie bój się, srogi la871 ciebie nie będę i krzywdy ode mnie nie zaznasz.

Rozpłakała się dziewczynina żalnie872, wypominając ojca i brata.

– Jak mi wójt pedział873 o jego śmierci, to jakby me kto kłonicą zdzielił, jaże874 me zamroczyło. Taki parob kochany, taki brat najmilejszy. I kto by się to spodział. Jużem sobie układał w głowie, jak się to grontem podzielim, nawet już o kobiecie la niego myślałem – wyrzekał cicho, z głęboką boleścią, jaże Rocho, aby odwrócić smutne myśle875 od wszystkich, zawołał podnosząc się z miejsca:

– Dobrze wam gadać, a mnie już kiszki marsza grają.

– Laboga, do cna przepomniałam. Józka, łap no te żółte kogutki. Cipuchny! cip, cip, cip! A może jajków przódzi, co? A może chleba? świeży i masło wczorajsze! Urżnij łby i sparz wrzątkiem! Wnet je wam sprawię. To gapa ze mnie, żeby zabaczyć876!

– Ostaw, Hanuś, kogutki na potem, a sporządź cosik po naszemu. Tak mi się już przejadło to miesckie877 jedzenie, co878 ochotnie879 siędę przed miską ziemniaków z barszczem – śmiał się wesoło. – Jeno la880 Rocha zgotuj co inszego.

– Bóg zapłać. Właśnie na to samo mam smaki!

Hanka rzuciła się szykować, ale że ziemniaki już parkotały w garnku, to jeno wyniesła z komory kiełbasę do barszczu.

– La ciebiem ostawiła, Jantoś. To z tej maciory, coś to ją kazał zaszlachtować przed Wielkanocą.

– No, no, niezgorsze pęto, ale da Bóg, że je zmożemy. Hale, Rochu, a kajże881 to nasze gościńce882?

Stary podsunął spory tobół, z którego Antek jął wyjmować różności, a podawać każdej z osobna.

– Naści, Hanuś, to la ciebie, jak ci kaj droga wypadnie – podał jej wełnianą chustę, takusieńką, jaką miała organiścina, całkiem czarna i w czerwone i zielone kraty.

– La mnie. Żeś to pamiętał, Jantoś – jęknęła z niezgłębioną wdzięcznością.

– Ba, żeby nie Rocho, to bym był zabaczył, ale przypomnieli i poszlim razem wybierać i kupować.

A sporo nakupił, gdyż dodał żonie jeszcze trzewiki i chusteczkę na głowę jedwabną, modrą883 w żółte kwiatuszki. Józce dał taką samą, jeno co884 zieloną, oraz fryzkę i parę sznurków paciorków z długachną wstęgą do zawiązywania, zaś la dzieci przywiózł pierników i organki, nawet miał la kowalowej, bo cosik odłożył obwiniętego w papier, a nie zapomniał Witka ni też o parobku.

Jaże885 krzyknęły z podziwu na coraz nowe cudności, oglądając je i przymierzając z taką radością, że Hance łzy kapały po zrumienionej twarzy, a Józka za głowę chytała się w podziwie.

Rocho się uśmiechał zacierając ręce, Antek zaś jeno pogwizdywał.

– Zarobiliśta sobie na gościniec. Rocho powiadał, jak to wszyćko szło składnie w gospodarce. Dajcie no spokój, nie la dziękowań przywiezłem886 – wołał broniąc się, bo rzuciły się go ściskać i całować.

– Ani mi się kiej887 śniły takie cudności – szepnęła łzawo Hanka siadając przymierzać trzewiki. – Ciasne ździebko, nogi mi nabrzmiały od bosaka, ale na zimę będą w sam raz.

Rocho jął się rozpytywać o wieś i różne sprawy, opowiadała jeno888 piąte przez dziesiąte krzątając się tak pilnie kole jadła, że pokrótce zastawiła przed nimi ziemniaków szczodrze omaszczonych tęgą michę i nie mniejszą barszczu, w którym kieby889 koło pływała kiełbasa.

Skwapnie się przypięli do śniadania.

– To mi dopiero jadło – pokrzykiwał wesoło – kiełbasa galancie czujna. Po tym to człowiek poczuje jakąś wagę w żywocie. A to me paśli w tym kreminale, żeby ich wciorności.

– Dopieroś to się, chudziaku, namorzył głodem.

– Jakże, toć w końcu już nic jeść nie mogłem.

– Powiadali chłopy, jak tam żywią, że pono pies jeno z głodu chyciłby się takiego jadła, prawda to?

– Juści, co prawda, ale najgorsze, że trza było siedzieć zawarty890. Póki było zimno, to jeszcze, ale skoro dogrzało słońce i zaleciało mi ziemią, to myślałem, co się już wścieknę. Pachniała mi wola891 lepiej niźli ta kiełbasa. Jużem kraty próbował rwać, jeno co892 przeszkodziły.

– Prawda, co tam biją? – spytała lękliwie.

– A biją! Są tam bowiem i takie zbóje, które już z czystej sprawiedliwości powinny co dnia brać kije. Mnie się ta nie ważono tknąć ni palcem. Niechby jucha spróbował który, dałbym mu tabaki, no!

– Juści, kto by cię ta przemógł, mocarzu, kto? – przyświarczała893 radośnie, wpatrzona w niego i czuwająca na najlżejsze skinienie.

Rychło894 się jednak uwinęli z jadłem i zaraz poszli spać do stodoły, kaj895 już naniesła im Hanka do sąsieka896 pierzyn i poduszek.

– Bójcie się Boga, toć stopimy się na skwarki – zaśmiał się Rocho.

Już nie odrzekła, ale zawarłszy za nimi wrota, wtedy dopiero całkiem osłabia i uciekła na ogród do pielenia pietruszki. Rozglądała się chwilę dokoła i buchnęła płaczem. Płakała z radości, płakała, że słońce przygrzewało ją w plecy, że zielone drzewa chwiały się nad głową, że ptaki śpiewały, że pachniało wszystko i kwitnęło i że jej było tak dobrze, tak cicho i tak błogo na duszy, jakby po tej świętej spowiedzi abo i jeszcze lepiej.

– Żeś to wszystko sprawił, mój Jezu! – jęknęła podnosząc łzawe oczy ku niebu, w najszczerszej, zgoła niewypowiedzianej podzięce za tyle dobra, jakie ją spotkało.

– I że się to już przemieniło! – wzdychała zdumiona, szczęsna, prawie wniebowzięta, że już cały czas, dopóki spali, chodziła ledwie przytomna ze szczęścia. Czuwała nad nimi kiej kokosz nad pisklętami. Wyniesła dzieci daleko w sad, bych czasem nie zakrzyczały. Przepędziła z podwórza wszelką gadzinę897 nie bacząc nawet, że świnie pyskają wczesne ziemniaki, a kury rozgrzebują wschodzące ogórki. Już o całym świecie przepomniała898, cięgiem899 zazierając900 do śpiących.

A dzień tak się przykro dłużył, co901 już nie mogła sobie poredzić. Przeszło bowiem śniadanie, przeszedł obiad, a oni wciąż spali. Porozpędzała wszystkich do roboty, ani dbając, co się tam bez niej wyrabia, stróżując jeno, a cięgiem drepcąc od stodoły do chałupy.

Sto razy wyjmowała gościniec przymierzać, oglądać i wołać.

– A kaj to drugi taki dobry i pamiętliwy, kaj?

Aż w końcu poleciała na wieś do kobiet, a kogo jeno dostrzegła, to mu już z dala krzyczała:

– Wiecie, a to mój powrócił, śpi se tera w stodole.

I śmiały się jej oczy i twarz i tak wszystka tchnęła rozradowaniem i weselem, jaże kobiety się dziwowały.

– Urzekł ją ten wisielec czy co? Do cna zgłupiała.

– Zarno902 się ona pocznie wynosić a nos zadzierać, obaczycie!

– Niech jeno Antek wróci do dawnego, to jej rura zmięknie – poredzały.

Juści, co nie słyszała tych pogadek, ale przyleciawszy do chałupy wzięła się na ostro do sporządzania sutego obiadu, lecz dosłyszawszy gęsi krzyczące na stawie wypadła je przyciszać kamieniami, że ledwie z tego kłótnia nie wyszła z młynarzową.

Właśnie co ino była podwieczorek posłała ludziom na pole, gdy chłopy przyszły ze stodoły. Narządziła im obiad pod domem w cieniu i na chłodzie, podając nawet gorzałkę i piwo, zaś na dojadkę postawiła z pół sitka dobrze źrałych903 wisien, które była przyniesła od księżej gospodyni.

– Obiad suty jakby na weselu – żartował Rocho.

– Gospodarz wrócił, małe to jeszcze wesele? – odparła zwijając się kole nich i mało wiele904 sama pojedając.

Po skończeniu Rocho zaraz poszedł na wieś obiecując się na wieczór, zaś ona spytała nieśmiele905 męża:

– Chcesz to obejrzeć gospodarkę?

– A dobrze! Święto się już skończyło, trza się będzie brać do roboty! Mój Boże, anim się spodział, co mi tak rychło przyjdzie ojcowizna!

Westchnął i poszedł za nią; powiodła go najpierwej do stajni, kaj parskały trzy konie, a w zagrodzie kręcił się źrebak; potem do pustej obory, zaś jeszcze potem do stodoły do tegorocznego siana; zaglądał nawet do chlewów i pod szopę, gdzie stały różne narzędzia i porządki.

– Bryczkę trza będzie przetoczyć na klepisko, bo się do cna rozeschnie.

– A bo to raz przykazywałam Pietrkowi? Cóż, kiej me nie słuchał.

Zaczęła zwoływać prosięta i drób, sielnie się przechwalając dużym przychówkiem, a kiej i to obejrzał, rozpowiedała szeroko o polnych robotach, gdzie co posiane i wiela906 każdego z osobna, pilnie przy tym naglądając mu w oczy i wyczekująco, ale on sobie wszyćko poukładał w głowie po porządku, przepytując jeno907 o to i owo, a dopiero w końcu rzekł:

– Jaże908 uwierzyć trudno, żeś to wszystkiemu sama uredziła909!

– La ciebie to bym i więcej zmogła – szepnęła gorąco, strasznie rada z pochwały.

– Chwat z ciebie, Hanuś, chwat! anim się spodział, coś taka.

– Było potrza, to juści910, co człowiek kulasów nie pożałował.

Obejrzał nawet sad, pełen wiśni już przez pół czerwonych, i grzędy, kaj911 rosły cebule, pietruszka i kapuściane wysadki.

Wracali już z powrotem, gdy przechodząc kole ojcowej strony zajrzał do środka przez wywarte okno.

– A kajże912 to Jagna? – latał zdumionymi oczami po pustej izbie.

– A kaj! u matki! Wygnałam ją! – rzekła twardo, podnosząc na niego oczy.

Ściągnął brwie913, przedeliberował914 czas jakiś i zapalając papierosa rzucił spokojnie, jakby od niechcenia:

– Dominikowa zły pies, nie przepuści nam bez precesu.

– Już pono wczoraj latały ze skargą do sądu.

– Od skargi do wyroku droga szeroka. Ale trza to będzie wziąć dobrze na rozum, bych nam nie wystroiła jakiego figla.

Opowiadała, z czego to wszystko poszło i jak się stało, wiele juści pomijając, nie przerywał ni pytał, brwie jeno marszcząc i łyskając oczami, dopiero kiej mu zapis podała, ośmiał się kąśliwie:

– Tyle wart, co możesz z nim bieżyć za ścianę915.

– A juści, przeciek to ten sam, co go jej dali ociec.

– I stoi właśnie złamany patyk! Jakby się odpisała u rejenta, to by co znaczyło. La śmiechu go rzuciła!

Cisnął ramionami, zabrał Pietrusia916 na ręce i ruszył do przełazu.

– Obaczę pola i wrócę! – rzucił za siebie, iż ostała, chociaż dziwnie pragnęła z nim poleźć, on zaś mijając bróg, już odnowiony i pełen siana, przyglądał mu się spod oka.

– Mateusz go wyporządził. Samej słomy na dach wykręcili ze trzy kopy – wołała za nim stojąc na przełazie.

– A dobrze, dobrze – mruknął, nie był ta ciekaw bele czego. Przeszedł ziemniakami i puścił się miedzą.

Latoś917 na polach z tej strony wsi były prawie same oziminy i bez to918 niewiela ludzi spotykał po drodze, a z kim się zeszedł, tego witał krótko i prędko przechodził. Zwalniał jednak coraz bardziej, gdyż Pietruś mu ciążył i jakoś dziwnie rozbierało go nagrzane, ciche powietrze. Przystawał, to siadał, nie przestając oglądać prawie każdego zagona z osobna.

– Ho, ho! żółtocha dusi len! – wykrzyknął stając przy zagonach niebieskich od kwiatów, ale gęsto poprzerabianych żółciznami – kupiła siemię919 zapaskudzone i nie przewiała!

Wstrzymał się potem przy jęczmieniu, który był mizerny i już przypalony, a ledwo widny spod ostów, rumianków i szczawiów.

– Na mokro siali! Spyskał920 rolę kiej921 świnia! A żeby cię, jucho, pokręciło za taką uprawę! A jak to ścierwo zbronował! sam perz i kotyry!

Splunął rozeźlony i wszedł na ogromny łan żyta, co niby wody spławione we słońcu kolebały mu się do nóg, bijąc chrzęstliwymi, ciężkimi kłosami. Rozradował się głęboko, gdyż było pięknie wyrośnięte, słomę miało grubą i kłosy niby baty.

– Kiej bór idzie! Ojcowego to jeszcze siania! We dworze nie lepsze! – wykruszył kłos, ziarno było dorodne i pełne, ale jeszcze miętkie922 – za dwa tygodnie czas mu będzie pod kosę! Byle jeno grady nie zbiły.

Ale nad pszenicą najdłużej się cieszył i napasał oczy, bo chociaż szła nierówno, kłębami a zatokami, lecz z czarniawych, lśniących piór już się łuskały gęste i wielkie kłosy.

– Sypnie niezgorzej. Trzeba jeszcze miejscami przysiec, za bujna. Na górce, a nic ją nie przypaliło! Czyste złoto idzie!

Był coraz dalej, wspinając się z wolna pod łagodne wzgórze, na którym wyrastała czarna ściana boru. Wieś ostała za nim jakby na samym dnie, pławiła się w sadach, a przez przerwy między chałupami polśniewał staw lub jakieś okno zagrało w słońcu.

Kajś923 pod smętarzem924 cięli koniczynę i kosy migotały nad ziemią niby te sine błyskawice, gdzie znów czerwieniały kobiece przyodziewy925 i stada białych gęsi pasły się na wąskich ugorach, a za wsią, w zielonych polach ziemniaków ruchali926 się ludzie kiej927 mrówki, zaś jeszcze wyżej, w nieprzejrzanych dalekościach majaczyły jakieś wsie, domy samotne, drzewa pogarbione nad drogami, wielgachne pola i widziały się jakoby potopione w modrawej i wrzącej wodzie.

Głęboka cichość szła górą nad ziemiami, rozpalone powietrze jaże928 ślepiło929 migotem, ziejąc takim skwarem, że skroś tych białawych, roztrzęsionych płomi930 jeno931 niekiej932 przeleciał bociek ważąc się ciężko na omdlałych skrzydłach i zaziajane933 wrony przefrunęły.

Skowronki śpiewały kajś934 niedojrzane, niebo wisiało wysokie, rozpalone i czyste, że tylko gdzieniegdzie warowała na tych niebieskich polach jakaś biała chmurka, kieby935 ta owca zbłąkana.

Zaś po ziemiach baraszkował suchy i gorący wiater936, przewalając się jak pijany, czasem podrywał się z prześwistem, jaże937 płoszyły się ptaki, albo gdziesik938 przyczajony buchał z nagła we zboża i skłębiał je, mącił, wzburzał do dna i przepadał znowu nie wiada939 kaj940, a rozkolebane zagony długo jeszcze gędziły941 i cichuśko, jakby się skarżąc na wisusa942.

Antek przystanął pod lasem na ugorze i znowu się ozgniewał943.

– Jeszczek944 nie podorany! Konie stoją przez945 roboty, gnój spala się na kupie, a ten ani się zatroszczy! A żeby cię! – zaklął ruszając pod borem ku krzyżowi na topolowej drodze.

Zmęczony się czuł, w głowie mu szumiało i kurz zapierał gardziel, przysiadł pod krzyżem w cieniu brzózek, ułożył na kapocie śpiącego Pietrusia i obcierając rzęsisty pot zapatrzył się we świat i zamedytował946.

Słońce skłoniło się nad bory i pierwsze lękliwe cienie wyłoniły spod drzew, czołgając się ku zbożom. Bór cosik947 gwarzył948 z cicha czubami płonącymi w słońcu, a gęste podszycia leszczyn i osik trzęsły się jakby w zimnicy. Dzięcioły kuły zawzięcie i kajś949 daleko skrzeczały sroki. Czasem między omszałymi dębami zamigotała żołna, jakby kto cisnął kłębkiem zwiniętej tęczy.

Chłód zawiewał z omroczonych, cichych głębin, tylko kajś niekaj950 podartych słonecznymi pazurami.

Zalatywało grzybami, żywicą i rozprażonym bajorem951.

Naraz jastrząb wyprysnął nad las, zatoczył krzyżem nad polami, ważył się chwilę i spadł kiej952 piorun we zboża…

Antek porwał się bronić, ale już było za późno, posypała się kurzawa piór, zbój uciekł, jękliwie zakrzyczały kuropatki, a jakiś zajączek zestrachany gnał na oślep, jeno mu bielało podogonie.

– Jak se to wypatrzył! Rabuś jucha! – szepnął siadając z powrotem – cóż, kiej953 i jastrząb musi się pożywić i choćby ta glista najmarniejsza. Takie już urządzenie na świecie! – medytował okrywając Pietrusiową gębusię, gdyż pszczoły brzęczały nad nią zawzięcie, a jakiś kosmaty trzmiel buczał nieustannie.

Spomniał954 sobie, jak to jeszczek955 niedawno wydzierał się na wolę956, do tych pól, jak mu to dusza dziw nie uschła z tęsknicy!

– Wymęczyły me957, ścierwy! – zaklął nie ruchając się już z miejsca, bo tuż przed nim z żyta wyściubiały lękliwe głowy przepiórki nawołując się po swojemu, ale w mig się pokryły, gdyż cała banda wróblego narodu spadła na brzozy, stoczyła się w piach jazgocząc zapamiętale, tłukąc się a bijąc i swarząc, aż ścichły nagle przywierając do miejsc, jastrząb znowuj958 zakołował i tak nisko, jaże959 cień leciał po zagonach.

– Dał wam radę, pyskacze! Akuratnie bywa takusieńko z ludźmi! Więcej zrobi z niejednym pogrozą960 niźli skamłaniem – rozważał.

Pliszki się pokazały pobok961 na drodze, trzęsły ogonami szwendając962 się tak z bliska, iż skoro poruszył ręką, odleciały za rów.

– Głupie! Mało co, a byłbym którą chycił963 la964 Pietrusia!

Wrony wylazły z lasu, maszerowały koleinami wydziobując, co się dało, ale poczuwszy człowieka, jęły ostrożnie, z przekrzywionymi łbami zazierać965 w niego i obchodzić, podskakując coraz bliżej, a stopercząc966 obmierzłe, zbójeckie dzioby.

– Nie pożywita967 się mną – rzucił grudkę, uciekły cicho jak złodzieje.

Zaś potem, że siedział jakby w odrętwieniu, zapatrzony we świat i całą duszą zasłuchany w jego głosy, to wszelaki stwór jął zuchwale ciągnąć na niego; mrówki łaziły mu po plecach, motyle raz po raz przysiadały we włosach, boże krówki szukały czegoś po twarzy, a zielone, spasłe liszki pięły się skwapnie na buty, to leśne ptaszki cosik968 mu zaświergoliły nad głową i wiewiórka przewijając się od boru zadarła rudy ogon, ważąc się przez mgnienie, czyby nie chycnąć na niego, ale on ani już o czym wiedział, grążył969 się bowiem w czymściś970, co buchało z tych ziem nieobjętych, sycąc mu duszę upojną i zgoła niewypowiedzianą słodkością.

Zdało mu się, jakoby z tym wiatrem przewalał się po zbożach; jakby polśniewał mięciuśką, wilgotną runią traw; jakby toczył się strumieniem po wygrzanych piachach skroś łąk przejętych zapachem sianokosów; to jakby z ptakami leciał kajś971 wysoko, górnie972 nad światem i krzykał973 z mocą niepojętą do słońca; to znowu jakby się stawał szumem pól, kolebaniem się borów, siłą i pędem wszelakiego rostu974 i wszystką potęgą tej ziemi świętej, rodzącej w śpiewaniach i weselu. I sobą się wiedział, wszyćkim975 się wiedząc zarazem, bo i tym, co się obaczy i poczuje, czego się dotknie i co się wyrozumie, ale i tym, czego nie sposób nawet pomiarkować976, a co jeno977 poniektóra dusza w godzinę śmierci przejrzy i co się w człowiekowym978 sercu tylko kłębi, wzbiera i ponosi ją w jakąś niewiadomą stronę, i łzy słodkie wyciska, i nieukojną tęsknicą kieby979 kamieniem przywala.

Szło to przez niego niby chmury, że nim co pojął, już inne następowały, już nowe i barzej jeszcze niepojęte.

Był na jawie, a śpik980 sypał mu w oczy makiem i wodził kajś981 ponad dole i stronami zachwyceń prowadził, że już w końcu poczuł się niby w czas Podniesienia, kiej982 dusza gdziesik983 się wzniesie i płynie klęczący na jakieś janielskie984 ogrody, na jakieś nieba i raje pełne szczęśliwości.

Kwardy985 był przeciek986 i do tkliwości nieskory, ale w tych dziwnych minutach gotów był paść na ziem987, przywrzeć do niej gorącymi ustami i obejmować cały ten świat kochany.

– Nic, jeno988 me989 tak powietrze rozbiera990! – bronił się trąc oczy kułakiem991 i srożąc brwie992, ale bo to poredził993 się przemóc, bo to mógł zdusić w sobie kuntentność994, która go przepalała?

Na ziemi się bowiem znowu poczuł, na ojcowej i praojcowej grudzi, między swoimi, to i nie dziwota, co995 radowała mu się dusza i każde bicie serca zdało się wołać na świat cały mocno i radośnie:

– Dyć996 znowu jestem! Jestem i ostanę!

Prężył się w sobie, gotów dźwignąć się na to nowe życie, którym już szedł ociec, jakim przeszły dziady i pradziady, i tak samo jak oni pochylał bary, by wziąć ciężki trud i ponieść go nieulękle i niestrudzenie, aż póki Pietruś nie zastąpi go z kolei…

– Tak już być musi! Młody po starym, syn po ojcu, a posobnie997, a cięgiem998, dopóki Twoja wola, Jezu miłosierny – dumał surowo.

Wsparł głowę na rękach i pochylał nisko ociężałą głowę, gdyż nawiedziły go całą ciżbą przeróżne myśle999 i spominania1000, zaś jakiś głos kwardy1001 i karcący, jak gdyby głos sumienia, jął mu prawić swoje gorzkie i bolesne prawdy, przygiął się przed nim i ukorzył wyznając się ze wszystkich przewin i grzechów…

Ciężką mu była ta spowiedź i zgoła niełacnym1002 pokajanie1003, ale przemógł hardość, zdusił w sobie ambit i pychę patrząc w całe swoje życie nieubłaganymi oczami opamiętania; każdą sprawę swoją przezierał1004 tera1005 do dna, bierąc1006 ją na rozum i na srogi sąd.

– Głupi byłem i tyla! Na świecie musi iść swoim porządkiem! Juści, mądrze powiedzieli ociec: jak wszystkie jadą w jedną stronę, źle takiemu, któren z woza spadnie, pod koła zleci! Koni na piechotę się nie zgoni! Że to kużden1007 człowiek musi wszyćko1008 dochodzić swoim rozumem! Drogo niejednemu wychodzi! – myślał smutnie i cierpki prześmiech okolił mu wargi.

Z boru zaczęły klekotać kołatki a porykiwania ciągnących stad.

Podniósł Pietrusia i ruszył bokiem topolowej przepuszczając stada, idące z leśnych pastwisk.

Kurz się wznosił spod kopyt i bił ponad topole kiej1009 chmura, w zaczerwienionych od zachodu tumanach chwiały się rogate, ciężkie łby i raz po raz skłębiały się owce, obganiane przez pieski, gdyż cięgiem1010 się rwały w przydrożne zboża, pokwikiwały świnie prażone batami, cielaki z bekiem szukały pogubionych matek; paru pastuchów jechało na koniach, a reszta szła ze stadami trzaskając z batów; gwarząc a pokrzykując, któryś zawodził, jaże1011 się rozlegało.

Antek ostawał już za wszystkimi, kiej go dojrzał Witek i przyleciał całować w rękę na powitanie.

– Niezgorzej, widzę, podrosłeś! – ozwał się łaskawie do chłopca.

– Prawda, bo już te portki, com dostał jesienią, są mi po kolana.

– Nie bój się, da ci nowe gospodyni, da! Mają to krowy co jeść?

– Bogać ta mają, do cna już trawę wypaliło, żeby im gospodyni nie podtykała w oborze, to by całkiem zgubiły mleko. Dajcie mi Pietrusia przewieźć go ździebko na koniu – prosił.

– Hale, jeszcze się nie utrzyma i zleci!

– A mało go to już woziłem na źróbce! Przeciek trzymał go będę, chłopak jaże piszczy do konia. – Zabrał go i usadził na jakiejś starej szkapie, wlekącej się ze łbem opuszczonym, Pietruś chycił się rączynami grzywy, zabił gołymi piętami końskie boki a krzykał radośnie.

– Jaki to chwat! parobek mój kochany! – szepnął Antek, skręcił zaraz w pole i miedzami dobierał się drogi biegnącej za stodołami.

Słońce tylko co zaszło i całe niebo stanęło we złocie i bledziuśkich zieleniach, wiater ustał, zboża zwiesiły ociężałe kłosy, a po rosach leciały wsiowe1012 wrzawy i jakieś dalekie przyśpiewki.

Szedł z wolna, jakby ociężony spominkami, gdyż Jagusia przychodziła mu na pamięć, raz po raz widział przed sobą jej modre oczy i lśniące zęby, i te czerwone nabrane1013 wargi, tchnące tak jakoś z bliska, jaże1014 się wzdrygał i przystawał. Jak żywa mu stawała, przecierał oczy odganiając ją z pamięci, ale kieby1015 na przekór szła pobok1016, biedro w biedro jak niegdyś i jak niegdyś zdało się od niej buchać lubym żarem, aże1017 krew uderzała mu do głowy.

– A może i dobrze, co1018 ją wypędziła z chałupy! Kiej1019 ta zadra mi uwięzła, kiej ta boląca zadra. Ale co było, to i nie wróci – westchnął z dziwnie ściśniętym sercem. – Nie sposób. – I prostując się rzucił ostro sam sobie:

– Skończyło się psie wesele! – wszedł już w obejście.

W podwórzu gwarno było i ludnie, krzątali się kole1020 wieczornych obrządków, Józka krowy doiła pod oborą wydzierając się piskliwą nutą, zaś Hanka kluski zagniatała na ganku.

Antek przerzekł1021 cosik1022 do Pietrka, pojącego konie, i wszedł oglądać ojcową stronę, przyleciała za nim Hanka.

– Trza1023 będzie wyporządzić i przeniesiemy się tutaj. Jest to wapno?

– Kupiłam jeszcze w jarmarek, zaraz jutro zawołam Stacha, to wybieli. Juści, co na tej stronie będzie nam sposobniej.

Medytował cosik obchodząc wszystkie kąty.

– Byłeś w polu? – spytała nieśmiało.

– Byłem, wszyćko dobrze, Hanuś, że i sam bym lepiej nie zarządził.

Pokraśniała strasznie, rada pochwale.

– Jeno Pietrkowi świnie pasać, a nie robić w groncie1024! Paparuch!

– Abo to nie wiem! Jużem się nawet przewiadywała o nowego parobka.

– Wezmę ja go w garście, a nie posłucha, to wygonię na cztery wiatry!

Chciała jeszcze coś pedzieć1025, ale dzieci zakrzyczały i poleciała do nich, zaś Antek ruszył w podwórze przepatrując wszystko bacznie, a tak surowo, że choć tylko niekiedy rzucił jakie słowo, a Pietrkowi jaże skóra cierpła i Witek bojąc mu się nawijać na oczy przemykał się jeno1026 z dala, stronami.

Józka doiła już trzecią krowę śpiewając coraz rozgłośniej:

 
Stój, siwulo, stój!
Skopkę1027 mleka dój!
 

– A to się drzesz, jakby cię kto ze skóry obłupiał! – krzyknął na nią.

Urwała z nagła, ale że była harda i nieustępliwa, to zaśpiewała dalej, jeno co1028 już ciszej i jakby lękliwiej:

 
Kazała cię matka prosić,
Żebyś mleka dała dosyć,
Stój, siwulo, stój!
 

– Zawarłabyś1029 ano gębę, gospodarz w chałupie! – skarciła ją Hanka dźwigając picie la1030 ostatniej krowy – zaraz tu będzie posłuch – dodała.

Odebrał jej cebratkę1031 i stawiając ją krowie powiedział ze śmiechem:

– Drzyj się, Józia, drzyj, a to szczury prędzej uciekną z chałupy…

– A zrobię, co mi się spodoba! – warknęła harno i zaczepnie, ale skoro odeszli, przycichła zaraz, bocząc się1032 jeno1033 na brata i pyrchając nosem.

Hanka zwijała się teraz kole1034 świń, tak skwapnie1035 dygując1036 ciężkie cebrzyki z żarciem, jaże1037 jej pożałował, bo rzekł:

– Niech chłopaki zaniesą1038, za ciężko, widzę, na ciebie! Poczekaj, zgodzę1039 ci dziewkę, bo Jagustynka tyla ci pomaga, co ten pies napłacze. Kajże1040 to ona dzisia1041?

– Do dzieci poleciała, na zgodę idzie z niemi1042! Dziewka juści, coby się zdała1043, jeno co1044 tylachny1045 koszt. Poradziłabym sama, ale jak każesz… twoja wola… – dziw go w rękę nie pocałowała z wdzięczności, ale jeno dorzuciła radośnie: – I gąsków można by więcej przychować, a i drugiego karmika mieć na przedanie1046!

– Na gospodarce siedlim, to i po gospodarsku trza nam poczynać, jak to przódzi bywało, za ojców! – powiedział po długim deliberowaniu.

A po kolacji wyniósł się pod chałupę, gdyż zaczęli się schodzić znajomkowie a przyjacioły, witając i ciesząc się jego powrotem.

Przyszedł Mateusz z Grzelą, wójtowym bratem, przyszedł Stacho Płoszka, Kłąb ze synem, stryjeczny Adam i drugie1047.

– Wyglądalim1048 cię jak kania deszczu! – rzekł Grzela.

– A cóż, trzymały me1049 i trzymały kiej1050 wilki! Ani sposób było się wydrzeć!

Zasiedli na przyźbie w cieniu, jeden Rocho siedział pod oknem we świetle, lejącym się szeroką smugą aż w sad.

Wieczór był cichy, nagrzany i sielnie1051 rozgwiaździony1052, skroś drzew błyskały światełka chałup, staw mruczał niekiedy jakby wzdychając, a wszędy1053 pod ścianami przechładzali się ludzie.

Antek rozpytywał się o różnoście1054, gdy Rocho mu przerwał:

– Wiecie, naczelnik zapowiedział, że za dwa tygodnie mają się zebrać Lipce i uchwalić na szkołę!

– Co nam do tego, niech se ojcowie radzą! – wyrwał się Płoszka, ale Grzela wsiadł na niego:

– Łacno zwalać na ojców, a samemu wylegiwać się do góry pępem! Bez to, co żadnemu z młodych nie chce się głowy niczym poturbować, to się tak dobrze we wsi dzieje.

– Odpiszą mi gront, to się kłopotał będę.

Zaczęli się o to mocno sprzeczać, aż wtrącił się Antek:

– Nie ma co, szkoła w Lipcach potrzebna, jeno na taką naczelnikową nie powinno się uchwalać ani grosika.

Poparł go Rocho, strasząc ich a podmawiając do oporu.

– Uchwalicie po złotówce, a potem każą wam dodać po rublu… A jak to było z uchwałą na dom la1055 sądu, co? Dobrze się podpaśli za wasze pieniądze. Niezgorsze kałduny1056 im porosły!

– Już ja w tym, aby gromada nie uchwaliła – szepnął Grzela przysiadając się do Rocha, któren1057 go wzion1058 na stronę1059 i dając jakoweś pisma i książeczki cosik1060 z cicha i ważnie1061 nauczał.

Tamci zaś pogadywali jeszcze o tym i owym, jeno co1062 jakoś ospale i bez wielkiej chęci, nawet Mateusz był dzisia1063 smutny, mało się odzywał, a tylko bacznie chodził oczami za Antkiem.

Mieli się już rozchodzić, boć trza1064 było wraz ze dniem dźwignąć się do roboty, kiej1065 przyleciał kowal skarżąc, że dopiero przyjechał ze dwora, i klął na wieś i na wszystkich.

– Co to was znowu ukąsiło? – spytała Hanka wyzierając oknem.

– A co? wstyd powiedzieć, ale trąby są nasze chłopy, i tyla1066! Dziedzic z nimi jak z ludźmi, jak z gospodarzami, a te kiej1067 pastuchy od gęsi! Już się ugodzili z dziedzicem, już wszyscy byli za jednym, a kiej1068 przyszło się podpisywać, to jeden drapie się po łbie i mruczy: „a ja wiem!”, drugi powieda1069: „baby się jeszcze poredzę1070”; zaś trzeci zaczyna skamłać1071, abych mu jeszcze dołożyć tę przyległą łączkę. I zrób co z takimi. Dziedzic tak się zagniewał, że ani już chce słuchać o zgodzie, a nawet przykazał nie dopuszczać lipeckiego bydła na leśne paśniki, a kto wpędzi, fantować1072.

Strwożyli się tą niespodzianą nowiną, klnąc winnych a swarząc1073 się między sobą coraz zawzięciej, gdy Mateusz ozwał się smutnie:

– Wszyćko1074 bez to, co naród1075 pobłąkany i zgłupiały kiej1076 barany, a nie ma go komu przywieść do rozumu!

– Mało to jeszcze Michał się natłumaczy każdemu?

– Co tam Michał! Za swoim profitem1077 gania i z dworem trzyma, to juści1078, co1079 mu naród nie zawierza. Słuchają, ale za nim nie pódą1080…

Porwał się kowal, gorąco przedstawiając, jako tylko chodzi mu o dobro wsi, jako jeszcze dokłada swojego, bych jeno1081 tę zgodę przeprowadzić.

– Żebyś w kościele przysięgał, a też ci nie uwierzą – mruknął Mateusz.

– No, to niech kto drugi spróbuje, obaczymy, czy poredzi1082! – wołał.

– Pewnie, że kto drugi musi się zabrać do tego.

– Ale kto? Może ksiądz albo młynarz? – rozlegały się szydliwe1083 głosy.

– Kto? Antek Boryna! A jakby i on nie przywiódł wsi do rozumu, to już trza wypiąć plecy na cały jenteres1084…

– Cóż ja? Któż to me1085 posłucha, co? – jąkał zmieszany.

– Masz rozum, pierwszyś teraz we wsi, to cię wszystkie1086 posłuchają.

– Prawda! Juści! Ty jeden! My pójdziem za tobą! – mówili skwapliwie, ale kowalowi było to cosik1087 nie na rękę, bo zakręcił się niespokojnie, skubał wąsy i zaśmiał się zjadliwie, skoro Antek powiedział:

– Przeciek1088 nie święci garnki lepią, mogę i ja poprobować, poredzimy se1089 o tym którego dnia.

Zaczęli się rozchodzić, ale jeszcze każden z osobna brał go na stronę namawiać, przyobiecując pójść za nim, zaś Kłąb mu rzekł:

– Nad narodem1090 zawdy1091 musi ktoś górować, co ma rozum i moc, i poczciwe baczenie.

– A poredzi, jak potrza, i kijem ziobra zmacać! – zaśmiał się Mateusz.

Rozeszli się, ostał jeno pod oknem Antek z kowalem, bo Rocho klęczał na ganku zatopiony w pacierzach.

Długo deliberowali w głębokiej cichości. Że słychać było jeno1092 Hankę krzątającą się po izbie; strzepywała pościele, obłócząc1093 w czyste poszewki, to myła się długo jakby na jakie wielkie święto, a potem rozczesując włosy pod oknem wyzierała1094 na nich coraz niecierpliwiej, pilnie nadstawiając uszów, gdy kowal zaczął mu cicho odradzać, aby sprawy poniechał1095, gdyż z chłopami nie trafi do ładu, a dziedzic jest mu przeciwny.

– Nieprawda! poręczył za nim w sądzie! – rzuciła przez okno.

– Kiej lepiej wiecie, to mówmy o czym drugim… – zły był jak pies.

Antek powstał przeciągając się sennie.

– To ci jeno rzeknę na ostatku: puścili cię jeno1096 do sprawy, prawda? zwiążesz się w cudze jenteresa1097, a wiesz to1098, jak cię zasądzą?…

Antek przysiadł z powrotem i tak się srodze1099 zamedytował, że kowal nie doczekawszy się odpowiedzi poszedł do domu.

Hanka kręciła się kole1100 okna, raz po raz wyglądając na niego, nie dosłyszał, że ozwała się w końcu lękliwie a prosząco:

– Pódzi1101, Jantoś1102, pora spać… Utrudziłeś się dzisia niemało…

– Idę, Hanuś, idę… – podnosił się ociężale.

Jęła się prędko rozdziewać1103 szepcąc pacierz roztrzęsionymi wargami.

– A jak me1104 zasądzą na Syberię, to co? – myślał frasobliwie, wchodząc do izby.

V

– Pietrek, przynieś no drewek – krzyknęła sprzed domu Hanka, rozmamłana była całkiem i omączona przy wyrabianiu chleba.

W szabaśniku1105 huczał już tęgi ogień, przegarniała go raz po raz i leciała obtaczać bochny i wynosić je w ganek, na deskę ździebko1106 wystawioną w słońcu, bych1107 prędzej rosły. Zwijała się siarczyście, gdyż ciasto prawie już kipiało z wielkiej dzieży1108, przyokrytej1109 pierzyną.

– Józka, dorzuć do pieca, bo trzon jeszczek1110 czarniawy!

Ale Józki nie było, a Pietrek też się nie kwapił1111 z posłuchem, nakładał w podwórzu gnój, oklepując czubaty wóz, bych1112 się nie roztrzęsał1113 po drodze, i spokojnie poredzał1114 ze ślepym dziadem, któren1115 pod stodołą wykręcał1116 powrósła1117.

Popołudniowe słońce tak jeszcze przypiekało, że ściany popuszczały żywicą, parzyła ziemia i powietrze prażyło kiej1118 żywym ogniem, że już ruchać się1119 było ciężko. Muchy jeno1120 kręciły się z brzękiem nad wozem i konie dziw nie porwały postronków i nóg nie połamały szarpiąc się i oganiając od ukąszeń.

Nad podwórzem wisiała senna, przygniatająca spieka1121, przejęta ostrym zapachem gnoju, że nawet ptaki w sadzie pocichły, kury leżały pod płotami kieby1122 nieżywe, a prosiaki z pojękiwaniem rozwalały się w błocie pod studnią, gdy naraz dziad zaczął srogo kichać, bowiem z obory zawiało jeszcze barzej1123.

– Na zdrowie wama1124, dziadku!

– Nie z trybularza wieje, nie, a chociem1125 i tego zwyczajny1126, ale zawierciło w nosie gorzej tabaki.

– Kto czego zwyczajny, to mu smakuje!

– Głupiś, cóż to, łajno jeno1127 wywąchuję po świecie!…

– Rzekłem, bo mi się przybaczyło1128, co tak mi pedział1129 mój dziadźka we wojsku, kiej1130 me1131 przy uczeniu pierwszy raz sprał po pysku…

– I wzwyczaiłeś się do tego, co? Hi! hi! hi!…

– Hale, bogać ta, kiej1132 rychło1133 sprzykrzyła mi się taka nauka, że przycapiłem ścierwę w jakimś kącie i tak mu pysk wyrychtowałem, jaże1134 spuchnął niby bania. Już me1135 potem nie bijał1136…

– Długoś to służył?

– A całe pięć roków! Nie było się czym wykupić, to i musiałem rużie dźwigać. Jeno1137 zrazu, pókim był głupi, to potyrał1138 mną, kto chciał, i biedym się najadł, ale kamraty me1139 nauczyły, że jak czego brakowało, tośwa1140 zworowali abo dała jedna dzieucha1141, służanka, bom obiecał się z nią ożenić! A jak me1142 przezywały od kartoszków1143, jak się śmiały z mojej mowy i naszego pacierza…

– A poganiny zapowietrzone, śmiały się z pacierza.

– Tom każdemu z osobna pomacał żebra i poniechały1144!

– Cie, takiś to mocarz!

– Mocarz, nie mocarz, ale trzem radę dam! – przechwalał się z uśmiechem.

– Byłeś to na wojnie, co?

– Jakże, przeciem z Turkami wojował. Pokorzylim1145 ich do cna!

– Pietrek1146, kajże1147 to drzewo? – zawołała znowu Hanka.

– A tam, kaj było przódzi1148! – odburknął pod nosem.

– Dyć1149 gospodyni cię woła – upominał nasłuchujący dziad.

– Niech woła, a juści1150, może jeszczek1151 statki1152 mył będę!

– Głuchyś czy co? – wrzasnęła wybiegając przed dom.

– W piecu palił nie będę, nie do tegom się godził! – odkrzyknął.

Wywarła na niego gębę po swojemu.

Ale parob bardzo hardo odszczekiwał, ani myśląc posłuchać, a kiej1153 go jakimś słowem barzej dojena1154, wraził1155 widły w gnój i zawołał ze złością:

– Nie z Jagusią macie sprawę, nie wygonicie me1156 krzykiem.

– Obaczysz, co ci zrobię! Popamiętasz! – groziła dotknięta do żywego i już rozeźlona tak zwijała się kole chleba, jaże1157 tuman mąki zapełnił izbę i buchał przez okna. Mamrotała jeno na zuchwalca wynosząc chleby w ganek, to dorzucając drewek do pieca albo i wyzierając1158 za dziećmi. Strudzona już była z pracy i spieki1159, bo w izbie gorąc1160 jaże dusił, a w sieniach, kaj1161 się buzowało w szabaśniku, też ledwie odzipnął1162, że przy tym i muchy, od których roiły się ściany, brzęczały nieustannie i cięły wielce dokuczliwie, to prawie z płaczem oganiała się gałęzią i tak już była spocona i rozdrażniona, że robiła coraz wolniej i niecierpliwiej.

Właśnie ostatni nabier1163 ciasta wygniatała, gdy Pietrek wyjechał z podwórza.

– Poczekaj, dam ci podwieczorek!

– Prrr! A zjem, niezgorzej już mi kruczy1164 w brzuchu po obiedzie.

– Mało to ci było?

– I… płone1165 jadło, to przelatuje przez żywot1166 kiej bez sito.

– Płone! widzisz go! Cóż to, mięso będę ci dawała? Sama po kątach też nie chlam1167 kiełbasy. Drugie1168 na przednówku i tego nie mają. Obacz no, jak to żyją komornicy.

Postawiła w ganku dzieżkę1169 zsiadłego mleka i bochen.

Przysiadł łakomie do jadła i z wolna się nadziewał1170 podrzucając niekiej1171 glonki chleba boćkowi, któren1172 przygrajdał się ze sadu i warował przy nim kiej1173 pies.

– Chude, sama serwatka – mruczał podjadłszy już nieco.

– A może byś chciał samej śmietany, poczekaj.

Zaś kiej1174 się nałożył do syta i brał za lejce, dorzuciła uszczypliwie:

– Zgódź się do Jagusi, ona ci tłuściej będzie dawała.

– Pewnie, bo póki tu ona była gospodynią, nikto1175 głodem nie przymierał – zaciął konie batem, wóz wsparł ramieniem i ruszył.

Utrafił ją w słabiznę1176, ale nim się zebrała odpowiedzieć, odjechał.

Jaskółki zaświegotały pod strzechą i stado gołębi opadło z gruchaniem na ganek, a kiej1177 je spędzała, doszedł ją ze sadu jakiś kwik, zlękła się, że świnie pyszczą1178 po cebuli, ale na szczęście to jeno1179 sąsiedzka maciora ryła się pod płot.

– Wsadź jeno ryj, a spyszcz, to już ja cię przyrychtuję1180.

A ledwie wzięła się znowu do roboty, kiej1181 bociek hycnął na ganek, przyczaił się ździebko1182 i popatrzywszy to jednym, to drugim okiem, jął kuć w bochny łykając ciasto wielkimi kawałami.

Wypadła na niego z wrzaskiem.

Uciekał z wyciągniętym dziobem robiąc gwałtownie gardzielem, a kiej go już doganiała, bych zdzielić drewnem, poderwał się i frunął na stodołę i długo tam stojał1183 klekocąc a wycierając dziób o kalenicę1184.

– Czekaj, złodzieju, jeszcze ja ci kulasy1185 poprzetrącam – groziła obtaczając na nowo podziurawione bochenki.

Przyleciała Józka, więc na niej wszystko się skrupiło.

– Kaj1186 się to nosisz1187? Cięgiem1188 ganiasz jak kot z pęcherzem! Powiem Antkowi, jakaś to robotna1189! Wygarniaj z pieca, a żywo1190!

– Byłam jeno u Płoszkowej Kasi. Wszystkie1191 w polu, a chudzinie1192 nawet wody nie ma kto podać.

– Cóż to jej, chora?

– Pewnikiem1193 ośpica1194, bo czerwona i rozpalona kiej1195 ogień.

– A przynieś ze sobą chorobę, to cię dam do śpitala1196.

– Juści, bom to już przy jednej chorej siadywała! Nie baczycie1197, jakem to przy was dulczyła1198, kiejście leżeli1199 w połogu1200. – I już trajkotała dalej po swojemu, spędzając muchy z ciasta i bierąc1201 się do wygarniania węgli z pieca.

– Trza1202 będzie ludziom ponieść podwieczorek – przerwała Hanka.

– Zaraz poletę1203. Usmażyć to jajków Antkowi?

– A usmaż, jeno słoniną nie szafuj.

– Żałujecie to?

– Zaśby1204. Ale co za tłusto, to może być i Antkowi niezdrowo.

Dzieusze1205 chciało się lecieć, to w mig uwinęła się z robotą i nim Hanka zalepiła piec, zabrała troje dwojaków1206 z mlekiem, chleby we fartuszek i poleciała.

– Spojrzyj ta na płótno, czy wyschło, a z powrotem pomocz, jeszcze do zachodu przeschnie – zawołała oknem, ale Józka już była za przełazem, jeno piesneczka1207 leciała za nią i ze żyta mignęła kiej niekiej1208 konopiasta głowina.

Na podorówce pod lasem komornice rozrzucały gnój, jaki Pietrek dowoził, a przyorywał Antek.

Że zaś ziemia gliniasta, mimo niedawnego zbronowania, była spieczona i twarda, to skiby łupały się niby skały, a konie ciągnęły pług z takim wysiłkiem, jaże1209 rwały się postronki.

Antek, jakby wrośnięty w imadła, orał zawzięcie zapomniawszy o całym świecie, czasem chlastał biczem po końskich portkach, a częściej jeno cmokaniem je przynaglał, gdyż do cna ustawały, robota bowiem była ciężka i znojna, ale kwardą1210 i czujną ręką prowadził pług i rżnął skibę za skibą, kładąc posobnie1211 szerokie, proste zagony, boć rola szła pod pszenicę.

Wrony łaziły bruzdami wydziobując glisty, zaś gniady źrebiec, szczypiący trawę po miedzy1212, rwał się raz po raz do klaczy łakomie, sięgając matczynych wymion.

– Co mu się to przypomina, cycoń jeden – mruknął Antek śmigając go po kulasach1213, że zadarł ogona i skoczył w bok, on zaś orał dalej cierpliwie, tyle jeno przerywając skwarną cichość, co się ta niekaj1214 ozwał do kobiet, ale tak już był umęczony pracą i spiekotą, że skoro Pietrek nadjechał, krzyknął w złości:

– Kobiety czekają, a ty wleczesz się kieby1215 szmaciarz!

– A juści, droga ciężka i koń ledwie już kulasami rucha.

– A po cóżeś tyla czasu stojał1216 pod lasem? Widziałem.

– Możecie obaczyć, piaskiem kiej kot nie zagarniam.

– Pyskacz ścierwa. Wio, stare, wio!

Ale konie ustawały coraz barzej, całe już okryte pianą, a i jemu, chocia był rozdziany do białych portek i koszuli, pot też zalewał twarz i ręce mdlały od pracy, że dojrzawszy Józkę zawołał radośnie:

– W sam czas przyszłaś, a to ostatnią parą dygujemy1217.

Dociągnął skibę pod bór, konie wyłożył i rozkiełznawszy je puścił na trawiastą, podleśną drogę, a sam rzucił się w cień na kraju lasu i kiej1218 wilk zgłodniały wyjadał z dwojaków, a Józka jęła mu trajkotać nad uszami.

– Ostaw me1219, nie ciekawym twoich nowinek – warknął gniewnie, że odszczeknęła gniewnie i poleciała w las na jagody.

Bór stojał cichy, rozprażony, pachnący i kieby1220 ździebko1221 przymglały w słonecznej ulewie, że jeno1222 niekiedy zaruchały się cichuśko zielone podszycia i z głębin buchał ciąg przejęty żywicą abo i jakieś pobłąkane głosy i ptasie śpiewania.

Antek rozciągnął się na trawie i kurzył1223 papierosa, ale jakby przez coraz głębszą mgłę widział dziedzica skaczącego na koniu po podleskich polach i jakichś ludzi z tykami.

Wielgachne chojary1224, kieby z miedzi wykute, wynosiły się nad nim rzucając po oczach chwiejny i morzący śpikiem1225 cień. Już się był całkiem zapadł w cichość, gdy zaturkotał jakiś wóz.

– Organistów parobek na tartak wozi, juści – pomyślał unosząc ciężką głowę i opadł z powrotem, ale już nie zasnął, gdyż ktosik1226 wyrzekł: Pochwalony!

Komornice wychodziły posobnie1227 z lasu z brzemionami drzewa na plecach, zaś w końcu wlekła się Jagustynka, zgarbiona pod ciężarem prawie do ziemi.

– Odpocznijcie, a to wama1228 już oczy na wierzch wyłażą.

Przysiadła w podle1229, wspierając brzemię o drzewo i ledwie zipiąc.

– Nie la1230 was taka robota – szepnął ze współczuciem.

– Juści, co już całkiem opadłam ze sił.

– Pietrek, a gęściej kupki, gęściej! – krzyknął do parobka. – Czemuż to waju1231 nie wyręczą?

Jeno się skrzywiła odwracając zaczerwienione, bólne1232 oczy.

– Takeście jakoś zmiękli, że ani was tera poznać.

– I krzemień puści pod młotem – jęknęła zwieszając głowę – bieda chybciej przeżre człowieka niźli rdza żelazo.

– Ciężki latoś1233 przednówek nawet la1234 gospodarzy1235.

– Kto ma jeno lebiodę1236 z otrębami, temu nie potrza1237 mówić o biedzie.

– Bójcie się Boga, dyć przyjdźcież wieczorem, a znajdzie się jeszcze w chałupie jaki korczyk1238 ziemniaków. Odrobicie we żniwa.

Zapłakała rzewliwie, nie mogąc wykrztusić tego słowa podzięki.

– A może ta i co więcej najdzie Hanka – dodał z dobrością1239.

– Żeby nie Hanka, to byśwa1240 już byli pozdychali – zaszeptała łzawo. – Juści, co odrobię, kiedy jeno będzie potrza. I nie za siebie mówię. Bóg ci zapłać! Cóż ta ja, ten śmieć jeno, co się go trepem następuje, ani wiedząc o tym, i do głodu niezgorzej wezwyczajonam, ale jak te moje robaki kochane zapiskają: babulu, jeść! a nie ma czym zatkać głodnych brzuchów, to powiedam, cobym se te kulasy odrąbała abo i z tego ołtarza zdarła i poniesła do Żyda, bych się jeno najadły.

– To znowuj siedzicie z dziećmi?

– Matkam przeciek. Ostawię to samych w takiej biedzie! A latoś1241 jakby wszystko złe zwaliło się na nich. Krowa im padła, ziemniaki zgniły, że trza1242 było kupować do sadzenia, wiater1243 obalił stodołę, a do tego synowa po rodach ostatnich cięgiem1244 chorzeje i wszyćko1245 ostało na tej boskiej Opatrzności.

– Zniewoliłeś me1497 do grzechu, to rozumiesz, com już do cna zgłupiała i uwierzę ci w bele1498 bzdury…

Przysięgał na wszystko, jako1499 świętą prawdę powieda1500; nie chciała już nawet słuchać i wyrwawszy się z jego rąk szepnęła:

– Ani mi się śni uciekać z tobą. Po co? Abo mi to źle samej? – Obtuliła się zapaską rozglądając się uważnie. – Późno, muszę już bieżyć1501!

– Kajże1502 ci pilno, nikto1503 przeciek1504 z chałupy za tobą nie patrzy?

– Ale na ciebie pora. Już tam Hanka pierzynę wietrzy a wzdycha…

Rozżarł się na te słowa kiej1505 pies i syknął urągliwie:

– Ja ci nie wypominam, kto tam na ciebie po karczmach wyczekuje…

– A jakbyś wiedział, co niejeden gotów czekać choćby do słońca, jakbyś wiedział! Sielnieś1506 zadufany w siebie i rozumiesz, co jeno1507 ty jeden jesteś! – gadała prześmiechając się zjadliwie.

– A to leć, choćby nawet do Żyda, leć! – wykrztusił.

Ale się nie ruszyła z miejsca; jeszcze stali przy sobie dysząc jeno1508 ciężko a poglądając na się rozsrożonymi ślepiami, a kieby1509 szukając w sobie tych jakichś słów najbarzej1510 bolących.

– Miałeś coś pedzieć1511, to mi rzeknij, bo więcej już do cię nie wyjdę…

– Nie bój się, nie będę cię wywoływał, nie…

– Bo choćbyś mi nawet u nóg skamlał, to nie wyjdę.

– Juści, czasu ci nie starczy, do tylu musisz co noc wychodzić…

– A żebyś skapiał kiej ten pies! – skoczyła w pola na przełaj.

Nie pogonił jednak ni nawet zawołał za nią, widząc, jak leciała przez zagony kiej cień i przepadła pod sadami; przecierał tylko oczy kieby1512 ze śpiku1513 a wzdychał markotnie.

– Zgłupiałem już do cna! Jezu, dokąd to baba może zaprowadzić.

Było mu czegoś dziwnie wstyd, gdy wracał do chałupy; nie mógł sobie darować tego, co się stało, i srodze się tym gryzł i męczył.

Pościel gotowa już czekała na niego w sadzie, w półkoszkach, gdyż w izbie nie sposób było wyspać z powodu gorąca i much.

Ale nie zasnął; leżał wpatrzony w dalekie migoty gwiazd i nasłuchując cichych stąpań nocy rozważał se o Jagusi.

– Ni z nią, ni przez1514 niej! A żebyś! – zaklął z cicha i wzdychał żałośnie, i przewracał się z boku na bok, i odrzucał pierzynę, stawiając nogi na chłodnej, orosiałej trawie, ale śpik nie przychodził i myśle1515 o niej nie ustawały ni na to oczymgnienie1516.

Któreś dziecko zapłakało w chałupie i zamamrotała cosik1517 Hanka; uniósł głowę, ale po chwili przycichło i znowu opadły go deliberacje1518 i szły przez niego kiej1519 te wiośniane, pachnące zwiewy kolebiące duszę słodkimi spominkami1520; ale już się im nie dał w niewolę, a na sprzeciw, rozglądał się w nich trzeźwo, że w końcu przyszedł do tego, co1521 sobie rzekł uroczyście, jakby na świętej spowiedzi:

– Raz temu musi być koniec! Wstyd to i grzech! Co by to znowu ludzie pedzieli1522! Dyć ociec dzieciom jestem i gospodarz! Musi być koniec.

Postanawiał, ale było mu jej żal, nieopowiedzianie żal.

– Niech se1523 jeno1524 człowiek raz jeden pofolguje1525, a już się tak pokuma ze złem, co go i śmierć nie rozdzieli! – medytował gorzko i górnie.

Świt się już robił, całe niebo przyodziewało się kieby1526 w te zgrzebne gzło1527, ale Antek jeszcze nie spał, zaś kiej biały dzień jął mu zazierać w oczy, przyleciała go budzić Hanka. Podniósł na nią schmurzoną twarz, lecz taki dziwnie był la1528 niej dobry, że skoro mu opowiedziała, z czym to wczoraj przychodził kowal późnym wieczorem, pogłaskał ją po nieuczesanych włosach.

– Kiej się udało ze zwózką, to ci już cosik kupię na jarmarku.

Rozradowała się taką łaską i dalejże molestować, aby też kupić oszkloną szafę na talerze, jaką miały organisty1529.

– Pokrótce to se zamyślisz o dworskiej kanapie! – zaśmiał się, przyobiecując jednak, co jeno1530 prosiła, i wstał prędko, robota bowiem czekała i trza było kark podać w jarzmo i ciągnąć jak co dnia.

Rozmówił się jeszcze z kowalem i zaraz po śniadaniu Pietrka wyprawił do wożenia gnoju, a sam pojechał w parę koni do lasu.

W porębie jaże1531 huczało od roboty; sporo narodu kręciło się przy obróbce drzewa naciętego zimą, że kieby1532 to nieustanne kucie dzięciołów, tak rozlegało się bicie siekier i trzeszczenie pił; zaś w bujnych trawach poręby pasły się lipeckie stada i dymiły ogniska.

Spomniał, co się tu kiedyś wyrabiało, i pokiwał głową widząc, jak to już zgodnie robią razem Lipczaki z rzepecką szlachtą i drugimi.

– Bieda ich doprowadziła do rozumu. I potrza to było wszystkiego, co? – wyrzekł do Filipa, syna Jagustynki, okrzesującego chojary.

– A kto temu był winowaty, jak nie dziedzic a gospodarze! – mruknął ponuro chłop, nie przestając obrąbywać gałęzi.

– Ale może już najbarzej złoście1533 i głupie podjudzania.

Przystanął w miejscu, kaj1534 był zakatrupił borowego, i tak go cosik1535 złego sparło1536 pod piersiami, jaże zaklął:

– Ścierwa, przez niego cała moja marnacyja! Bym poredził1537, to bym ci jeszczek1538 dołożył! – splunął i wziął się do roboty.

I już całe dnie woził na tartak, przypinając się do pracy z taką zapamiętałością, jakby się chciał zarobić na śmierć, lecz mimo tego nie zabił pamięci o Jagusi ani o tej sprawie nieszczęsnej.

Któregoś dnia powiedział mu Mateusz, że kupili grunt na Podlesiu, dziedzic dał na spłatę i jeszcze przyobiecał zrzynów i łat, zaś ślub Nastusi odłożyli, póki Szymek jako tako się nie zagospodaruje.

Co go ta obchodziło cudze, mało to jeszcze miał swoich turbacji1539? A do tego kowal już prawie codziennie i na różne sposoby straszył go sprawą i z wolna, ostrożnie, a wielce chytrze napomykał, że gdyby mu było pilno potrza, to ten i ów dałby pieniędzy…

Antek już sto razy gotów był prasnąć wszystko i uciekać, ale co spojrzał na wieś i co sobie wziął w myśle, jako pójdzie stąd na zawsze, to go taki strach ogarniał, iż wolałby kryminał, wolałby wszystko najgorsze, bele1540 nie to.

Ale i o kryminale myślał z rozpaczą w duszy.

Więc z tego bojowania ze sobą zmizerował się, zgorzkniał i stał się w chałupie srogi a niewyrozumiały. Hanka w głowę zachodziła, na darmo próbując się wywiedzieć, co mu się stało. Nawet zrazu podejrzewała, jako znowu spiknął się z Jagusią; ale co oko miała bystre, a odpasiona Jagustynka też za nimi patrzała i drugie potwierdzali, że wyraźnie stronią od siebie i nikaj1541 się nie schodzą, to się już uspokoiła z tej strony. Cóż z tego, że mu służyła jak mogła najwierniej, że już jadło miał wybrane i na porę, w chałupie ochędożny1542 porządek, że gospodarka szła jak najlepiej, kiej1543 cięgiem był zły, chmurny, o bele1544 co poniewierał i dobrego słowa jej nie dawał.

A już było najciężej, kiedy chodził cichy, strapiony, smutny kiej noc jesienna i ani się gniewał, ani uprzykrzał, a jeno ciężko wzdychał i na całe wieczory szedł do karczmy pić ze znajomkami.

Pytać otwarcie nie miała śmiałości, a Rocho klął się, że też nie wie o niczym, co mogło być prawdą, gdyż stary przychodził teraz jeno1545 na noc, a całe dnie wędrował po okolicy ze swoimi książeczkami, a nauczając pobożne nabożeństwa do Serca Jezusowego, którego urzędy wzbraniały odprawować po kościołach.

Aż któregoś wieczora, kiedy siedzieli jeszcze w izbie przy miskach, bo wiater1546 się był zerwał1547 po zachodzie, psy całą hurmą zaszczekały nad stawem. Rocho położył łyżkę pilnie nasłuchując.

– Ktoś obcy! Trza1548 wyjrzeć.

A tyla co jeno1549 wyszedł, powrócił blady i rzekł prędko:

– Pałasze brzęczą na drodze! Jakby pytały, na wsi jestem!

Skoczył w sad i zginął.

Antek zbladł śmiertelnie i skoczył na równe nogi. Psy już docierały w opłotkach, na ganku rozległy się ciężkie stąpania.

– A może to już po mnie? – jęknął w trwodze.

Wszyscy jakby zmartwieli ujrzawszy na progu strażników.

Antek nie mógł się poruszyć, a jeno1550 latał oczyma po wywartych1551 oknach i drzwiach. Szczęściem, co Hanka całkiem przytomnie zapraszała ich siedzieć podsuwając ławę.

Grzecznie się przywitali, tak się zarazem przymawiając o kolację, że musiała im nasmażyć jajecznicy.

– Kajże1552 tak późno? – zapytał wreszcie Antek.

– Po służbie! Dzieło u nas niemałe! – odrzekł starszy wodząc oczami po zebranych w izbie.

– Pewnie za złodziejami? – dorzucił Antek śmielej, wynosząc flachę z komory.

– I za złodziejami, i za drugim! Przepijcie do nas, gospodarzu!

Napił się z nimi. Przypięli się do jajecznicy, jaże1553 łyżki dzwoniły.

Wszyscy siedzieli cichuśko kiej1554 te przytrwożone trusie1555.

Strażnicy wymietli miskę do czysta, przepili jeszcze gorzałką i starszy obcierając wąsy rzekł uroczyście:

– Dawno was wypuścili z turmy, a?

– Niby to pan starszy nie wiedzą!

Rozdygotał się ździebko1556.

– A gdzież to Rocho? – spytał nagle starszy.

– Któren1557 Rocho? – zrozumiał w mig i znacznie się uspokoił.

– Podobno u was żyje, kakoj1558 to Rocho?

– A może pan starszy mówią o tym dziadku, co to chodzi po wsi? Prawda, dyć1559 go Rochem wołają!

Strażnik rzucił się niecierpliwie i rzekł groźnie:

– Nie róbcie szutek1560, przecież mieszka u was, wiadomo!

– Pewnie, co nieraz siedział u nas, ale siedział i u drugich. Proszalny dziadek, to kaj mu popadnie, tam i na noc głowę przytuli. Dziś w chałupie, indziej w obórce, a niekiedy i prosto pode płotem. Cóż to pan starszy upatrzył se na niego?

– Tak cóż by, nic, po znajomości pytam…

– Poczciwy człowiek, wody nikomu nie zamąci – wtrąciła Hanka.

– Nu, my znamy1561, kto on taki, znamy! – mruknął znacząco, próbując różnymi sposobami wypytywać o niego. Nawet już tabaką częstował, ale wszyscy tak gadali cięgiem1562 jedno w kółko, że nie mogąc niczego przewąchać podniósł się z ławy ze złością: – A ja mówię, że mieszka u was w chałupie!

– Przeciek1563 go w kieszeń nie schowałem! – odburknął Antek.

– Ja tu po służbie, ponimajcie1564, Boryna! – cisnął się groźnie starszy, ale jakoś się udobruchał dostawszy na drogę mendel jajków1565 i sporą osełkę świeżego masła.

Witek poszedł za nimi trop w trop, rozpowiadając potem, jako wstępowali do sołtysa i próbowali zazierać1566 do poniektórych okien jeszcze oświetlonych, jeno co1567 pieski tak naszczekiwały, że nie poredziwszy nikaj zajrzeć kryjomo1568, z niczym odeszli.

Ale to zdarzenie tak jakoś dziwnie rozebrało Antka, że skoro jeno1569 został sam na sam z żoną, zaczął się wyznawać z utrapień.

Słuchała z bijącym sercem, uważnie, nie przepuszczając ani jednego słowa, dopiero kiej1570 w końcu zapowiedział, jako1571 im już nic nie pozostaje, jeno1572 przedać1573 wszystko i uciekać we świat, choćby do Hameryki, stanęła przed nim pobladła kieby1574 ściana.

– Nie pódę1575 i dzieci na zatratę nie pozwolę! – wyrzekła groźnie – nie pódę! A jak mnie przyniewolisz, to siekierą łby dzieciom porozbijam, a sama choćby do studni! Prawdę mówię, tak mi, Panie Boże, dopomóż! Zapamiętaj to sobie! – krzyczała klękając przed obrazami jakby do uroczystej przysięgi.

– Cichoj! Dyć1576 jeno1577 tak mówię!

Wytchnęła nieco i rzekła ciszej, ledwie już łzy powstrzymując:

– Odsiedzisz swoje i wrócisz! Nie bój się, dam se radę… nie uronię ci ni zagona, jeszcze me1578 nie znasz… nie popuszczę z pazurów. Pan Jezus pomoże, to i taki dopust udźwignę – płakała cicho.

Medytował długo i w końcu powiedział:

– To bedzie1579, co Bóg da! Trza1580 poczekać na sprawę.

Że na nic się zdały chytre kowalowe zabiegi.

VI

– Uwal się już raz i nie przeszkadzaj! – mruknął zgniewany Mateusz, przewracając się na drugi bok.

Szymek przywarł na chwilę, a skoro tamten znowu zachrapał, jął1581 się cicho przebierać ze sąsieka1582, gdyż mu się przywidziało, jako1583 do stodoły, kaj1584 spali, już się wdzierają mąty pierwszych świtań.

Omackiem zbierał po klepisku narzędzia, jeszcze wczoraj nagotowane, i tak się śpieszył, że mu raz po raz cosik leciało z rąk z przeraźliwym brzękiem, jaże1585 Mateusz klął przez śpik1586.

Ale nad ziemiami leżały jeszcze ciemnice, jeno1587 gwiazdy były już bladawe, na wschodniej stronie ździebko1588 się przezierało i pierwsze kury biły skrzydłami krzykając zachryple.

Szymek zebrał w taczki, co jeno1589 miał, i skradając się cichuśko kole1590 chałupy wydostał się nad staw.

Wieś spała kiej1591 zabita, nawet pies nie zaszczekał, a w cichości słychać było jeno bulgotanie wody przeciskającej się przez zapuszczone stawidła1592 młyna.

Na drogach, przycienionych sadami, było jeszcze tak ciemno, że ledwie kajś niekaj1593 zamajaczyła bielona ściana, zaś staw tyla jeno przezierał z nocy, co tym lśnieniem odbijających się gwiazd.

Ale dochodząc matczynej chałupy zwolnił kroku, pilnie nasłuchując, gdyż w opłotkach jakby ktosik chodził z cichym a nieustającym mamrotem.

– Kto tam? – posłyszał naraz głos matki.

Zdrętwiał i stał z zapartym oddechem, nie śmiejąc się poruszyć, zaś stara nie doczekawszy się odpowiedzi znowu jęła chodzić.

Widział ją kieby1594 cień snującą się pod drzewami; macała sobie drogę kijaszkiem i chodziła odmawiając półgłosem litanię.

– Tłuką się po nocy kiej Marek po piekle – pomyślał, ale westchnął jakoś żałośnie i cichuśko, strachliwie przemknął się dalej. – Gryzie ich moja krzywda! Gryzie! – powtórzył z głęboką uciechą, wychodząc na szeroką, wyboistą drogę za młynem i naraz pognał, jakby go cosik popędzało, nie bacząc już na doły ni kamienie.

Wstrzymał się dopiero pod krzyżem, na rozstajach dróg podleskich. Za ciemno było jeszcze stawać do roboty, więc se przysiadł pod figurą odzipnąć nieco i poczekać.

– Złodziejska godzina, nie sposób rozeznać zagona od boru – mruczał brodząc oczyma po świecie. Pola stały jeszcze potopione w rozmrowionych ciemnościach, ale na niebie już się coraz barzej jarzyły złociste smugi świtania.

Dłużył mu się czas, że jął się pacierza, ale co jeno1595 tknął ręką orosiałej ziemi, to gubił słowa i spominał se z lubością, jako już idzie na swoje, na gospodarkę.

– Mam cię i nie popuszczę – myślał hardo, radośnie i z niezmierną zapamiętałością kochania wżerał się rozgorzałymi ślepiami w skołtunione pod lasem ciemnoście, kaj już czekały na niego te sześć morgów kupione od dziedzica.

– Przygarnę ja was, sieroty kochane, i nie opuszczę, póki życia! – mamrotał ściągając kożuch na rozmamlane piersi, bo go był chłód ździebko przejmował, i wsparłszy się w krzyż plecami, zapatrzony w świtania zachrapał rychło zmorzony śpikiem.

Już pola szarzały kiej1596 wody szeroko rozlane, a siwe od rosy zboża trącały go rozruchanymi kłosami, gdy zerwał się na nogi.

– Dzień kiej wół, pora na robotę – szepnął przeciągając koście1597 i klęknął pod krzyżem do pacierza, ale nie trzepał na pytel1598, jak to zawdy1599 robił, bele1600 jeno zbyć, a dużo nawzdychać, a w piersi się nagrzmocić i tyla się nażegnać, jaże1601 kulas1602 zdrętwieje: dzisiaj było inaczej, o wspomożenie bowiem Pańskie zabłagał rzewliwie i tak ze wszystkiej duszy, jaże mu łzy pociekły, i obejmując Jezusowe nóżki zaskamlał wpatrzony wiernymi ślepiami w Jego twarz umęczoną i świętą:

– Dopomóż, Jezu miłosierny! Rodzona mać1603 me1604 ukrzywdziła, Tobie się jeno oddawam1605, sierota! pomóż! Dyć1606, kiej1607 ten ostatni, na ciężki wyrobek staję! Juści, com grzeszny, ale me spomóż, Panie miłosierny, to już na mszę dam abo i na dwie! Świec nakupię, a jak się dorobię, to nawet baldach sprawię! – prosił i przyobiecywał, serdecznie przywierając wargami do krzyża, obszedł go na kolanach, ucałował pokornie ziemię i wstał wielce skrzepiony i dufny w siebie.

I mocnym się poczuł, i gotowym już na wszystko, i tak dobrej myśle1608, że ująwszy ciężkie taczki pchał je kiej1609 piórko, hardo tocząc oczami po Lipcach leżących niżej, a całych jeszcze we mgłach, z których jeno kościelna wieża biła wysoko, grając w zorzach pozłocistym krzyżem.

– Obaczycie! Hej! obaczycie! – krzykał radośnie, wchodząc na swoje gronta. Leżały tuż pod lasem, jednym bokiem przywarte do pól lipeckich, ale Boże się zmiłuj, co to były za gronta! Kawał dzikiego ugoru, pełen dołów po cegielni, szutrowisk1610 i kamionek obrosłych cierniami. Dziewanny, psi rumianek i końskie szczawie bujnie się pleniły po wzgórkach, a kaj niekaj1611 z trudem wynosiła się pokręcona sosenka, to kępa olch lub jałowców, zaś po dołkach i młakach1612 sitowia i trzciny burzyły się kiej młode bory. Słowem, ziemia była taka, co pies by nad nią zapłakał, że nawet sam dziedzic odradzał, ale chłopak się uparł.

– W sam raz la mnie! Uredzę i takiej!

I Mateusz go odwodził, ze strachem spoglądając na to dzikie wywieisko, kaj jeno pieski folwarczne odprawiały swoje wesela, ale Szymek cięgiem prawił swoje, a w końcu twardo powiedział:

– Rzekłem! Każda ziemia dobra, jak się jej człowiek dołoży!

I wziął ją, bo dziedzic sprzedał tanio, po sześćdziesiąt rubli morgę, i jeszcze przyobiecał pomoc w drzewie i różnościach.

– Hale, co bym ta nie miał poredzić! – wykrzyknął oblatując ją rozgorzałymi oczyma i złożywszy taczki na miedzy jął obchodzić swoje granice, znaczone nawtykanymi gałęziami.

Chodził z wolna i w takiej cichej a głębokiej radości, jaże1613 serce biło mu kiej1614 młotem i gardziel zatykało. Chodził układając sobie w głowie po porządku, co robić i od czego zaczynać. Przecież to miał robić la siebie, la Nastusi, la przyszłego rodu Paczesiów, to się tak był sprężył w mocy i srogiej ochocie, jako ten głodny wilk, gdy przychwyci barana i dorwie się żywego mięsa.

I obszedłszy całe pole jął rozważnie wybierać miejsce pod chałupę.

– Rychtyk najlepsze, wieś naprzeciw i bór pod bokiem, łacniej będzie o drzewo i ciszej na zimę – rozważał i oznaczywszy kamieniami cztery węgły ściepnął1615 kożuch, przeżegnał się i splunąwszy w garście wziął się do równania ziemi a karczunków.

Dzień się już był podniósł złocisty, od wsi leciały porykiwania stad wypędzanych na paszę, skrzypiały żurawie, ludzie wychodzili do roboty, turkotały po drogach wozy i niesły się przeróżne głosy wraz z leciuśkim wiaterkiem, któren zaswywolił we zbożach, wszystko szło jak co dnia, tylko Szymek, nie bacząc na nic, jakby się zapamiętał w pracy, niekiedy jeno prostował grzbiet, odzipiał, przecierał oczy zalane potem i znowu przypinał się do ziemi kieby ta pijawka nienasycona, mamrocząc cięgiem wedle swego zwyczaju do każdej rzeczy, jakby do czegoś żywego.

Jął się był właśnie wyważania wielgachnego kamienia i prawił:

– Wyleżałeś się, odpocząłeś, to mi teraz możesz chałupę podeprzeć.

A wycinając krze tarniny, mówił ze szydliwym prześmiechem:

– Nie broń się, głupie! myśli, co mi się oprze! Hale! ostawie cię to, byś portki ozdzierało, co?

Zaś do kamionek odwiecznych rzekł:

– I was ruszę, ciężko gnieść się na kupie! Bruk z waju wyrychtuję kole obory, jak u Borynów!

A niekiedy nabierając oddechu ogarniał swoją ziemię miłującymi oczami a szeptał gorąco:

– Mojaś ty! Moja! Nikto mi cię nie wydrze!

I współczując tej biedocie zachwaszczonej, płonej, nieurodzajnej i opuszczonej, dodawał pieszczotliwie kieby1616 do dzieciątka:

– Poczekaj ździebko1617, sieroto, uprawię cię, napasę, wyceckam, że rodzić będziesz jak i drugie1618. Nie bój się, dogodzę ci, dogodzę.

Słońce się podniesło1619 na pola i zaświeciło mu prosto w oczy.

– Panie Boże zapłać! – wyrzekł przymrużając oczy. – Na gorąc znowu idzie i suszę – dodał, bo wynosiło się srodze rozczerwienione.

Pokrótce ozwała się i sygnaturka na kościele, a nad lipeckimi kominami podnosiły się z wolna modrawe słupy dymów.

– Podjadłbyś se tera, gospodarzu, co? – przyciągnął pasa – jeno ci już matka dwojaków nie przyniesą, nie – westchnął smutnie.

I na podleskich rolach zaroiło się od ludzi, stawali, jak i on, do roboty na co dopiero nabytych ziemiach; dojrzał Stacha Płoszkę, orzącego w parę tęgich koni.

– Mój Jezu, kiedy to dasz choćby jednego – pomyślał.

Wachnik Józef zwoził kamienie na fundamenta chałupy, Kłąb ze synami okopywał rowem swoją ziemię, a Grzela, wójtów brat, przy samym krzyzie1620 nade drogą coś długo rozmierzał tyką.

– Miejsce jakby wybrane pod karczmę – zauważył Szymek.

Grzela oznaczywszy kołkami wymierzony plac przyszedł z pozdrowieniem.

– Ho, ho! robisz, widzę, za dziesięciu! – podziw miał w oczach.

– A bo mi to nie potrza? Cóż to mam? Jedne portki a te gołe pazury! – mruknął nie odrywając rąk od roboty.

Grzela poradził mu to i owo i wrócił do swojego, a po nim zachodziły i drugie, kto z dobrym słowem, kto na pogwarę, a kto jeno wykurzyć papierosa i zębów naszczerzyć, ale Szymek odpowiadał coraz niecierpliwiej, że już w końcu ostro krzyknął na Pryczka:

– Robiłbyś swoje i drugim nie przeszkadzał! Świątki se juchy robią!

I ostał sam, bo go już omijali.

Słońce podnosiło się coraz wyżej, wisiało już nad kościołem, niesło się niepowstrzymanie zalewając świat ślepiącą jasnością i żarem, wiater się był kajś zadział, że już gorąc bez przeszkody ogarniał ziemię rozmigotaną przysłoną, w której zboża pławiły się kieby w tym rozbełtanym, cichuśkim wrzątku.

– Mnie ta rychło nie spędzisz – rzekł jakby przeciw słońcu i dojrzawszy Nastusię ze śniadaniem wyszedł naprzeciw, łapczywie zabierając się do dwojaków.

Nastusia jakoś markotnie spozierała po polach.

– A bo się to co urodzi na takich zdziarach i mokradłach!

– Wszystko się urodzi, obaczysz, co i pszenicę miała będziesz na placki.

– Czekaj tatka latka, jak kobyłę wilcy zjedzą.

– Nie zjedzą, Nastuś! Gront jest, to i łacniej przeczekać, dyć całe sześć morgów nasze – prawił pojedając z pośpiechem.

– Juści, to ziemi pewnie ugryzie! A jak to przezimujemy?

– Moja w tym głowa, nie turbuj się1621! O wszyćkim1622 deliberowałem1623 i wszyćkiemu najdę1624 zaradę! – Odsunął puste dwojaki, przeciągnął koście i powiódł ją pokazując i tłumacząc.

– W tym miejscu stanie chałupa! – zawołał radośnie.

– Stanie! Z błota ją pewnie ulepisz kiej1625 jaskółka!

– A z drzewa i gałęzi, i z gliny, i z piasku, i z czego się jeno da, bele tylko w niej przetrzymać z jakiś roczek, póki się nie wspomożemy.

– Sielny1626 dwór, widzę, zamyślasz! – warknęła niechętnie.

– Wolę w budzie niźli u kogo na komornym.

– Mówiła Płoszkowa, żeby się do nich sprowadzić na przezimowanie, i sama się ochfiarowała dać nam izbę, z dobrego serca.

– Z dobrego serca. A juści, pewnikiem chce zrobić na złość matce, dyć się żrą ze sobą kiej te psy. Torba zapowietrzona, nie potrzebuję jej dobrości. Nie bój się, Nastuś, wyrychtuję ci taką chałupę, że i okno będzie, i komin, i wszyćko, co ino potrza. Obaczysz, że jak ament w pacierzu1627 tak za trzy niedziele1628 stanie gotowa, żebym se miał kulasy1629 urobić, a stanie.

– Hale, sam to pewnie postawisz!

– Mateusz mi pomoże, przyobiecał!

– Nie dałaby to matka jakiego wspomożenia? – powiedziała lękliwie.

– Żebym skapiał, a prosił ich nie będę! – wykrzyknął, ale widząc, co jeszcze barzej posmutniała, wielce się sfrasował i kiej przysiedli pod żytem, jął jękliwie tłumaczyć:

– A mogę to, Nastuś? Jakże, wygnała me i na ciebie pomstuje.

– Mój Boże, żeby choć jaką krowinę dali, a to jak te najgorsze dziadaki, przez1630 niczego, jaże1631 strach pomyśleć.

– Będzie i krowa, Nastuś, będzie, jużem se jedną upatrzył.

– Bo to ani chałupy, ani bydlątka, ani nic! – zapłakała przytulając się do niego, obcierał jej oczy, głaskał po głowinie, ale że i jemu robiło się żałośnie, co dziw sam nie beknął1632, to porwał się na nogi, chycił1633 za łopatę i krzyknął jakby srodze zgniewany.

– Bój się Boga, kobieto, tylachna1634 roboty, a ty jeno1635 wyrzekasz?

Podniesła1636 się, pełna ciężkich turbacji1637 a trosk niemałych.

– Bo jeśli z głodu nie pomrzem, to nas wilki zjedzą na tym wywieisku.

Rozgniewał się na dobre i bierąc1638 się do roboty rzekł twardo:

– Masz buczeć i pleść bele1639 co, to lepiej ostań se1640 w chałupie.

Chciała się przygarnąć do niego i udobruchać, ale ją odepchnął.

– Hale, pora tera na jamory1641, juści1642! – dał się jednak ugłaskać, choć się ta jeszcze sierdził1643 na babie gadanie, że odeszła spokojna i nawet wesoła.

– Loboga! Dyć i kobieta człowiek, a po człowieczemu nie wyrozumie. Płacze jeno a lamenty, samo z nieba nie spadnie, jak się kulasami nie wyrobi. Kieby te dzieci, to śmiech, to płacz, to złoście i wyrzekania! Loboga!

Mamrotał przypinając się do roboty, że wnet zapomniał o całym świecie.

I już tak pracował dzień w dzień, o pierwszym świcie się zrywał i wracał późnym wieczorem, że często gęby nie ozwarł1644 do nikogo przez cały dzień, jadło przynosiła mu Tereska albo kto drugi, gdyż Nastusia odrabiała przy księżych ziemniakach.

Zrazu zaglądał do niego ten i ów, ale że nierad był pogwarom, to jeno z dala poglądali dziwując się jego niestrudzonej pracy.

– Kwarda1645 jucha! Kto by się to był spodział – mruknął Kłąb.

– A bo to nie Dominikowe nasienie! – wykrzyknął ze śmiechem ktosik drugi, ale Grzela, któren go od samego początku pilnie obserwował, rzekł:

– Prawda, że haruje kiej1646 wół, ale trza by mu ździebko ulżyć.

– Juści, sam nie uradzi, trza by, wart tego! – przytwierdzali, jeno1647 co nikto1648 się nie pokwapił1649 na pierwszego, wyczekując, jaże sam poprosi.

Ale Szymek nie prosił, ani mu to w głowie postało, więc też któregoś dnia srodze się zdumiał dojrzawszy jakiś wóz jadący ku niemu.

Jędrzych powoził i już z dala krzyczał wesoło:

– Pokaż, kaj1650 mam podorywać! Dyć to ja!

Szymek dopiero po długiej chwili uwierzył oczom.

– Żeś się to ważył, no, spierą cię, chudziaku, obaczysz.

– A niechta! a jak me spierą, to już całkiem do ciebie przystanę.

– I sameś to umyślił mi pomagać?

– A sam! Dawno chciałem, jenom się bojał, pilnowali me1651 i zrazu Jagusia też odradzała – rozpowiadał szeroko, bierąc się do roboty, że już razem orali cały dzień, a odjeżdżając obiecał przyjechać jeszcze i nazajutrz.

I przyjechał równo ze słońcem, a Szymek zaraz obaczył jego poliki ździebko posinione, ale spytał się dopiero przed wieczorem:

– Silne piekło ci zrobili?

– I… ślepi, to im niełacno me zmacać, a sam przeciek pod pazury nie wlezę – powiadał jakoś markotnie.

– A Jagna cię nie wydała?

– Jagusia przeciek nie stoi nam na zdradzie.

– Póki jej cosik do łba nie strzeli, kto to wyrozumie kobiety! – westchnął żałośnie i wzbronił mu więcej przyjeżdżać.

– Sam se już dam radę, pomożesz mi później przy siewach.

I znowu ostał sam, i robił niestrudzenie kiej ten koń w kieracie, nie bacząc na utrudzenie ni na żar, dnie bowiem szły takie gorące, rozprażone a duszne, że ziemia pękała, wody wysychały, trawy żółkły, a zboża stały ledwie już żywe w owej piekielnej pożodze, pola robiły się puste i głuche, gdyż nie sposób było wytrzymać przy robocie, prosto żywy ogień lał się z nieba i słońce wyżerało ślepie. Zbielałe, mętne niebo wisiało kieby1652 ta ognista, rozdrgana płachta, obtulająca wszystką ziemię taką spieką, że ni wiater się poruszył, ni zaruchały się drzewa, ni ptak zaśpiewał lebo1653 głos ludzki się kaj1654 zerwał, a co dnia jednako ze wschodu na zachód wędrowało słońce siejąc nieubłaganie ogień i posuchę.

A i Szymek co dnia jednako stawał do roboty, nie dając się spędzić upałom, że nawet już noce przesypiał na polu, bele jeno czasu nie mitrężyć1655, aż go Mateusz hamował w onej zajadłości, ale mu rzekł krótko:

– W niedzielę se odpocznę!

Jakoż w sobotę wieczorem przyszedł do chałupy, ale tak przemordowany, iż zasnął przy misce, a nazajutrz spał prawie cały dzień, bo dopiero na odwieczerzu zwlókł się był z barłogu i przybrawszy się odświętnie zasiadł przed kopiastymi michami; chodziły też kole1656 niego kobiety kieby1657 kole tej ważnej osoby, często dokładając i bacząc na każde skinienie, on zaś, nałożywszy się1658 do syta, pasa popuścił, kości rozprostował i huknął wesoło:

– Bóg zapłać, matko! A tera1659 chodźma1660 się ździebko1661 poweselić!

I ruszył z Nastusią do karczmy, a za nimi Mateusz z Tereską.

Żyd kłaniał mu się w pas, gorzałkę stawiał bez wołania i gospodarzem przezywał, z czego Szymek niemało się puszył i podpiwszy se galancie1662, darł się między najpierwsze i swoje o wszyćkim powiedał1663.

W karczmie było ludno i muzyka przygrywała la1664 większej ochoty, ale nikto się jeszcze nie brał do tańców, a jeno przepijali do się, biadoląc na gorąc, to na przednówek, jak to zwyczajnie w karczmie.

Przyszły nawet Boryny z kowalami, ale powiedli się do alkierza i musi co1665 se1666 niezgorzej używali, bo Żyd raz po raz nosił im gorzałkę1667 a piwo.

– Antek patrzy dzisia w swoją kobietę kieby gapa w gnat, że nawet człowieka nie poznaje – wyrzekał markotnie Jambroż, na darmo zazierając do alkierza, skąd się roznosiły brzękliwe, lube głosy.

– Bo mu lepszy swój trep niźli buciary, co na każdy kulas1668 idą – rzekła z prześmiechem Jagustynka.

– Ale w takich nóg se człowiek nie urazi! – dorzucił ktosik, a cała karczma gruchnęła śmiechem rozumiejąc, co Jagusię mają na myślach.

Jeno Szymek się nie śmiał, bo ułapiwszy Jędrzycha za szyję całował go, a prawił dobrze już napiłym głosem:

– Słuchać me1669 powinieneś, pomiarkuj1670 jeno1671, kto do cię mówi.

– Dyć1672 wiem, juści… jeno matula przykazali – jąkał płaczliwie.

– Co tam matula! mnie się posłuch należy, gospodarz jestem.

Muzykanty wyrznęły chodzonego, podniósł się wrzask, rypnęły obcasy, zaskowyczały dyle, zaśpiewały piosneczki, zakręciły się pary, to i Szymek ułapił wpół Nastusię, kapotę rozpuścił, czapę zbakierował, da dana gruchnął, wysforował się na pierwszego i najgłośniej krzykał, najzapamiętalej bił w podłogę, najostrzej zawracał i toczył się bujnie, wesoło, rozgłośnie, kiej ten potok nabrany zwiesnową1673 mocą.

Ale kiej przetańcował raz i drugi, dał się kobietom wywieść z karczmy i już galancie przetrzeźwiony siedział z nimi pod chałupą, przylazła też Jagustynka i tak se wraz pogadywali, bo chociaż późno było i Szymek zbierał się do powrotu, ale było mu jakoś niesporo, ociągał się, zwłóczył, do Nastki się przygarniał i czegoś wzdychał, jaże1674 matka rzekła:

– Ostań w stodole, kaj1675 ta będziesz się tłukł1676 po nocy.

– Kiedy pościele ma już tam, w budzie – tłumaczyła Nastusia.

– A to go puść pod swoją pierzynę, Nastuś – ozwała się Jagustynka.

– Co wam też w głowie! Hale, jeszcze czego! – broniła się zesromana1677.

– Dyć1678 to twój chłop! Że ta ździebko1679 przódzi1680, nim ksiądz poświęci, nie grzech, a chłopak haruje kieby1681 wół, to mu się należy nadgroda1682.

– Święta prawda! Nastuś! Nastuś! – skoczył kiej1683 wilk do dziewczyny, przycapił1684 ją kajś1685 w sadzie i nie popuszczając z garści, całował i skamlał:

– Wygonisz me1686 to, Nastuś? wygonisz, najmilsza, w taką noc?

Matka nalazła se jakąś sprawę w sieni, a Jagustynka rzekła na odchodnym:

– Nie broń mu, Nastuś! Mało dobrego na świecie, a zdarzy się kieby1687 to ziarno ślepej kurze, to je z pazurów nie popuszczajta1688.

Rozminęła się w opłotkach z Mateuszem, któren1689, dojrzawszy przez okno, co się w izbie święci, krzyknął do Szymka:

– Na twoim miejscu już bym to dawno zrobił!

I pogwizdując leciał na wieś szukać uciechy.

Ale nazajutrz o świtaniu Szymek stanął na robotę jak zawdy1690 i pracował niestrudzenie, tylko kiedy mu Nastuś przyniesła śniadanie, to łakomiej sięgał jej warg czerwonych niźli dwojaków.

– A zdradź me1691 ino, to ci łeb wrzątkiem obleję – groziła wpierając się w niego.

– Mojaś, Nastuś… samaś mi się dała… już cię nie popuszczę – bełkotał gorąco i zazierając jej w oczy dodał ciszej: – Chłopak musi być pierwszy.

– Głupiś! Hale, jakie mu to zberezieństwa we łbie! – odepchnęła go i zapłoniona uciekła, gdyż niedaleczko ukazał się pan Jacek, fajeczkę se kurzył, skrzypki ściskał pod pachą i pochwaliwszy Boga rozpytywał o różnoście. Szymek rad przechwalał się z tego, co to już dokonał, i z nagła oniemiał i ślepie wybałuszył, bo pan Jacek skrzypki odłożył, kapotę ściepnął i zabrał się do przerabiania gliny.

Szymek jaże łopatę wypuścił i gębę rozdziawił.

– Czegóż się dziwujesz, hę?

– Jakże? to pan Jacek będą ze mną robili?

– A będę, pomogę ci przy chałupie, myślisz, że nie poradzę? Zobaczysz.

I robili już we dwóch, wprawdzie stary wielkiej mocy nie miał i chłopskiej robocie był niezwyczajny, ale miał takie przemyślne sposoby, że praca szła znacznie prędzej i składniej. Juści1692, co Szymek skwapliwie słuchał go we wszystkim, mrucząc jeno kiej niekiej1693:

– Loboga, tego jeszcze nie bywało na świecie… Żeby dziedzic…

Pan Jacek jeno się prześmiechał i jął pogadywać o takich różnościach i takie cudeńka prawił o świecie, jaże1694 Szymek dziw mu do nóg nie padł w podzięce a zdumieniu, jeno co nie miał śmiałości, ale wieczorem poleciał rozpowiedzieć o wszystkim Nastusi.

– Mówili, co głupawy, a on ci kiej ten ksiądz najmądrzejszy! – zakończył.

– Drugi mądrze powieda i głupio robi! Juści, żeby miał dobry rozum, to by ci może pomagał, co? Albo pasałby Weronczyne krowy?

– Prawda, że tego ani sposób wymiarkować!

– Nic, jeno mu się w głowie popsuło.

– Ale też lepszego człowieka nie naleźć na świecie.

I był mu niezmiernie wdzięczny za tę dobroć, ale chociaż razem pracowali, z jednych dwojaków jedli, a pod jednym kożuchem sypiali, to jednak nijakoś mu się było z nim podufalej1695 stowarzyszać.

– Zawdyć to dziedzicowy gatunek – myślał z głębokim uważaniem i wdzięcznością, bo przy jego pomocy chałupina rosła kieby na drożdżach, zaś kiedy Mateusz przyszedł z pomocą, a Kłębowy Adam nawiózł z boru, co było jeno potrza, to buda stanęła taka galanta, jaże ją było widać z Lipiec. Mateusz prawie cały tydzień harował sielnie, drugich poganiając, i kiej skończyli w sobotę po południu, zieloną wiechę zatknął na kominie i poleciał do swojej roboty.

Szymek jeszcze wybielał izbę a uprzątał wióry i śmiecie, zaś pan Jacek przybrał się, skrzypki wziął pod pachę i rzekł ze śmiechem:

– Gniazdko gotowe, nasadźże sobie kokosz…

– Dyć jutro ślub po nieszporach – rzucił mu się dziękować.

– Nie robiłem za darmo! Jak mnie ze wsi wypędzą, to przyjdę do ciebie na komorne – fajeczkę zapalił i polazł w stronę lasu.

A Szymek, chociaż wszystko pokończył, łaził jeszcze czegoś, przeciągał strudzone koście i patrzył na chałupę z niespodziewaną uciechą.

– Moja! Juści, co moja! – gadał i jakby nie wierząc oczom dotykał ścian, obchodził dokoła i zaglądał przez okno wciągając z lubością skisły zapach wapna i surowej gliny, że dopiero o zmierzchu ruszył do wsi szykować się na jutro.

Juści, co już wszystkie1696 wiedziały o ślubie, więc i Dominikowej doniesła któraś ze sąsiadek, ale stara udała, iż nie miarkuje, o czym powiedają.

Zaś nazajutrz w niedzielę już od wczesnego rana Jagusia raz po raz wymykała się z chałupy ze sporymi tobołami, cichaczem, przez ogrody, dygując je do Nastusi, lecz stara, chociaż dobrze czuła, co się wyrabia, nie przeciwiła się niczemu, łaziła jeno milcząca i tak chmurna, co Jędrzych dopiero po sumie ośmielił się do niej przystąpić.

– A to już pódę1697, matulu! – szepnął trzymając się z daleka, ostrożnie.

– Konie byś lepiej wygnał na koniczysko…

– Dzisia1698 Szymkowe wesele, nie wiecie to…

– Chwała Bogu, co nie twoje! – zaśmiała się urągliwie. – A spij się, to obaczysz, co ci zrobię! – pogroziła ze złością i kiej chłopak wziął się przybierać odświętnie, powlekła się kajś1699 na wieś.

– A spiję się, na złość się spiję! – mamrotał biegnąc przez wieś do Mateuszowej chałupy, rychtyk już wychodzili do kościoła, jeno że cicho, bez śpiewań, bez krzyków i bez muzyki. Ślub się też odbył całkiem biednie przy dwóch jeno świecach, że Nastusia rozpłakała się rzewliwie, a Szymek bzdyczył się czegoś i hardo, zaczepliwie patrzył w ludzi i po pustym kościele. Szczęściem, co na wychodnym organista zagrał tak skocznie, jaże1700 nogi zadrygały, i stało się jakoś raźniej i weselej na duszach.

Jaguś zaraz po ślubie wróciła do matki, a jeno później zaglądała niekiedy do weselników, bo Mateusz zagrał na skrzypicy, Pietrek Borynów przywtórzył na fleciku, a ktosik srodze przybębniał, że zatańcowali w ciasnej izbie, a poniektóre, co ochotniejsze, to prosto przed chałupą między stołami, kaj się porozsadzali godownicy1701 jedząc, przepijając a gwarząc z cicha, że to nijako było się wydzierać za dnia i po trzeźwemu.

Szymek cięgiem1702 łaził za żoną, w kąty ją ciągał, a tak siarczyście całował, jaże przekpiwali z niego, a Jambroż rzekł posępnie:

– Ciesz się, człowieku, dzisia, bo jutro zapłaczesz! – i gonił ślepiami kieliszek.

Co prawda, to i ochoty wielkiej nie było, i na większą zabawę się nie zanosiło, gdyż niejedni, podjadłszy ździebko i posiedziawszy obyczajnie czas jakiś, gdy słońce zaszło i niebo stanęło w ogniach zórz, jęli się już zbierać do domów. Tylko jeden Mateusz srodze się rozochocił, grał, przyśpiewywał, dzieuchy do tańców niewolił, gorzałką częstował, a skoro się pokazała Jagusia, sielnie się z nią stowarzyszał, w oczy zazierał i z cicha, gorąco cosik prawił, nie bacząc na rozjarzone łzami oczy Tereski stróżujące nieodstępnie.

Jaguś nie stroniła od niego, bo ni ją ziębił, ni parzył, słuchała cierpliwie, zważając jeno pilnie, czy nie nadchodzą Antkowie, z którymi za nic spotkać się nie chciała. Na szczęście, nie przyszli, nie było też żadnego z większych gospodarzy, chociaż zaprosinom nie odmówili, a wspomogę na wesele, jak to było zwyczajnie, przysłali, więc skoro ktosik o tym wspomniał, Jagustynka wykrzyknęła po swojemu:

– Żeby ta smaków nagotowali, a zapachniała kufa okowitki, to by się kijem nie opędził od najpierwszych, ale na darmo nie lubią brzuchów trząchać i suchymi ozorami mleć.

Że zaś już była ździebko napita, to dojrzawszy Jaśka Przewrotnego, jak kajś w kącie wzdychał żałośliwie, nos ucierał i ogłupiałymi oczami spozierał w Nastusię, pociągnęła go do niej la prześmiechów.

– Potańcuj z nią, użyj se choć tyla, kiej ci matka wzbronili żeniaczki, a zabiegaj kole1703 niej, może ci co z łaski udzieli, ma chłopa, to już jej zarówno, jeden czy więcej.

I wygadywała takie trefności1704, jaże uszy więdły, zaś kiedy i Jambroż dorwał się kieliszka i jął po swojemu gębę rozpuszczać, to już oboje rej wiedli pyskując do śmiechu, aże się trzęsły wszystkie kałduny ani się spostrzegając w onej zabawie, jak im przeszła ta krótka noc.

Że w mig ostał z obcych jeno Jambroż sączący flachy do sucha, zaś młodzi postanowili zaraz przenieść się na swoje, Mateusz przyniewalał1705 do pozostania w chałupie na jakiś czas, ale Szymek się uparł, konia pożyczył od Kłęba, skrzynie a pościele i statki1706 upakował na wozie, Nastusię z paradą usadził, matce padł do nóg, szwagra ucałował, famieliantom1707 pokłonił się w pas, przeżegnał się, konia śmignął i ruszył, a pobok szli odprowadzający.

I wiedli się w milczeniu, właśnie słońce co jeno było się pokazało, pola stanęły w roziskrzonych rosach i ptasich śpiewaniach, zaruchały się1708 ciężkie kłosy i wszystkim światem buchnęła weselna radość dnia, co jak ten święty pacierz wionął z każdego źdźbła i unosił się wraz ku niebu jasnemu.

Dopiero za młynem, gdy dwa boćki jęły kołować wysoko nad nimi, ozwała się matka strzepując palcami:

– Na psa urok! Dobra wróżba, będą się wama1709 dzieci darzyć1710.

Nastusia ździebko poczerwieniła się, a Szymek, wspierając wóz na wybojach, zagwizdał zuchwale i hardo potoczył ślepiami.

Zaś kiej1711 już sami ostali, Nastusia rozejrzawszy się po swoim nowym gospodarstwie rozpłakała się żałośnie, aż Szymek krzyknął:

– Nie bucz, głupia! Drugie i tyla nie mają! Jeszcze ci będą zazdrościły – dodał, a że był wielce strudzony i nieco napity, uwalił się w kącie na słomie i wnet zachrapał, a ona zasiadła pod ścianą i popłakiwała spozierając na białe ściany Lipiec, widne ze sadów.

I nieraz jeszcze płakała na swoją biedę, jeno co1712 już coraz rzadziej, gdyż wieś jakby się zmówiła na ich wspomożenie. Najpierwej przyszła Kłębowa z kokoszką pod pachą i stadem kurczątek w koszyku i snadź1713 dobry zrobiła początek, bo prawie każdego dnia zaglądała do niej któraś z gospodyń, a nie z próżnymi rękami.

– Ludzie kochane, a czymże się ja wam odsłużę – szeptała wzruszona.

– A choćby dobrym słowem – odparła Sikorzyna dając jej kawał płótna.

– Jak się dorobisz, to oddasz biedniejszym – dodała rozsapana Płoszkowa wyciągając spod zapaski niezgorszy kawał słoniny.

I nanieśli jej tyla, że mogło starczyć na długo, a któregoś zmierzchu Jasiek przywiódł im swojego Kruczka i uwiązawszy go pod chałupą uciekał jakby oparzony.

Śmiali się niemało rozpowiadając o tym Jagustynce wracającej z boru, stara skrzywiła się wzgardliwie i rzekła:

– W przypołudnie zbierał la1714 cię, Nastuś, jagódki, ale matka mu odebrała.

VII

Pociągnęła do Borynów niesąc1715 czerwonych jagód la1716 Józki, a że właśnie Hanka doiła krowy przed chałupą, przysiadła pobok1717 na przyźbie1718, rozpowiadając szeroko, jak to Nastusię obdarzają.

– Hale, na złość Dominikowej to robią – zakończyła.

– Nastce to zarówno, ale trza by i mnie co ponieść – szepnęła Hanka.

– Narychtujcie1719, to zaniesę1720 – nastręczała się skwapnie, gdy z izby rozległ się słaby, proszący głos Józki:

– Hanuś, dajcie jej moją maciorkę! Zamrę pewnikiem, to Nastuś za to zmówi za mnie jaki pacierz.

Trafiło to Hance do myśli, bo zaraz kazała Witkowi wziąć prosię na postronek i pognać do Nastusi, gdyż iść samej czegoś się wagowała1721.

– Witek, powiedz ino, co to maciorka ode mnie! A niech przyleci rychło, bo ja się już ruchać1722 nie poredzę1723! – zaskarżyła się boleśnie, chorzało bowiem biedactwo od tygodnia, leżała po drugiej stronie chałupy spuchnięta, w gorączce i cała obwalona krostami, zrazu wynosili ją na dzień do sadu pod drzewa, bo skamlała o to żałośnie.

Ale cóż, kiej się tak pogarszało, że Jagustynka wzbroniła ją wynosić na powietrze.

– Musisz leżeć po ciemku, bo w słońcu wszystkie krosty padną na wątpia1724.

I leżała samotnie w przyćmionej izbie pojękując jeno1725 i skarżąc się cichuśko, że nie dopuszczają do niej dzieci ni żadnej z przyjaciółek, gdyż Jagustynka, mająca ją w opiece, kijaszkiem odganiała każdego.

A teraz, skoro ugwarzyła się z Hanką, podetknęła chorej jagód i wzięła się do wygniatania maści z czystej gryczanej mąki zarobionej obficie świeżym niesolonym masłem i samymi żółtkami, obwaliła nią grubo twarz i szyję Józki, a na to nakładła mokrych szmat, dziewczyna cierpliwie poddawała się lekom, jeno trwożnie rozpytując:

– A nie będzie dziobów na polikach?

– Nie zdrapuj, to przejdzie ci bez znaku, jak Nastusi.

– Kiej tak swędzi, mój Jezu! To mi już lepiej przywiążcie ręce, bo nie wytrzymam! – prosiła łzawo, ledwie wstrzymując się od darcia skóry, stara wymruczała nad nią jakąś zamowę, okadziła wysuszonym rozchodnikiem i przywiązawszy jej ręce do boków odeszła do roboty.

Józka leżała cicho, zasłuchana w brzęki much i w ten dziwny szum, co się jej cięgiem przewalał po głowie, słyszała jak przez sen, że niekiedy ktosik z domowych zaglądał do niej i odchodził bez słowa, to się jej widziało, że ciężkie od rumianych jabłuszek gałęzie zwisają nad nią tak nisko, a ona próżno się zrywa i dosięgnąć ich nie poredzi1726, to znowu, że owieczki cisną się dokoła z jakimś żałosnym bekiem, ale skoro Witek wsunął się do izby, zaraz go rozeznała.

– Zapędziłeś maciorkę? Cóż pedziała1727 Nastusia?

– Taka była rada prosiakowi, że dziw go w ogon nie całowała.

– Widzisz go, będzie się z Nastusi prześmiewał!

– Prawdę mówię! I kazała pedzieć, co jutro do cię przyleci.

Zaczęła się nagle rzucać na łóżku i trwożnie wołać:

– Odpędź je, bo me1728 zatratują, odpędź! Basiuchny! Baś! Baś!

I jakby zasnęła, tak leżała spokojnie, Witek odszedł, ale zaglądał do niej co trochę. Spytała go niespokojnie:

– Czy to już połednie1729?

– Kole1730 północka być musi, wszystkie śpią.

– Prawda, ciemno! Wybierz wróble spod kalenicy1731, piszczą jak wypierzone!

Jął cosik1732 rozpowiadać o gniazdach, gdy zakrzyczała usiłując się podnieść.

– A gdzie siwula! Witek, nie puszczaj w szkodę, bo cię ociec1733 spierą!

Któregoś razu kazała mu bliżej przysiąść i szeptem rozpowiadała:

– Hanka mi wzbrania na wesele Nastusi, ale na złość pódę1734 i przybierę1735 się w modry1736 gorset i w tę kieckę, com to w niej była na odpuście. Oczy za mną wypatrzą, zobaczysz! Witek, narwij mi jabłek, niech cię ino Hanka nie przychwyci! Juści, że jeno z parobkami będę tańcowała! – przymilkła nagle i zasnęła, zaś Witek już całymi godzinami przy niej siadywał, gałęzią bronił od much i wody podawał, czuwając nad nią kiej1737 kokosz, bo Hanka ostawiła go w chałupie do pomocy, a bydło pasał za niego wraz ze swoim Kłębów Maciuś.

Zrazu przykrzyło się chłopakowi za lasem i swawolą, ale tak go strasznie rozżaliła Józina choroba, że rad był jej nieba przychylić i cięgiem jeno1738 przemyśliwał, czym by ją zabawić i przywieść do śmiechu.

Któregoś dnia przyniósł całe stadko młodych kuropatek.

– Józia, pogładź ptaszki, to ci zapiukają, pogładź.

– Jakże, mam to czym – jęknęła unosząc głowę.

I gdy odwiązał jej ręce, wzięła trzepoczące się ptaszki w zdrętwiałe, bezsilne dłonie cisnąc je do twarzy i oczów.

– Tak się w nich dusza tłucze, tak się bojają1739, biedoty! Puść je, Witek!

– Sam wytropiłem i będę to puszczał – bronił się, ale je wypuścił.

A znowu kiedyś przyniósł młodego zajączka i trzymając go za uszy posadził przed nią na pierzynie.

– Trusia kochana, trusiuchna, od matuli cię wzieni1740, sieroto, od matuli.

Szeptała cisnąc go do piersi kiej1741 dzieciątko, a głaszcząc i upieszczając, ale zając beknął1742 jakby rozdzierany i wyrwał się z rąk, skoczył do sieni w całe stado kur, że rozpierzchły się ze srogim wrzątkiem, buchnął na ganek i przez Łapę drzemiącego w sieni rymnął do sadu, pies pognał, a za nimi Witek z krzykiem niemałym, z czego uczynił się taki harmider, jaże1743 Hanka przyleciała z podwórza, zaś Józka śmiała się do rozpuku.

– Może go pies złapał, co? – pytała potem ździebko1744 niespokojnie.

– A juści, obaczył mu jeno podogonie, zając wpadł we zboże, jak kamień we wodę, tęgi wywijacz! Nie markoć się, Józia, przyniesę ci co drugiego.

I znosił, co jeno1745 mógł: to przepiórki jakby złotem oprószone, to jeża, to oswojoną wiewiórkę, która strasznie do śmiechu1746 skakała po izbie, to młode jaskółki, tak żałośnie piukające, że stare z krzykiem wdzierały się do izby, aż mu Józka kazała oddać, to insze1747 różnoście, nie spominając już, co jabłek i gruszek nanosił tyla1748, ile mogli zjeść kryjomo1749 przed starszymi, ale już ją to nie bawiło, bo często patrzała, jakby nie miarkując1750, i odwracała się znużona i niechętna.

– Nie chcę, przynieś co nowego! – matyjasiła1751 odwracając oczy i nawet nie patrząc na boćka, któren się grajdał po izbie, kuł po wszystkich garnkach i na darmo przyczajał się pod drzwiami na Łapę, dopiero kiej1752 pewnego razu przyniósł jej żywą żołnę, rozchmurzyła się nieco.

– Jezu kochany, a to śliczności, kieby1753 malowanie!

– A pilnuj się, bych cię w nos nie dziobnęła, zła kiej pies.

– Cie, nawet się nie rwie uciekać, oswojona czy co?

– Skrzydła ma i kulasy spętane, a ślepie zalałem jej smołą.

Bawili się ptakiem czas jakiś, ale żołna wciąż była nieruchoma i smutna, nie chciała jeść i zdechła ku wielkiemu strapieniu całego domu.

I tak im schodziły dnie.

A na świecie cięgiem1754 prażyło, zaś czym bliżej ku żniwom, tym jeszczek1755 barzej1756 wzmagała się spiekota, że już w dzień nie sposób się było pokazać w polu, a noce też nie przynosiły ochłody, szły bowiem duszne i nagrzane, że nawet w sadach nie można było wyspać z gorąca, prosto klęska waliła się na wieś, trawy już tak wypaliło, że bydło głodne wracało z paśników i ryczało w oborach, ziemniaki więdły, zawiązały się kieby1757 orzeszki i tak ostały1758, przypalone owsy ledwie odrosły od ziemi, jęczmiona pożółkły, zaś żyta schły przed czasem, bielejąc płonnymi1759 kłosami. Trapili się tym niemało, ze smutnawą nadzieją spozierając w każden zachód, czy nie idzie na odmianę, ale niebo wciąż było bez chmur i całe jakby w szklanej, białawej pożodze, a słońce zachodziło czyste i by1760 najlżejszym obłoczkiem nie przyćmione.

Niejeden już skamlał serdecznie przed obrazami do Przemienienia Pańskiego, nic jednak nie pomagało, pola mglały1761 coraz barzej, uwiędły, a niedojrzały owoc opadał z drzew, studnie wysychały, a nawet w stawie ubyło tyle wody, co1762 tartak nie mógł już robić1763 i młyn również stał zawarty1764 na głucho, więc naród przywiedziony do rozpaczy złożył się na wotywę z wystawieniem, na którą zebrała się cała wieś.

A modlili się tak gorąco i ze wszystkiego serca, co1765 i kamień by się ulitował.

I snadź1766 Pan Jezus pofolgował swemu miłosierdziu, chociaż bowiem nazajutrz zrobiło się tak gorąco, znojnie, duszno i parno, jaże1767 ptactwo padało zemglone, krowy żałośnie ryczały po paśnikach, konie nie chciały wychodzić na świat, a ludzie, przemęczeni do ostatka, bez sił, tułali się po spiekłych sadach bojąc się wyjrzeć choćby do ogrodu, ale jakoś w samo przypołudnie, gdy wszystko zdało się już puszczać ostatnią parę w tym białym, rozmigotanym wrzątku, przyćmiło się nagle słońce i zmętniało, kieby1768 weń kto rzucił przygarścią popiołu, a pokrótce zahuczało kajś1769 wysoko, jakoby stado ptactwa wielgachnymi skrzydłami, a napęczniałe sinością chmury nadciągały ze wszystkich stron, opuszczając się coraz niżej i groźniej.

Strach wionął, wszystko przycichło i stanęło w przytajonym dygocie.

Zahurkotały dalekie grzmoty, zerwał się krótki wiatr, po drogach wzniosły się skłębione tumany, słońce rozlało się kieby1770 żółtko w piasku, ściemniało raptem i na niebie zaroiły się roje błyskawic, jakby kto zamigotał ognistymi postronkami, i pierwszy piorun trzasnął kajś1771 blisko, jaże1772 ludzie powybiegali przed chałupy.

Naraz skotłowało się wszystko do dna, słońce zgasło, uczynił się dziki mąt i rozszalała się taka zawierucha, że w skołtunionych mrokach lały się jeno1773 strugi oślepiających jasności, biły pioruny, grzmoty przewalały się po niebie, szumiała ulewa i jęczały wichry i drzewa.

Pioruny już biły jeden za drugim, jaże oczy ślepiło, i spadała ulewa, że świata nie można było dojrzeć, zaś stronami poszły grady.

Burza trwała może z godzinę, aż zboża się pokładły i drogami pociekły całe rzeki spienionej wody, a co przestało na chwilę i zaczynało się wyjaśniać, to znowu grzmiało, jakby tysiące wozów pędziło po zmarzłej grudzi, i nowy deszcz lał jak z cebra.

Z trwogą wyzierano na świat, tu i owdzie już pozapalano lampki śpiewając: „Pod Twoją obronę”, gdzie znów powynoszono na przyźby1774 obrazy la1775 obrony przed nieszczęściem, ale dzięki Bogu burza przechodziła nie wyrządziwszy większych szkód, dopiero kiej1776 się już prawie do cna uspokoiło i padał deszcz coraz drobniejszy, z jakiejś ostatniej chmury zwieszającej się nad wsią trzasnął piorun w stodołę wójtową.

Buchnęły płomienie a dymy i w mig cała stodoła stanęła w ogniu, na wsi zerwał się strachliwy wrzask i kto jeno mógł, leciał do pożaru, ale ani mowy było o ratowaniu, paliła się od góry do dołu kieby1777 ta kupa zwalonych szczap, to Antek z Mateuszem i drugie bronili jeno zawzięcie Kozłowej chałupy i inszych budynków; szczęściem, co1778 nie brakowało wody i błota na drodze, bo już poniektóre dachy zaczynały się kurzyć i gęsto leciały skry na najbliższe obejścia.

Wójta doma nie było, pojechał był1779 jeszcze rano do gminy, zaś wójtowa srodze lamentowała biegając dokoła kiej1780 ta rozgdakana kokosz1781, więc kiedy już minęło niebezpieczeństwo i zaczynali się rozchodzić, przysunęła się do niej Kozłowa i ująwszy się pod boki zakrzyczała urągliwie:

– Widzisz, dał ci Pan Jezus radę, pani wójtowa, dał! Za moją krzywdę!

I byłoby doszło do bitki, gdyż wójtowa skoczyła do niej z pazurami, ledwie Antek zdążył je rozdzielić i tak przy tym skrzyczał Kozłową, że kiej pies kopnięty wróciła pod swoją chałupę warcząc jeno1782 a doszczekując:

– Dmij się, pani wójtowo, dmij, odbiję ja ci swoje z precentem1783.

Ale nikto1784 jej nie słuchał, stodoła się dopaliła, przywalili błotem dymiące się zgliszcza i porozchodzili się do domów, ostała jeno wójtowa biadoląc przed Antkiem, który wysłuchał cierpliwie, co mógł, na resztę machnął ręką i poszedł.

Burza się już przetoczyła na bory i lasy, pokazało się słońce, po modrym niebie przeciągały stada białych chmur, zaśpiewały ptaki, powietrze było rzeźwe i chłodnawe, ludzie zaś wychodzili spuszczać wody i równać wyrwy.

Antek prawie przed samą chałupą natknął się niespodzianie na Jagusię, szła z koszykiem i motyczką, pozdrowił ją skwapnie, ale spojrzała wilczymi ślepiami i przeszła bez słowa.

– Cie, jaka harna1785! – mruknął rozgniewany i spostrzegłszy Józkę w opłotkach powstał na nią srogo, że łazi po wilgoci.

Dziewczynie bowiem było o tyle lepiej, że mogła całe dnie leżeć w sadzie, krosty się już podgoiły galancie1786 i przyschły, nie ostawiając żadnych śladów, toteż jeno ukradkiem Jagustynka smarowała ją maścią, gdyż Hanusia krzywiła się na wielki rozchód masła i jajek.

I leżała se tak dobrzejąc z wolna i prawie samiutka dnie całe, Witek bowiem wrócił do krów, czasem jeno przyleciała która przyjaciółka na krótką pogwarę, to Rocho posiedział jaką chwilę, to stara Jagata rozpowiedziała jedno i to samo: jako z pewnością zamrze we żniwa w Kłębowej izbie i po gospodarsku; a głównie przestawała z Łapą nieodstępnie warującym i z boćkiem, któren przychodził na wołanie, i z ptakami, co się były zlatywały do kruszyn chleba.

Któregoś dnia, gdy w chałupie nie było nikogo, zajrzała do niej Jagusia przynosząc całą garść karmelków, ale nim Józka zdążyła dziękować, rozległ się kajś1787 głos Hanki, a Jagna pierzchnęła spłoszona.

– Niech ci będzie na zdrowie! – zawołała przez płot i zniknęła.

Leciała do brata niosąc mu cosik1788 w zanadrzu.

Zastała Nastusię przy krowie chlipającej z cebratki1789, Szymon stawiał jakąś przybudówkę i sielnie1790 gwizdał.

– Macie już krowę? – zdumiała się niezmiernie.

– A mamy! Co, nie śliczna? – mówiła z pychą Nastusia.

– Sielna krowa, musi być z dworskich, kiedy kupiliśta?

– Juści, co krowa nasza, choć nie kupowalim1791! Jak ci wszystko rozpowiem, to się złapiesz za głowę i nie dasz wiary! A to wczoraj jakoś na świtaniu poczułam, że cosik tak się cocha o węgieł, jaże1792 się buda zatrzęsła, myślę sobie, pędzą na paśniki i świnia jakaś podeszła wytrzeć się z błota. Przyłożyłam się i jeszczek1793 nie usnęłam, a tu znowu cosik1794 porykuje z cicha. Wychodzę, patrzę, krowa stoi przywiązana do drzwi, kłak koniczyny leży przed nią, wymiona ma wezbrane i wyciąga do mnie gębulę. Przetarłam oczy, bo mi się zdało, że mnie jeszcze śpik1795 mroczy, ale nie, żywa krowa stoi, porykuje i liże me1796 po palcach. Juści1797, byłam pewna, że się odbiła od stada, Szymek też powiada: zaraz tu po nią przylecą! To mnie jeno1798 korciło1799, że była przywiązana. Jakże, sama się przeciek1800 na postronek nie wzięła. Ale przeszło południe i nikto1801 po nią nie przyszedł, wydoiłam, żeby jej ulżyć, bo już mleko gubiła z cycków. Przeszedł wieczór, przeszła i noc, rozpytywałam się na wsi, pytałam nawet dworskiego pasterza, nikto1802 nie słyszał, żeby komu krowa zginęła. Stary Kłąb powiedział, że to może być jakaś złodziejska sprawa i lepiej krowę zaprowadzić do kancelarii! Żal mi juści1803 było, ale trudno, w przypołudnie przychodzi Rocho i mówi:

– Poczciwaś i potrzebnicka1804, to cię Pan Jezus krową pobłogosławił.

– Juści, krowy pewnie z nieba spadają, nawet głupi nie uwierzy.

Ośmiał się na to i na odchodnym powieda1805:

– Krowa wasza, nie bójcie się, nikt jej wam nie odbierze!

Zrozumiałam, co od niego, padłam mu do nóg dziękować, ale się wyrwał.

– A jak spotkacie pana Jacka – powieda z prześmiechem – to mu za krowę nie dziękujcie, bo was jeszcze kijem przeleje, nie lubi dziękowań!

– To niby pan Jacek dał wam krowę!

– Zaśby1806 się nalazł kto drugi taki poczciwy la1807 biednego narodu!

– Prawda, dał przeciek1808 Stachowi drzewa na chałupę i tyla1809 wspomaga!

– Święty prosto1810 człowiek, że już co dnia pacierz za niego mówię!

– Byle ci jeno kto nie wyprowadził bydlątka.

– Co mieliby mi ukraść krowę! Jezu, ady1811 bym ślepie wydarła, ady bym w cały świat poszła za nią! Pan Jezus nie pozwoli na taką krzywdę! Do izby wprowadzę ją na noc, póki Szymek nie wystroi obórki. Jaśkowy Kruczek też dopilnuje bydlątka! Moja pociecha kochana, moja najmilejsza! – szeptała obejmując ją za szyję i całując po gębule, jaże1812 krowa zajęczała, pies jął naszczekiwać radośnie, kury się rozgdakały zestraszone, a Szymek gwizdał coraz głośniej.

– Widno z tego, co wam Pan Jezus błogosławił – westchnęła Jagusia, jakby z cichym żalem, przyglądając się uważniej obojgu. Wydali się jej nie do poznania przemienieni, zwłaszcza Szymek najbarzej ją zastanawiał, dyć1813 go znała kiej1814 niedojdę, któren trzech zliczyć nie poredził1815, w chałupie był popychadłem i pomiatał nim, kto jeno chciał, zaś teraz jawił się całkiem drugim, poczynał sobie przemyślnie, nosił się godnie i prawił kieby1816 mądrala.

– Któreż to wasze pole? – spytała po długich rozważaniach.

Nastusia jęła pokazywać powiedając, gdzie będą co sieli.

– A skądże to weźmie nasienia?

– Szymek powiedział, co będzie, to musi być, na darmo słowa nie puści.

– Brat mój, a słucham kieby zgoła o obcym.

– A taki poczciwy, taki zmyślny i taki robotny, że chyba drugiego takiego nie ma na świecie – wyznawała z gorącością Nastusia.

– Pewnie – powtórzyła smutnie – czyjeż te okopcowane role?

– Antka Boryny! Nie robią na nich, bo pono czekają działów po Macieju.

– Będzie tego z półwłóczek, no! Wiedzie się im niezgorzej.

– A niech im Pan Jezus da z dziesięć razy szczodrzej, toć Antek zaręczył u dziedzica za nasz grunt, a i w niejednym nas wspomógł.

– Antek wziął się za Szymkiem! – aż przystanęła ze zdumienia.

– Hanka też nie gorsza od niego, dała mi maciorkę, prosię to jeszczek1817, ale będzie z niego pociecha, bo idzie z plennego gatunku.

– Cudeńka prawisz, Hanka dała ci maciorkę, prosto nie do wiary.

Wróciły pod chałupę i Jagusia wysupławszy z chusteczki dziesięć rubli wetknęła je w rękę Nastusi.

– Weź te parę groszy, nie mogłam przódzi, bo mi Żyd za gąski nie oddał.

Dziękowali jej ze wszystkiego1818 serca, więc im powiedziała na odchodnym:

– Poczekajta, udobrucha się matka, to wam jeszcze coś niecoś udzieli.

– Nie potrzebuję, niech se moją krzywdą trumnę wyścieli! – wybuchnął Szymek tak nagle i z taką zapamiętałością, że już odeszła bez słowa.

Wracała do domu srodze zadumana, smutna i jakaś roztęskniona.

– A ja co? ten badyl suchy, o któren nikto nie stoi1819 – westchnęła sieroco.

Kajś1820 w pół drogi spotkała Mateusza, leciał do siostry, ale zawrócił z nią i uważnie słuchał rozpowiadania o Szymkach.

– Nie wszystkim tak dobrze – powiedział jeno chmurnie.

Nie szła im rozmowa, on czegoś wzdychał drapiąc się frasobliwie po głowie, a Jagusia zapatrzyła się na Lipce, całe w łunach zachodu.

– Hej, duszno też na tym świecie i ciasno – rzekł jakby do siebie.

Zajrzała mu pytająco w oczy.

– Cóż ci to? krzywisz się kieby1821 po occie.

Jął wyrzekać, jako mu się mierzi1822 życie i wieś, i wszystko, i że pewnikiem pójdzie we świat, gdzie go oczy poniosą.

– To się ożeń, a miał będziesz odmianę – żartowała.

– Żeby to me1823 chciała, którą mam w myślach – zajrzał jej w oczy natarczywie, odwróciła głowę niechętna jakoś i wraz pomieszana.

– Spytaj się jej! Każda za cie1824 pójdzie, a niejedna już wygląda swatów.

– A jak odmówi! Wstyd będzie i zgryzota.

– To poślesz z wódką do inszej.

– Ja nie z takich, upatrzyłem se jedną, to me do drugiej nie bierze.

– Chłopu to każda jednako pachnie i z każdą rad by przyjść do poufałości.

Nie bronił się, a jeno zaczął z innej beczki.

– Wiesz, Jaguś, a to chłopaki czekają jeno pory, żeby do cię słać z wódką.

– Niech se sami wychlają, nie pódę1825 za żadnego! – wyrzekła z mocą, jaże się zastanowił, a szczerze powiedziała, gdyż żaden nie widział się jej milszym nad drugiego, juści kromie1826 Jasia, ale Jasio…

Westchnęła ciężko, z lubością oddając się spominkom o nim, że Mateusz, nie mogąc się dogadać, zawrócił z powrotem do siostry.

Ona zaś wlekąc lękliwymi oczami po świecie pomyślała:

– Co on tam teraz porabia, co?

Zatargała się gwałtownie, ktosik1827 ją objął znienacka i przyciskał.

– Nie ucieczesz mi teraz – szeptał namiętnie wójt.

Wyrwała mu się z pazurów rozzłoszczona.

– Jeszczek1828 raz me tkniecie, to wam ślepie wydrapię i takiego narobię piekła, jaże1829 się cała wieś zleci.

– Cichoj, Jaguś, dyć1830 gościńca1831 ci przywiozłem – i wtykał jej w ręce korale.

– Wsadźcie je sobie gdzieś, stoję1832 o wasze podarunki co o ten patyk złamany!

– Jagusiu, co ty wyrabiasz, co – jąkał zdumiony.

– A to, żeście świntuch i tyla! I ani ważcie się mnie czepiać.

Odbiegła go rozsrożona i kiej burza wpadła do chałupy, matka obierała ziemniaki, a Jędrzych doił krowy w opłotkach, zabrała się więc żwawo do wieczornych obrządków, ale trzęsła się ze złości i nie mogąc się uspokoić, skoro się jeno ściemniało, zebrała się znowu bieżyć1833.

– Zajrzę do organistów – powiedziała matce.

Często tam teraz chodziła, wysługując się im na różne sposoby, aby choć niekiedy posłyszeć jakie słowa o Jasiu.

Leciała też spragniona o nim wieści, a z jakąś cichą nadzieją usłyszenia dzisiaj czegoś nowego.

I pokrótce zajarzyły się w mrokach oświetlone okna Jasiowego pokoju, kaj1834 teraz Michał pisał cosik1835 pod wiszącą lampą, zaś organisty1836 siedziały przed domem na chłodzie.

– Jasio przyjeżdża jutro po południu! – przywitała ją organiścina nowiną, od której dziw trupem nie padła, nogi się pod nią ugięły, serce zakotłowało aż do utraty tchu, cała stanęła w ogniach i dygocie, że posiedziawszy la1837 nieznaki jakąś chwilę, uciekła jakby goniona, aż kajś1838 na topolową, pod las…

– Jezus mój kochany! – buchnęła dziękczynnie, wyciągając ręce, łzy pociekły jej z oczów i tak się w niej rozśpiewała radość, że chciało się jej śmiać i krzyczeć, i kajś lecieć, i całować te drzewa, i tulić się do tych pól pośpionych w księżycowej poświacie.

– Jasio przyjeżdża, przyjeżdża – szeptała niekiedy, porywając się nagle jak ptak i leciała, porwana wszystką mocą oczekiwań i tęsknic, jakoby naprzeciw doli swojej i nieopowiedzianemu szczęściu.

Był już późny wieczór, kiej1839 się znalazła z powrotem, w oknach było już ciemno, świeciło się tylko u Borynów, kaj się zebrało sporo narodu, i poszła do domu czekać tego jutra i śnić o Jasiowym powrocie.

Ale na darmo się przewracała z boku na bok, więc skoro matka zachrapała, podniesła się cichuśko i przyokrywszy się w zapaskę siadła pod domem czekać snu albo świtania.

W chałupie Borynów, za stawem, świeciło się jeszcze po jednej stronie i niekiedy szły stamtąd ściszone odgłosy rozmów.

Wpatrzyła się zrazu w drżące na wodzie odblaski światła i zapomniała o wszystkim grążąc się w mgławych i rozmigotanych dumaniach, co ją oprzędły kiej1840 pajęczyny i wraz poniesły w jakiś cichy podwieczór, sczerwieniony od zórz, we wszystek świat nieukojonej tęsknicy.

Księżyc już był zaszedł, płowy mrok obtulał pola, gwiazdy świeciły wysoko i niekiej1841 spadała któraś z taką chyżością i tak gdzieś strasznie daleko, jaże1842 dech w piersiach zapierało i mróz przechodził kości; niekiedy nagrzany leciuśki powiew muskał pieściwie kieby1843 te umiłowane ręce, a czasem z pól podnosił się upalny, rozpachniony wzdych i przejmował serce, jaże się prężyła rozwierając ramiona. To siedziała w dumaniu jeno1844 wszystka i w czuciu niewypowiedzianej słodkości, jak pęd, któren1845 się pręży i wzbiera w sobie… a noc stąpała przez nią cicho i ostrożnie, jakby nie chcąc płoszyć człowieczego szczęścia.

U Borynów cięgiem1846 się świeciło i na drodze stróżował czujnie Witek, by ktoś nieproszony nie podsłuchał, gdyż zeszli się na cichą, przyjacielską naradę przed jutrzejszym zebraniem w kancelarii, na które wzywał wójt wszystkich gospodarzy lipeckich.

W izbie było ciemnawo, jakiś ogarek słabo się ćmił na okapie, że jeno poniektóre głowy można było rozeznać w gęstwie, zeszło się bowiem ze dwadzieścia chłopa, wszyscy, którzy trzymali z Antkiem i Grzelą.

Rocho, siedzący kajś1847 w mroku, tłumaczył szeroko, co by to wyszło la wsi, jeżeli się zgodzą na postawienie szkoły w Lipcach; a potem Grzela nauczał każdego z osobna, co ma powiedzieć naczelnikowi i jak głosować.

Długo w noc radzili, boć nie obeszło się bez kłótni a sprzeciwieństw, ale w końcu zgodzili się na jedno i nim zaświtało, rozeszli się śpiesznie, gdyż nazajutrz trza1848 było dość wcześnie wyruszać.

Tylko Jagusia została jeszcze na przyźbie, jakby już do cna zagubiona w dumaniach i nocy, siedziała ślepa i głucha na wszystko, szepcąc jeno niekiedy niby te gorące słowa nieskończonego pacierza:

– Przyjedzie, przyjedzie!

I kłoniła się bezwolnie, jakby nad jutrem, jakby chcąc dojrzeć, co la niej niesie ten świt szarzejący nad ziemią, z lękiem a radością dając się temu, co miało się stać.

VIII

Przypołudnie dochodziło, skwar czynił się coraz większy i naród1849 już się wszystek zgromadził przed kancelarią, a naczelnika jeszcze nie było. Pisarz raz po raz wychodził na próg i przysłoniwszy dłonią oczy, wyzierał na szeroką drogę obsadzoną pokrzywionymi wierzbami, ale tam się jeno lśniły kałuże, ostałe po wczorajszej ulewie, toczył się z wolna jakiś zapóźniony wóz i kajś niekaj1850 między drzewami zabielała chłopska kapota.

Gromada czekała cierpliwie, a tylko jeden wójt latał kiej1851 oparzony, wyglądał na drogę i coraz głośniej przynaglał chłopów zasypujących wyrwy i doły na placu przed kancelarią.

– Prędzej, chłopcy! Laboga, żeby jeno zdążyć, nim nadjedzie.

– A nie popuśćcie jeno ze strachu – ozwał się z kupy1852 jakiś głos.

– Ruchajta się1853, ludzie! Ja tu po urzędzie1854, nie pora na przekpinki.

– Wójcie, a to jeno Boga się bójcie – zaśmiał się któryś z rzepeckich.

– A któren1855 jeszcze pysk wywrze1856, do kozy1857 każę wsadzić – zakrzyczał srogo wójt i poleciał wyjrzeć ze smętarza1858, że to leżał na wzgórku, do którego szczytem była przywarta kancelaria.

Wielgachne, prawieczne drzewa wynosiły się nad nią, kościelna wieża szarzała skroś gałęzi, zaś czarne ramiona krzyżów wychylały się spoza kamiennego ogrodzenia na dachy i drogę wiodącą przez wieś.

Wójt nie wypatrzywszy niczego postawił przy ludziach jednego ze sołtysów, a sam wszedł do kancelarii, kaj1859 cięgiem1860 ktoś wchodził i wychodził, że to pisarz co trochę wywoływał któregoś z gospodarzy, z cicha przypominając zaległe podatki, niezapłaconą składkę na sąd albo jeszcze i coś lepszego. Juści, co ta nikomu nie szły w smak takie wypominki, ale słuchali wzdychający, bo cóż było robić teraz na ciężkim przednówku? Mogli to płacić, kiej1861 niejednemu już i na sól nie starczyło, to mu się jeno1862 w pas kłaniali, jaki taki nawet go w rękę całował, zaś poniektóry i tę ostatnią złotówczynę w nadstawioną garść wtykał, a wszystkie jednako skamlały o poczekanie do żniw lub do najbliższego jarmarku.

Z pisarza chytra była sztuka i przemądrzała, łupił też naród1863 ze skóry, jaże1864 trzeszczało, niby to wszystko obiecywał, a kogo strachał1865 strażnikami, komu bakę w oczy świecił1866, z kim był za pan brat, a od każdego cosik wycyganił, to owsa mu zbrakło, to potrza było młodych gąsek la1867 naczelnika, to przymawiał się o słomę na powrósła1868, że radzi nieradzi przyobiecali, co jeno chciał, on zaś na odchodnym brał co znajomszych na stronę i radził im niby to z przyjacielstwa:

– A uchwalcie na szkołę, bo jak się będziecie sprzeczali, to naczelnik może się rozgniewać i gotów wam jeszcze popsuć zgodę z dziedzicem o las – przestrzegał lipeckich ludzi.

– Jakże to, zgodę robim z dobrej woli! – zdumiał się Płoszka.

– Prawda, ale nie wiecie to: pan z panem zna się, a chłopu zasię1869.

Płoszka odszedł wielce sfrasowany1870, pisarz zaś dalej wywoływał ludzi, a coraz to z drugich1871 wsi, każdego strasząc czym innym, a do jednego niewoląc, że w mig się o tym rozniesło1872 między gromadą.

A niemała kupa zebrała się narodu, zeszło się bowiem przeszło dwieście chłopa, którzy zrazu stojali wsiami, swojaki przy swojakach, że łacno rozeznał, które są z Lipiec, które z Modlicy, a które z Przyłęka lub z Rzepek, bo każda wieś znaczyła się jenszymi1873 ubierami1874, ale skoro się jeno1875 rozeszło, jako1876 trzeba głosować na szkołę, gdyż tak chce sam naczelnik, jęli1877 się mieszać, przechodzić z kupy do kupy i stowarzyszać wedle upodoby1878, że tylko jedna rzepecka szlachta trzymała się z osobna, zadzierzyście a hardo spozierając na chłopów, choć to biedota była taka, że jak się z nich prześmiewali, trzech wypadało na jeden krowi ogon; reszta zaś narodu, splątana kiej1879 grochowiny, poroztrząsała1880 się po placu, sporo chroniło się w cieniu smętarza i przy wozach.

Głównie cisnęli się pod wielką karczmę, stojącą naprzeciw kancelarii w kępie drzew jakoby w tym gaju cienistym, tam się najskwapniej ciżbiąc1881, bo chociaż chłodnawy wiater niezgorzej kolebał polami, spieka1882 jednak podnosiła się okruteczna, dogrzewało, że już niejeden ledwie zipiał i w piwie szedł szukać ochłody. Bez1883 to i karczma była przepełniona, i pod drzewami stali kupami gwarząc z cicha i deliberując1884 nad ową nowiną, wraz też dając pilne baczenie na kancelarię i na pisarzowe mieszkanie po drugiej stronie domu, kaj1885 rwetes1886 i krętanina1887 były coraz większe.

Od czasu do czasu pisarzowa wytykała oknem spaśną1888 gębę i krzyczała:

– Śpiesz się, Magda! A żebyś kulasy1889 połamała, tłumoku jeden!

Dziewka przelatywała co trochę przez pokoje, jaże1890 dudniało i brzęczały szyby, jakieś dziecko jęło1891 się wydzierać wniebogłosy, kajś1892 za domem gdakały wystraszone kury, a zziajany stójka jął ganiać kurczątka rozpierzchające po zbożach i drodze.

– Widzi mi się, co1893 będą ugaszczali naczelnika – rzekł któryś.

– Pono1894 wczoraj pisarz przywiózł cały półkoszek1895 napitków.

– Schlają się jak łoni1896.

– Abo to nie mogą, mało to im naród składa podatków, a przeciech1897 nikto1898 im na ręce nie patrzy – wyrzekł Mateusz, ale ktosik1899 zakrzyczał:

– Cichojta, strażniki ano przyszły.

– Jak wilki się włóczą, że ni pomiarkować, kiedy i którędy.

Przycichli jednak trwożnie, gdyż strażnicy zasiedli pod kancelarią, otoczeni przez kupę ludzi, między którymi był wójt, młynarz, a nieco z dala kręcił się kowal pilnie nasłuchujący.

– Młynarz się łasi kieby1900 ten głodny pies!

– Bo go się boją, ten mu najmilejszy!

– Kiej1901 są strażniki, to naczelnika ino patrzeć! – zawołał Grzela, wójtów brat1902, i odszedł na stronę, kaj1903 stał Antek, Mateusz, Kłąb i Stacho Płoszka, poredziwszy1904 ze sobą, rozeszli się między ludzi prawiąc im cosik a przekładając coś ważnego, że słuchali w wielkiej cichości, tylko niekiedy co tam ktoś westchnął, podrapał się frasobliwie albo strzygnął ślepiami ku strażnikom kupiąc się1905 zarazem coraz ciaśniej.

Antek, wsparty plecami o węgieł karczmy, gadał krótko, mocno i jakoby przykazująco, zaś w drugiej kupie pod drzewami Mateusz prawił z przekpinkami, jaże1906 ośmiał się niejeden, a w trzeciej gromadzie przy smętarzu Grzela przemawiał tak mądrze, jakoby z otwartej książki czytał, że ciężko było wyrozumieć.

A wszyscy trzej przyniewalali1907 do jednego: aby nie słuchać naczelnika ni tych, które z urzędami zawdy trzymają, i szkoły nie uchwalać.

Naród przysłuchiwał się w skupieniu kolebiąc się to w tę, to w drugą stronę, właśnie jako ten bór, kiej1908 zamietliwy wiater1909 powieje.

Nikto1910 głosu nie zabierał, kiwali jeno1911 przytakująco głowami, gdyż najgłupszy rozumiał, jako z nowej szkoły tyla jeno będzie pociechy, co każą na nią płacić nowe podatki, a do tego nikomu się nie śpieszyło.

Niepokój jednak ogarniał gromadę, przestępowali z nogi na nogę, jęli1912 chrząkać a pokasływać, a nikt jeszcze nie wiedział, co począć.

Prawda, mądrze prawił Grzeła, prosto do serca trafiał Antek, ale i strach było się przeciwić1913 naczelnikowi a zadzierać z urzędami.

Jeden oglądał się na drugiego, każden1914 się głowił z osobna, zaś wszystkie1915 obzierali1916 się na bogatszych, ale młynarz i co najpierwsi z drugich wsi trzymali się jakoś na uboczu, stojąc jakby z rozmysłem na oczach strażników i pisarza.

Podszedł do nich Antek z przełożeniem, ale młynarz odburknął:

– Kto ma rozum, ten sam wie, jak ma głosować – i odwrócił się do kowala, któren przyświarczał wszystkim, ale kręcił się niespokojnie między gromadą przewąchując, co się święci, a do pisarza zachodził, z młynarzem pogadywał, Grzelę częstował tytuniem i tak się taił ze swoimi zamysłami, że do końca nie było wiadomo, za kim trzyma.

Ale większość już się skłaniała głosować przeciw szkole, rozsypali się po placu i nie bacząc na przypołudniowy skwar poredzali coraz gwarniej i hardziej, gdy pisarz zawołał przez okno:

– A pójdź1917 no tu który!

Nikt się jednak nie poruszył, jakby nie dosłyszeli.

– Niech no który skoczy do dworu po ryby, mieli rano jeszcze przysłać, a jakoś nie przysyłają! Tylko prędzej! – grzmiał rozkazująco.

– Nie przyszlim tu na posługi – ozwał się jakiś hardy głos.

– Niech sam leci, żal mu przetrząsnąć kałduna1918 – zaśmiał się któryś, że to pisarz miał brzucho kiej1919 bęben.

Pisarz jeno zaklął, a po chwili wyszedł wójt od podwórza, przebrał się1920 za karczmę i pognał tyłami wsi ku dworowi.

– Dzieci pani pisarzowej przewinął i obtarł, to się ździebko1921 przewietrzy.

– Juści, pani pisarzowa nie lubi takich fetorów na pokojach.

– Pokrótce to i porcenele1922 wynosić mu każą – przekpiwali.

– Hale, że to dziedzica jeszcze nie widać – dziwował się któryś, ale na to rzekł kowal z chytrym prześmiechem:

– Niegłupi się pokazywać!

Spojrzeli na niego pytająco.

– Juści, kto mu każe zadzierać z naczelnikiem, a przecież za szkołą głosować nie będzie, mało by to musiał płacić za nią! Mądrala!

– Ale ty, Michał, z nami trzymasz, co? – przytarł go natarczywie Mateusz.

Kowal skręcił się kiej1923 przydeptana glista i odmruknąwszy cosik1924 jął się przeciskać do młynarza, któren przystąpił do chłopów i mówił do starego Płoszki głośno, by i drugie słyszały:

– A ja wam radzę, głosujcie, jak chcą urzędy. Szkoła potrzebna i żeby była najgorsza, to będzie lepsza od żadnej. A o jakiej zamyślacie, nie dadzą. Trudno, głową muru nie przebodzie. Nie zechcecie uchwalić, to i bez waszego przyzwoleństwa postawią.

– Jak nie damy pieniędzy, to za cóż postawią? – ozwał się któryś z kupy.

– Głupiś! Sami wezmą, a nie dasz z dobrej woli, to ci ostatnią krowę sprzedadzą i jeszcze do kozy pójdziesz za opór! Rozumiesz! To nie z dziedzicem sprawa – zwrócił się do Lipczaków – z naczelnikiem nie ma żartów. Mówię wam, róbcie, co każą, i dziękujcie Bogu, że nie jest gorzej.

Przytwierdzali mu tak samo myślące, zaś stary Płoszka po długim rozważaniu wyrzekł niespodzianie:

– Prawdę mówicie, a Rocho naród zbałamucił i do zguby popycha.

A na to wystąpił jakiś gospodarz z Przyłęka i powiedział głośno:

– Bo Rocho z panami trzyma i latego1925 podjudza przeciw urzędom!

Zakrzyczeli go ze wszystkich stron, ale chłop się nie ulęknął i skoro się jeno przyciszyło, znowuj1926 głos podniósł.

– A głupie mu pomagają! rzekłem! – potoczył mądrymi oczami – a komu to nie w smak, niech stanie, to mu w oczy przywtórzę, głupie! Bo nie wiedzą, iż zawdy1927 tak było, że panowie się buntują, naród judzą, do nieszczęścia prowadzą, ale jak przyjdzie za to płacić, to kto płaci? chłopi! A jak wam kozaków po wsiach zakwaterują, to kto będzie brał baty? kto będzie cierpiał? kogo do kreminału powleką? A jeno was, chłopów! Panowie się za wami nie upomną, nie, wyprą się wszystkiego kiej judasze i jeszcze starszyznę będą ugaszczali po dworach.

– Bo co im ta naród znaczy, tyla, żeby za nich gnaty wyciągał.

– A żeby mogli, to by jutro wrócili pańszczyznę! – podniesły się wołania.

– Grzela powieda – zaczął znowu – niech uczą po naszemu, a nie chcą, to nie uchwalać szkoły, nie dawać ani grosza, przeciwić się, a juści, tylko parobkowi łacno krzyknąć na gospodarza: robił nie będę, całuj me gdzieś, i uciec przed skarceniem. Ale naród nie ucieknie i za bunt kije wziąć weźmie, bo nikto drugi pleców za niego nie podstawi… To wama1928 mówię, taniej wam wypadnie postawić szkołę niźli przeciwić się urzędom. A że po naszemu nie nauczają, prawda, ale i tak na Rusków nas nie przerobią, boć żaden pacierza ni między sobą nie będzie mówił inaczej, a jeno jak go matka nauczyła! Zaś na ostatku to wam jeszcze rzeknę: swoją ano stronę trzymajmy! A drą się między sobą panowie, nie nasza sprawa, niech się ta kłyźnią i zagryzają, takie nam braty jedne i drugie, że niechta ich morówka1929 nie minie.

Zwarli się kole niego gęstwą i zakrzyczeli kiej na wściekłego psa, na próżno młynarz brał go w obronę, na próżno i poniektóre za nim się ujmowały. Grzelowe stronniki już mu zaczęły pięściami wytrząchać, że może by i do czego gorszego doszło, ale stary Pryczek zakrzyczał:

– Strażniki słuchają!

Przycichło nagle, a stary wystąpił i jął prawie gniewnie:

– Świętą prawdę powiedział, swojego dobra patrzmy! Cichojta, hale, powiedziałeś swoje, to daj i drugiemu rzec swoje! Wydzierają się i myślą, co największe głowacze! Juści, żeby jeno w krzyku był rozum, to bele pyskacz miałby go więcej niźli sam proboszcz! Prześmiewajta się, juchy, a ja wam rzeknę, jak bywało pod te roki, kiej się to panowie buntowały; dobrze baczę, jak nas tumaniły a przysięgały, że jak Polska będzie, to i wolę1930 nam dadzą, i gronta z lasami, i wszystko! Obiecywały, mówiły, a kto drugi dał, co tera mamy, i jeszczek musiał ich pokarać, co nie chciały w niczym ulżyć narodowi! Słuchajta panów, kiedyśta głupie, ale mnie na plewy nie weźmie, wiem ja, co znaczy ta ich Polska: że to jeno bat na nasze plecy, pańszczyzna i uciemiężenie! Jeszcze me…

– A dajże mu ta który w pysk, niech przestanie – wyrwał się jakiś głos.

– A tera – ciągnął dalej – ja taki sam pan jak inni, prawo swoje mam i nikt me palcem tknąć nie śmie! Tam mi Polska, kaj mi dobrze, kaj mam…

Przerwały mu szydliwe głosy, bijące ze wszystkich stron niby gradem:

– Świnia też pokwikuje z kuntentności, a chwali se chliw1931 i pełne koryto!

– I za to przykarmianie dostanie pałą w łeb i nożem po gardzieli!

– W jarmarek sprał go strażnik, to powieda, że nikto go tknąć nie śmie.

– Plecie, a tyle miarkuje, co ten koński ogon!

– Sielny1932 pan, ma wolę, juści, wszy go same niesą po wolności!

– Rychtyk1933 i wiechcie z butów tak samo by nauczały!

– Kury zmacać nie poredzi, a będzie tu występował! Gnojek jucha! Baran!

Stary zeźlił się srodze, ale jeno powiedział:

– Ścierwy! Już nawet siwych włosów nie poszanują!

– A to i każdą siwą kobyłę trza by uważać jeno1934 za to, co siwa, hę?

Gruchnęły śmiechy i wraz zaczęli się odwracać podnosząc oczy na dach kancelarii, kaj1935 wlazł stójka i chyciwszy się komina patrzył w dal.

– Józek, a zamknij gębę, bo ci jeszcze co wleci! – krzyczeli z prześmiechem, gdyż całe stado gołębi kołowało nad nim, ale on naraz zawrzeszczał:

– Jedzie! Jedzie! Już na skręcie z Przyłęku!

Gromada jęła1936 się ściągać pod dom i zwierać coraz gęściej, cierpliwie spozierając1937 na pustą jeszcze drogę.

Rychtyk1938 i słońce przetoczyło się ździebko1939 na bok, za kalenicę1940, że spod okapu wysuwał się coraz większy cień, w którym ustawili stół nakryty zielono, z krzyżem w pośrodku. Rudy, pucołowaty pomocnik wynosił papiery na stół i cięgiem1941 cosik1942 w nosie majstrował.

Pisarz jął1943 się na gwałt1944 przebierać w świąteczny ubier1945, a w całym domu znowu podniosły się wrzaski pisarzowej, brzęk talerzów, rumor przesuwanych sprzętów i bieganina, zaś w jakieś Zdrowaś1946 zjawił się i wójt. Stanął w progu czerwony jak burak i spocony, ledwie zipiący, ale już w łańcuchu, i powlókłszy ślepiami po gromadzie zakrzyczał srogo:

– Cicho tam, ludzie, dyć to nie karczma!

– Pietrze, a chodźcie ino, cosik wama1947 rzeknę! – zawołał do niego Kłąb.

– Hale, nie ma tu żadnego Pietra, a jeno1948 urzędnik! – odburknął wyniośle.

Wzięli na ozory1949 to powiedzenie, jaże1950 się kałduny zatrzęsły z uciechy, gdy naraz wójt zakrzyczał uroczyście:

– Rozstąpta się, ludzie! Naczelnik!

Jakoż powóz ukazał się na drodze i podskakując na wybojach zakręcił przed kancelarią.

Naczelnik podniósł rękę do czoła, chłopi pozdejmowali kapelusze, zaległo milczenie, wójt z pisarzem przypadli wysadzać go z powozu, a strażnicy stanęli przy drzwiach wyprostowani kieby1951 kije.

Naczelnik dał się wysadzić i rozebrać z białego obleczenia i odwróciwszy się powlókł oczami po gromadzie, przygładził żółtawą bródkę, nasrożył się, kiwnął głową i wszedł do mieszkania, kaj1952 go zapraszał pisarz w pałąk przygięty.

Powóz odjechał, chłopi znowu się zwarli dokoła stołu rozumiejąc, iż zaraz rozpocznie się zebranie, ale przeszło dobre Zdrowaś1953, przeszedł może i cały pacierz, a naczelnik się nie pokazywał, jeno1954 z pisarzowych pokojów roznosiły się brzęki szkła, śmiechy i jakieś smaki wiercące w nozdrzach.

A że mierziło się1955 już czekanie i słońce przypiekało coraz barzej1956, to jaki taki jął się chyłkiem przebierać ku karczmie, aż wójt zakrzyczał:

– Nie rozłazić się! A którego zbraknie, ten się zapisze do sztrafu1957…

Juści1958, co się jeszczek1959 wstrzymali klnąc jeno1960 coraz siarczyściej a niecierpliwie spozierając na pisarzowe okna, bo ktoś je przymknął ze środka i zasłonił.

– Wstydzą się chlać na oczach!

– Lepiej, bo każden jeno grdyką robi, a po próżnicy ślinkę łyka! – pogadywali.

Z aresztu, stojącego w rząd z kancelarią, wyrwał się żałosny i długi bek, a po chwili wylazł stójka1961 ciągnąc na postronku sporego ciołka1962, któren1963 się opierał ze wszystkiej mocy, ale naraz grzmotnął go łbem, jaże1964 chłop rymnął na ziemię, zadarł ogona i pognał, ino się za nim zakurzyło.

– Łapaj złodzieja! Łapaj!

– A posyp mu soli na ogon, to się wróci!

– Jaki to zuchwały, uciekł z kozy i jeszczek ogon zadarł na pana wójta!

Dogadywali przekpiwając się ze stójki, któren ganiał za ciołkiem i dopiero przy pomocy sołtysów napędził go w podwórze. A jeszcze nie odzipnęli, kiej wójt przykazał wziąć się do wymiatania aresztu i sam doglądał, pilił1965 i niemało pomagał bojając się1966, bych1967 się czasem nie zachciało tam zajrzeć naczelnikowi.

– Wójcie, a trza1968 wykadzić, bych nie zwąchał, co to był za aresztant.

– Nie bójcie się, po gorzałce do cna straci wiater1969.

Rzucał kto niekto jakie słowo kolące, jaże1970 wójt błyskał ślepiami a zęby zacinał, ale w końcu zbrzydły im nawet przekpinki, a tak dokuczyło czekanie na słońcu i głód, że całą hurmą ruszyli pod drzewa, nie bacząc na wójtowe zakazy, któremu jeno Grzela powiedział:

– Hale, naród to pewnie pies, nie przyjdzie ci do nogi, choćbyś krzyczał do wieczora! – i rad, iż zeszli ze strażnikowych oczów, jął znowu kręcić się wśród ludzi przypominając każdemu z osobna, jak ma głosować.

– Jeno się nie bójta! – dodawał – prawo za nami! Co uchwalimy, będzie, a czego nie chce gromada, nikto1971 ją do tego nie przymusi.

Ale nie zdążyli się jeszcze ludzie porozkładać w cieniach ni przegryźć co niebądź, gdy sołtysi jęli nawoływać, a wójt przyleciał z krzykiem:

– Naczelnik wychodzi! Chodźta prędzej! zaczynamy!

– Nawąchał się dobrego jadła, to go ponosi! Nama1972 niepilno! Niech poczeka!

Mamrotali gniewnie, zbierając się ociężale przed kancelarią.

Sołtysi stanęli na czele swoich wsi, zaś wójt zasiadł za stołem, mając pobok1973 pisarzowego pomocnika, któren1974 przedłubując w nosie gwizdał na gołębie, co zestrachane gwarem porwały się z dachu krążąc roztrzepotaną białą chmurą.

– Mołczat'1975! – zakrzyknął naraz jeden ze strażników prężących się u proga.

Wszystkie oczy zwróciły się na drzwi, ale wyszedł z nich jeno1976 pisarz z papierem w ręku i wcisnął się za stół.

Wójt zatrząsł dzwonkiem i rzekł uroczyście:

– Zaczynamy, ludzie kochane! Cicho tam, Modliczaki! Pan sekretarz przeczyta niby o tej szkole! A słuchajta pilnie, bych1977 każden wyrozumiał, o co idzie!

Pisarz założył okulary i zaczął czytać z wolna i wyraźnie.

Czytał już może z pacierz wśród zupełnej cichości, gdy ktosik wrzasnął:

– Kiej1978 nie rozumiemy!

– Czytać po naszemu! Nie rozumiemy! – zerwały się mnogie głosy.

Strażnicy jęli1979 się pilnie rozglądać w gromadzie.

Pisarz się skrzywił, ale już czytał przekładając na polskie.

Zrobiło się cicho, słuchali w skupieniu, rozważając każde słowo i patrząc się w niego kieby1980 w obraz.

Pisarz ciągnął powoli:

– …jako przykazano postawić szkołę w Lipcach, która by była i dla Modlicy, Przyłęka, Rzepek i drugich pomniejszych wsi.

Potem długo wywodził, jaki to z tego będzie profit, jakie to dobrodziejstwo oświata, jak to urzędy jeno myślą dzień i noc, bych tylko narodowi przyjść z pomocą, bych go wspierać, oświecać i bronić przed złem. Zaś w końcu wyliczał, ile potrza na plac z polem, ile na sam budynek i na całe utrzymanie szkoły wraz z nauczycielem, i że na to wszystko trzeba będzie uchwalić dodatkowy podatek po dwadzieścia kopiejek z morgi. Umilkł, przetarł okulary i rzekł jakby do siebie:

– Pan naczelnik powiedział, że jak dzisiaj uchwalicie, to pozwoli zacząć budowę jeszcze w tym roku, a na przyszłą jesień dzieci już pójdą do szkoły.

Skończył, ale nikt się nie odezwał, każden coś ważył w sobie, kuląc się jeno, jakby pod ciężarem nowego podatku, aż dopiero wójt się ozwał:

– Słyszeliście dobrze, co pan sekretarz przeczytał?

– Słyszelim! Juścik1981, przeciek1982 nie głusim! – ozwali się tu i owdzie.

– A któren ma przeciw temu, niech wystąpi, a swoje rzeknie.

Jęli się trącać łokciami, wypychać naprzód, drapać, spozierać na się i na starszych, lecz nikto1983 nie miał śmiałości wyrywać się pierwszy.

– Kiej tak, uchwalmy prędko podatek i do domu! – zaproponował wójt.

– Więc cóż, wszyscy jednogłośnie zgadzacie się? – zapytał uroczyście pisarz.

– Nie! Nie chcemy! Nie! – wrzasnął Grzela i za nim kilkudziesięciu.

– Nie potrza nam takiej szkoły! Nie chcemy! Dosyć już mamy podatków! Nie! – wołano już ze wszystkich stron, a coraz śmielej, głośniej i hardziej.

Na ten wrzask wyszedł naczelnik i stanął w progu, przycichli na jego widok, a on poskubał bródkę i rzekł wielce łaskawie:

– Jak się macie, gospodarze?

– Bóg zapłać! – odparli pierwsi z brzega kolebiąc się pod naporem gromady pchającej się naprzód, aby posłuchać naczelnika, któren wsparty o futrynę jął1984 cosik1985 mówić po swojemu, ale mu się cięgiem1986 odbekiwało.

Strażnicy skoczyli w naród i dalejże wołać:

– Szapki dołoj1987! szapki!

– Poszedł ścierwo i nie plącz się pod nogami! – zaklął ktoś na nich.

A naczelnik, choć prawił słodziuśko, skończył nakazująco i po polsku:

– Uchwalcie zaraz podatek, bo nie mam czasu.

I srogo patrzał w twarze, strach przejął niejednego, tłum się zakołysał, poszły trwożne i ściszone szepty.

– No co, głosujemy na szkołę? Mówcie, Płoszka! Jakże zrobim?… Kajże to Grzela? Przykazuje głosować! Głosujmy, ludzie, głosujmy!

Wrzało coraz głośniej, gdy Grzela wystąpił i powiedział śmiało:

– Na taką szkołę nie uchwalimy ani grosza.

– Nie uchwalimy! Nie chcemy! – wsparło go ze sto krzyków.

Naczelnik zmarszczył się groźnie.

Wójt struchlał, a pisarzowi jaże1988 spadły z nosa okulary, jeno1989 Grzela się nie strwożył, wparł w niego harde ślepie chcąc jeszcze cosik1990 dodać, gdy stary Płoszka wystąpił i skłoniwszy się nisko zaczął pokornie:

– Dopraszam się łaski wielmożnego naczelnika, co rzeknę, jako to po swojemu miarkuję1991: szkołę juścić uchwalić uchwalim, ale widzi się1992 nama1993, co1994 za dużo złoty i groszy dziesięć z morgi. Czasy teraz ciężkie i o grosz trudno! To jeno chciałem rzec.

Naczelnik nie odpowiedział zatopiony w jakowychś dumaniach, że jeno kiej niekiej1995 kiwnął głową jakby przytakująco i oczy przecierał, więc ośmielony tym wójt siarczyście przemawiał za szkołą; po nim i jego kamraty parły do tego samego, młynarz zaś pyskował najżarliwiej, nie zważając na ostre przycinki Grzelowych stronników, aż wreszcie zgniewany Grzela zawołał:

– Przelewamy jeno z pustego w próżne – i upatrzywszy sposobną porę przystąpił i śmiało spytał:

– A niby jaka to ma być ta nowa szkoła?

– Jak i wszystkie! – wyrzekł otwierając oczy.

– To my akuratnie takiej nie potrzebujemy!

– Na swoją uchwalim i pół rubla z morgi, a na inszą1996 ni szeląga.

– Co nam taka szkoła, moje uczyły się bez1997 trzy roki, a też ni be, ni me.

– Ciszej, ludzie, ciszej!

– Rozbrykały się barany, a wilk jeno patrzeć, jak skoczy na stado.

– Pyskacze juchy, nową biedę wypyskują la1998 wszystkich.

Pokrzykiwali jeden przez drugiego, że uczynił się srogi1999 gwar, każden2000 bowiem dowodził swojego i przepierał drugich, rozgrzewali się coraz barzej2001, rozbili się na kupy i wszędy2002 zawrzały spory a kłótnie, zwłaszcza Grzelowe stronniki pyskowały najgłośniej i najzawzięciej, powstając przeciw szkole. Na próżno wójt, młynarz i gospodarze z drugich wsi przekładali, prosili, a nawet i strachali Bóg wie czym, większość srożyła się coraz zuchwałej, wygadując, co jeno2003 komu ślina przyniesła2004.

Zaś naczelnik siedział, jakby nie słysząc niczego, szeptał cosik2005 z pisarzem, dając się im wygadać do woli, a kiej2006 mu się widziało, co2007 mają już dosyć płonego2008 szczekania, kazał zadzwonić wójtowi.

– Cicho tam! cicho! słuchać! – spokoili2009 sołtysi.

A nim się do cna przyciszyło, rozległ się jego głos rozkazujący:

– Szkoła być musi, rozumiecie! Słuchać i robić, co wam każą!

Srogo przemówił, jeno co2010 się nie ulękli, a Kłąb chlasnął na odlew:

– Nie przykazujem nikomu chodzić na łbie, to niechże i nama2011 pozwolą się ruchać2012, jak komu wyrosły kulasy2013.

– Zawrzyjcie2014 gębę! Cicho, psiekrwie! – klął wójt, na darmo dzwoniąc.

– Co rzekłem, to przywtórzę, że w naszej szkole muszą się uczyć po naszemu.

– Karpienko! Iwanow! – ryknął na strażników, stojących w pośrodku ciżby, ale chłopi w mig ich ścisnęli między sobą, a ktosik2015 im szepnął:

– Niech jeno2016 któren tknie kogo… nas tu ze trzystu… miarkujcie2017…

I wraz się rozstąpili czyniąc wolne przejście, a tłocząc się za nimi przed naczelnika z głuchą, rozjuszoną wrzawą, przysapując jeno, a klnąc i wytrząchając pięściami, zaś raz po raz ktoś wyrywał się z kupy z ozorem:

– Każde stworzenie ma swój głos, a jeno nam przykazują mieć cudzy.

– I cięgiem2018 przykazy, a ty, chłopie, słuchaj, płać i czapką ziemię zamiataj.

– Pokrótce2019 to bez pozwoleństwa nie puszczą i za stodołę.

– Kiej takie wielmożne, to niech przykażą świniom, bych zaśpiewały kiej skowronki! – huknął Antek, zatrzęsły się śmiechy, a on wołał rozjuszony:

– Abo niech im gęś zaryczy. Jak to zrobią, to uchwalim szkołę.

– Każą podatki, płacim; każą rekruta, dajem, ale wara od…

– Cichocie, Kłębie. Sam Najjaśniejszy Cysarz nadał ustawę i tam stoi kiej wół, co szkoły i sądy mają być po polsku! Tak przykazał sam Cysarz, to jego słuchać będziem! – wrzeszczał Antek.

– Ty kto takoj2020? – spytał naczelnik wpierając w niego oczy.

Zadrżał, ale rzekł śmiało wskazując papiery, leżące na stole:

– Tam stoi napisane. Nie sroka me2021 zgubiła – dodał zuchwale.

Naczelnik pogadał cosik z pisarzem, a ten pokrótce ogłosił: jako2022 Antoni Boryna, pozostający pod śledztwem karnym, nie ma prawa brać udziału w zebraniu gminnym.

Antek poczerwieniał z gniewu, lecz nim się zebrał na słowo, naczelnik wrzasnął:

– Poszoł won2023! – i wskazał go oczami strażnikom.

– Nie uchwalajta, chłopcy! prawo za nami! nie bójta się niczego! – krzyknął zuchwale Antek.

I odszedł wolno ku wsi, spozierając na strażników kiej2024 wilk na kondle2025, że ostawali coraz dalej.

Ale w gromadzie zagotowało się z nagła kieby2026 w tym kotle, wszyscy naraz zaczęli prawić, krzyczeć i sprzeczać się zajadle, że już nie dosłyszał nikogo, a jeno2027 pojedyncze słowa klątw, pogróz2028 i przekpiwań latały nad głowami kiej2029 kamienie. Jakby ich zły2030 opętał, tak się wydzierali zapalczywie, a nikto2031 nie poredził2032 wyrozumieć, skąd to przyszło i laczego2033?

Spierali się o szkołę, o Antka, o wczorajszy deszcz, kto zeszłoroczne szkody przypominał sąsiadowi, kto folgę2034 jeno dawał wątrobie, kto zaś la2035 samego sprzeciwu się kłyźnił2036, że powstał taki męt, taki wrzask i zamieszanie, co2037 się już widziało, jako2038 leda2039 chwila wezmą się za łby i orzydla2040. Próbował spokoić Grzela, próbowali drugie2041, nie przemogli jednak opętania. Wójt dzwonił, jaże2042 mu drętwiały kulasy2043, przywołując do porządku, i takoż na darmo. Kiej te rozjuszone indory skakały sobie do oczów, ślepe już i głuche na wszystko.

Dopiero któryś ze sołtysów jął walić kijem w pustą beczkę, stojącą pod okapem, jaże zahuczała kiej2044 bęben, wtedy ludzie oprzytomnieli nieco, ściszając się nawzajem.

Naczelnik, nie mogąc się doczekać cichości, zakrzyczał zgniewany:

– Cicho tam! Dosyć tej narady! Milczeć, kiedy ja mówię, i słuchać. Szkołę uchwalcie.

Ścichło, jakby makiem posiał, strach padł na wszystkie, mróz przeszedł kości, że stali jakby podrętwieli spozierając po sobie niemo i bezradnie, ani w myślach postały sprzeciwy, gdyż on stał groźnie, tocząc oczami po wylękłych twarzach.

Przysiadł znowu, a wójt, młynarz i drugie rzucili się między ludzi przyniewalać do posłuszeństwa i strachać.

– Głosować za szkołą, głosować.

– Może być źle. Słyszeliśta2045?

Pisarz tymczasem sprawdzał obecnych, że co trochę ktoś odkrzykiwał:

– Jest! Jest!

Zaś po sprawdzeniu wójt wlazł na stołek i zakomenderował:

– Kto za szkołą, niech przejdzie na prawą stronę i podniesie rękę.

Sporo przeszło, ale dużo więcej narodu ostało na miejscu, naczelnik się zmarszczył i przykazał, aby la2046 sprawiedliwości głosowali imiennie.

Strapił się tym Grzela, dobrze rozumiejąc, że skoro każden z osobna pójdzie głosować, to nie będzie śmiał się przeciwić.

Ale już nie było nijakiej zarady. Pomocnik zaczął wywoływać i każden szedł koleją, posobnie2047, a pisarz przy nazwisku znaczył kreskę, jeśli był za szkołą, lub robił krzyżyk, gdy się jej przeciwił.

Długo się wlekło, gdyż ludzi było chmara, lecz w końcu ogłosili:

– Dwieście głosów za szkołą, osiemdziesiąt przeciw.

Grzelowi podnieśli wrzask.

– Na nowo głosować! oszukali!

– Ja mówiłem: nie, a postawił mi kreskę! – wydzierał się któryś, a za nim wielu świarczyło2048 to samo, zaś gorętsi jęli się skrzykiwać.

– Nie dać, podrzeć papiery, podrzeć!

Szczęściem, co2049 dworski powóz zajeżdżał przed kancelarię, więc ludzie, chcąc nie chcąc, musieli się poodsuwać na boki, zaś naczelnik przeczytawszy list, jaki mu podał lokaj, oznajmił uroczyście:

– Tak, bardzo dobrze, szkoła w Lipcach będzie.

Juści, co2050 nikto2051 i pary z gęby nie puścił, stali kiej2052 mur patrząc w niego spokojnie.

Podpisał jakieś papiery, wsiadł do powozu i ruszył.

Kłaniali mu się pokornie, ani spojrzał na kogo, ni kiwnął głową, a pogadawszy jeszcze ze strażnikami, skręcił na boczną drogę ku modlickiemu dworowi.

Patrzyli za nim czas jakiś w milczeniu, aż któryś z Grzelowych rzekł:

– Jagniątko, do rany go przyłóż, a nie spodziejesz się, jak udrze cię kłami gorzej wilka i weźmie pod kopyta.

– A czymże by to głupich trzymali, jak nie pogrozą?

Grzela jeno westchnął, spojrzał po gromadzie i szepnął cicho:

– Przegralim dzisia, trudno, naród jeszcze nie wezwyczajony2053 do oporu.

– Boja się2054 bele2055 czego, to i niełatwo się wezwyczai.

– Moiściewy, a jaki to człowiek, nawet prawo ma se za nic.

– Juści, przeciek prawo pisali la2056 nas, a nie la siebie.

Jakiś chłop z Przyłęka podszedł skarżąc się przed Grzelą:

– Chciałem z wami, ale jak me2057 prześwidrował ślepiami, tom języka zapomniał i pisarz zapisał, jak mu się spodobało.

– Tyla było oszukaństwa, że można by zaskarżyć uchwałę.

– Chodźta do karczmy. Niechta siarczyste zatłuką – zaklął Mateusz i odwróciwszy się do gromady zakrzyczał: – Wiecie, ludzie, czego wama naczelnik zapomniał powiedzieć? A tego, żeśta kundle i barany. I dobrze zapłacita za posłuch, ale niech was łupią ze skóry, kiejśta głupie2058.

Zaczęli się odcinać, ktoś nawet pysk wywarł na niego, lecz zmilkli, bo jakaś żydowska bryka przejeżdżała, w której siedział Jasio organistów.

Otoczyli go Lipczaki, a Grzela rozpowiedział o wszystkim. Jasio wysłuchał, pogadał o tym i owym i kazał jechać.

Wszyscy zaś poszli do karczmy i po drugim kieliszku Mateusz huknął:

– A ja wam powiedam, że wszystkiemu winien wójt i młynarz.

– Prawda, najwięcej namawiali a straszyli – przyświarczył Stacho Płoszka.

– A że naczelnik groził, to jakby wiedział już o Rochu – ktoś szeptał.

– Jak nie wie, to mu powiedzą. Znajdą się takie!

– Kaj strażniki? – zapytał Grzela niespokojnie.

– Poszli jakby w stronę Lipiec.

Grzela zakręcił się po karczmie i ani spostrzegli, jak się wyniósł i szedł ku wsi miedzami rozglądając się pilnie dokoła.

IX

Antek obzierał2059 się za gromadą kieby2060 ten kot odpędzony od miski, a rozważał, czyby nie zawrócić, lecz widząc następujących strażników powziął nagle jakąś myśl, bo wyłamał po drodze sporą gałąź i wsparłszy się o płot obstrugiwał, pasując do ręki a zważając na burków, którzy chociaż szli jak mogli najpowolniej, zrównali się z nim pokrótce.

– Kajże to pan starszy, na prześpiegi? – zagadał urągliwie.

– Po służbie, panie gospodarzu, a może nam w jedną stronę, co?

– Rad bym z duszy, ale widzi mi się, co nam kaj indziej2061 drogi wypadną.

Rozejrzał się prędko, na drodze ni żywej duszy, jeno co2062 kancelaria była jeszcze za blisko, więc ruszył z nimi trzymając się kole2063 płota i pilnie bacząc2064, bych2065 go z nagła nie obskoczyli.

Zmiarkował się starszy i dalejże pogadywać z przyjacielstwa i srodze wyrzekać, jako od samego rana jeszcze nic nie miał w gębie.

– Naczelnikowi pisarz nie żałował, to pewnikiem i la2066 pana starszego ostawił jakie ochłapy. Na wsiach przeciek smaków nie postawią; cóż, kluski a kapusta nie la takich panów – przekpiwał z rozmysłem, jaże2067 młodszy, sielny parob o rozlatanych ślepiach, cosik zamamrotał, ale starszy nie popuścił ni słowa.

Antek się jeno prześmiechał wyciągając coraz lepiej kulasy2068, że ledwie za nim nadążyli, nie bacząc już na wyboje ni kałuże. Wieś była pusta, jakby wymarła, i słońce tak doskwierało, że jeno2069 niekiedy co ta ktoś wyjrzał za nimi lub kajś2070 w cieniach zabielały dziecińskie głowiny, a tylko jedne pieski przeprowadzały ich wiernie z niemałym jazgotem i docieraniem.

Starszy zakurzył papierosa i strzyknąwszy przez zęby jął się użalać, jak to on nie zazna nigdy spokojnej nocy ni dnia, bo cięgiem2071 służba i służba.

– Pewnie, co niełacno tera2072 wyciągnąć choćby co niebądź od chłopów…

Strażnik jeno zaklął sięgając jaże do maci, ale Antek, że mu się to już zmierziły te kluczenia, ścisnął mocniej kijaszek i rzekł całkiem zaczepnie:

– Prawdę powiem, a to z waszej służby tyla2073 jeno2074 jest profitu2075, co się po wsiach naszczekają pieski, a jaki taki zbędzie ostatniej złotówki.

I to jeszcze starszy ścierpiał, chociaż już pozieleniał ze złości, a za pałaszem macał, ale dopiero kiej doszli ostatniej chałupy, rzucił się z nagła na Antka i krzyknął kamratowi:

– Bierz go!

Źle się jednak wybrali, bo nim poredzili go przytrzymać, odciepnął ich precz kiej kondle, uskoczył w bok pod chałupę, wyszczerzył zęby kiej wilk i trząchając kijem zawrzał przyduszonym, urywanym głosem:

– Idźcie swoją drogą… ze mną nie wygracie… nie dam się i czterem… a kły powybijam kiej2076 psom. Czego chcecie ode mnie?… w niczym nie winowatym2077… A szukacie bitki, dobrze… zamówta2078 se2079 jeno2080 przódzi2081 podwody2082 na swoje kości… A podejdź który i tknij me2083 jeno2084, spróbuj! – zakrzyczał wygrażając kijem i gotów już choćby do zabijania.

Strażnicy stanęli kiej2085 wryci, gdyż chłop był ogromny, rozwścieklony i kij jaże2086 mu warczał w garściach, więc starszy widząc, że to nie przelewki, sprobował wszystko obrócić w żart.

– Ha! ha! sławno, a to się nam udała szutka! – i trzymając się za boki, niby to od śmiechu, zawrócił z powrotem, ale uszedłszy kilkanaście kroków pogroził mu pięścią i zgoła już inaczej zawrzeszczał:

– My się jeszcze zobaczym, panie gospodarzu, i pogadamy.

– A niech cie ta przódzi2087 zaraza spotka! – odkrzyknął na odlew. – Hale, strach go sparł, to się żartem wykręca, pogadam i ja z tobą, niech no cię jeno2088 kaj2089 zdybię na osobności – mruczał bacząc, póki mu z oczów nie zeszli.

– Tamten poszczuł na mnie, głupi, myślał, co2090 me2091 wezmą kiej2092 psy zająca. To za mój opór, juści2093, prawda mu nie w smak – rozmyślał i doszedłszy pod dworski ogród, kawał za wsią, przysiadł w cieniu, abych odpocząć nieco, gdyż trząsł się jeszcze cały i spotniał kiej mysz.

Przez drewniane ogrodzenie widniał biały dwór, stojący w wyniosłym zagaju modrzewi, powywierane2094 okna czerniały kiej jamy, a na słupiastym ganku siedziało jakieś państwo i snadź2095 przy jadle, bo służba cięgiem2096 się kręciła kole2097 nich, szczękały statki2098, a niekiedy długi, wesoły śmiech dochodził.

– Takim niezgorzej! Jedzą, piją i zarówno im wszystko – myślał dobierając się do chleba ze serem, jaki mu była Hanka wetknęła2099 w kieszeń.

Pojadał wodząc oczami po wielgachnych lipach brzeżących drogę i całych we kwiatach i pszczelnym brzęku, słodki, sprażony w słońcu zapach przejmował go lubością; kajś ze sadzawki zakwakała kaczka i rozchodziło się senne nukanie żab, z gąszczów trzęsły się cichuśkie pogłoski stworzeń przeróżnych, a na polach muzyka koników podnosiła się raz po raz i przycichała, ale po jakimś czasie jęło2100 wszystko głuchnąć, jakby zalane słonecznym ukropem. Świat oniemiał, a co jeno2101 było żywe, przytaiło się w cieniach przed pożogą, że tylko jedne jaskółki śmigały nieustannie.

Przypołudnie kipiało już takim warem, że oczy bolały od blasków i spieki2102, nawet cienie parzyły, ostatnie kałuże wyschły, a do tego od zbóż prawie dojrzałych i ze spieczonych ugorów pociągało niekiedy jakby z wywartego pieca.

Antek wytchnąwszy galancie2103 ruszył raźno ku lasom niedalekim, ale skoro się wysunął z cieniów na drogę zatopioną w słońcu, jaże2104 go ciarki przeszły, i już szedł jakby przez wrzące, białawe płomienie. Zewlókł kapotę, lecz i tak koszula mu przywierała do spotniałych boków niby rozpalona blacha, zezuł i buciary, grzęznąc w piasku jakby w tym gorącym popiele.

Pokręcone brzezinki stojące kaj niekaj2105 nie dawały jeszcze cienia, żyta chyliły nad drogą ciężarne kłosy i poślepłe w żarach kwiaty zwisały pomdlałe.

Upalna cichość leżała w powietrzu, a nikaj2106 nie dojrzał człowieka ni ptaka, ni żadnego stworzenia i nikaj nie zadrgał listek ni trawka choćby najmarniejsza, jakby w oną godzinę Południca zwaliła się na świat i wysysała spieczonymi wargami wszystką moc ze ziemi omglałej2107.

Antek szedł coraz wolniej, rozmyślając o zebraniu, że raz wraz porywały go złoście2108, to śmiech spierał, to przejmowało zniechęcenie.

– I poradź co z takiemi! Bele2109 strażnika się ulękną… jakby im przykazali posłuchać naczelnikowego buta, to by go słuchali. Barany, juchy, barany! – myślał z politowaniem i złością. – Prawda, że każdemu źle, każden2110 wije się kieby2111 nadeptany piskorz i każden ledwie już z biedy zipie, to gdzie im się ta kłopotać o takie sprawy. Naród ciemny i zabiedzony, to nawet i nie miarkuje2112, co mu potrza2113 – zafrasował się wielce za wszystkich i serdecznie zatroskał.

– Człowiek to jak świnia, niełacno2114 mu ryja unieść do słońca.

Głowił się i wzdychał, a tyla2115 mu jeno2116 przyszło z tych rozważań i turbacji2117, że poczuł, jako2118 i jemu jest źle, a może nawet gorzej niźli drugim.

– Bo jeno tym dobrze, które o niczym nie mają pomyślenia!

Machnął ręką i szedł tak srodze2119 zadeliberowany2120, że omal nie wlazł na Żyda szmaciarza, siedzącego pod zbożem.

– Ustaliście, juści, taki gorąc – ozwał się pierwszy przystając nieco.

– To jest piec, to jest boskie skaranie, a nie gorąc – wybuchnął Żyd i powstawszy, założył szleje2121 na stary, przygarbiony kark, przypiął się do taczki niby pijawka, pchając ją przed sobą z niezmiernym wysiłkiem, gdyż była naładowana workami gałganów i drewnianymi pudłami, a na nich stał jeszcze kosz jaj i klatka z kurczętami, zaś w dodatku droga była piaszczysta i srogi upał, to chociaż się wydzierał ze sił do ostatka i szarpał, a co trochę musiał odpoczywać.

– Nuchim, ty się spóźnisz na szabes! – upominał się płaczliwie. – Nuchim, ty pchaj, ty jesteś mocny jak kuń! – mamrotał zachętliwie. – Nuchim, nu, raz… dwa… trzy… – i rzucał się na taczkę z krzykiem rozpaczy, pchał ją kilkanaście kroków i znowu stawał.

Antek skinął mu głową i przeszedł, ale Żyd zawołał błagalnie:

– Pomóżcie, panie gospodarzu, dobrze zapłacę, już nie mogę, już całkiem nie mogę – opadł na taczki, blady kiej trup i ledwie dyszący.

Antek zawrócił bez słowa, zwalił na taczki kapotę i buty, ujął je krzepko i pchał tak wartko, jaże2122 koło zapiszczało i kurz się podniósł. Żyd dreptał pobok2123 łapiąc powietrze zadyszaną piersią i gadał zachętliwie:

– Tylko do lasu, tam dobra droga, już niedaleko, dam wam całą dziesiątkę.

– Wsadź se ją w nos! Głupi, stoję2124 to o twoją dziesiątkę! No, jak to te Żydy myślą, że wszystko na świecie jeno za pieniądze.

– Nie gniewajcie się, to ja dam śliczne kuraski la2125 dzieci, nie? to może nici, igły, jakie wstążki? Nie! Może być bułki, karmelki, obarzanki albo jeszcze co? Ja mam wszystko. A może pan gospodarz kupi paczkę tytuniu? A może dać kieliszek fajnej gorzałki? Ja mam dla siebie, ale po znajomości. Na moje sumienie, tylko po znajomości!

Zakasłał się, jaże2126 mu ślepie na wierzch wylazły, a kiej2127 Antek zwolnił nieco kroku, chycił2128 się taczek i wlókł się poglądając2129 nań łzawie2130.

– Będzie dobry urodzaj, żyto już spadło – zaczął z innej beczki.

– A jak nie urodzi, też mniej płacą. Zawdy2131 na stratę gospodarzom.

– Piękny czas dał Pan Bóg, ziarno już suche – kruszył kłosy i pojadał.

– Juści, tak se2132 folguje2133 Pan Jezus, co już jęczmiona przepadły.

Pogadywali z wolna o tym i owym, aż zeszło na zebranie, o którym Żyd wiedział, bo rzekł rozglądając się trwożliwie dokoła:

– Wiecie, jeszcze zimą naczelnik zrobił kontrakt z jednym majstrem na postawienie szkoły w Lipcach. Mój zięć im faktorował2134.

– Jeszcze zimą? Przed uchwałą? Co wy też powiadacie?

– Może się miał pytać o pozwolenie? Czy to on nie dziedzic na swój powiat?

Antek jął2135 rozpytywać, gdyż Żyd wiedział różne ciekawe rzeczy i rad odpowiadał, zaś w końcu rzekł pobłażliwie:

– Tak musi być. Gospodarz żyje z tej ziemie2136, kupiec z handlu, dziedzic z folwarku, ksiądz z parafii, a urzędnik ze wszystkich. Tak musi być i tak jest dobrze, bo każdy potrzebuje trochę żyć. Czy nieprawda?

– Widzi mi się, co2137 nie o to idzie, aby jeden drugiego łupił ze skóry, a jeno2138, bych2139 każden żył sprawiedliwie, jak Pan Bóg przykazał.

– Co na to poradzić? każdy żyje, jak może.

– Ja wiem, że każdy sobie rzepkę skrobie, ale i bez2140 to jest źle.

Żyd jeno2141 głową pokiwał, ale swoje myślał.

Doszli właśnie lasu i twardszej drogi, Antek odstawił taczki, kupił za całą złotówkę cukierków la2142 dzieci, a kiej2143 mu Żyd jął2144 dziękować, burknął:

– Głupiś, pomogłem ci, bo mi się tak spodobało.

Ruszył ostro ku Lipcom, błogi chłód go ogarnął, rozłożyste drzewa tak przysłaniały drogę, że jeno2145 środkiem widniał pas nieba, zaś po ziemi skrzyła się rozmigotana rzeka słońca. Bór był stary i wyniosły, dęby, sosny i brzozy tłoczyły się gęstą, pomieszaną ciżbą, a dołem tulił się do grubachnych pni drobny naród leszczyn, osik, jałowców i grabów, zaś miejscami świerkowe zagaje rozpychały się hardo, pnąc się chciwie ku słońcu.

Na drodze jeszcze gęsto połyskiwały kałuże po wczorajszej burzy i walały się połamane wierzchoły i gałęzie, a kaj niekaj2146 smukła drzewina wyrwana z korzeniami zalegała w poprzek kiej2147 trup. Cichuśko było, rzeźwo i mroczno, pachniało pleśnią a grzybem, drzewa stojały2148 bez ruchu jakby zapatrzone w niebo, a przez zwarte korony jeno gdzieniegdzie przedzierało się słońce, pełzając niby te złociste pająki po mchach, po czerwonych jagódkach, rozsypanych jak stężałe krople krwi, po trawach bladych.

Antka tak rozebrał chłód i głęboki spokój lasu, że przysiadłszy kajś2149 pod drzewem zadrzemał się niechcący. Przebudził go dopiero koński tupot i parskanie, a dojrzawszy dziedzica jadącego konno podszedł do niego.

Przywitali się zwyczajnie, po sąsiedzku.

– Ależ to piecze, co? – zagadał dziedzic głaszcząc niespokojną klacz.

– A dopieka, za jaki tydzień trza2150 będzie wychodzić z kosą.

– Na Modlickiem kładą już żyto aż miło.

– Tam piachy, ale latoś2151 wszędy żniwa rychlejsze2152.

Dziedzic zapytał go o zebranie w kancelarii, a usłyszawszy wszystko, jak się odbywało, jaże2153 oczy szeroko otworzył ze zdumienia.

– I wyście się tak głośno, otwarcie o polską szkołę upominali?

– Rzekłem, przeciek2154 nie robię z gęby cholewy.

– A żeście się to ważyli z tym wystąpić przy naczelniku, no, no!

– W ustawie stoi o tym jak wół, to prawo miałem.

– Ale skąd wam przyszło do głowy upominać się o polską szkołę?

– Skąd! Przecieśma Polaki, a nie Niemcy czy to jakie drugie.

– Któż to was tak namówił? – pytał ciszej pochylając się ku niemu.

– Dzieci też i bez nauczyciela przychodzą do rozumu – odrzekł wykrętnie.

– Widzę, że Roch nie na próżno kręci się po wsiach – ciągnął tak samo.

– A wespół z panowym stryjaszkiem, jak mogą, tak naród nauczają.

Wtrącił z naciskiem, patrząc mu bystro w oczy, dziedzic zakręcił się jakoś niespokojnie, zagadując o czym innym, ale Antek z rozmysłem wracał do tej sprawy i do różnych chłopskich bolączek, wyrzekając cięgiem2155 na ciemnotę i opuszczenie, w jakim naród żyje.

– A bo nikogo nie słuchają! Wiem przecież, jak księża pracują nad nimi, jak nawołują do pracy, ale to wszystko groch na ścianę.

– Hale, kazaniem tyle pomoże co umarłemu kadzidłem.

– Więc czymże? Zmądrzałeś, widzę, w kryminale – rzucił z przekąsem, aż Antek poczerwieniał, łypnął ślepiami, ale odrzekł spokojnie:

– A zmądrzałem, bo wiem, że wszystkiemu złemu winni panowie.

– Duby smalone pleciesz, a cóż ci to złego zrobili?

– A to, że za polskich czasów tyle jeno2156 dbali o naród, żeby go batem popędzać i ciemiężyć, a sami se2157 tak balowali, jaże2158 i przebalowali cały naród, że tera2159 wszystko trza2160 zaczynać od początku, na nowo.

Dziedzic, że to był prędki2161, ozgniewał się2162 i krzyknął:

– A wara ci, chamie jeden, do tego, co panowie robili, pilnuj lepiej gnoju i wideł, rozumiesz! A język trzymaj za zębami, by ci go nie przycięli!

Świsnął szpicrutą i pognał, jaże2163 w klaczy zagrała wątroba.

Antek zaś poszedł w swoją stronę, a również zły i wzburzony.

– Psie nasienie! – mamrotał gniewnie. – Jaśnie pany, psiekrwie! Jak mu było potrza2164 chłopskiej łaski, to z każdym się bratał, ścierwo! Sam niewart i wszy pieczonej, a drugich przezywa od chamów! – srożył się kopiąc ze złości muchary stojące mu na drodze.

Już wychodził z lasu na topolową, gdy naraz posłyszał jakby znajome głosy, rozejrzał się uważnie: pod krzyżem tuliła się w cieniu brzózek jakaś bryka zakurzona, zaś na kraju boru stał Jasio organistów z Jagusią.

Przetarł oczy, całkiem pewny, jako2165 mu się przywidziało, ale nie, stojali2166 zaledwie o kilkanaście kroków od niego, zapatrzeni w siebie i dziwnie roześmiani.

Zdziwił się niemało nastawiając przy tym uszy, ale chociaż słyszał głosy, nie mógł jednak złożyć i wymiarkować2167 ani jednego słowa.

– Wracała z boru, on jechał i spotkali się – pomyślał, ale w tym oczymgnieniu ukąsiło go cosik2168 w serce, sposępniał i głuche, kolące podejrzenie zatargało kajś2169 we wątpiach2170.

– Nic drugiego, jeno się zmówili! – lecz dojrzawszy Jasiowe księże obleczenie i jego twarz taką jakąś świętą, uspokoił się odetchnąwszy z niezmierną ulgą, nie poredził2171 se2172 jeno2173 wyrozumieć Jagusi, dlaczego się tak była wystroiła2174 do boru? i czemu tak modrzały2175 jej ślepie roziskrzone? czemu jej tak latały czerwone wargi, a biło od niej taką radością? Obiegał ją wilczymi, głodnymi ślepiami, gdy wypinając się naprzód wzdętymi piersiami, podawała króbkę2176, z której Jasio wybierał jagody, sam jadł i jej wtykał do ust…

– Prawie ksiądz, a chce mu się zabawiać kiej2177 dzieciak – szepnął z politowaniem i wartko2178 ruszył ku domowi miarkując2179 sobie po słońcu, jako2180 musiało już być kole2181 podwieczorka.

– Póki nie tknę tej zadry, póty i nie boli! – myślał o Jagusi. – A jak to w niego łakomie patrzała, dziw go nie zjadła. A niechta, a niechta…

Próżno się jednak otrząchał, zadra i tak dolegała mu do żywego.

– A ode mnie to ucieka kieby2182 od tej zarazy. Juści2183, nowe sitko na kołek, szczęściem, co z Jasiem nic nie wskóra – rozjątrzał się coraz barzej – poniektóra to jak suka, poleci za każdym, kto zagwizda.

Leciał prędko, ale nie poredził2184 zgubić tych gorzkich wspominków, jacyś ludzie go wymijali, ani spostrzegł kogo; uspokoił się dopiero pod wsią, gdyż dojrzał organiścinę siedzącą nad rowem z pończochą w ręku, najmłodszy tarzał się przed nią w piasku, a stadko podskubanych gęsi szczypało trawę między topolami.

– Aż tutaj pani zawędrowała z gęsiami? – przystanął obcierając spotniałą twarz.

– Wyszłam naprzeciw Jasia, tylko go patrzeć, jak nadjedzie.

– Dyć ino co wyminąłem go pod lasem.

– Jasia! to już jedzie? – zakrzyczała zrywając się na nogi. – Pilusie, pilu, pilu, a gdzie, szkodniki, a gdzie? – wrzasnęła, bo gęsi jakoś niespodzianie dopadły do żyta stojącego nad drogą i wzieny je zajadle młócić.

– Bryka stała pod figurą, zaś on rozmawiał se z jakąś kobietą.

– Pewnie spotkał znajomą i pogadają. To on tu zaraz nadjedzie. Poczciwa chłopczyna, on nawet obcego psa nie przepuści bez pogłaskania. A którąż to spotkał?

– Nie rozeznałem dobrze, ale zdało mi się, co Jagusię – a widząc, że stara skrzywiła się jakoś niechętnie, dorzucił ze znaczącym prześmiechem: – Nie rozeznałem, bo zeszli mi z oczów kajś w zagaje… pewnikiem przed gorącem…

– Święci Pańscy! co też wam w głowie, Jasio zadawałby się z taką…

– Taka dobra jak drugie, a może i lepsza! – rozgniewał się srodze.

Organiścina chybciej zaruchała2185 drutami wpatrując się jakoś pilnie w pończochę. – A żeby ci ozór odjęło, pleciuchu jeden – myślała głęboko dotknięta – Jasio miałby z taką dziewą… prawie już ksiądz… – Ale się jej spomniały2186 różne księżowskie historie i ogarnął ją niepokój, poskrobała się drutem po głowie, postanawiając rozpytać się obszerniej, lecz Antka już nie było, natomiast na drodze od lasu podniósł się tuman kurzawy i toczył się ku niej coraz prędzej, a nie wyszło i Zdrowaś2187, już Jasio ściskał ją z całej mocy i skamlał serdecznie:

– Mamusiu kochana! Mamusiu!

– Święci Pańscy! Ady mnie udusisz! Puść, smoku, puść! – i kiedy puścił, sama wzięła go ściskać, całować a wodzić po nim rozkochanymi oczyma.

– A to cię wychudzili, kruszyno! Takiś blady, synaczku! Takiś mizerny!

– Rosoły na święconej wodzie nie pasą! – śmiał się pohuśtując brata, któren2188 jaże2189 piszczał z radości.

– Nie bój się, już ja cię odpasę – szeptała gładząc go pieściwie po twarzy.

– To jedźmy, mamusiu, prędzej będziemy w domu.

– A gęsi? Święci Pańscy, znowu w szkodzie!

Skoczył wyganiać, gdyż się były dorwały żyta łuskając kłosy aż miło, potem brata usadził w bryce i zapędzając przed sobą gęsi szedł środkiem drogi rozpowiadając o podróży.

– Patrz no, jak się bęben umazał! – zauważyła wskazując na małego.

– Dobrał się do moich jagód. Jedz, Stasiu, jedz! Spotkałem w lesie Jagusię, wracała z jagód i trochę mi usypała… – zrumienił się wstydliwie.

– Właśnie przed chwilą mówił mi Boryna, że was spotkał…

– Nie widziałem go, musiał gdzieś bokiem przechodzić.

– Moje dziecko, na wsi ludzie widzą przez ściany nawet i to, czego wcale nie było! – wyrzekła z naciskiem, spuszczając oczy na rozmigotane druty.

Jasio jakby nie zrozumiał, gdyż dojrzawszy stado gołębi lecące nisko nad zbożami, śmignął za nimi kamieniem i zawołał wesoło:

– Zaraz poznać po wypasionych brzuchach, że to proboszczowskie…

– Cicho, Jasiu, jeszcze kto usłyszy! – skarciła go łagodnie, rozmarzając się myśleniem, jak to on zostanie kiedyś proboszczem, a ona usiędzie przy nim na stare lata dożywać dni swoich w spokoju i szczęśliwości.

– A kiedyż to Felek przyjedzie na wakacje?

– To mama nie wie, że go aresztowali?

– Święci Pańscy! Aresztowany! i cóż to zbroił? A zawsze mówiłam, a przepowiadałam, że źle skończy! Taki łajdus, w sam raz było mu iść na jakiego pisarka, ale młynarzom zachciało się zrobić z niego doktora! A tak się nim pysznili, tak nosy zadzierali, a teraz synek w kryminale, mają pociechę! – aż się trzęsła z jakiejś mściwej radości.

– Ależ to zupełnie co innego, siedzi w cytadeli.

– W cytadeli, a to musi być coś politycznego? – zniżyła głos.

Jasio nie umiał odpowiedzieć czy też nie chciał, zaś ona szepnęła trwożnie:

– Moja kruszyno, tylko ty nie mieszaj się do niczego.

– U nas nawet mówić nie wolno o takich rzeczach, zaraz by wypędzili.

– A widzisz! Wypędziliby cię i nie zostałbyś księdzem! Ady bym umarła ze wstydu i zgryzoty! Boże mój, zmiłuj się nad nami!

– Niech się mama o mnie nie boi.

– Przecież rozumiesz, jak harujemy i zabiegamy, aby chociaż wam było trochę lepiej. Sam wiesz, jak ciężko, tyle nas w domu, a przychody coraz mniejsze i żeby nie te trochę ziemi, to byśmy przy naszym proboszczu musieli nieraz głodem przymierać. Wiesz, proboszcz się teraz sam godzi z chłopami o śluby i pogrzeby, sam, słyszane to rzeczy! powiada, że ojciec z ludzi zdzierał! Jaki mi dobrodziej z cudzej kieszeni.

– A bo naprawdę zdzierał! – wykrztusił nieśmiało.

– Co ty! Na ojca będziesz powstawał? na rodzonego ojca! A jeśli zdzierał, to dla kogo? Przecież nie dla siebie, a tylko dla was, dla ciebie, na twoją naukę – zaskarżyła się boleśnie.

Jasio zaczął ją przepraszać, ale mu przerwało jakieś jazgotliwe dzwonienie, płynące gdzieś od stawu.

– Słyszy mama? pewnie ksiądz idzie do chorego z Panem Jezusem.

– Prędzej to dzwonią na pszczoły, żeby nie uciekły, musiały się wyroić na plebanii. Proboszcz więcej teraz pilnuje swojego byka i pasieki niźli kościoła.

Dochodzili właśnie smętarza2190, gdy naraz sypnął się na nich brzękliwy szum, że Jasio ledwie zdążył krzyknąć na furmana:

– Pszczoły! trzymajcie konie, bo się spłoszą.

Jakoż nad placem kościelnym huczał ogromny rój, niósł się górą kieby2191 rozbrzęczana chmura, kołował upatrując sposobnego miejsca, to zniżał się przepływając między drzewami, a za nim leciał ksiądz w portkach jeno2192 i koszuli, bez kapelusza, zaziajany i nieustannie machający kropidłem, zaś Jambroż skradając się bokami, w cieniach, przydzwaniał zajadle i wrzeszczał; obiegli plac parę razy nie zwalniając ani na chwilę, gdyż pszczoły opadały coraz niżej, jakby zamierzając opaść na który z domów, że już dzieci pierzchały spod ścian, ale naraz poderwały się ździebko2193 i szły prosto na Jasiową brykę; wrzasnęła organiścina i zadarłszy kieckę na głowę przycupła kajś2194 w rowie, konie zaczęły się rwać, aż furman skoczył zakryć im ślepie, gęsi się rozleciały, a jeno Jasio stał spokojnie z zadartą głową, rój zakręcił z nagła tuż nad nim i poszedł prosto na dzwonnicę.

– Wody! – ryknął proboszcz puszczając się w cwał za nimi, dopadł z bliska i tak je skropił, że nie mogąc już ruchać przemiękłymi skrzydłami, zaczęły się osadzać w dzwonnicznym oknie.

– Jambroż! drabina, sitko, a prędzej, bo uciekną! Ruszaj się, kulasie! Jak się masz, Jasiu, zrób no ognia w trybularzu2195, trzeba je podkurzyć, to się uspokoją! – wrzeszczał zgorączkowany, nie przestając skrapiać opadającego roju, a nie upłynęło i Zdrowaś, drabina stała pod dzwonnicą, Jambroż przydzwaniał, Jasio dymił z trybularza niby z komina, zaś ksiądz piął się w górę i dosięgnąwszy pszczół gmerał między nimi wyszukując matki.

– Jest! Chwała Bogu, już nie uciekną! Podkurz, Jasiu, od spodu, bo się rozłażą! – rozkazywał zgarniając gołymi rękami pszczoły; nic się bowiem nie bojał2196, chociaż obsiadły mu głowę i łaziły po twarzy, jeno2197 pogadując cosik do nich zbierał je do sitka i zbierał, gdyż rój był ogromny.

– Uważać! burzą się, mogą ciąć! – ostrzegał schodząc z drabiny, otoczony całą chmarą wirującą nad nim z brzękiem i szumem, a zeszedłszy na ziemię poniósł sito przed sobą tak ważnie i uroczyście kieby2198 tę monstrancję, Jasio go okadzał kołysząc trybularzem, Jambroż dzwonił pokrapiając raz po raz i w takiej ano procesji walili do pasieki za plebanią, kaj2199 w osobnym zagrodzeniu stało kilkadziesiąt uli rozbrzęczanych, jakby w każdym się roiło.

A kiedy ksiądz zajął się obsadzaniem pszczół, Jasio, dobrze już głodny i utrudzony, wysunął się cichaczem do domu.

Juści, co2200 ucieszyli się nim niezmiernie, a co tam było pisków, całowań i pytań, tego i nie wypowiedzieć, zaś skoro przeszła pierwsza radość, usadzili go za stołem i dalejże znosić przeróżne smaki a podtykać, a molestować i zachęcać do jadła, jaże2201 cały dom się trząsł od wrzasków i bieganiny, gdyż wszyscy naraz pragnęli mu usłużyć i być jak najbliżej.

Właśnie na taki rejwach2202 wpadł zziajany Grzela, wójtów brat, rozpytując się niespokojnie, czy nie widzieli Rocha? Ale nikt go nie widział na oczy.

– Nie mogę go nikaj2203 naleźć – wyrzekał frasobliwie i nie wdając się w rozmowy poleciał dalej szukać po chałupach, a zaraz po jego odejściu zawołano Jasia na plebanię. Ociągał się, zwłóczył, ale iść musiał.

Proboszcz czekał w ganku przy podwieczorku, wycałował go po ojcowsku i usadziwszy przy sobie rzekł wielce łaskawie:

– Rad jestem, żeś przyjechał, będę miał z kim odmawiać brewiarz! Ale wiesz, ile mam tegorocznych rojów? Piętnaście! A mocne, jak stare, już niektóre zarobiły miodem po ćwierć ula! Wyroiło się więcej, Ambrożemu kazałem pilnować pasieki, ale usnęła trąba, i pszczółki fiut… na bory i lasy. A jeden rój ukradł mi młynarz! No, mówię ci, że ukradł! Uciekły na jego gruszę, zabrał jak swoje i ani chciał słuchać o oddaniu! Zły o byka, to mści się na mnie, jak może, rabuś jeden. Słyszałeś to już o Felku? Te gałgany to tną jak osy, a sio! – zajęczał opędzając się chusteczką od much, padających mu cięgiem2204 na łysinę.

– Tylko tyle, że siedzi w cytadeli.

– Żeby się choć na tym skończyło! Doigrał się, co? A mówiłem, a przekładałem, nie słuchał osieł jeden i ma teraz bal! Stary ryfa2205 i bufon2206, ale Felka szkoda, zdolna szelma, po łacinie umie ekspedite, że i biskup lepiej nie potrafi. Cóż, kiedy we łbie pstro i dalejże wybierać się z motyką na słońce… A powiedziano: jakże to… aha! czego nie wolno, nie rusz, a co zakazane, obchodź z daleka. Pokorne cielę dwie matki ssie… tak… – ciągnął ciszej i już coraz słabiej, opędzając się przed muchami. – Zapamiętaj to sobie, Jasiu! No, mówię, zapamiętaj! – zwiesił głowę zapadając w głęboki fotel, ale gdy Jasio powstał z krzesła, otworzył oczy i zamamrotał: – Zmęczyły mnie pszczółki! A przychodź wieczorami na brewiarz. Ale uważaj na siebie i nie spoufalaj się z chłopami, bo kto się zada z plewami, tego świnie zjedzą! No, mówię, zjedzą i basta! – przysłonił łysinę chustką i zachrapał już na dobre.

X

Jagusia zaraz na wstępie pomiarkowała, że na wsi dzieje się cosik ważnego, psy jakoś zajadlej naszczekiwały w obejściach, dzieci kryły się po sadach wyzierając jeno zza drzew i płotów, ludzie już ściągali z pól, chociaż słońce było jeszcze wysoko, gdzieś znów zbierały się rajcujące cicho kobiety, a na wszystkich twarzach widniał srogi niepokój i wszystkie oczy pełne były lęku i oczekiwań.

– Co się to wyrabia? – spytała Balcerkówny, wyglądającej zza węgła.

– Nie wiem, toć pono2355 wojsko idzie od boru.

– Jezus, Maria! wojsko! – nogi się pod nią ugięły ze strachu.

– A Kłębiak co ino mówił, że kozaki ciągną od Woli – dorzuciła lecąca kajś Pryczkówna.

Jagusia przyśpieszyła kroku, w niemałej już trwodze dopadając chałupy, matka siedziała w progu z kądzielą, a przy niej parę rozgadanych kobiet.

– Widziałam jak was, siedzą w ganku, a starsze u proboszcza na pokojach.

– A po wójta posłali Michała organistów.

– Po wójta! Moiściewy, to nie przelewki. Ho, ho, wyjdą z tego historie, wyjdą…

– A może jeno2356 przyjechały ściągać podatki.

– Hale, to by jaże2357 w tyla narodu2358 przyjeżdżały, co? Musi być co drugiego.

– Pewnie, ale nic dobrego z tego nie wyjdzie, obaczycie, spomnicie moje słowa.

– To ja wam rzeknę, po co przyjechały – zaczęła Jagustynka przystępując do nich.

Zbiły się w kupę i kiej gęsi powyciągały szyje nasłuchując z chciwością.

– A to będą was zapisywały do wojska – zaśmiała się skrzekliwie, ale żadna nie zawtórzyła, tylko Dominikowa rzekła z przekąsem:

– Cięgiem2359 się was trzymają psie figle.

– A bo z igły robita2360 widły! Wszystkie dziw zębów nie pogubią ze strachu, a każda by rada jakiej przygodzie. Wielka mi rzecz ziandary2361.

Płoszkowa wtoczyła swój spaśny2362 kałdun2363 w opłotki i dalejże rozpowiadać, jak to ją zaraz cosik tknęło, kiej2364 dojrzała bryki, jak to…

– Cichojta! Ano Grzela z wójtem lecą na plebanię.

Poniesły2365 oczy na drugą stronę stawu, przeprowadzając idących.

– Cie, to i Grzelę wołają.

Ale nie zgadły, bo Grzela puścił brata naprzód, a sam obejrzał bryki, stojące przed plebanią, wypytał furmanów, przyjrzał się żandarmom siedzącym w ganku i jakoś mocno zaniepokojony poleciał do Mateusza zajętego przy Stachowej chałupie; właśnie był siedział okrakiem na zrębie zacinając łuzy la2366 osadzenia krokwi2367.

– Nie odjechały jeszcze? – pytał nie przestając rąbać.

– A nie, to jeno bieda, że nie wiada, po co przyjechały.

– I w tym się cosik2368 tai niedobrego! – zająkał stary Bylica.

– A może o zebranie! Naczelnik się wygrażał, a strażniki już się tu i owdzie przewiadywały, kto Lipce buntuje – rzekł Mateusz zesuwając się na ziemię.

– To by rychtyk wypadało, że przyjechały po mnie! – szepnął Grzela rozglądając się niespokojnie, przybladł i ciężko robił piersiami.

– A mnie się widzi, co prędzej by po Rocha! – zauważył Stacho.

– Prawda, przeciek2369 się już o niego przepytywali! Że mi to nawet w myślach nie postało! – odetchnął z ulgą, lecz srodze zatroskany o niego, rzekł smutnie:

– Ani chybi, że jeśli mają kogo wziąć, to tylko Rocha!

– Jakże, możemy go to dać, co? Rodzonego ojca, co? – krzyczał Mateusz.

– Hale, nie sposób się im przeciwić, ani mowy o tym…

– Niechby się kaj schował, trza go przestrzec, juści… – jąkał Bylica.

– A może to co drugiego, może to z wójtem sprawa – wtrącił nieśmiało Stacho.

– Na wszelki przypadek lecę go przestrzec! – zawołał Grzela i buchnął we zboża, przebierając się ogrodami do Borynów.

Antek siedział w ganku nakuwając sierpy na kowadełku i porwał się strwożony, dowiedziawszy się, o co idzie.

– Właśnie, co jeno przyszli. Rochu, a chodźcie no do nas! – krzyknął.

– Co się stało? – pytał stary wyściubiając głowę przez okno, ale nim mu rzekli, przyleciał srodze zaziajany Michał organistów.

– Wiecie, a to do was, Antoni, walą żandarmy! Już są nad stawem…

– To po mnie! – jęknął Rocho zwieszając smutnie głowę.

– Jezus, Maria! – krzyknęła Hanka stając w progu i uderzyła w płacz.

– Cicho! Trza zaradzić jakoś – szeptał Antek tężąc myślą.

– Skrzyknę wieś i nie damy was, Rochu! – srożył się Michał, wyłamując sielną2370 gałąź i groźnie tocząc oczami.

– Nie bajdurz! Rochu, za bróg2371 i w żyta, prędzej ino! Przywarujcie kaj2372 w bruździe, póki was nie zawołam. A chybko2373, bych2374 nie nadeszli…

Rocho zakręcił się po izbie, cisnął jakieś papiery Józce leżącej na łóżku i zaszeptał:

– Schowaj pod siebie, a nie wydaj!

I jak był, bez czapki a kapoty, rzucił się w sad i przepadł jak kamień we wodzie, że jeno2375 kajś za brogiem zaruchało się2376 żyto.

– Odejdź, Grzela! Hanka, do swojej roboty! Uciekaj, Michał, i ani mrumru! – rozkazywał Antek zasiadając do przerwanej roboty i jął znowu nacinać sierp tak równiuśko i spokojnie jak przódzi2377, tylko że co trochę podnosił ostrze pod światło, a strzygł ślepiami na wszystkie strony, gdyż naszczekiwania psów były coraz bliższe, i wnet rozległy się ciężkie stąpania, brzęki pałaszów i rozmowy…

Zatłukło mu serce i zadygotały ręce, ale ciął równo, akuratnie, raz za razem, nie odrywając oczów, aż dopiero kiej przed nim stanęli.

– Rocho doma2378? – pytał wójt, wielce zalękniony.

Antek obrzucił spojrzeniem całą kupę i odrzekł wolno:

– Musi być na wsi, bo nie widziałem go od rana.

– Otworzyć! – rozkazał grzmiąco jakiś starszy.

– Przeciek2379 wywarte2380! – odburknął Antek dźwigając się z ławy.

Urzędnik wraz z żandarmami wszedł do chałupy, zaś strażnicy rozlecieli się pilnować sadu i obejścia.

Na drodze zebrało się już z pół wsi, przyglądając się w milczeniu, jak przetrząsali dom kieby2381 kopę siana. Antek musiał im wszystko pokazywać i otwierać, a Hanka siedziała pod oknem z dzieckiem przy piersi.

Juści, co2382 szukali na darmo, ale tak penetrowali wszędy2383 nie przepuszczając zgoła niczemu, że nawet któryś zajrzał pod łóżka.

– A siedzi tam i właśnie czeka na waju2384! – mruknęła.

Starszy dojrzał na stole jakieś książeczki przyciśnięte Pasyjką, skoczył do nich kiej2385 ryś i jął2386 je pilnie przeglądać.

– Skąd je macie?

– Musi być, co2387 Rocho je położył, to se2388 i leżą.

– Borynowa niegramotna! – tłumaczył wójt.

– Kto z was umie czytać?

– A żadne, tak nas uczyli we szkole, że tera2389 nikto2390 nie rozbierze2391 nawet na książce do nabożeństwa! – odpowiedział Antek.

Starszy oddał książeczki drugiemu i ruszył na drugą stronę domu.

– Cóż to, chora? – podszedł nieco do Józki.

– A juści, już od paru niedziel2392 leży na ospę.

Urzędnik śpiesznie cofnął się do sieni.

– To w tej izbie mieszkał? – wypytywał wójta.

– I w tej, i kaj mu popadło, zwyczajnie jak dziad.

Przejrzeli wszystkie kąty, szukając nawet za obrazami, Józka chodziła za nimi rozpalonymi oczami, a tak rozdygotana ze strachu, że gdy któryś zbliżył się do niej, zaskrzeczała nieprzytomnie:

– Schowałam go pewnie pod siebie, co? Szukajcie!…

A kiedy skończyli, Antek przystąpił do starszego i kłaniając mu się w pas zapytał pokornym głosem:

– Dopraszam się, czy to Rocho zrobił jakie złodziejstwo?…

Urzędnik zajrzał mu jakoś z bliska w twarz i rzekł z naciskiem:

– A wyda się, że go ukrywasz, to już razem powędrujecie, słyszysz!…

– Dyć2393 słyszę, jeno2394 nie poredzę2395 wymiarkować2396, o co sprawa! – podrapał się frasobliwie, urzędnik spojrzał ostro i poniósł się2397 na wieś.

Chodzili jeszcze po różnych chałupach, zaglądali tu i owdzie, przepytując, kogo się jeno2398 dało, że już słońce zaszło i drogi zapchały się stadami pędzonymi z pastwisk, gdy odjechali nic nie wskórawszy.

Wieś odetchnęła i naraz przemówili wszyscy, każden bowiem rozpowiadał, jak to szukali u Kłębów, jak u Grzeli, jak u Mateusza, i każden widział najlepiej, i najmniej się bojał2399, i najbarzej2400 im dopiekał.

Jaż2401 Antek, kiedy już ostali sami, rzekł cicho do Hanki:

– Sprawa widzę taka, co już nie sposób trzymać go w chałupie.

– Jakże, wypędzisz go! taki święty człowiek, taki dobrodziej!

– A żeby to wciórności! – zaklął, nie wiedząc już, co począć, szczęściem, iż pokrótce przyleciał Grzela z Mateuszem i żeby cosik2402 pewnego uradzić, zamknęli się w stodole, gdyż do chałupy cięgiem2403 ktoś wpadał na wywiady.

Mrok już do cna2404 przysłonił świat, Hanka podoiła krowy i Pietrek przyjechał z boru, kiej2405 dopiero wyszli; Antek wziął zaraz rychtować2406 brykę, zaś Grzela z Mateuszem, la2407 zamydlenia oczów, poszli szukać Rocha po chałupach.

Dziwowali się temu, boć każden byłby przysiągł, jako siedzi schowany kajś2408 u Boryny.

– Zaraz po obiedzie gdziesik się zapodział i ani słychu! – rozgłaszali przyjaciele.

– Ma szczęście, już by se ano w dybkach2409 wędrował!

I w mig się rozniesło, jak chcieli, że Rocha już od południa nie ma we wsi.

– Przewąchał i zwiał, kaj pieprz rośnie! – pogadywali radzi.

– Niech jeno2410 nie powraca więcej, nic ta po nim! – rzekł stary Płoszka.

– Przeszkadza wama2411? A może was ukrzywdził, co? – zawarczał Mateusz.

– A mało to narobił mątu? Mało to was nabuntował? Jeszczek2412 przez niego cała wieś ucierpi…

– To go złapcie i wydajcie!

– Żebyśta mieli rozum, to by go już dawno mieli…

Sklął go Mateusz i chciał pobić, ledwie ich rozdzielili, więc jeno mu nawytrząchał pięścią, nasobaczył i odszedł, a że już było do cna pociemniało2413 na świecie, to i naród porozchodził się po chałupach.

Na to właśnie czekał Antek, bo skoro jeno drogi opustoszały i ludzie zasiedli przed wieczerzami, a po wsi rozwiały się zapachy smażonej słoniny, skrzyboty łyżek i ciche pogwary przy miskach, przyprowadził Rocha na Józiną stronę, nie pozwalając rozniecać ognia.

Stary przegryzł naprędce coś niecoś, pozbierał, co miał swojego, i jął2414 się żegnać z kobietami. Hanka padła mu do nóg, a Józka buchnęła skomlącym, rzewliwym płaczem.

– Zostańcie z Bogiem, może się jeszcze zobaczymy! – szeptał łzawo, przyciskając je do piersi a całując po głowinach kiej2415 ten ociec rodzony, ale że Antek przynaglał, to pobłogosławiwszy jeszcze dzieciom i domowi przeżegnał się i ruszył do przełazu pod bróg.

– Konie zaczekają u Szymka na Podlesiu, a Mateusz was powiezie.

– Muszę jeszcze zajrzeć do kogoś na wsi… Gdzie się spotkamy?…

– Przy figurze pod borem, zarno2416 tam pociągniemy…

– A dobrze, bo z Grzelą mam jeszcze dużo do pomówienia.

I przepadł w mrokach, że nawet kroków nie było słychać.

Antek zaprzągł konie, włożył w brykę jakąś ćwiartkę żyta i worek ziemniaków, pogadał cosik długo z Witkiem na stronie i rzekł głośno:

– Witek, zaprowadź konie do Szymka na Podlesie i wracaj! Rozumiesz?

Chłopak jeno błysnął ślepiami, dorwał się koni i ruszył z kopyta tak ostro, jaże2417 Antek za nim krzyknął:

– Wolniej, bo mi, jucho, szkapy zmordujesz!

Tymczasem zaś Rocho przebrał się chyłkiem do Dominikowej, kaj miał jakieś rzeczy, i zamknął się w alkierzu.

Jędrzych pilnował na drodze, Jagusia cięgiem wyzierała w opłotki, a stara siedząc w izbie nasłuchiwała niespokojnie.

Wyszło dobre parę pacierzów, nim wyszedł, pogadał jeszcze na stronie z Dominikową i zarzuciwszy toboł na plecy chciał iść, ale Jagusia naparła się ponieść2418 za nim choćby do boru. Nie sprzeciwiał się temu i pożegnawszy starą ruszyli przez sad na pola.

Szli miedzami z wolna, ostrożnie i w milczeniu.

Noc była widna i sielnie roziskrzona gwiazdami, pośpione ziemie leżały w cichościach, tylko kajś2419 na wsi ujadał pies…

Dosięgali już borów, gdy Rocho przystanął i wziął ją za rękę.

– Jaguś! – szepnął dobrotliwie – posłuchaj mnie uważnie.

Słuchała pilnie, rozdygotana jakimś złym przeczuciem.

Prawił kieby ksiądz na spowiedzi, wypominając jej Antka, wójta i już najbarzej Jasia! Prosił i zaklinał na wszystkie świętości, by się opamiętała i zaczęła żyć inaczej!

Odwróciła zesromaną2420 twarz, oblały ją palące ognie wstydu, a serce spięło się męką, ale kiej spomniał Jasia, podniesła2421 hardo głowę.

– A cóż to złego z nim wyrabiam, co?

Jął wywodzić po swojemu, a przedstawiać łagodnie, na jakie to pokusy się dają i do jakiego to grzechu i zgorszenia może ich zły2422 doprowadzić…

Nie słuchała, wzdychając jeno i niesąc się myślami do Jasia, że już same wargi lśniące i nabrane krwią szeptały słodko, gorąco i zapamiętale:

– Jasiu! Jasiu! – A rozjarzone oczy rwały się gdziesik2423 kieby2424 ptaki radośnie rozśpiewane i krążyły nad jego głową najmilejszą…

– Dyć bym poszła za nim we wszystek świat! – wyrwało się jej bezwolnie, że Rocho zadrżał, spojrzał w jej oczy szeroko otwarte i zamilkł.

Na skraju boru pod krzyżem zabielały jakby kapoty.

– Kto tam? – wstrzymał się niespokojnie.

– Jesteśma2425! Swoi!

– Nogi mi się już plączą, że odpocznę nieco – rzekł rozsiadając między nimi. Jagusia zwaliła toboł i przysiadła nieco z boku, pod krzyżem, w głębokim cieniu brzóz.

– Żebyście ino nie mieli jakich nowych kłopotów…

– I… gorsze, że ano idziecie już od nas! – powiedział Antek.

– Być może, iż kiedyś powrócę, być może!…

– Psiekrwie, żeby człowieka gonić jak tego psa zepsutego! – buchnął Mateusz.

– I za co, mój Boże, za co? – jęknął Grzela.

– Że chcę prawdy i sprawiedliwości la2426 narodu! – ozwał się uroczyście.

– Każdemu jest na świecie źle, ale już najgorzej sprawiedliwemu.

– Nie martw się, Grzela, przemieni się jeszcze na dobre, przemieni…

– Tak se i miarkuję, bo ciężko by pomyśleć, że wszystkie zabiegi na darmo.

– Czekaj tatka latka, jak kobyłę wilcy zjedzą! – westchnął Antek, wpatrzony w cienie, kaj2427 mu bielała Jagusina gębusia.

– Powiadam wam, że kto chwasty wyrywa i posiewa dobrym ziarnem, ten zbierał będzie w czas żniwny!

– A jak nie obrodzi? Przeciek2428 i to się przygodzi2429, nie?

– Tak, ale każdy sieje z wiarą, że w dwójnasób mu zaplonuje.

– Juści, chciałby się to kto mozolić na darmo!

Zadumali się głęboko nad tymi rzeczami.

Wiater powiał, zaszeleściły nad nimi brzozy, zaszumiał głucho bór i polami poszedł chrzęstliwy szmer zbóż. Księżyc wypłynął i leciał po niebie, jakby ulicą białych chmur postożonych2430 rzędami, drzewa rzuciły cienie przesiane światłem, lelki cichym, krętym lotem przewijały się nad ich głowami, a jakiś smutek przejmował serca.

Jagusia zapłakała cichuśko, nie wiadomo laczego2431.

– Co ci to, co? – pytał dobrotliwie Rocho gładząc ją po głowie.

– A bo to wiem, markotno mi jakoś…

Ale i wszystkim było markotno i jakaś żałość rozpierała dusze, że siedzieli osowiali, powiędłymi oczami ogarniając Rocha, któren2432 się im teraz widział kiej2433 ten święty Pański. Siedział pod krzyżem, z którego ciężko obwisły Chrystus jakby błogosławił okrwawionymi ręcami2434 jego siwej, umęczonej głowie, on zaś jął mówić głosem pełnym dufności:

– A o mnie się nie trwóżcie, kruszynam tylko, jedno źdźbło z bujnego pola, wezmą mię i zagubią, to i cóż, kiedy takich zostanie jeszcze wiela i każden tak samo gotów dać żywot dla sprawy… A przyjdzie pora, że jawi się ich tysiące, przyjdą z miast, przyjdą z chałup, przyjdą ze dworów i tym ciągiem nieprzerwanym położą głowy swoje, dadzą krew swoją i padną jeden za drugim, stożąc2435 się jak te kamienie, aż póki się z nich nie wyniesie ów święty, utęskniony Kościół… A mówię wam, że stanie i trwał będzie po wiek wieków, i już go żadna zła moc nie przezwycięży, bo wyrośnie z ochfiarnej2436 krwie2437 i miłowania…

I opowiadał szeroko, jak to ni jedna kropla krwi, ni łza jedna, ni żaden wysiłek nie przepada na darmo, jak to ciągiem, kieby2438 te zboża na ziemi nawożonej, rodzą się nowe brońce, nowe siły, nowe ochfiary, aż nadejdzie ów dzień święty, dzień zmartwychwstania, dzień prawdy i sprawiedliwości la całego narodu…

Mówił gorąco, a chwilami tak górnie2439, że nie sposób było wyrozumieć wszystkiego, ale przejął, ich święty ogień, serca sprężyły się uniesieniem i taką wiarą, mocą i pragnieniem, jaże2440 Antek zawołał:

– Jezu… prowadźcie jeno… a choćby na śmierć pódę2441, pódę…

– Wszystkie pójdziemy, a co stanie na zawadzie – stratujem!

– A kto się nam sprzeciwi, kto nas przemoże2442? Niech jeno2443 spróbuje…

Wybuchnęli jeden po drugim, a coraz zapamiętalej, aż musiał ich przyciszać i przysunąwszy się jeszcze bliżej zaczął nauczać, jaki to będzie ów dzień upragniony i co im trzeba robić, aby go przyśpieszyć…

Mówił tak ważkie i zgoła niespodziane rzeczy, że słuchali z zapartym tchem, z trwogą i radością zarazem, przyjmując każde jego słowo z dreszczem wiary serdecznej, jakoby tę komunię przenajświętszą… Niebo im bowiem otwierał, raje pokazywał, że dusze im poklękały w zachwyceniu, oczy widziały cudności niewypowiedziane, a serca się pasły janielskim2444, przesłodkim śpiewaniem nadziei…

– We waszej to mocy, aby się tak stało! – zakończył niemało już utrudzony. Księżyc schował się za chmurę, poszarzało niebo i zmętniały pola, bór cosik2445 zagadał z cicha i trwożnie zachrzęściły zboża, i kajś od wsi dalekich niesły2446 się psie naszczekiwania, oni zaś siedzieli niemi, dziwnie cisi, jeszcze zasłuchani, a jakby opici jego słowami i tak jakoś uroczyści jakby po wielkiej przysiędze.

– Czas mi już odejść! – rzekł powstając i brał każdego w ramiona, ściskał i całował na pożegnanie. Dziw się nie popłakali z żalu, on zaś przyklęknął, odmówił krótką modlitwę i padł na twarz, i zapłakał obejmując ziemię rękami kieby2447 tę mać2448 żegnaną na zawsze.

Jagusia jaże2449 się zaniesła szlochaniem, chłopy ukradkiem wycierali oczy.

I zaraz się rozeszli.

Do wsi wracał tylko Antek z Jagusią, tamci zaś przepadli kajś2450 pod borem.

– A nie mówże przed nikim o tym, coś słyszała! – rzekł po długiej chwili.

– Czy to ja latam z nowinami po chałupach! – warknęła gniewnie.

– A już niech Bóg broni, żeby się wójt dowiedział – upominał surowo.

Nie odrzekła, przyśpieszając jeno kroku, ale nie dał się wyprzedzić, trzymał się pobok zazierając raz po raz w jej twarz zapłakaną i gniewną…

Księżyc znowu zaświecił i wisiał prosto nad drogą, że szli jakoby tą srebrzystą miedzą obrzeżoną pokrętnymi cieniami drzew, naraz zadrgało mu serce, tęsknica wyciągnęła nienasycone ramiona, przysunął się ździebko, bliżej, tak blisko, że jeno2451 sięgnąć ręką i przyciągnąć ją do siebie, ale nie sięgnął, zbrakło mu bowiem śmiałości i powstrzymywało jej zawzięte, wzgardliwe milczenie, więc jeno rzekł z przekąsem:

– Tak lecisz, jakbyś chciała uciec przede mną…

– A bo prawda! Obaczy nas kto i gotowe nowe plotki.

– Albo ci spieszno do kogo drugiego!

– Juści, abo mi to nie wolno! Abom to nie wdowa!

– Widzę, co nie darmo powiadają, że kierujesz się na księżą gospodynię…

Porwała się jak wicher i łzy potrzęsły się jej z oczów rzęsistymi, palącymi strugami.

XI

Już stronami, na piaskach i lżejszych gruntach wychodzono ze sierpem, już nawet kaj niekaj2452 po wyżniach2453 błyskały kosy, ale we wsiach, gdzie były mocniejsze ziemie, dopiero imano się2454 przygotowań i żniwa leda dzień miały się rozpoczynać.

Więc i w Lipcach, jakoś w parę dni po ucieczce Rocha, jęto2455 się ostro sposobić do żniwa, rychtowano2456 na gwałt drabiny i moczono we stawie wozy co barzej2457 rozeschnięte, oprzątano stodoły, że już stojały2458 wywarte2459 na przestrzał, gdzie w cieniach sadów wykręcano powrósła2460, zaś prawie pod każdą chałupą brząkały rozklepywane kosy, kobiety zwijały się przy pieczeniu chlebów i sposobieniu zapasów, a z tego wszystkiego zrobiło się tylachna2461 skrzętu2462 i rwetesów2463, że wieś wyglądała jakby przed jakimś wielkim świętem.

A że przy tym zjechało się z drugich wsi sporo narodu, to na drogach i pod młynem wrzało kieby2464 na jarmarku, głównie bowiem ściągali ze zbożem do mielenia, ale jakby na utrapienie, tak mało było wody, że robił tylko jeden ganek, a i to zaledwie się ruchając2465, czekali jednak cierpliwie swojej kolei, boć każden chciał zemleć jeszcze na żniwa.

Niemało też cisnęło się do młynarzowego domu kupować mąkę, kasze przeróżne, a nawet i po chleb gotowy.

Młynarz leżał chory, ale snadź2466 nic się nie działo bez jego przyzwoleństwa, gdyż krzyknął do żony siedzącej na dworze, pod wywartym2467 oknem:

– A rzepeckim nie dawaj ani za grosz, prowadzali swoje krowy do księżego byka, to niechże im proboszcz zaborguje2468 i co innego.

I nie pomogły żadne prośby ni skamłania, na darmo też wstawiała się za biedniejszymi, zaciął się i żadnemu, któren2469 ino2470 wodził krowę na plebanię, nie pozwolił zborgować ani pół kwarty mąki.

– Spodobał im się księży byk, to niech go sobie doją! – wykrzykiwał.

Młynarzowa, też jakoś kwękająca, spłakana i z obwiązaną twarzą, wzruszała ramionami, ale jak mogła, ukradkiem zborgowała niejednemu.

Nadeszła Kłębowa prosząc o pół ćwiartki jaglanej kaszy.

– Płacicie zaraz, to bierzcie, ale na bórg2471 nie dam ani ziarnka.

Zafrasowała się wielce, bo juści2472, że przyszła bez pieniędzy.

– Tomek z nim trzyma za jedno, to niechaj uprosi o kaszę.

Obraziła się i rzekła wyzywająco:

– Juści, co trzyma z księdzem i trzymał będzie, ale tutaj już więcej jego noga nie postoi.

– Mała szkoda, krótki żal! Spróbujcie mleć gdzie indziej.

Odeszła wielce skłopotana, bo w domu nie było już ani grosza, lecz natknąwszy się na kowalową, siedzącą pod zawartą2473 kuźnią, rozżaliła się przed nią i zapłakała na młynarza.

Ale kowalowa ozwała się2474 z prześmiechem:

– To wam jeno2475 rzeknę, co już niedługie to jego panowanie.

– Hale, a któż to da radę takiemu bogaczowi, kto?

– Jak mu wiatrak postawią pod bokiem, to mu i radę dadzą.

Kłębowa jaże2476 oczy wytrzeszczyła ze zdumienia.

– A mój wiatrak postawi. Co ino poszedł z Mateuszem do boru wybierać drzewo, na Podlesiu będą stawiać kole figury.

– Cie… Michał stawia wiatrak, śmierci bym się prędzej spodziała, no, no. Ale dobrze tak temu zdzierusowi, niech mu kałdun2477 spadnie.

Tak jej ulżyło, że śpieszniej szła ku domowi, ale dojrzawszy Hankę pierącą2478 pod chałupą wstąpiła podzielić się tą niespodzianą nowiną.

Antek majdrował cosik2479 kole2480 woza2481 i posłyszawszy rozmowę rzekł:

– Prawdę wam powiedziała Magda, kowal już kupił od dziedzica dwadzieścia morgów na Podlesiu, zaraz przy figurze, i tam wystawi wiatrak! Młynarz się wścieknie ze złości, ale niech mu rura zmięknie! Tak się już wszystkim dał we znaki, że nikto go nie pożałuje.

– Nie wiecie to niczego o Rochu?

– Nic a nic – odwrócił się od niej jakoś spiesznie.

– To dziwne, trzeci dzień i nie wiada2482, co się z nim wyrabia.

– Przeciek2483 nieraz już tak bywało, że poszedł kajś2484, a potem znowu się zjawił.

– Któż to od was idzie do Częstochowy? – zagadnęła Hanka.

– A idzie moja Jewka z Maciusiem. Latoś2485 mało wiela2486 się ze wsi wybiera.

– I ja pójdę, właśnie przepieram na drogę co lżejsze szmaty.

– Ale pono2487 z drugich wsi to sporo się szykuje.

– Sposobną porę se2488 wybrały, na największą robotę – mruknął Antek, ale żonie się nie przeciwił wiedząc od dawna, na jaką to intencję się ochfiarowała2489.

Zaczęły se rozpowiadać różnoście2490, gdy wpadła Jagustynka.

– Wiecie – wrzeszczała – a to może przed godziną przyszedł z wojska Jasiek!

– Tereski chłop! A dyć2491 powiadała, co2492 wraca dopiero na kopania.

– Co inom go widziała, galancie koło niego i okrutnie stęskniony do swoich.

– Dobry był chłop, ale zawzięty. Tereska doma2493?

– Rwie len u proboszcza i jeszcze nie wie, co ją w domu czeka.

– Znowu zakotłuje się w Lipcach, przeciek2494 mu zarno2495 powiedzą!

Antek słuchał uważnie, gdyż mocno go zajęła nowina, lecz się nie odzywał, zaś Hanka z Kłębową szczerze ubolewając nad Tereską jęły przewidywać najgorsze la2496 niej rzeczy, aż im przerwała Jagustynka:

– Psu na budę taka sprawiedliwość! Hale, pójdzie se2497 taki ciołek2498 na całe roki2499 we świat, kobietę ostawi samą, a potem, jak się niebodze co przygodzi2500, to gotów ją choćby zakatrupić! A wszystkie też bij zabij na nią! Kajże2501 ta sprawiedliwość! Chłop to se może używać jak na psim weselu i nikto2502 mu za to nie rzeknie nawet marnego słowa! Do cna2503 głupie urządzenie na świecie! Jakże, to kobieta nie żywy człowiek, to z drewna wystrugana czy co? Ale kiej2504 już musi odpowiadać, to niechże i gach2505 zarówno płaci, przeciek2506 pospólnie2507 grzeszyli. Czemuż to jemu tylko uciecha, a la2508 niej samo płakanie, co?

– Moiściewy, tak już postanowione od wiek wieka, to i ostanie! – szepnęła Kłębowa.

– Ostanie, żeby się naród marnował, a zły cieszył, ale ja to bym postanowiła inaczej: wzion2509 któren2510 cudzą kobietę, to niechże se2511 ją ostawi na zawdy2512, a nie zechce, bo mu już nowa lepiej zasmakowała, kijem ścierwę i do kreminału2513!

Antek roześmiał się z jej zapalczywości, skoczyła ku niemu z wrzaskiem.

– La was to ino warte śmiechu, co? Zbóje zapowietrzone, każda wam najmilejsza, póki jej nie dostanieta! A potem jeszcze się przekpiwają!

– Wydzieracie się jak sroka na pluchę! – rzucił niechętnie.

Poleciała na wieś i przyszła dopiero nad wieczorem, ale srodze spłakana.

– Cóż się to waju2514 przygodziło2515? – spytała niespokojnie Hanka.

– A co, napiłam się człowieczego bólu i jaże2516 mnie zamgliło2517 – rozpłakała się i jęła2518 mówić przez łzy i szlochania – wiecie, a to Kozłowa wzięła Jaśka pod swoją opiekę i już mu wszyćko2519 wyśpiewała.

– Nie ta, to druga by mu pedziała2520, takie rzeczy się nie zagubią.

– Mówię wam, że cosik2521 strasznego wzbiera w ich chałupie! Poleciałam do nich, nie było nikogo. Zaglądam teraz, siedzą oboje i płaczą, na stole porozkładane podarunki, jakie jej przyniósł. Jezu, jaże2522 mróz mnie przejął, jakbym zajrzała do grobu. Nie mówią do się, jeno2523 płaczą. Mateuszowa matka rozpowiedziała mi, jak to było, aże mi włosy powstały na głowie.

– Nie wiecie, wspominał Mateusza? – zagadnął niespokojnie Antek.

– Pomstuje na niego, że niech Bóg broni! Jasiek mu tego nie przepuści, nie!

– Nie bójcie się, Mateusz go skamlał o łaskę nie będzie – odrzucił gniewnie i nie słuchając więcej poleciał na Podlesie przestrzec przyjaciela.

Nalazł go dopiero u Szymków, siedział z Nastusią pod ścianą i cosik2524 z cicha se2525 redzili2526, wywołał go zaraz i kiej2527 odeszli spory kawał drogi, opowiedział.

Mateusz aż się zachłysnął i zaczął kląć.

– A żeby to siarczyste pioruny spaliły taką nowinę!

Wracali do wsi, Mateusz się krzywił i jakoś boleśnie i ciężko wzdychał.

– Widzę, co ci markotno i żal – wtrącił ostrożnie Antek.

– Zaśbym ta żałował, już mi kością w gardle stanęła. Co inszego mnie trapi.

Antek się zdumiał, ale nijakoś było się rozpytywać.

– Czasu by nie chwaciło2528, żebym miał każdej żałować! Wpadła mi w pazury, to i wzionem2529, każdy by zrobił to samo! Nie bój się, użyłem jak pies w studni, bo com się musiał nasłuchać beków i wyrzekań, to starczyłoby la2530 dziesięciu. Uciekałem, to kieby2531 cień szła za mną. Niechże i Jasiek się nią nacieszy. Nie kochanice mi w głowie, a jeno2532 całkiem co drugiego.

– Pewnie, że pora by ci się żenić.

– Właśnie i Nastka mówiła mi to samo.

– Dzieuch2533 we wsi jak maku, nietrudno wybrać.

– Już mam z dawien dawna cosik2534 upatrzonego – wyrwało mu się bezwolnie.

– To me2535 proś w dziewosłęby i sprawiaj wesele choćby zaraz po żniwach.

Nie poszło mu to w smak, bo skrzywił się i zagadał znowu o Jaśku, a wywiedziawszy się wszystkiego, jął rozpowiadać o Szymkowej gospodarce wyznając przy tym niby to niechcący, że Jędrzych mówił Nastusi pod sekretem, jako Dominikowa ma podać do sądu o grunt Jagusi po Macieju.

– Ociec zapisali, to jej nikto2536 nie zapiera2537, juści, że samej ziemi nie oddam, ale święcie zapłacę, co warta! Kłótnica, chce się jej procesów!

– Prawda to, że Jagusia zapis oddała Hance? – pytał ostrożnie.

– Cóż z tego, kiej2538 nie odpisała się u rejenta.

Mateusz jakoś poweselał i nie mogąc się już powstrzymać zatrącał w rozmowie raz po raz o Jagusię, sielnie2539 ją sobie chwaląc.

Antek pomiarkowawszy2540, o co mu idzie, rzekł szydliwie:

– Słyszałeś, co to znowu o niej wygadują?

– Baby zawdy2541 łatki jej przypinały.

– Za Jasiem organistów lata pono kiej2542 suka – dodał z rozmysłem.

– Widziałeś to? – rozczerwienił się z gniewu.

– Na prześpiegi2543 za nią nie chodzę, bo me2544 ni parzy, ni ziębi, ale są, które widują co dnia, jak się schodzi w boru2545 z Jasiem, to po miedzach…

– Sprać jedną i drugą, to by wnet przestały plotkować.

– Spróbuj, może się wystraszą i przestaną! – mówił z wolna, zatargała nim nagła, strasznie szarpiąca zazdrość o Jagusię, a już te myśle2546, że Mateusz może się z nią ożenić, kąsały go kieby2547 rozwścieklone psy.

Nie odpowiadał na jego zaczepne i często przykre słowa, bych2548 się jeno2549 nie wydać ze swoją męką, ale na rozstaniu nie poredził2550 się już wstrzymać i rzekł ze złym prześmiechem:

– A któren się z nią ożeni, sporo szwagrów miał będzie…

Rozeszli się dosyć ozięble.

Mateusz, odszedłszy parę kroków, roześmiał się cicho i pomyślał:

– Musi go trzymać z daleka, to się na nią źli a pyskuje. A niechta se2551 lata za Jasiem, taki dzieciuch. Barzej2552 ją tam ciągnie ksiądz niźli chłopak.

Rozmyślał pobłażliwie, bo wywiedziawszy się od Antka co do tego zapisu po Macieju, już stanowczo umyślił się z nią ożenić. Zwolnił kroku i rozliczał se w myślach, po ile to trza by mu spłacać Jędrzycha i Szymka, bych2553 samemu ostać na gospodarce, na całych dwudziestu morgach.

– Stara przykra, juści, ale przeciek2554 nie bedzie wiekowała2555.

Spomniały mu się Jagusine sprawki, to go ździebko rozfrasowało.

– Co było, to nie jest, a zechce się jej nowych figlów, to z niej rychło wytrzęsę.

W opłotkach przed chałupą czekała na niego matka.

– Jasiek wrócił – szeptała zatrwożona – już mu o tym powiedzieli.

– To i lepiej, nie będzie potrza2556 się ocyganiać.

– Tereska przylatywała już parę razy, grozi, że się utopi… że nie…

– Pewnie, co gotowa to zrobić, pewnie – szepnął wystraszony i tak się tym srodze zamartwił, że zasiadłszy w progu do kolacji nie mógł jeść, a jeno nadsłuchiwał od Jaśkowego sadu, że to siedzieli tylko przez miedzę. Przejmował go coraz większy niespokój, odsunął miskę i kurząc papierosa za papierosem na darmo barował się2557 z dygotem trwogi, na darmo klął siebie i wszystkie kobiety i na darmo chciał całą sprawę obrócić w przekpinki, bo strach o Tereskę rozrastał się w nim coraz barzej i dręczył już nie do wytrzymania. Już parę razy się podnosił, aby iść kajś na wieś między ludzi, ale ostawał wyczekując nie wiada2558 na co.

Noc się już zrobiła, gdy naraz posłyszał jakieś kroki, a nim rozeznał, z której strony nadchodzą, już Tereska wisiała mu na szyi.

– Ratuj, Mateusz! Jezu, tak czekałam na cię, tak wyglądałam.

Usadził ją pobok, lecz cisnęła mu się do piersi kiej2559 dzieciątko i przez łzy lejące się ciurkiem, przez mękę i rozpacz szeptała:

– Powiedziały mu o wszystkim! Śmierci bym się była prędzej spodziała niźli jego powrotu. Byłam u księżego lnu… przylatuje któraś i powiada… dziw trupem nie padłam… szłam jak na śmierć… nie było cię doma… poszłam cię szukać… nie było cię we wsi… kołowałam z godzinę, ale musiałam iść… wchodzę do chałupy… a on stoi na środku blady kiej ściana… skoczył do mnie z pięściami… o prawdę pyta… o prawdę…

Mateusz jaże się zatrząsł i obcierał z twarzy zimny, lodowaty pot.

– Wyznałam się przed nim… na nic już by się zdały cygaństwa… Topora chycił na mnie… myślałam, że już koniec, i pierwsza mu rzekłam: „Zabij! ulży nam obojgu!”. Ale me2560 nie tknął nawet palcem! Jeno2561 popatrzył we mnie, przysiadł pod oknem i zapłakał!… Jezu miłościwy, żeby me chociaż sprał, skopał, sponiewierał, lżej by mi było, lżej, a on siedzi i płacze! I cóż ja teraz pocznę nieszczęsna, co? kaj2562 się podzieję! Ratuj me, bo się rzucę do studni albo se2563 co złego zrobię, ratuj! – wrzasnęła padając mu do nóg.

– Cóż ja ci poredzę, sieroto, co? – jąkał bezradnie.

Zerwała się nagle z dzikim warkotem gniewnego szaleństwa.

– To po coś me brał? po coś me stumanił? po coś me przywiódł do grzechu?

– Cała wieś tu się zleci, cichoj!

Przypadła mu znowu do piersi, objęła sobą i pokrywając pocałunkami zaskamlała całą mocą strachu, miłowania i rozpaczy:

– O mój jedyny, o mój wybrany z tysiąca, zabij me, a nie odpędzaj od siebie! Miłujesz to me, co? Miłujesz? Dyć me utul ten ostatni razik, dyć me weź, ogarnij sobą i nie daj na mękę, nie daj płakania, nie daj zatracenia! Jedynego cię mam na wszyćkim2564 świecie, jedynego… Ino2565 me ostaw przy sobie, a służyła ci będę za tego psa wiernego, za tę ostatnią dziewkę!

Jęczała rzewliwymi słowy, rwanymi ze samego dna udręczonej duszy.

A Mateusz wił się jakby w kleszczach i jak mógł, wykręcał się od stanowczej odpowiedzi zbywając ją całunkami a przygłaskaniem i przytakując wszystkiemu, co jeno2566 chciała, rozglądał się trwożniej i niecierpliwiej, gdyż mu się uwidziało, że Jasiek siedzi na przełazie.

Ale w jakiejś minucie Tereska przejrzawszy prawdę do dna odepchnęła go od siebie i zakrzyczała, bijąc słowami kieby2567 biczem:

– Cyganisz jak pies! Zawdyś me ocyganiał! Już me teraz nie zwiedziesz! Strach ci Jaśkowego kija, to się wijesz kiej2568 ta przydeptana glista! A ja mu zawierzyłam jak komu najlepszemu! Mój Boże, mój Boże! A Jasiek taki poczciwy, nawiózł mi podarunków, nigdy mi nie powiedział marnego słowa i ja mu tak odpłaciłam. I takiemu przeniewiercy zawierzyłam, takiemu zbójowi! takiemu psu! Idź se za Jagusią! – zawrzeszczała przyskakując do niego z pięściami – idź, i niech was pożeni hycel, pasujeta do siebie, lakudra i złodziej.

Padła na ziemię zanosząc się strasznym, obłąkanym płaczem.

Mateusz stał nad nią, nie wiedząc, co począć, matka chlipała kajś2569 pod ścianą, gdy wyszedł ze sadu Jasiek i przystąpiwszy do żony jął jej szeptać tkliwe, przesiąkłe łzami, a pełne dobrości słowa:

– Chodź do dom, chodź, sieroto. Nie bój się, nie ukrzywdzę cię, masz ty już dosyć za swoje, chodź, żono…

Wziął ją na ręce i przeniósłszy na przełaz krzyknął do Mateusza:

– Pókim żyw, to ci jej krzywdy nie daruję, tak mi dopomóż, Panie Boże!

Mateusz milczał, dusił go wstyd i zalewał mu serce taką gorzkością i taką dojmującą udręką, że poniósł się do karczmy i pił przez całą noc.

Cała historia migiem się rozniesła po wsi, a ku niemałemu podziwowi, z wielkim też uważaniem rozpowiadali o Jaśkowym postąpieniu.

– Ze świecą nie najdzie takiego drugiego – mówiły rozrzewnione kobiety, srodze przy tym powstając na Tereskę, ale Jagustynka zapalczywie broniła.

– Tereska niewinowata2570! – wrzeszczała po różnych opłotkach, kaj jeno posłyszała, że bierą2571 ją na ozory – smarkul to był jeszcze, kiej2572 Jaśka wzieni2573 do wojska, ostała sama jedna, nawet przez2574 dziecka, to i nie dziwota, co bez2575 tyla roków zacniło się2576 jej za chłopem. Żadna by nie przetrzymała takiego postu. A Mateusz zwietrzył kiej2577 pies i dalejże bakę świecić2578, cudeńka prawić, na muzykę prowadzić, jaże2579 i głupią zdurzył2580.

– Że to nie ma sądu na takich zwodzicieli – westchnęła któraś.

– Łeb mu już lenieje, a za kobietami jeszcze ciągnie.

– Kawalerska sierota, to kajże się pożywi, jak nie z cudzego – kpili parobcy.

– Mateusz też niewinowaty, nie wiecie to, że jak suczka nie da, to i piesek nie weźmie! – zaśmiał się Stacho Płoszka i dziw go za to nie pobiły.

Ale wnet przestali o tym deliberować2581, gdyż żniwa były za pasem, dnie szły wybrane, suche i upalne, po wzgórkach żyta jakby się prosiły o kosy, a jęczmiona już dochodziły, to co dnia ktosik wychodził penetrować pola, zaś bogatsze już się oglądali za najemnikiem.

Zaś na pierwszego ruszył organista, wywiódłszy do żniwa kilkanaście kobiet, stanęła do sierpa nawet sama organiścina, wzięły żąć i córki, a stary miał nad wszystkim czuwające oko. Jasio przyleciał dopiero po mszy i niedługo się cieszył żniwami, bo skoro jeno2582 podniesła się przypołudniowa spieka, wypędziła go matka, żeby se głowy nie przepalił na słońcu.

– Poszuka se cienia u Jagusi, w to mu graj – warknęła za nim Kozłowa.

W domu jednak było mu gorąco, nudnie i muchy tak cięły zapamiętale, że wybrał się na wieś i przechodząc koło Kłębów dosłyszał jakieś przyduszone jęki, rozchodzące się z wywartej na rozcież chałupy.

Jagata leżała w sieniach pod progiem, w izbie było pusto, cały bowiem dom poszedł do żniwa.

Przeniósł ją do izby, położył na łóżko, napoił i tak cucił, jaże przyszła nieco do siebie i otworzyła załzawione oczy.

– Dyć już kończę, paniczku – uśmiechnęła się kiej rozbudzone dziecko.

Chciał zaraz bieżyć po księdza, przytrzymała go za sutannę.

– Panienka mi dzisia rzekła: „Gotuj się na jutro, duszo umęczona!”. Mam czas jeszcze, paniczku! Jutro… dzięki ci, Boże miłosierny, dzięki! – jąkała coraz słabiej, prześmiech zatlił się na jej wargach, złożyła ręce i zapatrzona kajś2583, w jakoweś dalekości, zapadła jakby w głęboką duszną modlitwę, a Jasio, rozumiejąc, co2584 już zaczęło się konanie, poleciał zwoływać Kłębów.

Zajrzał do niej dopiero po południu, leżała w łóżku całkiem przytomna, skrzynka stała przy niej na ławie, wyjmowała z niej stygnącymi rękami wszystko, co se była nagotowała na tę porę ostatnią; czystą płachtę pod siebie i świeże obleczenie na pościele, wodę święconą, całkiem jeszcze dobre kropidło i spory kawał gromnicy, i obrazek Częstochowskiej do ręki, i nową koszulę, suty wełniak, czepek bujnie ururkowany nad czołem, wraz z chustą do zawiązania, i zupełnie nowe trzewiki, wszyćko śmiertelne wiano, użebrane przez całe życie, rozłożyła koło siebie, ciesząc się każdą rzeczą i chwaląc przed kobietami, zaś czepek nawet przymierzyła i przejrzawszy się w lusterku szepnęła wielce szczęśliwa:

– Będzie galancie2585, na sielną2586 gospodynię patrzę.

Przykazała, bych2587 ją w te skarby przystroili jutro, zaraz od samego rana.

Juści, co nikto2588 się jej nie sprzeciwił, chodzili kole2589 niej na palcach, umilając jej te ostatnie chwile, jak jeno2590 poredzili2591.

Jasio przesiedział przy niej do zmierzchu czytając w głos modlitwy, powtarzała za nim, zasypiając co chwila z jakimś leciuśkim pośmiechem.

A gdy zasiadali do wieczerzy, zapragnęła jajecznicy, juści2592, że jeno2593 dziobnęła raz i drugi, odsuwając jadło od razu, i już cały wieczór leżała cichuśko, dopiero kiedy zabierali się do spania, przywołała Tomka.

– Nie bój się, nie będę ci zawadzała długo, nie – wyrzekła lękliwie.

Na drugi dzień z rana przybrali ją, jak przykazała, położyli ją na Kłębowej łóżko, a na jej własnej pościeli, sama pilnowała, żeby wszystko było jak się patrzy, sama strzepywała drżąc chudą pierzynę, sama nalała wody święconej na talerz i położyła na nim kropidło, a spenetrowawszy, że już jest, jak być powinno w taką godzinę u gospodarzy, poprosiła o księdza.

Przyszedł z Panem Jezusem, przygotował ją na tę drogę ostatnią i zalecił Jasiowi pozostać do końca, że to jemu samemu gdziesik2594 się śpieszyło.

Jasio zasiadł przy niej i czytał se2595 po cichu z brewiarza, Kłębowie też ostali w domu, a wkrótce przyleciała Jagusia, przywarowawszy kajś2596 w kącie cichuśko niby trusia. W izbie jeno muchy brzęczały, gdyż ludzie snuli się bez głosu jak cienie, trwożnie jeno2597 spozierając na Jagatę… Leżała z różańcem w ręku, jeszcze całkiem przytomnie żegnając się z każdym, kto ino2598 zajrzał do chałupy, zaś poniektórym dzieciom, cisnącym się w sieniach i pod oknem, rozdawała po parę groszy.

– Naści2599, a zmów paciorek za Jagatę! – szeptała z lubością.

A potem już całe godziny nie odzywała się do nikogo.

I leżała se2600 godnie, po gospodarsku, na łóżku i pod obrazami, jak se była roiła2601 przez całe życie. Leżała pełna cichej dumy i nieopowiedzianej szczęśliwości, radosne łzy siwiły się w jej oczach. Poruchiwała2602 cosik2603 wargami, błogo uśmiechnięta i zapatrzona przez okno w niebo głębokie, w pola nieobjęte, gdzie już kaj niekaj2604 błyskały z brzękiem kosy i kładły się źrałe2605, ciężkie żyta, w jakieś dale, widne jeno2606 jej duszy zamierającej.

Ale w jakiejś minucie, gdy dzień miał się już ku schyłkowi, a izbę zalały czerwone zorze zachodu, wstrząsnęła się gwałtownie, usiadła i wyciągnąwszy ręce zawołała mocnym, a jakoby cudzym głosem:

– Pora już na mnie, pora.

I padła wznak.

W izbie zrobiło się straszno, buchnęły płacze, poprzyklękali kole2607 łóżka, Jasio jął czytać modlitwę za konających, Kłębowa zapaliła gromnicę, umierająca powtarzała za Jasiem, ale coraz słabiej, coraz ciszej, coraz bełkotliwiej, oczy jej gasły niby ten dzień letni znojami utrudzony, twarz grążyła się2608 w tuman wiecznego zmierzchu, wypuściła gromnicę i skonała.

I pomarła se ta dziadówka, kieby2609 najpierwsza we wsi, a Jambroż, któren2610 akuratnie zdążył na sam koniec, zawarł jej oczy, sam Jasio zmówił za nią gorący pacierz i cała wieś przychodziła się modlić przy jej zwłokach, popłakać a zazdrośnie się dziwować szczęśliwej śmierci i lekkiemu skonaniu.

Tylko Jasia, skoro zajrzał w jej martwe oczy i w tę stężałą na grudę twarz, poradloną pazurami śmierci, zatrząsł taki strach, że uciekł do domu, rzucił się na łóżko, wcisnął głowę w poduszki i zapłakał.

Poleciała wnet za nim Jagusia i chociaż sama była pełna przerażenia i żałości, jęła2611 go uspokajać i obcierać mu twarz zapłakaną. Przytulił się do niej kieby2612 do matki, kładł rozbolałą głowę na jej piersiach, obejmował ją za szyję, i jaże2613 się zanosząc szlochaniem, skarżył się rzewliwie:

– Boże mój, jakie to straszne, jakie to okropne!…

Weszła na to organiścina, zobaczyła i srogi gniew nią zatargał.

– Co się tu dzieje! – postąpiła na środek izby i zasyczała, ledwie się już hamując: – Widzisz ją, jaka mi czuła opiekunka, szkoda tylko, że Jasio już niańki nie potrzebuje i sam sobie poradzi nos obetrzeć!

Jagusia podniesła2614 na nią zapłakane oczy i dygocąc w zalęknieniu, jęła rozpowiadać o śmierci starej, Jasio też rzucił się skwapnie, tłumacząc matce, co mu się to przygodziło2615, ale organiścina, snadź już dobrze przódzi podbechtana przez kumy, wywarła na niego gębę:

– Głupiś jak cielę! Nie odzywaj się lepiej, byś i ty czego nie oberwał!

Skoczyła naraz do drzwi, wywarła2616 je na rozcież2617 i zawrzeszczała do Jagusi:

– A ty się wynoś, i żeby tutaj nie postała więcej twoja noga, bo cię wyszczuję!

– Cóżem to winowata, co? – jąkała, zgoła już nieprzytomna ze wstydu i boleści.

– Poszła precz i w tej minucie, bo każę psy pospuszczać! Już ja nie będę płakała przez ciebie, jak Hanka albo wójtowa! Ja cię nauczę jamorów2618, małpo jedna, już ty mnie popamiętasz, tłumoku! – darła się na cały głos.

Jagusia buchnęła płaczem, wypadła przed dom i pognała w cały świat.

A Jasio stanął jakby rażony piorunem.

XII

Naraz porwał się za nią lecieć.

– A to gdzie? – warknęła groźnie matka zapierając mu sobą drzwi.

– Dlaczego ją mama wypędziła, za co? Że była dla mnie taka poczciwa! To niesprawiedliwie, ja na to nie pozwolę! Cóż ona zrobiła złego? co? – wykrzykiwał gorączkowo, wydzierając się z twardych rąk matczynych.

– Usiądź spokojnie, bo zawołam ojca… Za co? Zaraz ci powiem: masz być księdzem, to nie chcę, abyś pod moim dachem sposobił sobie kochanicę, nie chcę dożyć takiego wstydu i hańby, żeby cię ludzie wytykali palcami! Dlatego ją wypędziłam, rozumiesz teraz?

– W imię Ojca i Syna! Co mama mówi! – jęknął w najgłębszym oburzeniu.

– Mówię to, co wiem! Juści, wiedziałam, że ją spotykasz tu i owdzie, ale Bóg mi świadkiem, jako cię nie podejrzewałam o nic zdrożnego! Myślałam sobie zawsze, że skoro mój syn nosi kapłańską sukienkę, to splamić się jej nigdy nie poważy! Ady bym cię przeklęła na wieki i wydarła ze serca, choćby wraz pęknąć miało… – Oczy jej zapłonęły taką świętą zgrozą i nieubłaganiem, że Jasio zdrętwiał ze strachu. – Dopiero Kozłowa otworzyła mi oczy, a teraz już sama zobaczyłam, do czego chciała cię przywieść ta suka…

Rozpłakał się żałośnie i wśród szlochań i skarg na te okropne posądzenia z taką szczerością opowiedział wszystkie spotykania, że całkiem zawierzyła i przygarnąwszy go do piersi jęła2619 mu obcierać łzy a uspokajać.

– Nie dziw się, że zlękłam się o ciebie, przecież to łajdus najgorszy we wsi…

– Jagusia! Najgorszy we wsi! – Nie wierzył własnym uszom.

– Wstyd mi, ale dla twojego dobra muszę ci wszystko rozpowiedzieć.

I opowiedziała o niej przeróżne historie, nie szczędząc na dokładkę ni plotów, ani też najrozmaitszych wymysłów.

Jasiowi włosy powstały na głowie, jaże2620 się porwał z miejsca i zakrzyknął:

– To nieprawda, nigdy nie uwierzę, żeby Jagusia była taka podła, nigdy…

– Matka ci to mówi, rozumiesz? Z palca sobie tego nie wyssałam.

– Bajki, nic więcej! Przecież to byłoby straszne! – załamał rozpaczliwie ręce.

– A czemuż ją bronisz tak zawzięcie, co?

– Bronię każdego niewinnego, każdego.

– Głupiś jak baran. – Rozgniewała się, dotknięta srodze jego niewiarą.

– Jak mama uważa. Ale jeżeli Jagusia taka najgorsza, to czemu mama pozwalała jej przychodzić do nas? – Zaperzył się zapalczywie kiej młody kogut.

– Nie będę się tłumaczyła przed tobą, kiedyś taki głupi, że niczego nie rozumiesz, ale ci zapowiadam: trzymaj się od niej z daleka, bo jak was gdzie razem przydybię, to chociażby przy całej wsi, a sprawię jej taką frycówkę, że mnie popamięta z ruski miesiąc! A i tobie może się przy tym co oberwać…

Odeszła trzaskając drzwiami ze złości.

A Jasio, nawet nie rozumiejąc, czemu go tak obchodzi Jagusina osława2621, przeżuwał matczyne słowa niby te kolczate osty, dławił się nimi, sycąc duszę ich piołunową gorzkością.

– Toś ty taka, Jaguś! Toś ty taka! – skarżył się z żałosnym wyrzutem, że gdyby się była w tej chwili zjawiła, odwróciłby się od niej ze wzgardą i gniewem. Albo to mógł spodziewać się czegoś podobnego? Że nawet w myślach nie postały mu takie straszne rzeczy. Rozważał je jednak z coraz większą udręką i już sto razy się zrywał, aby do niej bieżyć, aby stanąć do oczów i rzucić jej w twarz tę całą litanię grzechów… Niech posłyszy, co mówią o niej, i niechaj się wyprze, jeżeli może… Niech głośno powie: nieprawda! Dumał gorączkowo, ale coraz głębiej wierzył w jej niewinność i ogarniał go żal, i wstawała w nim cicha tęsknota, i budziły się jakieś słodkie, radosne przypomnienia spotykań, a jakiś słoneczny tuman niepojętej rozkoszy przysłonił mu oczy i serce dręczył, że naraz się zerwał i zaczął krzyczeć jakby do wszystkiego2622 świata:

– Nieprawda! nieprawda! nieprawda!

Ale przy kolacji uparcie patrzył w talerz, unikając matczynych oczów, i chociaż mówiono o śmierci Jagaty, nie wtrącał się do rozmowy, a jeno2623 cięgiem2624 matyjasił2625, przebierał w jadle, sprzeciwiał się siostrom, wyrzekał na gorąc w izbie i skoro tylko sprzątnęli miski, poniósł się2626 na plebanię – proboszcz siedział se na ganku z fają w zębach i cosik pilnie pogadywał z Jambrożem, obszedł ich z dala i spacerując kajś2627 pod drzewinami frasobliwie2628 medytował.

– A może to i prawda! Mama by sobie tego nie stworzyła.

Z okien plebanii lały się smugi światła na klomb, gdzie baraszkowały pieski warcząc na się przyjacielsko, a z ganku roznosił się grubachny głos.

– A jęczmień na Świńskim Dołku obejrzałeś?

– Słoma jeszcze ździebko zielona, ale ziarno już kiej2629 pieprz.

– Trza2630 by ci jutro przewietrzyć ornaty, na nic spleśnieją. Komżę i alby zanieś Dominikowej, niech Jagusia upierze. Ale kto to był po południu z krową?

– Któryś z Modlicy. Młynarz spotkał go na moście i próbował przeciągnąć do swojego byka, obiecywał go nawet dopuścić za darmo, ale chłop wolał naszego…

– Ma rozum, za rubla będzie miał profit na całe życie, przynajmniej krów się dochowa. Nie wiesz, Kłęby wyprawią to pogrzeb Jagacie?

– Przeciek ostawiła na pochowek całe dziesięć złotych.

– Pochowa się ją z paradą jak gospodynię. A powiedz tam brackim2631, że wosku im sprzedam, niech sobie tylko dokupią blichowanego2632. Jutro Michał obrządzi w kościele, a ty idź z ludźmi do żniwa i poganiaj, barometr jakiś niepewny, może być burza! Kiedyż to się zbiera kompania do Częstochowy?

– Wotywę2633 zamówiły na czwartek, to juści2634, zaraz po mszy ruszą…

Jasia drażniła nieco ta rozmowa, odszedł dalej aż pod niski pleciony płot, dzielący sad od pasieki, na wąską, zarosłą dróżkę i spacerował trącając niekiedy głową w obwisłe, ciężkie od jabłek gałęzie.

Wieczór był nagrzany i duszny, pachniał miód i żyto skoszone kajś2635 za ogrodami, powietrze było ciężkie, przejęte spieką2636, bielone pnie majaczyły w mrokach niby gzła2637 porozwieszane do przeschnięcia, kajś nad stawem naszczekiwały psy wielce swarliwie, a od Kłębów buchały niekiej2638 żałobne, jękliwe zawodzenia.

Jasio, strudzony wreszcie deliberacjami, zawrócił już ku domowi, gdy naraz posłyszał jakby z pasieki jakieś przyduszone, gorące szepty.

Nie dojrzał nikogo, ale przystanął i słuchał z zapartym tchem.

– …byś skisł… puść me2639, puść, bo będę krzyczeć!…

– …głupia… Czego się wydzierasz? Krzywdy ci to chcę, krzywdy?…

– …jeszcze kto posłyszy. Laboga, dyć mi ziobra zgnieciesz… puść…

Pietrek Borynów i księża Maryna! Rozpoznał ich po głosach i odszedł z uśmiechem, lecz po paru krokach zawrócił na dawne miejsce i nasłuchiwał z dziwnie bijącym sercem. Gęste krze2640 ich przysłaniały i ciemnica, nie sposób było rozeznać, ale coraz wyraźniej słyszał krótkie, rwane i warem kipiące słowa, buchały kiej płomienie, a niekiedy przez długie chwile wrzały gorączkowe, dyszące oddechy i szamotania.

– …takusieńką, jak ma Jagusia, obaczysz… ino mi nie broń, Maryś, ino…

– …zarno2641 ci zawierzę… bo ja to taka… loboga, dajże odzipnąć…

Zaszeleściały gwałtownie krzaki, coś ciężko zwaliło się na ziem2642, ale po chwili zatrzęsły się, i znowu krótkie, rozpalone szepty, ściszone śmiechy i całunki.

– …że już i nie sipiam2643, a ino2644 cięgiem2645 o tobie, Maryś… o tobie, najmilejsza…

– …każdej prawisz to samo… czekałam cię do północka… u drugiej byłeś…

Jasio jakby z nagła ogłuchł i zatrząsł się kieby2646 osika. Wiater poszedł po sadzie, zaruchały się2647 drzewa i zagwarzyły cichuśko kieby we śpiku2648, z pasieki zawiały takie miodne zapachy, jaże2649 go sparło pod piersiami, a oczy nalały się łzami, przejął go jakiś dygotliwy war i cosik2650 tak lubego jęło2651 udręczać, że ino2652 się raz po raz przeciągał a wzdychał.

– …tyla mi do niej, co do tych gwiazdów… Jasia se tera2653 namówiła…

Oprzytomniał, wcisnął się w płot i nasłuchiwał coraz silniej rozdygotany.

– …prawda… co noc wychodzi do niego… Kozłowa przydybała ich w lesie…

Świat się z nim zakręcił i rozciemniało mu w oczach, ledwie się już trzymał na nogach, a tam w gąszczach wciąż mlaskały drażniąco całunki, prześmiechy i szepty…

– …to ci łeb wrzątkiem oparzę kieby temu psu…

– …ino ten razik, najmilejsza… dyć cię nie ukrzywdzę… obaczysz…

– …Pietruś, loboga, Pietruś…

Jasio odskoczył i uciekał niby wiatr, rozdzierając sutannę o krzaki, wpadł do domu czerwony jak burak, oblany potem i zgorączkowany, szczęściem nikto2654 nie zwrócił na niego uwagi. Matka siedziała przed kominem z kądzielą i przędła śpiewając z cicha: „Wszystkie nasze dzienne sprawy”, siostry wtórowały cieniuśko wraz z Michałem, któren2655 pucował kościelne lichtarze, ojciec już spał.

Jasio zawarł się w swoim pokoju i zabrał się do brewiarza, ale cóż, kiej2656 chociaż uparcie powtarzał łacińskie słowa, to i tak cięgiem słyszał tamte szepty i tamte całunki, że w końcu sparł czoło na książce i dał się już poniewoli jakowymś myślom, kieby tym wichrom palącym.

– Więc to tak? – dumał z coraz większą zgrozą i wraz z jakimś lubym dreszczem. – Więc to tak! – powtórzył naraz głośno, i chcąc się oderwać od tych obmierzłych myśleń, wziął brewiarz pod pachę i poszedł do matki.

– Zmówię pacierz przy Jagacie – wyrzekł cicho i pokornie.

– A idź, synu, przyjdę później po ciebie. – Spojrzała bardzo miłościwie.

W chałupie Kłębów nie było już prawie nikogo, tylko jeden Jambroż cosik tam mamrotał z książki przy zmarłej, która leżała nakryta płachtą; na poręczy łóżka tliła się gromnica zatknięta w dzbanuszek, przez wywarte2657 okna zaglądały gałęzie pełne jabłek, noc roziskrzona gwiazdami, a kiej niekiej2658 wsadzał zdumioną twarz jakiś zapóźniony przechodzień, w sieniach warczały cięgiem2659 pieski.

Jasio przyklęknął pod światłem i tak się był gorąco oddał pacierzom, że ani wiedział, kiej2660 Jambroż pokusztykał do dom, Kłęby pokładły się spać kajś2661 w sadzie i zapiały pierwsze kury, szczęściem, co matka o nim nie zapomniała.

Ale cóż, kiej śpik prawie się go nie imał, bo co jeno zaczynało go morzyć, to zjawiała się przed nim Jagusia niby żywa, że zrywał się z pościeli, przecierał oczy i rozglądał się wystraszony, juści, co nie było nikogo, cały dom leżał pogrążony w twardym śnie, a z drugiej izby rozlegało się ojcowe chrapanie.

– To może ona dlatego… – Zamyślił spominając jej gorące całunki, oczy rozjarzone i drżący głos. – A ja myślałem! – Zatrząsł się ze wstydu, zeskoczył z łóżka, otworzył okno i przysiadłszy w nim, do samego świtania medytował i kajał się z mimowolnych przewin i pokuszeń.

Zaś rano przy mszy nie śmiał nawet podnieść oczów na ludzi ni się rozejrzeć po kościele, ale tym goręcej modlił się za Jagusię, bo już był całkiem uwierzył w jej straszne przewiny, nie poredził2662 tylko w sobie zbudzić do niej gniewu i odrazy.

– Co ci jest? Wzdychałeś, że dziw nie pogasły świece! – pytał go proboszcz w zakrystii.

– Tak mnie parzy sutanna! – zaskarżył się odwracając prędko twarz.

– Jak się przyzwyczaisz, to będziesz ją nosił niby drugą skórę.

Jasio pocałował go w rękę i poszedł na śniadanie przebierając się cieniami nad stawem, gdyż słońce prażyło już nie do wytrzymania, i natkał się na księżą Marynę, ciągnęła za grzywę ślepego konia i zawodziła wrzaskliwie.

Przypomnienia źgnęły go niby szydłem, iż przystąpił do niej zeźlony.

– Z czegóż to Marysia tak się cieszy? – patrzał w nią ze wstydliwą ciekawością.

– A bo mi wesoło! – zaśmiała się, jaże2663 zagrały jej białe zęby, szarpnęła konia i wyśpiewywała jeszcze rozgłośniej.

– Po wczorajszym taka wesoła! – Odwrócił się prędko, gdyż spod ugiętej wysoko kiecki błyskały jej białe podkolania, rozłożył bezradnie ręce i wstąpił do Kłębów. Jagata leżała już z całą paradą na środku izby, przybrana w odświętne szaty, w czepcu o sutym białym zburzeniu nad czołem, w paciorkach na szyi, w nowym wełniaku i w trzewikach, zaścibniętych2664 na czerwone sznurowadła; twarz miała kieby2665 odlaną z blichowanego wosku, a dziwnie rozradowaną, w zesztywniałych palcach tkwił krzywo obrazik, dwie świece paliły się pobok2666 jej głowy, Jagustynka odganiała muchy wielką gałęzią, jałowcowy dym ciągnął się z komina i rozwłóczył po całej izbie, co trochę ktoś wchodził zmówić pacierz za nieboszczkę, a kilkoro dzieci plątało się pod ścianami.

Jasio jakoś trwożnie rozglądał się po mrocznej chałupie.

– Kłęby pojechały do miasta – zaszeptała mu Jagustynka. – Ostawiła im sporo, to muszą się wypuczyć na pochowek, krewniaczka przeciek2667! Eksporta2668 dopiero będzie wieczorkiem, bo Mateusz jeszcze nie zdążył z trumną…

Zaduch był w izbie i taką trwogą przejmowała go ta żółta, znieruchomiała w prześmiech twarz umarłej, że jeno się przeżegnał i wyszedł spotykając się tuż przed progiem oko w oko z Jagusią, szła z matką i ujrzawszy go przystanęła, ale przeszedł bez słowa, nawet Boga nie pochwalił, dopiero z opłotków obejrzał się na nią bezwolnie, jeszcze stojała2669 w miejscu wpatrzona w niego smutnymi oczami.

W domu nie chciał jeść śniadania, wyrzekając na srogi ból głowy.

– Przejdź się trochę, może przestanie – radziła mu matka.

– A gdzież pójdę? Żeby mama zaraz myślała Bóg wie co!

– Jasiu, co ty wygadujesz!

– Przecież mama nie pozwala mi się ruszyć z domu! Przecież to mama zabroniła mi nawet rozmawiać z ludźmi! Przecież… – Mścił się wielce rozdrażniony. A skończyło się na tym, że mu obwiązała głowę szmatą skropioną octem, ułożyła go spać w ciemnym pokoju i przegnawszy dzieci na podwórze czuwała nad nim kiej2670 kokosz, póki się dobrze nie wyspał i nie podjadł jak się patrzy.

– A teraz idź się przejść, idź na topolową, tam większy cień i chłodniej. – Nic się nie odezwał, ale czując, że matka pilnie za nim naglądała, na złość jej poszedł całkiem w drugą stronę; włóczył się po wsi, patrzył na kowali grzmiących młotami, zajrzał do młyna, łaził po ogrodach, skwapnie zazierając na lniska i wszędy2671, kaj2672 się ino2673 czerwieniły kobiece przyodziewy, posiedział z panem Jackiem pasącym na jakiejś miedzy Weronczyne krowy, napił się mleka u Szymków na Podlesiu i wrócił do wsi dopiero na samym zmierzchu, nie napotkawszy nikaj2674 Jagusi.

Zobaczył ją dopiero nazajutrz na pogrzebie Jagaty, tak patrzała w niego przez całe nabożeństwo, jaże2675 litery skakały mu w oczach i mylił się w śpiewaniach, a kiej2676 ciało prowadzili na smętarz2677, to nie bacząc na groźne spojrzenia organiściny, szła prawie pobok2678 niego, że nasłuchując jej żałośliwych wzdychów topniał w sobie kieby2679 śnieg pod tym zwiesnowym2680 słońcem.

Zaś kiedy trumnę spuszczali do dołu i wybuchnęły lamenta, posłyszał i jej płacz rzewliwy, ale zrozumiał, co nie po umarłej tak szlocha, a jeno2681 z ciężkiej udręki zbolałego, pokrzywdzonego serca.

– Muszę się z nią rozmówić. – Postanowił wracając z pogrzebu, ale nie mógł się prędko wydostać na wolę2682, gdyż zarno2683 z południa zaczęli się zjeżdżać do Lipiec ludzie z dalszych wsi, a nawet i z drugich parafii na jutrzejszą pielgrzymkę do Częstochowy. Kompania miała wyjść rankiem, zaraz po solennej wotywie2684, to się z wolna ściągali napełniając drogi nad stawem wozami a gwarem, sporo też przychodziło na plebanię, że Jasio musiał siedzieć i załatwiać za proboszcza przeróżne sprawy, ale jakoś pod sam wieczór upatrzywszy sposobną porę wziął książkę i niepostrzeżenie wyniósł się na miedzę za stodołami, pod gruszę, kaj2685 nieraz siadywali wraz z Jagusią.

Juści, co ani tknął oczami książki, a cisnął ją kajś2686 w trawę i rozejrzawszy się po polach skoczył w żyta i chyłkiem, prawie na czworakach, przebierał się na ogrody Dominikowej.

Jagusia właśnie podbierała ziemniaki ani się spodziewając, że ktosik2687 na nią patrzy, raz po raz bowiem prostowała się ociężale i wsparta na motyczce, powłócząc smutnymi oczami po świecie, wzdychała długo i ciężko.

– Jagusia! – zawołał lękliwie.

Pobladła na płótno i stanęła kiej2688 wryta, zaledwie już wierząc własnym oczom, tchu jej brakło i ścisnęło pod piersiami, ale patrzała w niego kieby2689 w to cudne zwidzenie, a słodki prześmiech zatlił się na spąsowiałych z nagła wargach, rozmigotał się płomieniami i wybuchnął kiej słońce.

Jasiowi również rozjarzyły się oczy i miody zalały serce, nie dał se jednak folgi, milczał, a jeno2690 przysiadł na zagonie i patrzał w nią z dziwną lubością.

– Bojałam się2691, co pana Jasia już nigdy nie obaczę…

Kieby2692 pachnący wiater2693 zawiał z łąk i uderzył w niego, jaże2694 pochylił głowę, tak mu ten głos rozdzwaniał się w duszy prawie niepojętą szczęśliwością.

– A przed Kłębami, wczoraj, to pan Jasio ani spojrzał…

Stojała przed nim spłoniona kieby2695 ten kierz2696 różany, kieby ten jabłoniowy kwiat, mdlejący w skwarze tęsknicy, śliczności pełna i zgoła jakiemuś cudowi podobna.

– A to dziw mi serce nie pękło! A to dziw me2697 rozum nie odszedł.

Łzy błysnęły jej u rzęs przysłaniając niby diamentami modre nieba oczów.

– Jagusia! – wyrwało mu się kajś2698 spod samego serca.

Przyklękła w bruździe i cisnąc mu się do kolan wpierała w niego oczy, przepaści ogniste, oczy modre jak niebo i jak niebo niezgłębione, oczy upojne niby całunki i niby przygarnięcia rąk umiłowanych, oczy pokuszeń i niewinnego dzieciństwa zarazem.

Wstrząsnął się gwałtownie i jakby się broniąc przed czarami zaczął ostro wymawiać wszystkie jej grzechy, wszystkie, jakie mu była powiedziała matka. Piła każde słowo nie spuszczając z niego oczów, ale mało wiele2699 poredziła2700 wymiarkować2701, wiedziała bowiem tylko jedno, że oto siedzi przed nią ten ponad wszystko wybrany, że se cosik2702 gaworzy, że oczy mu się jarzą, a ona klęczy se przed nim kieby przed tym świątkiem i modli się niezgłębioną wiarą miłowania.

– Powiedz, Jaguś, że to wszystko nieprawda? powiedz! – nalegał prosząco.

– Nieprawda! Nieprawda! – przytwierdziła z taką szczerością, że uwierzył od razu, uwierzyć musiał, a ona sparła się piersiami o jego kolana i zatonąwszy mu w oczach wyznawała się cichuśko ze swego miłowania… Jakby na świętej spowiedzi otwarła przed nim duszę na ścieżaj, rzuciła mu ją pod nogi kiej2703 zbłąkaną ptaszkę i modlitewną, gorącą prośbą dawała się wszystka na jego zmiłowanie i na jego wolę i niewolę.

Jasio rozdygotał się kiej listek wstrząsany gwałtowną nawałnicą, chciał ją odepchnąć i uciekać, ale jeno2704 szeptał omdlałym, nieprzytomnym głosem:

– Cicho, Jaguś, tak nie można, grzech, cicho!

Aż umilkła, całkiem wyzbyta ze sił, milczeli już oboje unikając swoich oczów, a wraz cisnąc się do siebie tak z bliska, że słyszeli bicie serc własnych i ciche, palące dychania, było im strasznie dobrze i radośnie, obojgu łzy spływały po zbladłych twarzach, obojgu śmiały się czerwone wargi, a dusze kieby2705 w czas Podniesienia były zatopione w jakąś najświętszą cichość i tajnię jaśniejącą gdzieś na wysokościach i unosiły się jeszcze wyżej, ponad światy.

Słońce już zaszło i ziemia spłynęła zorzami kieby tą rosą pozłocistą, wszystko przycichło, wszystko przytaiło dech i wszystko kieby zmartwiało w zasłuchaniu dzwonów, co zabiły na Anioł Pański, i wszystko jakby się zamodliło cichym dziękczynnym pacierzem za świętą łaskę dnia odebranego. Poszli w pola, zasypane pyłem zórz, szli jakimiś miedzami pełnymi kwiatów, wskroś zbóż dojrzałych, wlekąc rękami po kłosach, zwisających im do kolan, szli w łuny zachodu wpatrzeni, w szerokie, złociste przepaście nieba i z niebem w duszach, i z niebem w oczach, i jakby w niebiańskich otęczach nad głowami.

Jakby msza się w nich odprawiała, tak pełni byli świętego nabożeństwa, tak dusze im klęczały w zachwyceniu i tak im śpiewały wniebowzięte serca o łasce Pańskiej, tylko im jednym objawionej w tej godzinie żywota.

Ni słowa nie przemówili więcej do siebie, ni jednego słowa, tylko niekiedy krzyżowały się ich spojrzenia jak błyskawice, całkiem już postępłe od własnych żarów i nic o sobie nie wiedzące.

Nie wiedzieli również, że śpiewają jakąś pieśń, co się z nich była sama zrodziła i kieby ptak rozświergotany leciała nad omroczone pola, we wszystek świat.

Nie wiedzieli nawet, kaj są i dokąd idą, i po co?

Nagle i kajś2706 z bliska runął im nad głowy twardy i suchy głos:

– Jasiu, do domu!

Wytrzeźwiał w tym oczymgnieniu; byli na topolowej, a matka stojała tuż przed nimi z groźną i nieprzebłaganą twarzą – jął cosik2707 bąkać i pleść trzy po trzy.

– Chodź do domu!

Wzięła go za rękę i gniewnie pociągnęła za sobą, dał się bez oporu, z pokorą…

Jagusia szła za nimi jakby urzeczona, gdy naraz organiścina podniesła2708 z drogi kamień i cisnęła w nią ze straszną zawziętością.

– Poszła precz! A do budy, ty suko! – zakrzyczała wzgardliwie.

Jagusia obejrzała się dokoła, całkiem nie miarkując, o kogo tamtej chodzi, ale gdy jej zniknęli z oczów, długo się plątała po drogach, a potem, gdy w chałupie poszli spać, siedziała pod ścianą do białego rana.

Godziny szły za godzinami, piały kokoty2709, rżały konie przy wozach nad stawem, robił się świt, wieś zaczynała wstawać, brali wodę ze stawu, wypędzali bydło na pastwiska, kto już wychodził na robotę, gdzie już trajkotały kobiety, kajś2710 dzieci popłakiwały matyjaśnie2711, a ona wciąż siedziała na jednym miejscu i z otwartymi oczami śniła na jawie o Jasiu – że cosik z nim rozmawia, że patrzą na się tak z bliska, jaże2712 ją ogarniały słodkie ognie, że idą kajś i śpiewają coś takiego, czego nie poredziła2713 sobie przypomnieć – i tak cięgiem2714 jedno w kółko.

Matka zbudziła ją z tych cudnych zwidzeń, a głównie Hanka, która przyszła już przyszykowana do drogi i chociaż nieśmiało, pierwsza wyciągnęła rękę na zgodę.

– Do Częstochowy idę, to mi darujecie, com ta przeciw waju2715 zgrzeszyła…

– Bóg zapłać za dobre słowa, ale co krzywda, to krzywda! – mruknęła stara.

– Nie ruchajmy2716 tego! Proszę was ze szczerego serca, byście mi odpuściły.

– Złości już do was w sercu nie chowam – westchnęła ciężko Dominikowa.

– Ani ja! chociem niemało przecierpiała! – wyrzekła poważnie Jagusia i posłyszawszy sygnaturkę poszła się przybierać do kościoła.

– Wiecie, a to Jasio organistów idzie z kompanią – ozwała się po chwili Hanka.

Jagusia posłyszawszy nowinę wypadła z chałupy na pół ubrana.

– Co ino sama organiścina mi powiedziała, jako koniecznie naparł się iść do Częstochowy! Raźniej będzie nama2717 wędrować z księżykiem i honorniej! Ostajta2718 z Bogiem. – Pożegnała się przyjacielsko i poszła do kościoła rozpowiadając po drodze nowinę, juści, co się jej dziwowali, tylko Jagustynka pokręciła głową i rzekła cicho:

– W tym coś jest! Już on ta z dobrej woli nie idzie, nie…

Ale nie pora była na dłuższe wywody, bo z pół wsi zebrało się w kościele i ksiądz już wychodził z wotywą, odprawianą na intencję pielgrzymki.

Jasio służył do mszy jak co dnia, jeno2719 dzisia2720 twarz miał cosik2721 bledszą i dziwnie zbolałą, zaś oczy podsiniałe i jeszcze szkliste od łez, że jakoby we mgłach majaczył mu cały kościół, Tereska, leżąca krzyżem przez całe nabożeństwo, wystrachane oczy Jagusi, matka, siedząca w dworskiej ławce, i te przystępujące do komunii wędrowniki – jak przez mgłę widział, przez te łzy zaledwie powstrzymywane, przez żałość szarpiącą mu serce i przez ten śmiertelny smutek.

Proboszcz od ołtarza żegnał odchodzących, a kiej2722 się wywalili przed kościół, skropił ich wodą święconą i pobłogosławił, podnieśli zaraz chorągiew, krzyż błyszczał na czele, ktosik2723 zaśpiewał i kompania ruszyła w daleką drogę.

Z Lipiec szły: Hanka, Marysia Balcerkówna, Kłębowa z córką, Grzela z krzywą gębą, Tereska z mężem, które się ochfiarowały2724 przez całą drogę nie brać do ust nic gorącego, i parę komornic, ale wraz z ludźmi z drugich wsi zebrało się ze sto narodu.

Odprowadzała ich cała wieś, zaś wozy zawalone tobołami szły na zajdach2725. Ale mimo wczesnej godziny upał się już wzmagał, słońce ślepiło oczy i kurz podnosił się tumanami, że szli jakby w tych szarych, duszących obłokach.

Jagusia szła z matką i z drugimi, była strasznie zmizerowana, trzęsła się w sobie z żałości, a łykając gorzkie, sieroce łzy patrzyła w Jasia kieby2726 w to słońce, juści2727, co2728 z dala, bo organiścina z dziećmi nie opuszczała go ani na chwilę, że nie było sposobu przemówić do niego ni nawet stanąć mu w oczach.

Mateusz mówił cosik2729 do niej, to matka, to drugie, cóż, kiej2730 tylko jedno wiedziała, że Jasio na zawsze odchodzi, że już go nigdy nie zobaczy, przenigdy.

Pod figurą na Podlesiu pożegnali kompanię, która zaraz pociągnęła dalej, wśród śpiewań oddalając się coraz barzej2731, aż i zginęła całkiem z oczów, a tylko kajś2732 w rozsłonecznionych dalach, nad drogami, podnosiły się kłęby kurzawy.

– Laczego? laczego? – jęczała wlekąc się niby trup za powracającymi do wsi.

– Padnę i zamrę! – myślała czując w sobie jakby poczynanie się śmierci, szła coraz wolniej i ciężej, wyzbyta ze sił skwarem, zmęczeniem i tą straszną udręką.

– I cóż ja teraz pocznę, co? – pytała, zapatrzona w ten dzień dziwnie pusty i boleśnie ślepiący.

Czekała z upragnieniem nocy i cichości, ale i noc nie przyniesła2733 jej folgi2734 ni ukoju2735, tłukła się do samego świtania kole2736 chałupy, szła na drogi, poleciała nawet na Podlesie pod figurę, kaj2737 ostatni raz widziała Jasia, i zapiekłymi od męki oczami szukała na szerokiej, piaszczystej drodze jakby śladów jego kroków, choćby cienia po nim, choćby tej grudki ziemi tkniętej przez niego.

Nie było, nie było la2738 niej nic i nikaj2739, nie było już zmiłowania i poratunku.

Zabrakło jej w końcu nawet łez, zabite smutkiem i rozpaczą oczy świeciły kiej2740 studnie niezgłębionej boleści.

A tylko niekiej2741, przy pacierzu, zrywała się ze spiekłych warg żałosna skarga.

– I za co to wszystko, mój Boże, za co?

XIII

U Dominikowej zrobiło się już zgoła nie do wytrzymania, Jagusia bowiem łaziła kiej2742 nieprzytomna i o bożym świecie niewiedząca, Jędrzych też jeno2743 zbywał roboty, coraz częściej przesiadując u Szymków, a w gospodarstwie czynił się taki upadek i opuszczenie, że nieraz niewydojone krowy pędzili na paśniki, świnie kwiczały z głodu i konie obgryzały drabiny rżąc przy pustych żłobach, boć stara nie poredziła2744 zaradzić wszystkiemu, jeszczek2745 ona utykała o kiju, z przewiązanymi oczami, na pół ślepa, to i nie dziwota, co głowa jej pękała od turbacji2746.

Bo i jakże: gnój pod pszenicę wysychał w polu, a nie miał go kto przyorać, len się już prosił o wyrywanie, ziemniaki zdałoby się jeszcze raz opleć i osypać, brakowało drew na opał, porządek2747 gospodarski niszczał, żniwa były za pasem, roboty starczyło choćby i na dziesięć rąk, a tu szło, kieby2748 kto w nosie podłubywał. Przynajęła nawet komornicę, sama też zabiegała, jak mogła, i dzieci pędziła do roboty, ale Jagusia była jakby głucha na wszyćkie2749 prośby i przekładania, zaś Jędrzych na jakąś pogrozę odburknął hardo:

– Bo ciepnę2750 wszyćko i pójdę se2751 we świat! Wypędziliście Szymka, to sobie tera2752 sami róbcie! Jemu ta nie cni się2753 za wami, chałupę ma, grosz ma, kobietę ma, krowę ma i gospodarz całą gębą. – Pyskował przemyślnie, trzymając się z dala.

– Juści2754, co2755 ten zbój poredził2756 zaradnie wszystkiemu! – westchnęła ciężko.

– A bogać, że uredzi wszyćkiemu, nawet Nastusia się dziwuje!

– Trza2757 by kogo przynająć abo i zgodzić2758 parobka… – myślała głośno.

Jędrzych podrapał się i rzekł nieśmiało:

– Hale, szukać obcego, kiej Szymek gotowy… żeby mu ino2759 rzec to słowo…

– Głupiś! Nie wyciągaj szyją, kiej do cię nie piją! – warknęła i srodze się tym zgryzła, że tak czy owak, a trza będzie ustąpić i jakąś zgodę z nim zrobić.

Jednak najbarzej2760 martwiła się o Jagusię, na darmo bowiem próbowała się wywiedzieć, co jej jest. Jędrzych też nie wiedział, a kum2761 nie śmiała się wypytywać, bych2762 za wiele nie dołożyły. Przez całe te trzy dni po wyjściu kompanii do Częstochowy, błąkała się w przeróżnych domysłach kieby2763 w tej uprzykrzonej ćmie, jaż2764 dopiero w sobotę po południu doprowadzona już do ostatka wzięła sielnego2765 kaczora pod pachę i poszła na plebanię.

Wróciła nad wieczorem zburzona, kiej2766 ta noc jesienna, spłakana i ciężko wzdychająca, nie odzywała się do nikogo, aż po kolacji, kiej ostała sama z Jagusią, przywarła drzwi do sieni i rzekła:

– A wiesz, co rozpowiadają o tobie i Jasiu?

– Nie ciekawam plotów! – odrzekła niechętnie, podnosząc zgorączkowane oczy.

– Ciekawaś czy nie, a powinnaś wiedzieć, że przed ludźmi nic się nie uchowa! A kto cicho robi, o tym głośno mówią! A o tobie wygadują, że niech Bóg broni!

Rozpowiedziała szeroko, czego się dowiedziała od proboszcza i organistów.

– Zaraz w nocy zrobiły nad nim sąd, organista zerżnął mu skórę, ksiądz swoje cybuchem dołożył i bych2767 ustrzec przed tobą, wyprawili go do Częstochowy. Słyszysz to? Pomiarkujże, coś narobiła! – krzyknęła groźnie.

– Jezus Maria! Biły go! Jasia biły! – zerwała się gotowa lecieć na jego obronę, ale jeno2768 zakrzyczała przez zaciśnięte zęby:

– A żeby im kulasy2769 poodpadały, żeby ich nie oszczędziła zaraza! – I zapłakała, z zaczerwienionych oczów polały się strugi gorzkich łez, a wszystkie rany duszy spłynęły jakby tą żywą, serdeczną krwią.

Ale Dominikowa nie bacząc na to jęła2770 ją bić, niby kijem, przypominkami wszystkich przewin i grzechów, nie darowała ani jednego, wypominając, co ją tylko żarło od dawien dawna i nad czym srodze bolała.

– To musi się już raz skończyć, rozumiesz! Tak ci już dalej żyć nie sposób! – krzyczała coraz zawzięciej, chociaż palące łzy ciekły jej spod szmat przewiązujących oczy. – Żeby cię mieli za najgorszą, żeby cię już wytykali palcami! Taki wstyd na moje stare lata, taki wstyd, mój Jezu – jęczała rozpaczliwie.

– I wyście pono za młodu byli nie lepsi! – trzasnęła ją złym słowem.

Stara tak się zaniesła gniewem, że ledwie już wybełkotała:

– Choćby świętemu, a nie przepuszczą!

Nie śmiała już się więcej pastwić nad nią, zaś Jagusia wzięła się prasować jakieś fryzki na jutro; wieczór szedł wiejny, szumiały drzewa, po niebie, zawalonym drobnymi chmurami, leciał księżyc, kajś2771 na wsi śpiewały dzieuchy2772, a jakieś skrzypki rzępoliły drygliwą wielce nutą.

Przed oknami rozległ się głos przechodzącej wójtowej:

– Jak wczoraj pojechał do kancelarii, tak i przepadł…

– Pojechał z pisarzem do powiatu jeszcze wczoraj na noc. Powiadał sołtys, jako2773 wezwał ich do siebie naczelnik – odpowiadał Mateusz.

Gdy przeszli, stara odezwała się znowu, ale już łagodniej:

– Czemu to przepędziłaś z chałupy Mateusza?

– Bo mi obmierzł i po co tu będzie wysiadywał! nie szukam se chłopa!

– Czas by ci już było obejrzeć się za którym, czas! Zaraz by i ludzie przestali cię napastować! Choćby i Mateusz, też nie do pogardzenia, chłop zmyślny, poczciwy…

Długo się nad nim rozwodziła i wielce zachętliwie, ale Jagusia się nie odezwała ani słóweczkiem, zajęta robotą i swoimi strapieniami, że stara dała spokój i wzięła się do różańca. Na dworze pocichły już głosy, tylko drzewiny szarpały się z wiatrem i młyn turkotał, noc była późna, księżyc jakby całkiem zatonął w zwałach, że jeno kajś niekaj2774 świeciły obrzeża chmur i wydzierały się snopy brzasków.

– Jaguś, trza ci jutro do spowiedzi. Lżej ci będzie, jak zbędziesz się grzechów.

– Co mi tam, nie pójdę!

– Nie chcesz do spowiedzi! – Aż głos jej schrypnął ze zgrozy.

– A nie. Ksiądz do kary to skory, ale z pomocą to się nikomu nie pokwapi…

– Cicho, żeby cię Pan Jezus nie skarał za takie grzeszne gadanie! A ja ci mówię, do spowiedzi idź, pokutuj i Boga proś, to ci się jeszcze wszystko przemieni na dobre.

– A mało to mam pokuty, co? A cóżem to zgrzeszyła? Za co? To pewnie za moje kochanie i za moje cierpienia taka mnie spotyka nadgroda2775, co? Że już co najgorsze we świecie, to mnie spotkało! – skarżyła się żałośnie.

Nie przeczuwała nawet biedula, że spadnie na nią jeszcze cosik2776 gorsze i bardziej niespodziane, i bardziej niesprawiedliwe.

Nazajutrz bowiem, w niedzielę, przed sumą gruchnęła po wsi wieść, zgoła niepodobna do wiary, że wójta aresztowali za brak pieniędzy w kasie gminnej.

Nie sposób było zrazu uwierzyć, i chociaż prawie z każdą godziną ktosik2777 przylatywał z nową i coraz gorszą przykładką, jeszcze nie brali tego zbytnio do serca.

– Próżniaki wymyślą se co niebądź i roztrząsają se2778 la2779 zabawy! – mówili poważniejsi.

Ale uwierzono, gdy kowal wrócił z miasta i wszystko co do słowa potwierdził, a Jankiel w południe powiedział do całej gromady:

– Wszystko prawda! W kasie brakuje pięć tysięcy, zabierą2780 mu za to całą gospodarkę, a jak będzie jeszcze mało, Lipce muszą za niego dopłacić!

Wzburzyło to wszystkich, że niech Bóg broni, jakże, bieda wszędy2781 jaże2782 piszczy, do garnka nie ma co włożyć, niejeden się zapożyczył, aby jeno dociągnąć do żniw, a tu przyjdzie płacić za złodzieja! Tego było już za wiela2783 na ludzką cierpliwość, to i nie dziwota, że cała wieś jakby się wściekła ze złości, klątwy, pogrozy i wyzwiska posypały się kieby kamienie:

– A żebyś, ścierwo, skapiał jak ten pies!

– Nie trzymałem z nim spółki, to i płacił za niego nie będę.

– Ani ja! Balował się, używał, a ty cierp za cudze! – pogadywali tak sfrasowani, jaże niejednemu płakać się chciało z markotności.

– Dawno miałem oko na niego i mówiłem, do czego to idzie, przekładałem, nie słuchaliśta2784 i tera2785 mata2786 bal! – dogadywał z rozmysłem stary Płoszka, pomagała mu Płoszkowa rozpowiadając, kto jeno2787 chciał słuchać.

– Wiecie, Antek już wyrachował, co2788 na wspomożenie pana wójta zapłacim po trzy ruble z morgi, ale za takiego przyjaciela nie żal i po dziesięć…

I tak te wiadomości przygnębiły ludzi, że mało wiela2789 poszło do kościoła, a jeno2790 radzili użalając się pospólnie, że pełno było w opłotkach, przed chałupami, a zwłaszcza nad stawem, na próżno się przy tym głowiąc, kaj zadział2791 tylachna2792 pieniędzy.

– Musieli go podebrać, nie sposób, aby tyla2793 sam jeden zmarnował.

– Pisarzowi zawierzał, a wiadomo, jakie to ziółko!

– Szkoda człowieka, nama2794 juści zrobił krzywdę, ale sobie najgorszą! – mówili poniektórzy co stateczniejsi, a na to wraziła między nich tłuste brzucho Płoszkowa i dalejże niby to żałująco wyrzekać i trzeć suche ślepie.

– A mnie żal wójtowej! Biedna kobieta, panią se2795 była i nos zadzierała, a teraz co! Chałupę wezmą, grunt przedadzą i na komorne pójść pójdzie chudzina, na wyrobek. I żeby se chociaż użyła!

– A mało to jeszcze wysmakowała dobrego! – wrzasnęła Kozłowa wtórując gorąco, jeno2796 na drugi sposób – używały se ścierwy kieby2797 jakie dziedzice. Co dnia jadły mięso! Wójtowa pół garczka2798 cukru kładła se2799 do kawy, a czysty harak2800 pili szklankami! Widziałam, jak zwoził z miasta półkoszki przeróżnych przysmaków. A z czegóż to im brzuchy spęczniały, przecież nie z postu!

Słuchali rozważnie, choć w końcu pletła już trzy po trzy, ale dopiero organiścina trafiła wszystkim do serca, nalazła się na wsi niby to przypadkiem i posłuchawszy rozmów rzekła od niechcenia:

– Jak to, to nie wiecie, na co wójt wydał tyle pieniędzy?

Jęli się cisnąć dokoła i pytać niewoląc ją do odpowiedzi.

– Stracił na Jagusię, wiadomo.

Tego się nie spodziewano, więc jeno2801 w zdumieniu spozierali2802 po sobie.

– Już cała parafia mówi o tym od wiosny! Ja wam nie rozpowiem, ale spytajcie się kogo bądź, choćby z Modlicy, a dowiecie się całej prawdy!

I odeszła jakby nie chcąc się zdradzić, ale baby jej nie puściły, przyparły kajś do płota, tak molestowały, że zaczęła im rozpowiadać na niby pod sekretem: jakie to wójt przywoził dla Jagusi piesztrzonki2803 ze szczerego złota, a jakie chusty jedwabne, a jakie płótna cieniuśkie, a jakie korale, a ile to jej nadawał gotowych pieniędzy! Juści, co cyganiła, jaże się kurzyło, ale święcie uwierzyły, tylko jedna Jagustynka ozwała się gniewnie:

– Klituś bajduś, módl się za nami. Widziała co pani?

– A widziałam i mogę przysięgnąć nawet w kościele, że dla niej ukradł, dla niej, a może go nawet namówiła! Ho, ho, gotowa ona na wszystko, nic dla niej nie ma świętego, bez wstydu już i sumienia! Jak ta rozciekana suka lata po wsi, a roznosi jeno zgorszenie i nieszczęście. Nawet mojego Jasia zwieść chciała, chłopiec niewinny jak dziecko, to uciekł od niej i wszystko mi opowiedział! Czy to nie zgroza, księdzu nawet nie daje spokoju! – gadała prędko, ledwie już dysząc od złości.

Jakby iskra padła na prochy, tak buchnęły naraz wszystkie dawne urazy do Jagusi, wszystkie zazdroście2804 i gniewy, i nienawiście2805, jęły2806 wypominać, co ino2807 która miała na wątpiach2808, że podniósł się niewypowiedziany wrzask. Krzyczały jedna przez drugą i coraz zapamiętalej.

– Że to taką święta ziemia nosi!

– A przez kogo pomarł Maciej? Wspomnijcie jeno sobie!

– Całej wsi przyjdzie pokutować za taką zapowietrzoną!

– I nawet księdza chciała przywieść do grzechu! Jezu, bądź nam miłościwy!

– A wiela2809 to już było przez nią pijatyk, swarów a obrazy boskiej!

– Zakała całej wsi! Już przez nią Lipce wytykają palcami!

– Morowe powietrze nie gorsze niźli taka zaraza.

– Póki taka jest we wsi, potąd ciągle będzie grzech, rozpusta i zło, bo dzisiaj wójt ukradł dla niej, a jutro zrobi to samo drugi!

– Kijami zatłuc i ścierwo rzucić psom!

– Wygnać ją ze wsi, wypędzić na bory i lasy, kiej2810 tę zarazę!

– Wypędzić! Jedyna rada! Wypędzić! – zawrzeszczały rozsrożone, gotowe już na wszystko i z namowy organiściny pociągnęły do wójtowej.

Wyszła do nich, zaschnięta od płaczu, a tak zbiedzona, tak nieszczęśliwa i rozlamentowana, że wzięły ją ściskać płacząc nad nią i użalając się ze wszystkiego2811 serca.

Dopiero po jakimś czasie organiścina wspomniała jej o Jagusi.

– Święta prawda! Ona wszystkiemu winowata, ona – zalamentowała rozpacznie. – Ten tłuk sobaczy, ta piekielnica! A żebyś zdechła pod płotem za moją krzywdę, a żeby cię robaki roztoczyły za mój wstyd, za moje nieszczęście! – padła kajś na ławę tarzając się w niewypowiedzianej męce i szlochaniu.

Napłakały się nad nią do woli, nabiedziły i rozeszły się do domu, bo słońce kłoniło się już ku zachodowi. Ostała tylko organiścina i zamknąwszy się z nią, cosik ważnego uradziły, gdyż jeszcze przed zmierzchem poleciały na wieś, po chałupach, rozpoczynając jakąś cichą i tajną robotę.

Przystały do nich Płoszki, przyniewoliły jeszcze niektórych i poszli razem do proboszcza, wysłuchał wszystkiego, ale rozłożył ręce i zawołał:

– Nie mieszam się do niczego, róbcie, co chcecie, ja nie wiem o niczym i jutro z rana jadę do Żarnowa na cały dzień!

Wieczór uczynił się wielce swarliwy, pełen narad, sprzeczek i tajemniczych szeptów, a gdy już ciemna noc zapadła, wszyscy zmówieni zeszli się do karczmy, i ugaszczani przez organistów, jęli znowu radzić i deliberować2812. A zeszli się co najpierwsi gospodarze i prawie wszystkie żeniate2813 kobiety i uradzali już dość długo, gdy Płoszkowa zakrzyczała:

– A kajże to Antek Boryna? Cała wieś się zebrała, on pierwszy w Lipcach gospodarz, to przez2814 niego nie można radzić, będzie nieważne.

– Prawda, posłać po niego! Musi przyjść! Bez niego nie można! – wrzeszczeli.

– A może będzie jej bronił, kto wie? – szepnęła któraś.

– Śmiałby to całej wsi się przeciwić! Kiej wszystkie, to wszystkie!

Kopnął się po niego sołtys i z łóżka musiał ściągać, bo już był spał.

– Musicie iść i powiedzieć swoje! A nie pójdziecie, to powiedzą, co ją osłaniacie i przeciwko gromadzie na sprzeciw idziecie! Baby wam nie darują dawnych grzechów. Chodźcież, raz trzeba z tym skończyć.

I poszedł, chociaż z ciężkim sercem, bo iść musiał.

Karczma była jakby nabita, że trudno już było palec wrazić, i wrzało z cicha, gdyż organista stojał2815 właśnie na ławie i prawił niby to kazanie.

– …i drugiego sposobu nie ma! Wieś to jak ten dom, niech jeden złodziej wyjmie spod niego przyciesię, niech drugi złakomi się na belki, a trzeciemu zachce się wyjąć kawał ściany, to w końcu chałupa się zwali i na śmierć wszystkich przygniecie! Wymiarkujcie to sobie dobrze! A niechże tu każdemu będzie wolno kraść, rozbijać, krzywdzić, rozpustę czynić, to i cóż się stanie ze wsią? Powiadam wam, nie wieś to już będzie, a jeno ten chlew diabelski, a hańba i wstyd la2816 poczciwych! Że omijać ją będą z daleka i żegnać się na jej przypomnienie! Ale mówię wam, że prędzej czy później kara boska na taką wieś spaść musi, jak spadła na ową Sodomę i Gomorę! Spadnie i wszystkich wytraci, bo wszyscy są zarówno winni, tak ci, którzy źle robią, jak i ci, którzy pozwalają rozrastać się złemu! Pismo święte nas poucza: jeśli zgorszy cię ręka twoja, odetnij ją; a jeśli zgrzeszyło oko, wyłup je i ciśnij psom! Jagusia, mówię wam, to gorsza od moru, gorsza od zarazy, bo sieje zgorszenie, grzeszy przeciw wszystkim przykazaniom i ściąga na wieś gniew boży i jego straszną pomstę! Wypędźta ją, póki jeszcze czas! Już się przebrała miarka jej grzechów i przyszedł czas na pokaranie! – ryczał kiej2817 byk, jaże2818 mu oczy wyłaziły z rozczerwienionej twarzy.

– Juści! Pora! Naród mocen2819 jest karać i mocen wynadgradzać! Wygnać ją ze wsi! Wygnać! – wrzeszczeli coraz głośniej.

Prawił jeszcze Grzela, wójtów brat, przemawiał stary Płoszka, pyskował Gulbas, ale mało kto słuchał, bo już wszyscy wraz mówili. Organiścina cięgiem2820 rozpowiadała, jak to było z Jasiem, wójtowa też swoje krzywdy każdemu w uszy kładła, a i drugie pofolgowały2821 se2822 niezgorzej, że już wrzało kiej2823 na jarmarku.

Tylko Antek się nie odzywał, stojał przy szynkwasie chmurny kiej noc, z zaciętymi zębami, pobladły od męki, a przychodziły na niego takie minuty, że chciało mu się chycić2824 ławę i prać nią te wszystkie rozwrzeszczone pyski, a obcasami tratować kiej to paskudne robactwo i tak mu się już wszystko zmierziło, iż pił kieliszek po kieliszku, a spluwał jeno2825 i klął cicho.

Podszedł doń Płoszka i głośno na całą karczmę zapytał:

– Już wszystkie zgodziły się na jedno, że Jagusię trza wygnać ze wsi. Rzeknij i ty swoje, Antoni.

Przycichło nagle w karczmie, wszystkie oczy wlepiły się w niego, byli prawie pewni, że się sprzeciwi, ale on odsapnął, wyprostował się i rzekł głośno:

– W gromadzie żyję, to i z gromadą trzymam! Chceta2826 ją wypędzić, wypędźta2827; a chceta se2828 ją posadzić na ołtarzu, posadźta! Zarówno mi jedno!

Odsunął ręką zalegających mu drogę i wyszedł nie patrząc na nikogo.

Długo jeszcze po jego wyjściu radzili, prawie do samego świtania, a rankiem wiedzieli już wszyscy, że postanowiono wypędzić ze wsi Jagusię.

Mało kto stawał w jej obronie, bo każdego zakrzyczeli, tylko jeden Mateusz nie uląkłszy się nikogo klął wszystkich w oczy i pomstował całą wieś, że już rozwścieklony do ostatka, poleciał szukać ratunku u Antka.

– Wiesz o Jagusi? – blady był kiej trup i cały dygotał.

– A wiem, prawo za nimi! – rzekł krótko, myjąc się pod studnią.

– Żeby ich mór z takim prawem! To robota organistów! Jakże, dopuścim do takiej niesprawiedliwości! Cóż to komu zawiniła? A o co ją winią, to nieprawda, czyste cygaństwo! Jezu, żeby się ważyli wyganiać człowieka jak tego wściekłego psa. Nie sposób, żeby to miało być!

– Sprzeciwisz się to całej gromadzie?

– Rzekłeś, jakbyś z nimi trzymał – zawarczał z groźnym wyrzutem.

– Z nikim nie trzymam, ale i tyla mi do niej, co do tego kamienia.

– Ratuj, Antek, poradź co niebądź. Laboga, już mi się we łbie mąci! pomiarkuj ino2829, cóż ona pocznie, kaj2830 się podzieje? A psiekrwie, zbóje, wilki jedne. Siekierę chyba chycę2831 i będę rąbał, a nie dopuszczę, nie dopuszczę!

– Nic ci nie pomogę. Postanowili, to cóż znaczy jeden sprzeciw, nic.

– Masz do niej złość! – zawrzeszczał niespodzianie.

– Mam złość czy nie, nic komu do tego – powiedział surowo i wsparty o studnię zapatrzył się kajś2832 daleko. Bolesnym kłębem zwiły się w nim jeno przytajone a wiecznie czujne miłowania i zazdroście2833, że chwiał się w sobie z pojękiem niby drzewo targane przez wichurę.

Obejrzał się naraz, Mateusza już nie było, a wieś wydała mu się jakaś obca i dziwnie przykra, i strasznie rozwrzeszczana.

Prawda, co2834 i ten dzień pamiętny także był jakiś niezwyczajny. Słońce wlekło się blade i jakby obrzękłe, duszno było na świecie i strasznie gorąco, niebo wisiało nisko, zawalone paskudnymi chmurzyskami, wiater2835 zrywał się co chwila i zamiatał, a nad drogami podnosiły się kłęby kurzawy, miało się2836 na burzę, kajś2837 nad borami jakby się łyskało.

Zaś między ludźmi już się srożyła sielna2838 zawierucha, latali po wsi kieby2839 poszaleli, kłótnie wrzały po wszystkich chałupach, jakieś baby pobiły się nad stawem, psy ujadały bezustannie, prawie nikt nie wyszedł w pole do roboty, bydło niewypędzone na paszę ryczało po oborach, nawet mszy tego dnia ksiądz nie odprawił i wyjechał równo ze świtem, zamęt podnosił się coraz większy i niespokojność rosła z minuty na minutę.

Antek dojrzawszy, że w organistowych opłotkach zbiera się coraz więcej narodu, wziął kosę na ramię i śpiesznie poszedł w pole pod las.

Przeszkadzał mu wiatr plącząc zboże i bijąc piaskiem w oczy, ale wparł się w zagon i jął2840 siec, spokojnie nasłuchując zarazem dalekich gwarów.

– Może to już – przemknęło mu naraz przez głowę, serce zatłukło kieby2841 młotem, gniew nim zatargał i rozprężył grzbiet, już miał rzucić kosę i lecieć na ratunek, ale opamiętał się jeszcze w porę.

– Kto zawinił, niech weźmie karę. A niechta, a niechta.

Żyta z chrzęstem kłoniły mu się do nóg i biły w niego niby rozkolebane wody, wiater rozwiewał mu włosy i suszył twarz spotniałą z męki, oczy prawie nic nie widziały, jakby już wszystek był tam, przy Jagusi, że tylko twarde, przyuczone ręce same wodziły kosę kładąc pokos za pokosem.

Wiatr przyniósł od wsi jakiś długi, przeciągły krzyk.

Rzucił kosę i przysiadł pod żytnią ścianą, jakby się wparł w ziemię, jakby się jej czepił całą mocą, zaś cały się jej ujął jakby w żelazne pazury i zdzierżył, i nie dał się, chociaż oczy latały nad wsią niby oszalałe ptaki, choć serce skwierczało z trwogi, choć trząsł się i dygotał z niespokoju.

– Wszyćko2842 musi iść po swojemu, wszyćko. Trza2843 orać, by siać, trza siać, by zbierać, a co jeno2844 przeszkadza, trza wyplenić kiej2845 zły chwast – mówił w nim jakiś surowy, prawieczny głos jakby tej ziemie2846 i tych ludzkich siedlisk.

Buntował się jeszcze, ale już słuchał coraz pokorniej.

– Juści, że każdy ma prawo bronić się przed wilkami, każdy.

Chyciły2847 go jakieś ostatnie żałoście2848 i myśli, kiej2849 lute2850 kąśliwe wichry, owiały go mrocznym tumanem ponosząc z miejsca.

Porwał się na nogi, naostrzył kosę osełką, przeżegnał się, splunął w garście2851 i jął2852 się do roboty, waląc pokos za pokosem z taką zapamiętałością, jaże2853 świstało płytkie ostrze kosy i pojękiwały ściany żyta.

A tymczasem na wsi nastał straszny czas sądu i kary, że już i nie opowiedzieć, co się tam wyrabiało. Jakoby dur2854 ogarnął Lipce, a ludzie zgoła się powściekali, bo co jeno2855 było rozważniejsze, pozamykało się w chałupach lub uciekło na pola, zaś reszta, pozbierana nad stawem w gromady i jakby opita złością, wrzała coraz zapalczywiej jurząc się2856 nawzajem krzykami, że już każden2857 się wydzierał, każden pomstował, każden się srożył wraz, czyniąc przeraźliwy warkot, podobien2858 dalekim i groźnym grzmotom.

I w jakiejś minucie cała wieś ruszyła do Dominikowej kieby2859 ten wezbrany, szumiący potok, wiedła2860 organiścina z wójtową, a za nimi przepychało się z rykiem całe rozjuszone stado.

Wdarli się do chałupy kiej2861 burza, jaże2862 zadygotały ściany, Dominikowa zastąpiła drogę, to ją stratowali, Jędrzych skoczył bronić i w oczymgnienie2863 zrobili z nim to samo, wreszcie Mateusz chciał ich powstrzymać przed komorą i chociaż prał drągiem, chociaż bronił całą mocą, ale nie wyszło i Zdrowaś2864, już leżał kajś2865 pod ścianą z rozbitym łbem i nieprzytomny.

Jagusia była zaparta2866 w alkierzu, a kiej2867 wyrwali drzwi, stała przytulona do ściany i nie broniła się, nie wydała nawet głosu, blada była kiej trup, a w oczach szeroko rozwartych gorzało ponure płomię2868 grozy i śmierci.

Sto rąk wyciągnęło się po nią, sto rąk głodnymi, chciwymi pazurami chyciło2869 ją ze wszystkich stron, wyrwało niby kierz2870 płytko wrośnięty w ziemię i powlekło w opłotki.

– Związać ją, wyrwie się jeszcze i ucieknie – rozrządziła wójtowa.

Na drodze stał już gotowy wóz, nałożony świńskim nawozem po wręby desek i zaprzężony we dwie czarne krowy, rzucili ją na gnój związaną niby barana i ruszyli wśród piekielnego zamętu; urągliwe wyzwiska, śmiechy i przekleństwa posypały się na nią kiej grad po stokroć zabijający.

Ale przed kościołem cały pochód przystanął.

– Trza2871 ją zewlec2872 do naga i pod kruchtą wysiec rózgami! – krzyknęła Kozłowa.

– Zawdy2873 takie bili pod kościołem! Do pierwszej krwi, bierzta2874 ją! – wrzeszczały.

Na szczęście, brama smętarza2875 była zawarta2876, zaś we furtce stojał2877 Jambroż z proboszczowską strzelbą w ręku i skoro się wstrzymali, ryknął z całej piersi:

– Kto się poważy wejść na kościelne, zastrzelę, jak mi Bóg miły. Ubiję jak psa – groził i tak jakoś strasznie patrzał gotując broń jakby do strzału, że poniechawszy zamiaru ruszyli dalej na topolową.

Zaczęli nawet pośpieszać, gdyż burza mogła wybuchnąć leda2878 chwila, niebo posępniało coraz barzej2879, wiater2880 bił w topole, jaże2881 się pokładały, kurzawa zrywała się spod nóg zasypując oczy i stronami hurkotały grzmoty.

– Poganiaj, Pietrek, prędzej – przynaglali rozglądając się niespokojnie po niebie, przycichli jakoś, szli bezładnie bokami drogi, bo środkiem był srogi piasek, że tylko niekiedy co tam któraś zawziętsza dopadłszy wozu ulżyła se pokrzykując zajadle:

– Ty świnio! ty tłumoku! A do sołdatów2882, łajdusie zapowietrzony!

– Używałaś, to nażrej się teraz wstydu, posmakuj zgryzoty! – darły się nad nią.

Pietrek, parobek Borynów, któren powoził, bo żaden drugi nie chciał, szedł przy wozie, smagał krowy, a skoro jeno upatrzył porę, szeptał do niej litośnie:

– Już niedaleczko… pomsty za taką krzywdę… ścierpcie ino2883…

Zaś Jagusia w postronkach, na gnoju, zbita do krwi, w porwanym odzieniu, pohańbiona na wieki, skrzywdzona ponad człowiecze wyrozumienie i nieszczęsna ponad wszystko, leżała jakby już nie słysząc ni czując, co się dzieje dokoła, tylko żywe łzy nieustanną strugą ciekły po jej twarzy posiniaczonej, a niekiedy wzniesła się pierś niby w tym krzyku skamieniałym.

1.się (…) było zmarło – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: zmarło się (wcześniej w stosunku do innych wymienianych czynności i zdarzeń). [przypis edytorski]
2.jaże (gw.) – aż, dopiero. [przypis edytorski]
3.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
4.przyodziewy (gw.) – ubrania. [przypis edytorski]
5.obzierać się (gw.) – oglądać się. [przypis edytorski]
6.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
7.myśle (daw., gw.) – dziś Msc.lp: myśli. [przypis edytorski]
8.swywolić (daw., gw.) – swawolić, bawić się. [przypis edytorski]
9.był padł (daw., gw.) – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: padł wcześniej (w stosunku do innej czynności przeszłej). [przypis edytorski]
10.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
11.starunek (daw., gw.) – staranie. [przypis edytorski]
12.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
13.się był pokręcił (daw., gw.) – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: pokręcił się wcześniej (w stosunku do innej czynności przeszłej). [przypis edytorski]
14.lebo (gw.) – albo. [przypis edytorski]
15.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
16.na ścieżaj (gw.) – na oścież. [przypis edytorski]
17.lutość (daw., gw.) – surowość. [przypis edytorski]
18.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
19.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
20.barzej wszystkiego (gw.) – bardziej niż wszystko. [przypis edytorski]
21.bych się ostało (gw.) – gdyby zostało. [przypis edytorski]
22.waju (gw.) – wam. [przypis edytorski]
23.kiej (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
24.chycić (gw.) – chwycić. [przypis edytorski]
25.poredzić (gw.) – poradzić; dać radę. [przypis edytorski]
26.rychtować (gw.) – gotować. [przypis edytorski]
27.w podle (daw., gw.) – obok. [przypis edytorski]
28.wrychle (gw.) – szybko. [przypis edytorski]
29.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
30.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
31.juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
32.wyrychtować (gw.) – przygotować, przyrządzić. [przypis edytorski]
33.ślizgie (gw.) – dziś popr.: śliskie. [przypis edytorski]
34.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
35.potrza (gw.) – potrzeba. [przypis edytorski]
36.galancie (gw.) – porządnie. [przypis edytorski]
37.niekiej (gw.) – niekiedy, czasami. [przypis edytorski]
38.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
39.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
40.się przez smarowania nikaj nie dociśnie (daw., gw.) – bez łapówki nigdzie się nie dostanie. [przypis edytorski]
41.kulas (daw., gw.) – noga. [przypis edytorski]
42.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
43.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
44.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
45.lewentarz (gw.) – inwentarz; zwierzęta w gospodarstwie, szczególnie bydło. [przypis edytorski]
46.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
47.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
48.bierąc (gw.) – biorąc. [przypis edytorski]
49.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
50.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
51.stojała (gw.) – stała. [przypis edytorski]
52.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
53.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
54.w dołku sparło (gw.) – chodzi o nerwowy skurcz żołądka. [przypis edytorski]
55.poredzić (gw.) – poradzić, zdołać. [przypis edytorski]
56.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
57.wyrychtowany (gw.) – przygotowany, wyszykowany. [przypis edytorski]
58.ubier (gw.) – ubiór, strój. [przypis edytorski]
59.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
60.chrześcijan (gw.) – chrześcijanin. [przypis edytorski]
61.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
62.dzieucha (gw.) – dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]
63.tyla (gw.) – tyle. [przypis edytorski]
64.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
65.zwiesna (gw.) – wiosna. [przypis edytorski]
66.luby (daw., gw.) – miły. [przypis edytorski]
67.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
68.przyjacielstwo – przyjaźń. [przypis edytorski]
69.sielnie (gw.) – silnie, mocno. [przypis edytorski]
70.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
71.poniechać (daw., gw.) – zostawić. [przypis edytorski]
72.mało wiele (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
73.turbacja (daw., gw.) – kłopot, zmartwienie; uciążliwość. [przypis edytorski]
74.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
75.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
76.kiej (gw.) – gdy. [przypis edytorski]
77.nieszpory – wieczorne nabożeństwo w kościele katolickim, rozpoczynające się zwyczajowo mniej więcej w czasie, gdy zachodzi słońce. [przypis edytorski]
78.rychło (daw., gw.) – szybko. [przypis edytorski]
79.arbata (gw.) – herbata. [przypis edytorski]
80.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
81.powywierane (gw.) – pootwierane. [przypis edytorski]
82.przeciwić się (gw.) – sprzeciwiać się. [przypis edytorski]
83.zazierający (gw.) – spoglądający. [przypis edytorski]
84.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
85.tylachna (gw.) – tyle. [przypis edytorski]
86.kiej (gw.) – gdy. [przypis edytorski]
87.stojał (gw.) – stał. [przypis edytorski]
88.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
89.wielgi (gw.) – wielki. [przypis edytorski]
90.ordzewiały (gw.) – zardzewiały. [przypis edytorski]
91.niekajś co (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
92.do cna – do końca, zupełnie. [przypis edytorski]
93.kokot – kogut. [przypis edytorski]
94.śpik (gw.) – sen, senność. [przypis edytorski]
95.nasadlony – nasmarowany sadłem. [przypis edytorski]
96.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
97.przyźba a. przyzba – wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]
98.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
99.wrychle (daw., gw.) – szybko. [przypis edytorski]
100.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
101.wrótnie (gw.) – wrota, duże drzwi, brama. [przypis edytorski]
102.imać się czegoś (daw., gw.) – zabierać się do czegoś, brać się za coś. [przypis edytorski]
103.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
104.dzieucha (gw.) – dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]
105.niesły się (gw.) – niosły się. [przypis edytorski]
106.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
107.wyniesło (gw.) – wyniosło. [przypis edytorski]
108.rozdrgany – rozedrgany. [przypis edytorski]
109.kopić – zbierać w kopy. [przypis edytorski]
110.potrza (gw.) – potrzeba. [przypis edytorski]
111.rozczerwienić się – zaczerwienić się. [przypis edytorski]
112.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
173.latowy (gw.) – letni. [przypis edytorski]
174.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
175.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
176.ze wszystkiej mocy (gw.) – z całej siły. [przypis edytorski]
177.gardzielem (gw.) – gardłem, gardzielą. [przypis edytorski]
178.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
179.napity (gw.) – pijany. [przypis edytorski]
180.radoście (daw., gw.) – radości (B.lm). [przypis edytorski]
181.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
182.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
183.lebo (gw.) – lub. [przypis edytorski]
184.zwiesnowy (gw.) – wiosenny. [przypis edytorski]
185.skroś (daw., gw.) – poprzez, na wskroś. [przypis edytorski]
186.ze wszystkiego serca (daw., gw.) – z całego serca. [przypis edytorski]
187.chocia (gw.) – choć, chociaż. [przypis edytorski]
188.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
189.galanty (gw.) – piękny, porządny, elegancki. [przypis edytorski]
190.dzień świętego Piotra i Pawła – jedno ze świąt w kościele katolickim, obchodzone 29 czerwca. [przypis edytorski]
191.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
192.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
193.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
194.przyodziewy (gw.) – ubrania. [przypis edytorski]
195.kiej (gw.) – niby, jakby, jak. [przypis edytorski]
196.niesło (gw.) – niosło. [przypis edytorski]
197.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
198.niekiej (gw.) – niekiedy, czasem. [przypis edytorski]
199.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
200.cosik (gw.) – coś; tu Msc.lp: czymś. [przypis edytorski]
201.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
202.krzykał (gw.) – krzyczał, wykrzykiwał, pokrzykiwał. [przypis edytorski]
203.stojała (gw.) – stała. [przypis edytorski]
204.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
205.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
206.stojały (gw.) – stały. [przypis edytorski]
207.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
208.na stróży (gw.) – na straży. [przypis edytorski]
209.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
210.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
211.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
212.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
213.jegomość – tu: ksiądz. [przypis edytorski]
214.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
215.śpik (gw.) – sen, senność. [przypis edytorski]
216.pokrótce – wkrótce. [przypis edytorski]
217.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
218.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
219.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
220.stojał (gw.) – stał. [przypis edytorski]
221.prosto – po prostu. [przypis edytorski]
222.rwetes – hałas, wrzawa. [przypis edytorski]
223.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
224.ze somsiady (gw.) – z sąsiadami. [przypis edytorski]
225.dziewucha (gw.) – dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]
226.Miemiec (gw.) – Niemiec. [przypis edytorski]
227.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
228.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
229.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
230.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
231.wrotnie (daw., gw.) – wrota, brama. [przypis edytorski]
232.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
233.zasygnować – zadzwonić. [przypis edytorski]
234.suma – najdłuższa, uroczysta msza, odprawiana około południa w dni świąt i niedziel w kościele katolickim. [przypis edytorski]
235.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
236.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
237.gnietąc (gw.) – gniotąc. [przypis edytorski]
238.swarzyć się – kłócić się. [przypis edytorski]
239.ostać (gw.) – zostać. [przypis edytorski]
240.z drugich – tu: z innych. [przypis edytorski]
241.spieka (gw.) – spiekota, upał. [przypis edytorski]
242.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
243.był (…) ustał (daw., gw.) – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: ustał (wcześniej; przed innymi opisywanymi czynnościami i zdarzeniami). [przypis edytorski]
244.gorąc (gw.) – gorąco, upał. [przypis edytorski]
245.smętarz (daw., gw.) – cmentarz. [przypis edytorski]
246.był (…) wychodził (daw., gw.) – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: wychodził (wcześniej; przed innymi opisywanymi czynnościami i zdarzeniami). [przypis edytorski]
247.jąć się czegoś (daw., gw.) – zabrać się za coś; zacząć coś robić. [przypis edytorski]
248.rychtyk (gw.) – właśnie, akurat. [przypis edytorski]
249.war (daw., gw.) – wrzątek. [przypis edytorski]
250.ona (daw., gw.) – ta, owa. [przypis edytorski]
251.spieka (gw.) – spiekota, upał. [przypis edytorski]
252.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
253.ślepić (gw.) – oślepiać. [przypis edytorski]
254.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
255.wzdych (gw.) – westchnienie. [przypis edytorski]
256.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
257.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
258.przytrząśnięty – przysypany. [przypis edytorski]
259.rozwodzić – tu: rozkładać. [przypis edytorski]
260.gdziesik (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
261.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
262.śpik (gw.) – sen. [przypis edytorski]
263.niekiej (gw.) – niekiedy, czasem. [przypis edytorski]
264.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
265.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
266.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
267.kiej (gw.) – gdy. [przypis edytorski]
268.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
269.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
270.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
271.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
272.kiej (gw.) – gdy. [przypis edytorski]
273.przódzi (gw.) – wcześniej. [przypis edytorski]
274.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
275.poredzając (gw.) – poradzając; tu: rozmawiając. [przypis edytorski]
276.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
277.juści (gw.) – owszem, pewnie. [przypis edytorski]
278.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
279.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
280.poredzi (gw.) – poradzi. [przypis edytorski]
281.inszy (daw., gw.) – inny. [przypis edytorski]
282.w podle (daw., gw.) – pod. [przypis edytorski]
283.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
284.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
285.trybularz – kadzielnica. [przypis edytorski]
286.czymsić (gw.) – czymś. [przypis edytorski]
287.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
288.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
289.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
290.zazierać (gw.) – spoglądać, zaglądać. [przypis edytorski]
291.Miemcy (gw.) – Niemcy. [przypis edytorski]
292.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
293.pobok (gw.) – obok, po bokach. [przypis edytorski]
294.kaszkiet – czapka z daszkiem. [przypis edytorski]
295.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
296.sobaczy – psi; należący do psa. [przypis edytorski]
297.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
298.pięście (daw., gw.) – pięści (B.lm). [przypis edytorski]
299.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
300.kole (daw., gw.) – wokół. [przypis edytorski]
301.somsiad (gw.) – sąsiad. [przypis edytorski]
302.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
303.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
304.wzion (gw.) – wziął; wzion przez łeb: dostał w łeb; został uderzony w głowę. [przypis edytorski]
305.na ziem (daw., gw.) – na ziemię. [przypis edytorski]
306.miętki (daw., gw.) – miękki. [przypis edytorski]
307.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
308.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
309.różnoście (daw., gw.) – różności. [przypis edytorski]
310.baczyć (daw., gw.) – uważać, zauważać, pamiętać. [przypis edytorski]
311.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
312.bych (gw.) – tu: żeby. [przypis edytorski]
313.juści, co (gw.) – pewnie, że. [przypis edytorski]
314.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
315.ochfiara (gw.) – ofiara. [przypis edytorski]
316.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
317.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
318.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
319.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
320.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
321.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
322.jeszczech (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
323.zapowiedzie (daw., gw.) – zapowiedzi (B.lm). [przypis edytorski]
324.podniesły (gw.) – podniosły. [przypis edytorski]
325.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
326.zapowiedzie (gw.) – zapowiedzi (M.lm); uroczyste ogłoszenie w kościele parafialnym mającego się odbyć ślubu. [przypis edytorski]
327.niesąc (gw.) – niosąc. [przypis edytorski]
328.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
329.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
330.turbacja (daw., gw.) – kłopot. [przypis edytorski]
331.leda (daw., gw.) – lada. [przypis edytorski]
332.kiejby (gw.) – gdyby. [przypis edytorski]
333.nie chwacić (daw., gw.) – nie starczyć. [przypis edytorski]
334.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
335.sie (gw.) – się. [przypis edytorski]
336.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
337.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
338.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
339.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
340.przyletę (gw.) – przylecę. [przypis edytorski]
341.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
342.ociec (daw., gw.) – ojciec. [przypis edytorski]
343.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
344.bych (gw.) – tu: by, aby. [przypis edytorski]
345.póde (gw.) – pójdę. [przypis edytorski]
346.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
347.dobre ludzie (gw.) – dobrzy ludzie. [przypis edytorski]
348.przewiedzieć się (gw.) – dowiedzieć się. [przypis edytorski]
349.przyniese (gw.) – przyniosę. [przypis edytorski]
350.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
351.chyciła (gw.) – chwyciła. [przypis edytorski]
352.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
353.każden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
354.dzieuszyne (gw.) – dziewczęce. [przypis edytorski]
355.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
356.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
357.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
358.gniot – tu: tłok, ścisk. [przypis edytorski]
359.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
360.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
361.spokoić (gw.) – uspokajać. [przypis edytorski]
362.ruchać (daw., gw.) – ruszać. [przypis edytorski]
363.podniesły (gw.) – podniosły. [przypis edytorski]
364.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
365.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
366.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
367.lekciej (gw.) – lżej. [przypis edytorski]
368.poredzi (gw.) – poradzi; tu: potrafi. [przypis edytorski]
369.honorny (gw.) – honorowy. [przypis edytorski]
370.wycug – wyżywienie i utrzymanie. [przypis edytorski]
371.bieder (gw.) – bioder. [przypis edytorski]
372.borg – kredyt, pożyczka. [przypis edytorski]
373.kole (gw.) – wokół. [przypis edytorski]
374.przyźba a. przyzba – wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]
375.żali a. zali (daw., gw.) – czy. [przypis edytorski]
376.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
377.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
378.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
379.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
380.przednówek – okres przed nowymi zbiorami. [przypis edytorski]
381.łoni (daw., gw.) – w zeszłym roku. [przypis edytorski]
382.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
383.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
384.sfolżeć (daw., gw.) – osłabnąć. [przypis edytorski]
385.rad (daw., gw.) – tu: chętnie. [przypis edytorski]
386.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
387.lebo (gw.) – albo. [przypis edytorski]
388.gdziesik (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
389.deliberować – rozmyślać, roztrząsać. [przypis edytorski]
390.skrzepić – wzmocnić. [przypis edytorski]
391.turbacja (daw., gw.) – kłopot. [przypis edytorski]
539.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
540.kiej (gw.) – kiedy; tu: ale. [przypis edytorski]
541.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
542.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
543.spiera w dołku (gw.) – o bólu brzucha, szczególnie żołądka. [przypis edytorski]
544.me mgli (gw.) – mdli mnie. [przypis edytorski]
545.w oktawę – osiem tygodni po. [przypis edytorski]
546.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
547.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
548.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
549.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
550.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
551.kiej niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
552.kijanka – deseczka służąca do prania w rzece, używana daw. na wsi. [przypis edytorski]
553.wwodzić – wprowadzać. [przypis edytorski]
554.kole (daw., gw.) – koło. [przypis edytorski]
555.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
556.Zdrowaś – jedna z modlitw w kościele katolickim, zaczynająca się od słów „Zdrowaś Mario, łaskiś pełna”; tu: czas potrzebny na odmówienie tej modlitwy. [przypis edytorski]
557.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
558.na ludzim ich wywiódł (daw., gw.) – konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: na ludzi ich wywiodłem. [przypis edytorski]
559.gospodarkęm (…) ostawił (daw., gw.) – konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; znaczenie: gospodarkę ostawiłem (zostawiłem). [przypis edytorski]
560.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
561.kromie (daw., gw.) – oprócz. [przypis edytorski]
562.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
563.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
564.buczeć (gw.) – płakać. [przypis edytorski]
565.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
566.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
567.piąciu (gw.) – pięciu. [przypis edytorski]
568.wiedła (gw.) – wiodła. [przypis edytorski]
569.wlekła (gw.) – wlokła. [przypis edytorski]
570.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
571.kaj niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
572.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
573.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
574.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
575.wrótnie (gw.) – wrota, brama. [przypis edytorski]
576.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
577.porozwierane (gw.) – pootwierane. [przypis edytorski]
578.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
579.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
580.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
581.deliberować – rozprawiać, rozmyślać. [przypis edytorski]
582.skądciś (gw.) – skądś. [przypis edytorski]
583.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
584.nie wiada (gw.) – nie wiadomo. [przypis edytorski]
585.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
586.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
587.ozwać się (gw.) – odezwać się. [przypis edytorski]
588.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
589.latoś (daw., gw.) – tego roku. [przypis edytorski]
590.łoni (daw., gw.) – poprzedniego roku. [przypis edytorski]
591.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
592.rychło (daw., gw.) – szybko. [przypis edytorski]
593.wzion (gw.) – wziął. [przypis edytorski]
594.kiejże (gw.) – kiedyż. [przypis edytorski]
595.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
596.wrażać – wsadzać. [przypis edytorski]
597.kaptować – przeciągać na swoją stronę. [przypis edytorski]
598.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
599.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
600.jagły – kasza jaglana. [przypis edytorski]
601.kole (daw., gw.) – koło, przy. [przypis edytorski]
602.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
603.przepomnieć (daw., gw.) – zapomnieć. [przypis edytorski]
604.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
605.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
606.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
607.każden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
608.wagować się (gw.) – wahać się. [przypis edytorski]
609.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
610.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
611.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
612.przeciech (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
613.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
614.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
615.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
616.wiano – majątek własny wnoszony do wspólnego gospodarstwa przez żonę w momencie ślubu. [przypis edytorski]
617.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
618.juści (gw.) – pewnie. [przypis edytorski]
619.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
620.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
621.ruchać (daw., gw.) – ruszać. [przypis edytorski]
622.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
623.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
624.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
625.baczyć (daw., gw.) – uważać. [przypis edytorski]
626.wzienam (gw.) – wzięłam. [przypis edytorski]
627.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
628.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
629.poredzić (gw.) – poradzić. [przypis edytorski]
630.kole (daw., gw.) – koło, wokół. [przypis edytorski]
631.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
632.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
633.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
634.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
635.rad – tu: chętnie. [przypis edytorski]
636.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
637.szydliwy – szyderczy. [przypis edytorski]
638.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
639.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
640.przyniesła (gw.) – przyniosła. [przypis edytorski]
641.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
642.zapaska – rodzaj długiego fartucha wiązanego w pasie na sukience i osłaniającego ubranie od pasa w dół dookoła; część tradycyjnego stroju ludowego. [przypis edytorski]
643.poredzisz (gw.) – poradzisz. [przypis edytorski]
644.rozebrać – rozwiązać, rozszyfrować; tu: przeczytać. [przypis edytorski]
645.wymiarkować – zrozumieć. [przypis edytorski]
646.ciepnąć (gw.) – rzucić. [przypis edytorski]
647.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
648.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
649.folga – ulga. [przypis edytorski]
650.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
651.kreminał (gw.) – kryminał. [przypis edytorski]
652.loboga (gw.) – skrócone: dla Boga. [przypis edytorski]
653.oczymgnienie (gw.) – okamgnienie. [przypis edytorski]
654.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
655.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
656.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
657.lakudra (gw.) – łachudra. [przypis edytorski]
658.przez (gw.) – bez. [przypis edytorski]
659.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
660.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
661.sołdat – żołnierz. [przypis edytorski]
662.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
663.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
664.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
665.kiejśta (gw.) – skrócone od: kiej jesteśta, tj. kiedy jesteście, skoro jesteście. [przypis edytorski]
666.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
667.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
668.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
669.zaniesła (gw.) – zaniosła. [przypis edytorski]
670.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
671.kiejby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
672.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
673.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
674.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
675.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
676.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
677.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
678.krwie (daw., gw.) – krwi (D.lp). [przypis edytorski]
679.poredziła (gw.) – poradziła; zdołała. [przypis edytorski]
680.żenie (daw., gw.) – rzuca, wyrzuca. [przypis edytorski]
681.wyniesła (gw.) – wyniosła. [przypis edytorski]
682.poredzi (gw.) – poradzi; da radę, zdoła. [przypis edytorski]
683.ochfiarowała (gw.) – ofiarowała. [przypis edytorski]
684.wezwyczajony (daw., gw.) – przyzwyczajony. [przypis edytorski]
685.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
686.bych (gw.) – aby, żeby. [przypis edytorski]
687.poniesła (gw.) – poniosła. [przypis edytorski]
688.łacno (daw., gw.) – łatwo. [przypis edytorski]
689.ambit – ambicja. [przypis edytorski]
690.poredziła (gw.) – poradziła; poradzić tu: zdołać, dać radę. [przypis edytorski]
691.odemsta (gw.) – zemsta. [przypis edytorski]
692.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
693.niesły (gw.) – niosły. [przypis edytorski]
694.jakieś Zdrowaś – czas potrzebny na odmówienie modlitwy Zdrowaś Mario. [przypis edytorski]
695.uniesła (gw.) – uniosła. [przypis edytorski]
696.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
697.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
698.zemglić (gw.) – zemdlić. [przypis edytorski]
699.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
700.pogroza (gw.) – groźba. [przypis edytorski]
701.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
702.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
703.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
704.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
705.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
706.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
707.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
708.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
709.pleć – oczyszczać z chwastów; pielić. [przypis edytorski]
710.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
711.pogroza (gw.) – pogróżka. [przypis edytorski]
712.poletę (gw.) – polecę. [przypis edytorski]
713.powiedają (gw.) – powiadają. [przypis edytorski]
714.stojał (gw.) – stał. [przypis edytorski]
715.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
716.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
717.bierąc (gw.) – biorąc. [przypis edytorski]
718.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
719.scheda – spadek. [przypis edytorski]
720.majdrować – majstrować. [przypis edytorski]
721.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
722.turbacja (daw., gw.) – kłopot. [przypis edytorski]
723.rozniesły (gw.) – rozniosły. [przypis edytorski]
724.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
725.poreda (gw.) – porada; tu: rozmowa. [przypis edytorski]
726.krzykać (gw.) – krzyczeć. [przypis edytorski]
727.raić – namawiać; tu: rozmawiać. [przypis edytorski]
728.niesły (gw.) – niosły. [przypis edytorski]
729.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
730.poredził (gw.) – poradził; poradzić tu: zdołać, dać radę. [przypis edytorski]
731.gront (gw.) – grunt, ziemia. [przypis edytorski]
732.leda (daw., gw.) – lada. [przypis edytorski]
733.bojała (gw.) – bała. [przypis edytorski]
734.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
735.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
736.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
737.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
738.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
739.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
740.wagować się (gw.) – wahać się. [przypis edytorski]
741.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
742.cheba (gw.) – chyba. [przypis edytorski]
743.prasnąć – trzasnąć, rzucić. [przypis edytorski]
744.o ziem (daw., gw.) – o ziemię. [przypis edytorski]
745.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
746.poniesą (gw.) – poniosą. [przypis edytorski]
747.kiej (gw.) – kiedy; skoro. [przypis edytorski]
748.bzdycy (gw.) – bzyczy. [przypis edytorski]
749.kole (daw., gw.) – koło. [przypis edytorski]
750.kajżeście (…) chodzili (gw.) – konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: kaj chodziliście, tj. gdzie chodziliście. [przypis edytorski]
751.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
752.przywiezła (gw.) – przywiozła. [przypis edytorski]
753.Warsiawa (gw.) – Warszawa. [przypis edytorski]
754.grapa (z niem. Grapen) – metalowe naczynie na trzech nogach, służące do gotowania; beczka do przyrządzania ługu. [przypis edytorski]
755.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
756.pono (daw., gw.) – podobno. [przypis edytorski]
757.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
758.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
759.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
760.abo (gw.) – albo. [przypis edytorski]
761.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
762.kiej (gw.) – kiedy; tu: skoro. [przypis edytorski]
763.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
764.wniesła (gw.) – wniosła. [przypis edytorski]
765.ruchać (daw., gw.) – ruszać. [przypis edytorski]
766.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
767.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
768.poniesły (gw.) – poniosły. [przypis edytorski]
769.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
770.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
771.kiej niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
772.śpik (gw.) – sen, senność. [przypis edytorski]
773.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
774.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
775.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
776.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
777.stojało (gw.) – stało. [przypis edytorski]
778.na rozcież (gw.) – na oścież. [przypis edytorski]
779.wywarte (gw.) – otwarte. [przypis edytorski]
780.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
781.śpik (gw.) – sen. [przypis edytorski]
782.Pietrek (gw.) – Piotrek. [przypis edytorski]
783.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
784.poredzać (gw.) – rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]
785.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
786.chyla tyla (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
787.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
788.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
789.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
790.przyźba a. przyzba – wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]
791.kiej (gw.) – gdy. [przypis edytorski]
792.była zbielała (daw., gw.) – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: zbielała (wcześniej w stosunku do innych zdarzeń i działań wyrażonych w czasie przeszłym). [przypis edytorski]
793.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
794.łacniej (daw., gw.) – łatwiej. [przypis edytorski]
795.wyniesła (gw.) – wyniosła. [przypis edytorski]
796.chybciej (gw.) – szybciej. [przypis edytorski]
797.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
798.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
799.orosiały (gw.) – pokryty rosą. [przypis edytorski]
800.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
801.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
802.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
803.śpik (gw.) – sen, senność. [przypis edytorski]
804.uniesła (gw.) – uniosła. [przypis edytorski]
805.miarkować (daw., gw.) – rozumieć, pojmować. [przypis edytorski]
806.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
807.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
808.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
809.cochać się (gw.) – ocierać się. [przypis edytorski]
810.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
811.przepomnieć (daw., gw.) – zapomnieć. [przypis edytorski]
812.wszędy (daw., gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
813.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
814.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
815.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
816.mieć baczenie (daw., gw.) – uważać. [przypis edytorski]
817.powiedła (gw.) – powiodła. [przypis edytorski]
818.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
819.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
820.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
821.bobrować (gw.) – ryć, przeszukiwać. [przypis edytorski]
822.spieka (gw.) – upał, spiekota. [przypis edytorski]
823.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
824.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
825.poredzać (gw.) – rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]
826.galancie (gw.) – porządnie, elegancko. [przypis edytorski]
827.sielnie (gw.) – silnie, mocno. [przypis edytorski]
828.szły w kolano (gw.) – sięgały kolan. [przypis edytorski]
829.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
830.przeciech (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
831.kiejby (gw.) – gdyby. [przypis edytorski]
832.wyniesło (gw.) – wyniosło. [przypis edytorski]
833.galancie (gw.) – tu: bardzo. [przypis edytorski]
834.do znaku (daw., gw.) – całkowicie. [przypis edytorski]
835.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
836.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
837.ochfiarowac (gw.) – ofiarować. [przypis edytorski]
838.bych jeno (gw.) – żeby tylko. [przypis edytorski]
839.obiecował (gw.) – obiecywał. [przypis edytorski]
840.dzisia (gw.) – dzisiaj. [przypis edytorski]
841.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
842.pono (daw., gw.) – podobno. [przypis edytorski]
843.tylachny (gw.) – tak wielki. [przypis edytorski]
844.karwas (gw.) – kawał. [przypis edytorski]
845.próżniaczka – tu: próżnowanie, lenistwo. [przypis edytorski]
846.kużden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
847.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
848.zbyć się (daw., gw.) – pozbyć się. [przypis edytorski]
849.juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
850.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
851.chocia (gw.) – chociaż. [przypis edytorski]
852.poredzić (gw.) – poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
853.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
854.jamory (gw.) – amory, miłostki. [przypis edytorski]
855.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
856.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
857.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
858.w te pędy (gw.) – szybko, biegiem. [przypis edytorski]
859.zaniesła (gw.) – zaniosła. [przypis edytorski]
860.chytać (gw.) – chwytać. [przypis edytorski]
861.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
862.przeniesła (gw.) – przeniosła; zniosła, wytrzymała. [przypis edytorski]
863.widział się (daw., gw.) – wyglądał. [przypis edytorski]
864.przódzi (daw., gw.) – wcześniej. [przypis edytorski]
865.sielny (gw.) – silny, mocny, porządny. [przypis edytorski]
866.Pietras (gw.) – Piotr. [przypis edytorski]
867.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
868.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
869.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
870.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
871.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
872.żalnie (gw.) – żałośnie. [przypis edytorski]
873.pedział (gw.) – powiedział. [przypis edytorski]
874.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
875.myśle (daw., gw.) – myśli (B.lm). [przypis edytorski]
876.zabaczyć (daw., gw.) – zapomnieć. [przypis edytorski]
877.miesckie (gw.) – miejskie. [przypis edytorski]
878.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
879.ochotnie (daw., gw.) – chętnie. [przypis edytorski]
880.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
881.kajże (gw.) – gdzież. [przypis edytorski]
882.gościniec – podarek przynoszony przez przychodzącego w gości. [przypis edytorski]
883.modra – niebieska. [przypis edytorski]
884.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
885.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
886.przywiezłem (gw.) – przywiozłem. [przypis edytorski]
887.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
888.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
889.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
890.zawarty (daw., gw.) – zamknięty. [przypis edytorski]
891.wola (gw.) – tu: wolność. [przypis edytorski]
892.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
893.przyświarczać (gw.) – przyświadczać; poświadczać, potwierdzać. [przypis edytorski]
894.rychło (daw., gw.) – szybko. [przypis edytorski]
895.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
896.sąsiek – część stodoły, w której przechowuje się siano, słomę a. zboże. [przypis edytorski]
897.gadzina (daw., gw.) – tu: zwierzęta. [przypis edytorski]
898.przepomnieć (daw., gw.) – zapomnieć. [przypis edytorski]
899.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
900.zazierać (gw.) – zaglądać. [przypis edytorski]
901.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
902.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
903.źrały (daw., gw.) – dojrzały. [przypis edytorski]
904.mało wiele (gw.) – trochę, niedużo. [przypis edytorski]
905.nieśmiele (gw.) – nieśmiało. [przypis edytorski]
906.wiela (gw.) – ile. [przypis edytorski]
907.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
908.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
909.uredzić (gw.) – poradzić, podołać. [przypis edytorski]
910.juści (gw.) – pewnie, owszem. [przypis edytorski]
911.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
912.kajże (gw.) – gdzież. [przypis edytorski]
913.brwie (daw., gw.) – brwi (M.lm). [przypis edytorski]
914.deliberować (daw., gw.) – rozmyślać, rozważać. [przypis edytorski]
915.bieżyć za ścianę – iść się załatwić. [przypis edytorski]
916.Pietruś (gw.) – Piotruś. [przypis edytorski]
917.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
918.bez to (gw.) – przez to. [przypis edytorski]
919.siemię – ziarno lnu. [przypis edytorski]
920.spyskać – zryć. [przypis edytorski]
921.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
922.miętki (daw., gw.) – miękki. [przypis edytorski]
923.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
924.smętarz (daw., gw.) – cmentarz. [przypis edytorski]
925.przyodziewy (gw.) – ubrania. [przypis edytorski]
926.ruchać się (daw., gw.) – ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]
927.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
928.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
929.ślepić (gw.) – oślepiać. [przypis edytorski]
930.płomię (daw., gw.) – płomień. [przypis edytorski]
931.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
932.niekiej (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
933.zaziajany (gw.) – zziajany. [przypis edytorski]
934.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
935.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
936.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
937.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
938.gdziesik (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
939.nie wiada (gw.) – nie wiadomo. [przypis edytorski]
940.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
941.gędzić (daw., gw.) – rozmawiać, opowiadać. [przypis edytorski]
942.wisus – urwis. [przypis edytorski]
943.ozgniewać się (gw.) – rozgniewać się. [przypis edytorski]
944.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
945.przez (gw.) – tu: bez. [przypis edytorski]
946.zamedytować (gw.) – zamyślić się. [przypis edytorski]
947.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
948.gwarzyć (gw.) – mówić; por. gwara. [przypis edytorski]
949.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
950.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
951.bajoro – błoto, bagno. [przypis edytorski]
952.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
953.kiej (gw.) – kiedy, skoro. [przypis edytorski]
954.spomnieć (gw.) – wspomnieć, przypomnieć. [przypis edytorski]
955.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
956.wydzierać się na wolę – wyrywać się na wolność. [przypis edytorski]
957.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
958.znowuj (gw.) – znowu. [przypis edytorski]
959.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
960.pogroza (gw.) – groźba. [przypis edytorski]
961.pobok (gw.) – obok. [przypis edytorski]
962.szwendać się – błąkać się. [przypis edytorski]
963.chycić (gw.) – chwycić. [przypis edytorski]
964.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
965.zazierać (gw.) – spoglądać. [przypis edytorski]
966.stoperczyć (gw.) – rozpierać się; tu: stroszyć, wystawiać. [przypis edytorski]
967.pożywita (gw.) – pożywicie. [przypis edytorski]
968.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
969.grążyć się (gw.) – pogrążać się. [przypis edytorski]
970.w czymściś (gw.) – w czymś. [przypis edytorski]
971.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
972.górnie – górą, ponad. [przypis edytorski]
973.krzykać (gw.) – krzyczeć, pokrzykiwać. [przypis edytorski]
974.rost – wzrost; proces rośnięcia. [przypis edytorski]
975.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
976.pomiarkować (gw.) – zrozumieć, pojąć. [przypis edytorski]
977.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
978.człowiekowy (gw.) – ludzki. [przypis edytorski]
979.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
980.śpik (gw.) – sen, senność. [przypis edytorski]
981.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
982.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
983.gdziesik (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
984.janielski (gw.) – anielski. [przypis edytorski]
985.kwardy (gw.) – twardy. [przypis edytorski]
986.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
987.na ziem (daw., gw.) – na ziemię. [przypis edytorski]
988.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
989.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
990.rozbierać (gw.) – tu: osłabiać, rozstrajać. [przypis edytorski]
991.kułak – pięść. [przypis edytorski]
992.brwie (daw., gw.) – brwi (forma M. i B. lm). [przypis edytorski]
993.poredzić (gw.) – dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
994.kuntentność (gw.) – zadowolenie, błogość. [przypis edytorski]
995.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
996.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
997.posobnie (gw.) – po kolei. [przypis edytorski]
998.cięgiem (gw.) – ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]
999.myśle (daw., gw.) – myśli (forma M., B. lm). [przypis edytorski]
1000.spominanie (gw.) – wspominanie, wspomnienie. [przypis edytorski]
1001.kwardy (gw.) – twardy. [przypis edytorski]
1002.niełacny (daw., gw.) – niełatwy. [przypis edytorski]
1003.pokajanie – skrucha, przyznanie się ze skruchą do winy. [przypis edytorski]
1004.przezierać (gw.) – widzieć na wylot. [przypis edytorski]
1005.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
1006.bierąc (gw.) – biorąc. [przypis edytorski]
1007.kużden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
1008.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
1009.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1010.cięgiem (gw.) – ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]
1011.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1012.wsiowy – wiejski. [przypis edytorski]
1013.nabrany – tu: wypukły, wydatny. [przypis edytorski]
1014.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1015.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
1016.pobok (gw.) – obok. [przypis edytorski]
1017.aże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1018.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
1019.kiej (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1020.kole (gw.) – wokół. [przypis edytorski]
1021.przerzekł – zagadał. [przypis edytorski]
1022.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1023.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1024.gront (gw.) – grunt, ziemia, rola. [przypis edytorski]
1025.pedzieć (gw.) – powiedzieć. [przypis edytorski]
1026.jeno (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1027.skopka – drewniane wiaderko używane daw. na wsi na mleko i śmietanę. [przypis edytorski]
1028.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
1029.zawrzeć (gw.) – zamknąć. [przypis edytorski]
1030.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1031.cebratka – mały ceber, drewniane naczynie używane daw. na wsi na wodę. [przypis edytorski]
1032.boczyć się – gniewać się. [przypis edytorski]
1033.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1034.kole (gw.) – wokół, koło. [przypis edytorski]
1035.skwapnie (gw.) – szybko, sprawnie. [przypis edytorski]
1036.dygować (gw.) – nosić. [przypis edytorski]
1037.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1038.zaniesą (gw.) – zaniosą. [przypis edytorski]
1039.zgodzić (daw., gw.) – przyjąć do pracy. [przypis edytorski]
1040.kajże (gw.) – gdzież. [przypis edytorski]
1041.dzisia (gw.) – dzisiaj. [przypis edytorski]
1042.z niemi (daw., gw.) – z nimi. [przypis edytorski]
1043.zdać się (daw., gw.) – przydać się. [przypis edytorski]
1044.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
1045.tylachny (gw.) – wielki. [przypis edytorski]
1046.na przedanie (gw.) – na sprzedaż. [przypis edytorski]
1047.drugie (gw.) – inni. [przypis edytorski]
1048.wyglądalim cię (gw.) – wyglądaliśmy cię; wypatrywaliśmy cię. [przypis edytorski]
1049.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1050.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1051.sielnie (gw.) – silnie, mocno; bardzo. [przypis edytorski]
1052.rozgwiaździony (gw.) – rozgwieżdżony. [przypis edytorski]
1053.wszędy (daw., gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
1054.różnoście (gw.) – różności. [przypis edytorski]
1055.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1056.kałdun (gw.) – brzuch. [przypis edytorski]
1057.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1058.wzion (gw.) – wziął. [przypis edytorski]
1059.na stronę – na bok, na ubocze, w ustronie. [przypis edytorski]
1060.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1061.ważnie – tu: poważnie. [przypis edytorski]
1062.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
1063.dzisia (gw.) – dzisiaj. [przypis edytorski]
1064.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1065.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
1066.tyla (gw.) – tyle; i tyla: i już. [przypis edytorski]
1067.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1068.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
1069.powiedać (gw.) – powiadać, mówić. [przypis edytorski]
1070.poredzę (gw.) – poradzę. [przypis edytorski]
1071.skamłać (gw.) – skomleć, prosić. [przypis edytorski]
1072.fantować – brać fant (tu: w postaci bydła) do wykupienia. [przypis edytorski]
1073.swarzyć się – kłócić się. [przypis edytorski]
1074.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
1075.naród – tu: ludzie. [przypis edytorski]
1076.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1077.profit – korzyść. [przypis edytorski]
1078.juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
1079.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1080.pódą (gw.) – pójdą. [przypis edytorski]
1081.bych jeno (gw.) – aby tylko. [przypis edytorski]
1082.poredzić (gw.) – poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
1083.szydliwy – szyderczy. [przypis edytorski]
1084.jenteres (gw.) – interes. [przypis edytorski]
1085.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1086.wszystkie (gw.) – wszyscy. [przypis edytorski]
1087.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1088.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1089.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
1090.naród – tu: ludzie, lud. [przypis edytorski]
1091.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
1092.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1093.obłóczyć (daw., gw.) – powlekać. [przypis edytorski]
1094.wyzierać (gw.) – wyglądać. [przypis edytorski]
1095.poniechać – zostawić. [przypis edytorski]
1096.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1097.jenteresa (gw.) – interesy. [przypis edytorski]
1098.a wiesz to (gw.) – a czy wiesz. [przypis edytorski]
1099.srodze (daw., gw.) – mocno, bardzo. [przypis edytorski]
1100.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
1101.pódzi (gw.) – chodź. [przypis edytorski]
1102.Jantoś (gw.) – Antoś. [przypis edytorski]
1103.rozdziewać (daw., gw.) – rozbierać. [przypis edytorski]
1104.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1105.szabaśnik – piec chlebowy, piekarnik. [przypis edytorski]
1106.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1107.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
1108.dzieża – drewniane naczynie służące do rozczyniania mąki i wyrastania ciasta chlebowego. [przypis edytorski]
1109.przyokryty (gw.) – okryty, przysłonięty. [przypis edytorski]
1110.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1111.nie kwapić się – nie spieszyć się. [przypis edytorski]
1112.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
1113.roztrzęsać (gw.) – roztrząsać. [przypis edytorski]
1114.poredzać (gw.) – rozmawiać, gwarzyć. [przypis edytorski]
1115.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1116.wykręcać – tu: skręcać. [przypis edytorski]
1117.powrósło – gruby sznur. [przypis edytorski]
1118.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1119.ruchać się (daw., gw.) – ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]
1120.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1121.spieka (gw.) – spiekota, upał. [przypis edytorski]
1122.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
1123.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
1124.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
1125.chociem (gw.) – chociaż jestem. [przypis edytorski]
1126.zwyczajny (daw., gw.) – przyzwyczajony; tego zwyczajny: przyzwyczajony do tego. [przypis edytorski]
1127.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1128.przybaczyć się (gw.) – przypomnieć się. [przypis edytorski]
1129.pedział (gw.) – powiedział. [przypis edytorski]
1130.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
1131.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1132.kiej (gw.) – kiedy, skoro. [przypis edytorski]
1133.rychło (daw., gw.) – szybko. [przypis edytorski]
1134.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1135.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1136.bijał (gw.) – bił; (o czynności zwyczajowej) zwykł bić. [przypis edytorski]
1137.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1138.potyrać (gw.) – pomiatać. [przypis edytorski]
1139.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1140.tośwa (gw.) – tośmy, to żeśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika w 1 os.lm). [przypis edytorski]
1141.dzieucha (gw.) – dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]
1142.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1143.kartoszka (z ros.) – kartofel. [przypis edytorski]
1144.poniechać – przestać. [przypis edytorski]
1145.pokorzylim (gw.) – pokorzyliśmy; pokonaliśmy. [przypis edytorski]
1146.Pietrek (gw.) – Piotrek. [przypis edytorski]
1147.kajże (gw.) – gdzież; gdzie jest. [przypis edytorski]
1148.przódzi (daw., gw.) – przedtem, wcześniej. [przypis edytorski]
1149.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1150.juści (gw.) – pewnie. [przypis edytorski]
1151.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1152.statki (daw., gw.) – tu: brudne naczynia. [przypis edytorski]
1153.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
1154.dojena (gw.) – dotknęła. [przypis edytorski]
1155.wrazić – wbić. [przypis edytorski]
1156.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1157.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1158.wyzierać (gw.) – wyglądać, rozglądać się. [przypis edytorski]
1159.spieka (gw.) – spiekota, upał. [przypis edytorski]
1160.gorąc (gw.) – gorąco. [przypis edytorski]
1161.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1162.odzipnąć (gw.) – odetchnąć. [przypis edytorski]
1163.nabier (gw.) – nabrana część. [przypis edytorski]
1164.kruczyć (gw.) – burczeć. [przypis edytorski]
1165.płony (daw., gw.) – jałowy, bezowocny; tu: niepożywny. [przypis edytorski]
1166.żywot (daw., gw.) – żołądek. [przypis edytorski]
1167.chlać (gw.) – jeść, żreć. [przypis edytorski]
1168.drugie (gw.) – inni. [przypis edytorski]
1169.dzieżka – miseczka. [przypis edytorski]
1170.nadziewać (gw.) – tu: najadać. [przypis edytorski]
1171.niekiej (gw.) – niekiedy, czasem. [przypis edytorski]
1172.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1173.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1174.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1175.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1176.słabizna (gw.) – słabe miejsce. [przypis edytorski]
1177.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
1178.pyszczyć (gw.) – tu: ryć. [przypis edytorski]
1179.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1180.przyrychtować (gw.) – urządzić. [przypis edytorski]
1181.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1182.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1183.stojał (gw.) – stał. [przypis edytorski]
1184.kalenica – najwyższa część dachu, szczyt dachu. [przypis edytorski]
1185.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
1186.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1187.nosić się (gw.) – tu: włóczyć się. [przypis edytorski]
1188.cięgiem (gw.) – ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]
1189.robotny (gw.) – pracowity. [przypis edytorski]
1190.żywo (daw., gw.) – szybko. [przypis edytorski]
1191.wszystkie (gw.) – wszyscy. [przypis edytorski]
1192.chudzina (gw.) – biedactwo. [przypis edytorski]
1193.pewnikiem (gw.) – na pewno. [przypis edytorski]
1194.ośpica (gw.) – ospa. [przypis edytorski]
1195.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1196.śpital (gw.) – szpital. [przypis edytorski]
1197.baczyć (daw., gw.) – pamiętać. [przypis edytorski]
1198.dulczyć (gw.) – ślęczeć, trudzić się. [przypis edytorski]
1199.kiejście leżeli (gw.) – konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: kiedy leżeliście; tu: 2 os. lm w funkcji formy grzecznościowej. [przypis edytorski]
1200.połóg – okres po porodzie. [przypis edytorski]
1201.bierąc (gw.) – biorąc. [przypis edytorski]
1202.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1203.poletę (gw.) – polecę. [przypis edytorski]
1204.zaśby (gw.) – skądże. [przypis edytorski]
1205.dzieusze (gw.) – dziewczynie. [przypis edytorski]
1206.dwojaki – gliniane podwójne naczynie. [przypis edytorski]
1207.piesneczka (gw.) – piosneczka. [przypis edytorski]
1208.kiej niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
1209.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1210.kwardy (gw.) – twardy. [przypis edytorski]
1211.posobnie (gw.) – po sobie, po kolei. [przypis edytorski]
1212.miedza – pas nieuprawnej ziemi oddzielający pola. [przypis edytorski]
1213.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
1214.niekaj (gw.) – niekiedy, czasem. [przypis edytorski]
1215.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1216.stojał (gw.) – stał. [przypis edytorski]
1217.dygować (gw.) – iść; nosić. [przypis edytorski]
1218.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1219.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1220.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1221.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1222.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1223.kurzyć (daw., gw.) – tu: palić, dymić. [przypis edytorski]
1224.chojar – choina, drzewo iglaste. [przypis edytorski]
1225.śpik (gw.) – sen, senność. [przypis edytorski]
1226.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
1227.posobnie (gw.) – po kolei. [przypis edytorski]
1228.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
1229.w podle (daw., gw.) – obok. [przypis edytorski]
1230.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1231.waju (gw.) – was. [przypis edytorski]
1232.bólny (gw.) – zbolały, bolesny. [przypis edytorski]
1233.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
1234.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1235.gospodarz – chłop posiadający ziemię. [przypis edytorski]
1236.lebioda – komosa polna; jadalne zioło łąkowe. [przypis edytorski]
1237.potrza (gw.) – potrzeba. [przypis edytorski]
1238.korczyk – daw. jednostka objętości ciał sypkich, dzielona na 16 garnców i równa ok. 60 kg. [przypis edytorski]
1239.dobrość (gw.) – dobroć. [przypis edytorski]
1240.byśwa (gw.) – byśmy. [przypis edytorski]
1241.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
1242.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1243.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
1244.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1245.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
1497.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1498.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
1499.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1500.powieda (gw.) – powiada. [przypis edytorski]
1501.bieżyć (daw., gw.) – iść. [przypis edytorski]
1502.kajże (gw.) – gdzież. [przypis edytorski]
1503.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1504.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1505.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1506.sielnie (gw.) – bardzo, mocno. [przypis edytorski]
1507.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1508.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1509.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1510.najbarzej (gw.) – najbardziej. [przypis edytorski]
1511.pedzieć (gw.) – powiedzieć. [przypis edytorski]
1512.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1513.śpik (gw.) – sen. [przypis edytorski]
1514.przez (gw.) – bez. [przypis edytorski]
1515.myśle (daw., gw.) – myśli (M. i B. lm). [przypis edytorski]
1516.oczymgnienie (gw.) – okamgnienie. [przypis edytorski]
1517.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1518.deliberacje (daw., gw.) – rozmyślania. [przypis edytorski]
1519.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1520.spominki (gw.) – wspominki, wspomnienia. [przypis edytorski]
1521.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
1522.pedzieli (gw.) – powiedzieli. [przypis edytorski]
1523.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
1524.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1525.pofolgować (daw., gw.) – ulżyć, popuścić; pozwolić sobie na swobodę. [przypis edytorski]
1526.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1527.gzło a. giezło (daw., gw.) – koszula. [przypis edytorski]
1528.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1529.organisty (gw.) – tu: organista i jego żona. [przypis edytorski]
1530.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1531.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1532.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1533.złoście (daw., gw.) – złości (M. i B. lm). [przypis edytorski]
1534.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1535.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1536.sparło (gw.) – ukłuło. [przypis edytorski]
1537.poredzić (gw.) – dać radę. [przypis edytorski]
1538.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1539.turbacja (daw., gw.) – zmartwienie. [przypis edytorski]
1540.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
1541.nikaj (gw.) – nigdzie. [przypis edytorski]
1542.ochędożny (daw., gw.) – zadbany. [przypis edytorski]
1543.kiej (gw.) – skoro. [przypis edytorski]
1544.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
1545.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1546.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
1547.się był zerwał (daw., gw.) – daw. forma czasu zaprzeszłego; dziś: zerwał się (wcześniej, przed innym zdarzeniem a. czynnością wyrażoną w czasie przeszłym). [przypis edytorski]
1548.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1549.tyla co jeno (gw.) – tyko co. [przypis edytorski]
1550.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1551.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
1552.kajże (gw.) – gdzież. [przypis edytorski]
1553.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1554.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1555.trusia – królik; trwożliwe zwierzę. [przypis edytorski]
1556.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1557.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1558.kakoj (ros.) – jaki. [przypis edytorski]
1559.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1560.szutka (ros.) – żart. [przypis edytorski]
1561.znać (z ros.) – tu: wiedzieć. [przypis edytorski]
1562.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1563.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1564.ponimajcie (z ros.) – zrozumcie. [przypis edytorski]
1565.jajków (gw.) – jajek. [przypis edytorski]
1566.zazierać (gw.) – zaglądać. [przypis edytorski]
1567.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
1568.kryjomo (daw., gw.) – po kryjomu. [przypis edytorski]
1569.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1570.kiej (gw.) – gdy. [przypis edytorski]
1571.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1572.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1573.przedać (daw., gw.) – sprzedać. [przypis edytorski]
1574.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
1575.pódę (gw.) – pójdę. [przypis edytorski]
1576.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1577.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1578.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1579.bedzie (gw.) – będzie. [przypis edytorski]
1580.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1581.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1582.sąsiek – osobny budynek lub jego część przeznaczona do przechowywania zboża, siana a. słomy. [przypis edytorski]
1583.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1584.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1585.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1586.śpik (gw.) – sen. [przypis edytorski]
1587.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1588.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1589.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1590.kole (gw.) – koło, obok. [przypis edytorski]
1591.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1592.stawidło – ruchome zamknięcie zapory spiętrzającej wodę w rzece, służące do regulacji przepływu wody. [przypis edytorski]
1593.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
1594.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1595.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1596.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1597.koście (daw., gw.) – kości (M. i B. lm). [przypis edytorski]
1598.pytel – drobne sito, przez które w młynie odsiewano mąkę od otrąb; trzepać na pytel: szybko i mechanicznie. [przypis edytorski]
1599.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
1600.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
1601.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1602.kulas (gw.) – kończyna, zwykle noga, tu: ręka. [przypis edytorski]
1603.mać (daw., gw.) – matka. [przypis edytorski]
1604.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1605.oddawam (gw.) – dziś: oddaję. [przypis edytorski]
1606.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1607.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1608.myśle (daw., gw.) – myśli (D.lp). [przypis edytorski]
1609.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1610.szutrowisko – obszar pokryty szutrem, tj. tłuczonymi kamieniami, zwykle nad brzegiem rzeki. [przypis edytorski]
1611.kaj niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
1612.młaka – podmokły, zabagniony, zwykle też zatorfiony obszar, na którym występuje utrudniony odpływu wód a. wypływu wód wokół źródła. [przypis edytorski]
1613.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1614.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1615.ściepnąć (gw.) – zrzucić. [przypis edytorski]
1616.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
1617.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1618.drugie (gw.) – tu: inne. [przypis edytorski]
1619.podniesło (gw.) – podniosło. [przypis edytorski]
1620.krzyzie (gw.) – krzyżu (Msc. lp). [przypis edytorski]
1621.turbować się (daw., gw.) – martwić się. [przypis edytorski]
1622.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
1623.deliberować (daw., gw.) – rozmyślać, rozważać. [przypis edytorski]
1624.najdę (gw.) – znajdę; najść: znaleźć. [przypis edytorski]
1625.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1626.sielny (gw.) – porządny, mocny. [przypis edytorski]
1627.jak ament w pacierzu (gw.) – właśc. jak amen w pacierzu: na pewno. [przypis edytorski]
1628.za trzy niedziele (daw., gw.) – za trzy tygodnie. [przypis edytorski]
1629.kulas (gw.) – kończyna; noga a. ręka. [przypis edytorski]
1630.przez (gw.) – bez. [przypis edytorski]
1631.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1632.beknąć (gw.) – tu: zapłakać. [przypis edytorski]
1633.chycić (gw.) – chwycić. [przypis edytorski]
1634.tylachna (gw.) – tak dużo. [przypis edytorski]
1635.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1636.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
1637.turbacja (daw., gw.) – zmartwienie. [przypis edytorski]
1638.bierąc (gw.) – biorąc. [przypis edytorski]
1639.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
1640.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
1641.jamory (gw.) – amory; miłość, czułości. [przypis edytorski]
1642.juści (gw.) – pewnie. [przypis edytorski]
1643.sierdzić się (daw., gw.) – gniewać się. [przypis edytorski]
1644.ozwarł (gw.) – rozwarł, otworzył. [przypis edytorski]
1645.kwardy (gw.) – twardy. [przypis edytorski]
1646.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1647.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1648.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1649.pokwapić się – pospieszyć się; pójść. [przypis edytorski]
1650.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1651.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1652.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
1653.lebo (gw.) – albo. [przypis edytorski]
1654.kaj (gw.) – gdzie, gdzieś. [przypis edytorski]
1655.mitrężyć – marnować. [przypis edytorski]
1656.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
1657.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1658.nałożyć się (gw.) – najeść się. [przypis edytorski]
1659.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
1660.chodźma (gw.) – chodźmy. [przypis edytorski]
1661.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1662.galancie (gw.) – porządnie. [przypis edytorski]
1663.powiedać (gw.) – powiadać, opowiadać. [przypis edytorski]
1664.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1665.musi co (gw.) – zapewne. [przypis edytorski]
1666.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
1667.gorzałka – wódka. [przypis edytorski]
1668.kulas (gw.) – noga. [przypis edytorski]
1669.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1670.pomiarkować (daw., gw.) – pojąć, zrozumieć. [przypis edytorski]
1671.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1672.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1673.zwiesnowy (gw.) – wiosenny. [przypis edytorski]
1674.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1675.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1676.tłuc się (gw.) – tu: błąkać się. [przypis edytorski]
1677.zesromany (daw., gw.) – zawstydzony. [przypis edytorski]
1678.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1679.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1680.przódzi (daw., gw.) – wcześniej. [przypis edytorski]
1681.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1682.nadgroda (gw.) – nagroda. [przypis edytorski]
1683.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1684.przycapić (gw.) – złapać. [przypis edytorski]
1685.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1686.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1687.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1688.popuszczajta (gw.) – popuszczajcie; wypuszczajcie. [przypis edytorski]
1689.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1690.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
1691.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1692.juści (gw.) – pewnie. [przypis edytorski]
1693.kiej niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
1694.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1695.podufalej (gw.) – poufalej. [przypis edytorski]
1696.wszystkie (gw.) – wszyscy. [przypis edytorski]
1697.pódę (gw.) – pójdę. [przypis edytorski]
1698.dzisia (gw.) – dzisiaj. [przypis edytorski]
1699.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1700.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1701.godownicy (gw.) – weselnicy; goście weselne; por. daw. gody: wesele. [przypis edytorski]
1702.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1703.kole (gw.) – koło, wokół. [przypis edytorski]
1704.trefności (daw., gw.) – śmieszności, wymyślne rzeczy. [przypis edytorski]
1705.przyniewalać (gw.) – namawiać. [przypis edytorski]
1706.statki – naczynia, garnki. [przypis edytorski]
1707.famieliant (gw.) – familiant, członek rodziny. [przypis edytorski]
1708.zaruchać się (daw., gw.) – poruszyć się. [przypis edytorski]
1709.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
1710.darzyć się (daw.) – układać się po czyjejś myśli. [przypis edytorski]
1711.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1712.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
1713.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
1714.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1715.niesąc (gw.) – niosąc. [przypis edytorski]
1716.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1717.pobok (gw.) – obok, z boku. [przypis edytorski]
1718.przyźba a. przyzba (gw.) – wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]
1719.narychtować (gw.) – przygotować. [przypis edytorski]
1720.zaniesę (gw.) – zaniosę. [przypis edytorski]
1721.wagować się (gw.) – wahać się. [przypis edytorski]
1722.ruchać się (daw., gw.) – ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]
1723.poredzić (gw.) – poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
1724.wątpia (daw., gw.) – wnętrzności. [przypis edytorski]
1725.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1726.poredzić (gw.) – poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
1727.pedziała (gw.) – powiedziała. [przypis edytorski]
1728.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1729.połednie (gw.) – południe. [przypis edytorski]
1730.kole (gw.) – koło, około. [przypis edytorski]
1731.kalenica – najwyższa część dachu; spojenie połaci dachowych. [przypis edytorski]
1732.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1733.ociec (gw.) – ojciec. [przypis edytorski]
1734.pódę (gw.) – pójdę. [przypis edytorski]
1735.przybierę (gw.) – przybiorę; wystroję. [przypis edytorski]
1736.modry – niebieski. [przypis edytorski]
1737.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1738.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1739.bojają (gw.) – boją. [przypis edytorski]
1740.wzieni (gw.) – wzięli. [przypis edytorski]
1741.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1742.beknąć (gw.) – zapiszczeć, zapłakać. [przypis edytorski]
1743.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1744.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1745.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1746.do śmiechu (gw.) – śmiesznie. [przypis edytorski]
1747.inszy (daw., gw.) – inny. [przypis edytorski]
1748.tyla (gw.) – tyle. [przypis edytorski]
1749.kryjomo (daw., gw.) – po kryjomu. [przypis edytorski]
1750.miarkować (daw., gw.) – pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]
1751.matyjasić (gw.) – marudzić, wybrzydzać. [przypis edytorski]
1752.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1753.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
1754.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1755.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1756.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
1757.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1758.ostać (gw.) – zostać. [przypis edytorski]
1759.płonny (daw.) – bez owocu, jałowy. [przypis edytorski]
1760.by (daw., gw.) – tu: choćby; nawet. [przypis edytorski]
1761.mgleć (gw.) – mdleć, tracić siły. [przypis edytorski]
1762.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
1763.robić (gw.) – pracować. [przypis edytorski]
1764.zawarty (daw., gw.) – zamknięty. [przypis edytorski]
1765.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
1766.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
1767.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1768.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1769.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1770.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1771.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1772.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1773.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1774.przyźba a. przyzba – wał usypany z ziemi dokoła podmurówki dawnej chaty wiejskiej, często obłożony kamieniami a. deskami; daw. ludzie na wsi zwykli odpoczywać siedząc na przyzbie i mając za oparcie ścianę chałupy. [przypis edytorski]
1775.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1776.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
1777.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
1778.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1779.pojechał był – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: pojechał wcześniej (przed inną czynnością lub zdarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]
1780.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1781.kokosz – kura. [przypis edytorski]
1782.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1783.precent (gw.) – procent. [przypis edytorski]
1784.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1785.harny (gw.) – hardy, dumny. [przypis edytorski]
1786.galancie (gw.) – porządnie, elegancko. [przypis edytorski]
1787.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1788.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1789.cebratka – mały ceber; drewniane wiaderko. [przypis edytorski]
1790.sielnie (gw.) – mocno, potężnie. [przypis edytorski]
1791.nie kupowalim (gw.) – nie kupowaliśmy. [przypis edytorski]
1792.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1793.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1794.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1795.śpik (gw.) – sen. [przypis edytorski]
1796.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1797.juści (gw.) – a pewnie; przecież. [przypis edytorski]
1798.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1799.korcić – tu: nurtować, ciekawić, zastanawiać. [przypis edytorski]
1800.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1801.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1802.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1803.juści (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1804.potrzebnicki – będący w potrzebie. [przypis edytorski]
1805.powieda (gw.) – powiada. [przypis edytorski]
1806.zaśby (gw.) – jeszcze by. [przypis edytorski]
1807.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1808.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1809.tyla (gw.) – tyle, tak wiele. [przypis edytorski]
1810.prosto – tu: po prostu. [przypis edytorski]
1811.ady (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1812.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1813.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1814.kiej (gw.) – tu: jako. [przypis edytorski]
1815.poredzić (gw.) – poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
1816.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1817.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1818.ze wszystkiego (gw.) – z całego. [przypis edytorski]
1819.stać o kogoś a. coś (daw.) – dbać o kogoś/coś, zależeć na kimś/czymś. [przypis edytorski]
1820.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1821.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
1822.mierzi mu się – przykrzy mu się, nudzi mu się; zbrzydło mu coś. [przypis edytorski]
1823.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
1824.cie (gw.) – cię, ciebie. [przypis edytorski]
1825.pódę (gw.) – pójdę. [przypis edytorski]
1826.kromie (daw., gw.) – oprócz. [przypis edytorski]
1827.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
1828.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1829.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1830.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1831.gościniec – tu: prezent przynoszony przez osobę przychodzącą w gości. [przypis edytorski]
1832.stać o coś (daw.) – zależeć na czymś. [przypis edytorski]
1833.bieżyć – iść; tu: wyjść. [przypis edytorski]
1834.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1835.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1836.organisty (gw.) – organista i jego żona. [przypis edytorski]
1837.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1838.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1839.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1840.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1841.niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
1842.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1843.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
1844.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1845.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1846.cięgiem (gw.) – ciągle, nieustannie. [przypis edytorski]
1847.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1848.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1849.naród – tu: ludzie, mieszkańcy wsi. [przypis edytorski]
1850.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
1851.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1852.kupa (daw., gw.) – gromada. [przypis edytorski]
1853.ruchajta się (gw.) – ruszajcie się. [przypis edytorski]
1854.po urzędzie (gw.) – z urzędu. [przypis edytorski]
1855.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1856.wywrzeć (gw.) – otworzyć. [przypis edytorski]
1857.koza (daw.) – areszt. [przypis edytorski]
1858.smętarz (daw., gw.) – cmentarz. [przypis edytorski]
1859.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1860.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1861.kiej (gw.) – kiedy; skoro. [przypis edytorski]
1862.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1863.naród – tu: ludzie, chłopi, mieszkańcy wsi. [przypis edytorski]
1864.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1865.strachać (gw.) – straszyć. [przypis edytorski]
1866.bakę świecić (z ukr. baka: oko, ślepie) – dosł. razić światłem, mamić; pot. mydlić oczy, blagować; pochlebiać komuś. [przypis edytorski]
1867.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1868.powrósło – gruby sznur. [przypis edytorski]
1869.chłopu zasię (daw., gw.) – chłopu nic do tego; chłop niech się trzyma z daleka. [przypis edytorski]
1870.sfrasowany (daw., gw.) – zmartwiony. [przypis edytorski]
1871.drugi (gw.) – tu: inny. [przypis edytorski]
1872.rozniesło (gw.) – rozniosło. [przypis edytorski]
1873.jenszy (gw.) – inny. [przypis edytorski]
1874.ubierami (gw.) – ubiorami. [przypis edytorski]
1875.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1876.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1877.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1878.upodoba (gw.) – upodobanie. [przypis edytorski]
1879.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1880.poroztrząsać się – tu: rozproszyć się. [przypis edytorski]
1881.ciżbić się – tłoczyć się. [przypis edytorski]
1882.spieka (gw.) – upał, spiekota. [przypis edytorski]
1883.bez (gw.) – tu: przez. [przypis edytorski]
1884.deliberować (daw., gw.) – rozmyślać; tu: dyskutować. [przypis edytorski]
1885.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1886.rwetes – hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]
1887.krętanina – krzątanina, zamieszanie. [przypis edytorski]
1888.spaśny – gruby, tłusty. [przypis edytorski]
1889.kulas (gw.) – kończyna; tu: noga. [przypis edytorski]
1890.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1891.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1892.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
1893.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1894.pono (daw., gw.) – podobno. [przypis edytorski]
1895.półkoszek – wóz pleciony z wikniny. [przypis edytorski]
1896.łoni (daw., gw.) – w zeszłym roku. [przypis edytorski]
1897.przeciech (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1898.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1899.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
1900.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
1901.kiej (gw.) – tu: skoro; jak. [przypis edytorski]
1902.wójtów brat (daw., gw.) – brat wójta; wójtów (daw. forma): wójtowy, należący do a. pochodzący od wójta. [przypis edytorski]
1903.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1904.poredzić (gw.) – porozmawiać. [przypis edytorski]
1905.kupić się (daw., gw.) – skupiać się, gromadzić się. [przypis edytorski]
1906.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1907.przyniewalać (gw.) – nakłaniać. [przypis edytorski]
1908.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1909.zamietliwy wiater (gw.) – wiatr podczas zamieci; silny wiatr. [przypis edytorski]
1910.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1911.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1912.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1913.przeciwić się (daw., gw.) – sprzeciwiać się. [przypis edytorski]
1914.każden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
1915.wszystkie (gw.) – wszyscy. [przypis edytorski]
1916.obzierać się (gw.) – oglądać się. [przypis edytorski]
1917.pójdź (gw.) – tu: chodź. [przypis edytorski]
1918.kałdun (gw.) – brzuch. [przypis edytorski]
1919.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
1920.przebrał się (gw.) – tu: ruszył (w jakimś kierunku); wybrał się. [przypis edytorski]
1921.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1922.porcenele (gw.) – porcelana; porcelanowa zastawa. [przypis edytorski]
1923.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
1924.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1925.latego (gw.) – dlatego. [przypis edytorski]
1926.znowuj (gw.) – znowu. [przypis edytorski]
1927.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
1928.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
1929.morówka – mór, śmiertelna choroba. [przypis edytorski]
1930.wola (gw.) – wolność. [przypis edytorski]
1931.chliw (gw.) – chlew. [przypis edytorski]
1932.sielny (gw.) – potężny, silny. [przypis edytorski]
1933.rychtyk (gw.) – dokładnie. [przypis edytorski]
1934.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1935.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1936.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1937.spozierać (gw.) – patrzeć. [przypis edytorski]
1938.rychtyk (gw.) – akurat, właśnie, dokładnie. [przypis edytorski]
1939.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
1940.kalenica – najwyższa część dachu; spojenie płatów dachowych. [przypis edytorski]
1941.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1942.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1943.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1944.na gwałt – gwałtownie, szybko. [przypis edytorski]
1945.ubier (gw.) – ubiór, strój. [przypis edytorski]
1946.w jakieś Zdrowaś – w ciągu czasu potrzebnego na odmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]
1947.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
1948.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1949.wziąć na ozory (gw.) – wziąć na języki, zacząć obgadywać, plotkować. [przypis edytorski]
1950.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1951.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1952.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
1953.przeszło dobre Zdrowaś – czas potrzebny na odmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]
1954.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1955.mierziło się – nudziło się, sprzykrzyło się. [przypis edytorski]
1956.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
1957.sztraf – grzywna; kara pieniężna. [przypis edytorski]
1958.juści (gw.) – pewnie. [przypis edytorski]
1959.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
1960.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1961.stójka (daw.) – strażnik, wartownik. [przypis edytorski]
1962.ciołek – roczny byczek. [przypis edytorski]
1963.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1964.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1965.pilić – namawiać do pospiechu. [przypis edytorski]
1966.bojając się (gw.) – bojąc się. [przypis edytorski]
1967.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
1968.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
1969.wiater (gw.) – wiatr; tu: powonienie, węch. [przypis edytorski]
1970.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1971.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1972.nama (gw.) – nam. [przypis edytorski]
1973.pobok (gw.) – obok, z boku. [przypis edytorski]
1974.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
1975.mołczat' (ros.) – milczeć. [przypis edytorski]
1976.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1977.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
1978.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
1979.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1980.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
1981.juścik a. juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
1982.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
1983.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
1984.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
1985.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1986.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
1987.szapki dołoj (z ros.) – czapki z głów. [przypis edytorski]
1988.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
1989.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
1990.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
1991.miarkować (daw., gw.) – pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]
1992.widzi się (daw., gw.) – wydaje się. [przypis edytorski]
1993.nama (gw.) – nam. [przypis edytorski]
1994.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
1995.kiej niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
1996.inszy (gw.) – inny. [przypis edytorski]
1997.bez (gw.) – przez. [przypis edytorski]
1998.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
1999.srogi – tu: silny, wielki. [przypis edytorski]
2000.każden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
2001.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
2002.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
2003.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2004.przyniesła (gw.) – przyniosła. [przypis edytorski]
2005.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2006.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2007.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2008.płony – jałowy. [przypis edytorski]
2009.spokoić (gw.) – uspokajać. [przypis edytorski]
2010.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
2011.nama (gw.) – nam. [przypis edytorski]
2012.ruchać się (daw., gw.) – ruszać się, poruszać się. [przypis edytorski]
2013.kulas (gw.) – kończyna;; noga a. ręka. [przypis edytorski]
2014.zawrzeć (daw., gw.) – zamknąć. [przypis edytorski]
2015.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
2016.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2017.miarkować (daw., gw.) – pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]
2018.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2019.pokrótce (gw.) – tu: wkrótce, niedługo. [przypis edytorski]
2020.ty kto takoj (ros.) – kto ty taki; kim ty jesteś. [przypis edytorski]
2021.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2022.jako (daw., gw.) – że. [przypis edytorski]
2023.poszoł won (ros.) – idź precz. [przypis edytorski]
2024.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2025.kondel (gw.) – kundel. [przypis edytorski]
2026.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2027.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2028.pogroza (gw.) – pogróżka, groźba. [przypis edytorski]
2029.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2030.zły (daw., gw.) – tu: diabeł. [przypis edytorski]
2031.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2032.poredzić (gw.) – poradzić, dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
2033.laczego (gw.) – dlaczego. [przypis edytorski]
2034.folga – ulga. [przypis edytorski]
2035.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2036.kłyźnić się (gw.) – kłócić się. [przypis edytorski]
2037.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2038.jako (daw., gw.) – że. [przypis edytorski]
2039.leda (daw., gw.) – lada. [przypis edytorski]
2040.orzydle (gw.) – gardło. [przypis edytorski]
2041.drugie (gw.) – inni. [przypis edytorski]
2042.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2043.kulas (gw.) – kończyna; tu: ręka. [przypis edytorski]
2044.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2045.słyszeliśta (gw.) – słyszeliście. [przypis edytorski]
2046.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2047.posobnie (gw.) – osobno, po kolei. [przypis edytorski]
2048.świarczyć (gw.) – świadczyć, zaświadczać, potwierdzać. [przypis edytorski]
2049.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
2050.juści, co (gw.) – pewnie, że; oczywiście, że. [przypis edytorski]
2051.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2052.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2053.wezwyczajony (gw.) – przyzwyczajony. [przypis edytorski]
2054.boja się (gw.) – boi się. [przypis edytorski]
2055.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
2056.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2057.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2058.kiejśta głupie (gw.) – skoro jesteście głupi. [przypis edytorski]
2059.obzierać się (gw.) – oglądać się. [przypis edytorski]
2060.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2061.kaj indziej (gw.) – gdzie indziej. [przypis edytorski]
2062.jeno co (gw.) – tylko że. [przypis edytorski]
2063.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
2064.baczyć – uważać. [przypis edytorski]
2065.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2066.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2067.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2068.kulas (gw.) – kończyna; noga a. ręka; wyciągać kulasy: szybko iść. [przypis edytorski]
2069.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2070.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2071.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2072.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
2073.tyla (gw.) – tyle. [przypis edytorski]
2074.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2075.profit – korzyść, zysk. [przypis edytorski]
2076.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2077.winowaty (gw.) – winny. [przypis edytorski]
2078.zamówta (gw.) – zamówcie. [przypis edytorski]
2079.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2080.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2081.przódzi (gw.) – wcześniej. [przypis edytorski]
2082.podwoda – tu: wóz. [przypis edytorski]
2083.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2084.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2085.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2086.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2087.przódzi (gw.) – wcześniej. [przypis edytorski]
2088.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2089.kaj (gw.) – gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]
2090.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2091.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2092.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2093.juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
2094.powywierany (gw.) – pootwierany. [przypis edytorski]
2095.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
2096.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2097.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
2098.statki (daw., gw.) – naczynia. [przypis edytorski]
2099.była (…) wetknęła – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: wetknęła wcześniej (przed inną czynnością a. zdarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]
2100.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2101.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2102.spieka (gw.) – spiekota, upał. [przypis edytorski]
2103.galancie (gw.) – porządnie. [przypis edytorski]
2104.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2105.kaj niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
2106.nikaj (gw.) – nigdzie. [przypis edytorski]
2107.omglały (gw.) – omdlały, zemdlały. [przypis edytorski]
2108.złoście (daw., gw.) – złości (M.,B.lm). [przypis edytorski]
2109.bele (gw.) – byle. [przypis edytorski]
2110.każden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
2111.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
2112.miarkować (gw.) – pojmować, rozumieć. [przypis edytorski]
2113.potrza (gw.) – potrzeba. [przypis edytorski]
2114.niełacno (daw., gw.) – niełatwo. [przypis edytorski]
2115.tyla (gw.) – tyle. [przypis edytorski]
2116.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2117.turbacja (daw., gw.) – zmartwienie. [przypis edytorski]
2118.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2119.srodze (daw., gw.) – mocno. [przypis edytorski]
2120.zadeliberowany (daw., gw.) – zamyślony. [przypis edytorski]
2121.szleja – rodzaj najprostszej uprzęży. [przypis edytorski]
2122.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2123.pobok (gw.) – obok, z boku. [przypis edytorski]
2124.stać o coś a. kogoś (daw., gw.) – zależeć na czymś a. kimś. [przypis edytorski]
2125.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2126.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2127.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
2128.chycił (gw.) – chwycił. [przypis edytorski]
2129.poglądać (daw., gw.) – spoglądać. [przypis edytorski]
2130.łzawie – łzawo. [przypis edytorski]
2131.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
2132.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2133.folgować sobie – ulżyć sobie; używać sobie. [przypis edytorski]
2134.faktorować – pośredniczyć; por. faktor (daw.): pośrednik handlowy. [przypis edytorski]
2135.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2136.ziemie (daw., gw.) – ziemi (D.lp). [przypis edytorski]
2137.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2138.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2139.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2140.bez (gw.) – przez. [przypis edytorski]
2141.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2142.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2143.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2144.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2145.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2146.kaj niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
2147.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2148.stojały (gw.) – stały. [przypis edytorski]
2149.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2150.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
2151.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
2152.rychlejszy (daw., gw.) – szybszy. [przypis edytorski]
2153.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2154.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2155.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2156.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2157.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2158.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2159.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
2160.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
2161.prędki – tu: porywczy. [przypis edytorski]
2162.ozgniewać się (gw.) – rozgniewać się. [przypis edytorski]
2163.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2164.potrza (gw.) – potrzeba. [przypis edytorski]
2165.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2166.stojali (gw.) – stali. [przypis edytorski]
2167.wymiarkować (gw.) – zrozumieć. [przypis edytorski]
2168.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2169.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2170.wątpia (daw., gw.) – wnętrzności. [przypis edytorski]
2171.poredzić (gw.) – zdołać. [przypis edytorski]
2172.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2173.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2174.była wystroiła – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: wystroiła się wcześniej (przed inną czynnością a. zdarzeniem wyrażonym w czasie przeszłym). [przypis edytorski]
2175.modrzeć – błyszczeć niebieską barwą. [przypis edytorski]
2176.króbka – koszyk z kory. [przypis edytorski]
2177.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2178.wartko – szybko. [przypis edytorski]
2179.miarkować sobie (gw.) – tu: orientować się. [przypis edytorski]
2180.jako (daw., gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2181.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
2182.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2183.juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
2184.poredzić (gw.) – zdołać. [przypis edytorski]
2185.zaruchać (daw., gw.) – poruszyć. [przypis edytorski]
2186.spomniały sie (gw.) – przypomniały się. [przypis edytorski]
2187.nie wyszło i Zdrowaś – nie minęło nawet tyle czasu, ile potrzeba na zmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]
2188.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
2189.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2190.smętarz (daw., gw.) – cmentarz. [przypis edytorski]
2191.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2192.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2193.ździebko (gw.) – trochę. [przypis edytorski]
2194.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2195.trybularz – kadzielnica; jeden ze obrzędowych sprzętów kościelnych. [przypis edytorski]
2196.bojał (gw.) – bał. [przypis edytorski]
2197.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2198.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2199.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2200.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2201.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2202.rejwach – zamęt, hałas. [przypis edytorski]
2203.nikaj (gw.) – nigdzie. [przypis edytorski]
2204.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2205.ryfa – cymbał, bałwan. [przypis edytorski]
2206.bufon – osoba próżna, pewna siebie i dumna; nadęty. [przypis edytorski]
2355.pono (gw.) – podobno. [przypis edytorski]
2356.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2357.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2358.w tyla narodu (gw.) – tak licznie. [przypis edytorski]
2359.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2360.robita (gw.) – robicie. [przypis edytorski]
2361.ziandary (gw.) – żandarmi. [przypis edytorski]
2362.spaśny (gw.) – gruby, tłusty. [przypis edytorski]
2363.kałdun (gw.) – brzuch. [przypis edytorski]
2364.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2365.poniesły (gw.) – podniosły. [przypis edytorski]
2366.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2367.krokiew – element konstrukcyjny dachu: ukośna belka, na której opiera się pokrycie dachowe. [przypis edytorski]
2368.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2369.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2370.sielny (gw.) – mocny, porządny. [przypis edytorski]
2371.bróg – zadaszenie, pod którym przechowywano zboże a. siano. [przypis edytorski]
2372.kaj (gw.) – gdzie; gdzieś. [przypis edytorski]
2373.chybko (gw.) – szybko. [przypis edytorski]
2374.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2375.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2376.zaruchało się (gw.) – poruszyło się. [przypis edytorski]
2377.przódzi (gw.) – wcześniej. [przypis edytorski]
2378.doma (daw., gw.) – w domu. [przypis edytorski]
2379.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2380.wywarte (gw.) – otwarte. [przypis edytorski]
2381.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2382.juści, co (gw.) – pewnie, że. [przypis edytorski]
2383.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
2384.waju (gw.) – was. [przypis edytorski]
2385.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2386.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2387.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2388.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2389.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
2390.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2391.rozebrać (gw.) – tu: przeczytać. [przypis edytorski]
2392.niedziela (daw., gw.) – tu: tydzień. [przypis edytorski]
2393.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2394.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2395.poredzić (gw.) – dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
2396.wymiarkować (gw.) – zrozumieć, pojąć. [przypis edytorski]
2397.ponieść się (gw.) – pójść. [przypis edytorski]
2398.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2399.bojać się (gw.) – bać się. [przypis edytorski]
2400.najbarzej (gw.) – najbardziej. [przypis edytorski]
2401.jaż (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2402.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2403.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2404.do cna (gw.) – całkiem, do końca. [przypis edytorski]
2405.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2406.rychtować (gw.) – oporządzać, przygotowywać. [przypis edytorski]
2407.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2408.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2409.dybki (gw.) – zdrob. od dyby: dwie kłody z wycięciami na ręce a. nogi, które łączono razem, zbijając a. zamykając na kłódkę, pętając w ten sposób więźniów; sprzęt znany od średniowiecza. [przypis edytorski]
2410.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2411.wama (gw.) – wam. [przypis edytorski]
2412.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
2413.było (…) pociemniało – daw. forma czasu zaprzeszłego; znaczenie: pociemniało wcześniej (przed inną czynnością a. zdarzeniem wyrażonym czasownikiem w czasie przeszłym). [przypis edytorski]
2414.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2415.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2416.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
2417.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2418.ponieść (gw.) – tu: pójść. [przypis edytorski]
2419.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2420.zesromany (daw., gw.) – zawstydzony. [przypis edytorski]
2421.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
2422.zły (daw., gw.) – tu: diabeł. [przypis edytorski]
2423.gdziesik (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2424.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2425.jesteśma (gw.) – jesteśmy. [przypis edytorski]
2426.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2427.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2428.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2429.przygodzić się (daw., gw.) – przytrafić się, przydarzyć się. [przypis edytorski]
2430.postożony – zebrany w stogi. [przypis edytorski]
2431.laczego (gw.) – dlaczego. [przypis edytorski]
2432.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
2433.kiej (gw.) – kiedy, gdy. [przypis edytorski]
2434.ręcami (gw.) – rękami. [przypis edytorski]
2435.stożyć się – układać się w stóg, kopiec. [przypis edytorski]
2436.ochfiarny (gw.) – ofiarny. [przypis edytorski]
2437.krwie (daw., gw.) – krwie (D.lp). [przypis edytorski]
2438.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2439.górnie – górnolotnie, wzniośle. [przypis edytorski]
2440.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2441.pódę (gw.) – pójdę. [przypis edytorski]
2442.przemóc kogoś (daw., gw.) – zwyciężyć kogoś. [przypis edytorski]
2443.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2444.janielski (gw.) – anielski. [przypis edytorski]
2445.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2446.niesły (gw.) – niosły. [przypis edytorski]
2447.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2448.mać (daw., gw.) – matka. [przypis edytorski]
2449.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2450.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2451.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2452.kaj niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
2453.wyżnia (gw.) – wyżej położony obszar, wzniesienie. [przypis edytorski]
2454.imać się (daw., gw.) – brać się za coś. [przypis edytorski]
2455.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2456.rychtować (gw.) – przygotowywać. [przypis edytorski]
2457.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
2458.stojały (gw.) – stały. [przypis edytorski]
2459.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
2460.powrósło – gruby sznur. [przypis edytorski]
2461.tylachna (gw.) – tak wiele. [przypis edytorski]
2462.skrzęt (daw., gw.) – drobiazgowa praca; krzątanina; por: skrzętny. [przypis edytorski]
2463.rwetes (gw.) – hałas, zamieszanie. [przypis edytorski]
2464.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2465.ruchać się (daw., gw.) – ruszać się. [przypis edytorski]
2466.snadź (daw., gw.) – widocznie. [przypis edytorski]
2467.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
2468.zaborgować (daw., gw.) – dać na kredyt, pożyczyć. [przypis edytorski]
2469.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
2470.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2471.bórg a. borg – kredyt. [przypis edytorski]
2472.juści (gw.) – oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]
2473.zawarty (daw., gw.) – zamknięty. [przypis edytorski]
2474.ozwać się (daw., gw.) – odezwać się. [przypis edytorski]
2475.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2476.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2477.kałdun (gw.) – brzuch. [przypis edytorski]
2478.pierącą (gw.) – piorącą. [przypis edytorski]
2479.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2480.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
2481.woza (gw.) – wozu (D.lp). [przypis edytorski]
2482.nie wiada (gw.) – nie wiadomo. [przypis edytorski]
2483.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2484.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2485.latoś (daw., gw.) – w tym roku. [przypis edytorski]
2486.mało wiela (daw., gw.) – niezbyt wiele; niewiele. [przypis edytorski]
2487.pono (daw., gw.) – podobno. [przypis edytorski]
2488.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2489.ochfiarować (gw.) – ofiarować. [przypis edytorski]
2490.różnoście (gw.) – różności. [przypis edytorski]
2491.dyć (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2492.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2493.doma (daw., gw.) – w domu. [przypis edytorski]
2494.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2495.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
2496.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2497.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2498.ciołek (daw., gw.) – młody byczek. [przypis edytorski]
2499.roki (gw.) – lata. [przypis edytorski]
2500.przygodzić się (daw., gw.) – przytrafić się, przydarzyć się. [przypis edytorski]
2501.kajże (gw.) – gdzież. [przypis edytorski]
2502.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2503.do cna (daw., gw.) – całkiem; do końca. [przypis edytorski]
2504.kiej (gw.) – kiedy, jak. [przypis edytorski]
2505.gach (daw., gw.) – kochanek. [przypis edytorski]
2506.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2507.pospólnie (daw., gw.) – razem. [przypis edytorski]
2508.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2509.wzion (gw.) – wziął. [przypis edytorski]
2510.któren (gw.) – który; któryś. [przypis edytorski]
2511.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2512.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
2513.kreminał (gw.) – kryminał, więzienie. [przypis edytorski]
2514.waju (gw.) – wam. [przypis edytorski]
2515.przygodzić się (daw., gw.) – przytrafić się, przydarzyć się. [przypis edytorski]
2516.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2517.zamglić (gw.) – tu: zemdlić, osłabić. [przypis edytorski]
2518.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2519.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
2520.pedziała (gw.) – powiedziała. [przypis edytorski]
2521.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2522.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2523.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2524.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2525.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2526.redzić (gw.) – gwarzyć, rozmawiać. [przypis edytorski]
2527.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2528.chwacić (daw., gw.) – chwycić. [przypis edytorski]
2529.wzionem (gw.) – wziąłem. [przypis edytorski]
2530.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2531.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2532.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2533.dzieucha (gw.) – dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]
2534.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2535.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2536.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2537.zapierać (gw.) – tu: zaprzeczać. [przypis edytorski]
2538.kiej (gw.) – kiedy; skoro. [przypis edytorski]
2539.sielnie (gw.) – mocno; tu: bardzo. [przypis edytorski]
2540.pomiarkować (daw., gw.) – pojąć, zrozumieć. [przypis edytorski]
2541.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
2542.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2543.prześpiegi (gw.) – przeszpiegi; szpiegowanie. [przypis edytorski]
2544.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2545.w boru (gw.) – w borze; w lesie. [przypis edytorski]
2546.myśle (daw., gw.) – myśli (M., B. lm). [przypis edytorski]
2547.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2548.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2549.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2550.poredzić (gw.) – dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
2551.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2552.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
2553.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2554.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2555.wiekować (daw., gw.) – trwać wiek; tu: żyć sto lat. [przypis edytorski]
2556.potrza (gw.) – potrzeba. [przypis edytorski]
2557.barować się (daw., gw.) – zmagać się, siłować się. [przypis edytorski]
2558.nie wiada (gw.) – nie wiadomo. [przypis edytorski]
2559.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2560.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2561.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2562.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2563.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2564.wszyćki (gw.) – wszystek; tu: cały. [przypis edytorski]
2565.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2566.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2567.kieby (gw.) – niby, jakby, jak. [przypis edytorski]
2568.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2569.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2570.niewinowaty (gw.) – niewinny. [przypis edytorski]
2571.bierą (gw.) – biorą. [przypis edytorski]
2572.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2573.wzieni (gw.) – wzięli. [przypis edytorski]
2574.przez (gw.) – bez. [przypis edytorski]
2575.bez (gw.) – przez. [przypis edytorski]
2576.zacnić się (daw., gw.) – zatęsknić. [przypis edytorski]
2577.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2578.bakę świecić (daw., gw.) – mydlić oczy; pochlebiać. [przypis edytorski]
2579.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2580.zdurzyć (daw., gw.) – odurzyć, oszołomić. [przypis edytorski]
2581.deliberować (daw., gw.) – rozprawiać, rozmyślać. [przypis edytorski]
2582.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2583.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2584.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
2585.galancie (gw.) – porządnie, elegancko. [przypis edytorski]
2586.sielna (gw.) – mocna; tu: wielka. [przypis edytorski]
2587.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2588.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2589.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
2590.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2591.poredzić (gw.) – zdołać. [przypis edytorski]
2592.juści (gw.) – oczywiście, pewnie. [przypis edytorski]
2593.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2594.gdziesik (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2595.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2596.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2597.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2598.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2599.naści (gw.) – masz. [przypis edytorski]
2600.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2601.roić (daw., gw.) – marzyć. [przypis edytorski]
2602.poruchiwać (gw.) – poruszać. [przypis edytorski]
2603.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2604.kaj niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
2605.źrały (daw., gw.) – dojrzały. [przypis edytorski]
2606.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2607.kole (gw.) – koło. [przypis edytorski]
2608.grążyć się – pogrążać się. [przypis edytorski]
2609.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2610.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
2611.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2612.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2613.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2614.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
2615.przygodzić się (daw., gw.) – przytrafić się; przydarzyć się. [przypis edytorski]
2616.wywrzeć (gw.) – otworzyć. [przypis edytorski]
2617.na rozcież (gw.) – na oścież; na całą szerokość. [przypis edytorski]
2618.jamory (gw.) – amory; miłostki. [przypis edytorski]
2619.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2620.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2621.osława – osławienie; utrata reputacji. [przypis edytorski]
2622.wszystek (daw., gw.) – tu: cały. [przypis edytorski]
2623.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2624.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2625.matyjasić (gw.) – marudzić, grymasić. [przypis edytorski]
2626.ponieść się (gw.) – pójść. [przypis edytorski]
2627.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2628.frasobliwie (daw., gw.) – martwiąc się. [przypis edytorski]
2629.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2630.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
2631.bracki – członek bractwa religijnego. [przypis edytorski]
2632.blichowany a. blechowany – wybielony. [przypis edytorski]
2633.wotywa – msza odprawiana w określonej intencji w kościele katolickim. [przypis edytorski]
2634.juści (gw.) – pewnie. [przypis edytorski]
2635.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2636.spieka (gw.) – spiekota. [przypis edytorski]
2637.gzło a. giezło (daw., gw.) – koszula, szczególnie bieliźniana. [przypis edytorski]
2638.niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
2639.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2640.kierz (daw.) – krzak; tu lm: krze: krzaki. [przypis edytorski]
2641.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
2642.na ziem (daw., gw.) – na ziemię. [przypis edytorski]
2643.sipiam (gw.) – sypiam. [przypis edytorski]
2644.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2645.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2646.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2647.zaruchać się (gw.) – poruszyć się. [przypis edytorski]
2648.śpik (gw.) – sen. [przypis edytorski]
2649.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2650.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2651.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2652.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2653.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
2654.nikto (gw.) – nikt. [przypis edytorski]
2655.któren (gw.) – który. [przypis edytorski]
2656.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2657.wywarty (gw.) – otwarty. [przypis edytorski]
2658.kiej niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
2659.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2660.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2661.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2662.poredzić (gw.) – zdołać. [przypis edytorski]
2663.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2664.zaścibnięty (gw.) – zawiązany. [przypis edytorski]
2665.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2666.pobok (gw.) – obok, z boku. [przypis edytorski]
2667.przeciek (gw.) – przecież. [przypis edytorski]
2668.eksporta – przeprowadzenie ciała zmarłego z domu do kościoła. [przypis edytorski]
2669.stojała (gw.) – stała. [przypis edytorski]
2670.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2671.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
2672.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2673.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2674.nikaj (gw.) – nigdzie. [przypis edytorski]
2675.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2676.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2677.smętarz (daw., gw.) – cmentarz. [przypis edytorski]
2678.pobok (gw.) – obok, z boku. [przypis edytorski]
2679.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2680.zwiesnowy (gw.) – wiosenny. [przypis edytorski]
2681.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2682.wola (gw.) – wolność. [przypis edytorski]
2683.zarno (gw.) – zaraz. [przypis edytorski]
2684.wotywie – msza odprawiana w jakiejś intencji w kościele katolickim. [przypis edytorski]
2685.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2686.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2687.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
2688.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2689.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
2690.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2691.bojałam się (gw.) – bałam się. [przypis edytorski]
2692.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
2693.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
2694.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2695.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2696.kierz (daw.) – krzak. [przypis edytorski]
2697.me (gw.) – mnie. [przypis edytorski]
2698.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2699.mało wiele (gw.) – niewiele. [przypis edytorski]
2700.poredzić (gw.) – dać radę, zdołać. [przypis edytorski]
2701.wymiarkować (gw.) – zrozumieć. [przypis edytorski]
2702.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2703.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2704.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2705.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
2706.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2707.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2708.podniesła (gw.) – podniosła. [przypis edytorski]
2709.kokot (gw.) – kogut. [przypis edytorski]
2710.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2711.matyjaśnie (gw.) – grymaśnie. [przypis edytorski]
2712.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2713.poredzić (gw.) – dać radę; zdołać. [przypis edytorski]
2714.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2715.waju (gw.) – wam. [przypis edytorski]
2716.ruchajmy (gw.) – ruszajmy. [przypis edytorski]
2717.nama (gw.) – nam. [przypis edytorski]
2718.ostajta (gw.) – zostańcie. [przypis edytorski]
2719.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2720.dzisia (gw.) – dziś, dzisiaj. [przypis edytorski]
2721.cosik (gw.) – coś; tu: czemuś. [przypis edytorski]
2722.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2723.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
2724.ochfiarować (gw.) – ofiarować. [przypis edytorski]
2725.zajda – drewniane, dwuczęściowe, połączone łańcuchem, sanie służące do transportu drzewa; tu: rodzaj wozu. [przypis edytorski]
2726.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2727.juści (gw.) – pewnie, oczywiście. [przypis edytorski]
2728.co (gw.) – tu: że. [przypis edytorski]
2729.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2730.kiej (gw.) – kiedy. [przypis edytorski]
2731.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
2732.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2733.przyniesła (gw.) – przyniosła. [przypis edytorski]
2734.folga (daw.) – ulga. [przypis edytorski]
2735.ukój – ukojenie. [przypis edytorski]
2736.kole (gw.) – koło, wokół. [przypis edytorski]
2737.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2738.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2739.nikaj (gw.) – nigdzie. [przypis edytorski]
2740.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2741.niekiej (gw.) – niekiedy. [przypis edytorski]
2742.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2743.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2744.poredzić (gw.) – zdołać. [przypis edytorski]
2745.jeszczek (gw.) – jeszcze. [przypis edytorski]
2746.turbacja (daw., gw.) – zmartwienie. [przypis edytorski]
2747.porządek (daw., gw.) – tu: sprzęt. [przypis edytorski]
2748.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
2749.wszyćkie (gw.) – wszystkie. [przypis edytorski]
2750.ciepnąć (gw.) – rzucić. [przypis edytorski]
2751.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2752.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
2753.cnić się (gw.) – tęsknić. [przypis edytorski]
2754.juści (gw.) – pewnie; tu: rzeczywiście. [przypis edytorski]
2755.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
2756.poredzić (gw.) – dać radę, poradzić. [przypis edytorski]
2757.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
2758.zgodzić (daw.) – zatrudnić. [przypis edytorski]
2759.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2760.najbarzej (gw.) – najbardziej. [przypis edytorski]
2761.kuma – znajoma. [przypis edytorski]
2762.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2763.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
2764.jaż (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2765.sielny (gw.) – silny; tu: porządny, wielki. [przypis edytorski]
2766.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2767.bych (gw.) – żeby. [przypis edytorski]
2768.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2769.kulas (gw.) – kończyna, noga a. ręka. [przypis edytorski]
2770.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2771.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2772.dzieucha (gw.) – dziewucha, dziewczyna. [przypis edytorski]
2773.jako (daw., gw.) – że. [przypis edytorski]
2774.kajś niekaj (gw.) – gdzieniegdzie. [przypis edytorski]
2775.nadgroda (gw.) – nagroda. [przypis edytorski]
2776.cosik (gw.) – coś. [przypis edytorski]
2777.ktosik (gw.) – ktoś. [przypis edytorski]
2778.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2779.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2780.zabierą (gw.) – zabiorą. [przypis edytorski]
2781.wszędy (gw.) – wszędzie. [przypis edytorski]
2782.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2783.wiela (gw.) – wiele. [przypis edytorski]
2784.słuchaliśta (gw.) – słuchaliście. [przypis edytorski]
2785.tera (gw.) – teraz. [przypis edytorski]
2786.mata (gw.) – macie. [przypis edytorski]
2787.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2788.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
2789.mało wiela (gw.) – niewiele; tu: niewielu. [przypis edytorski]
2790.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2791.zadziać (gw.) – podziać, zgubić. [przypis edytorski]
2792.tylachna (gw.) – tak dużo. [przypis edytorski]
2793.tyla (gw.) – tyle. [przypis edytorski]
2794.nama (gw.) – nam. [przypis edytorski]
2795.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2796.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2797.kieby (gw.) – niby, jak. [przypis edytorski]
2798.garczek (gw.) – kubeczek. [przypis edytorski]
2799.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2800.harak (gw.) – arak; anyżówka. [przypis edytorski]
2801.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2802.spozierać (gw.) – patrzyć. [przypis edytorski]
2803.piesztrzonki (gw.) – pierścionki. [przypis edytorski]
2804.zazdroście (daw., gw.) – zazdrości (M., B. lm). [przypis edytorski]
2805.nienawiście (daw., gw.) – nienawiści (M., B. lm). [przypis edytorski]
2806.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2807.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2808.wątpie (daw., gw.) – wnętrzności. [przypis edytorski]
2809.wiela (gw.) – tu: ile. [przypis edytorski]
2810.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2811.ze wszystkiego (gw.) – z całego. [przypis edytorski]
2812.deliberować (daw., gw.) – rozważać, rozmyślać, dyskutować. [przypis edytorski]
2813.żeniata (gw.) – tu: zamężna. [przypis edytorski]
2814.przez (gw.) – bez. [przypis edytorski]
2815.stojać (gw.) – stać. [przypis edytorski]
2816.la (gw.) – dla. [przypis edytorski]
2817.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2818.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2819.mocen (daw., gw.) – zdolny; mający moc, zdolność czynienia czegoś. [przypis edytorski]
2820.cięgiem (gw.) – ciągle. [przypis edytorski]
2821.pofolgować (daw., gw.) – ulżyć. [przypis edytorski]
2822.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2823.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2824.chycić (gw.) – chwycić. [przypis edytorski]
2825.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2826.chceta (gw.) – chcecie. [przypis edytorski]
2827.wypędźta (gw.) – wypędźcie. [przypis edytorski]
2828.se (gw.) – sobie. [przypis edytorski]
2829.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2830.kaj (gw.) – gdzie. [przypis edytorski]
2831.chycę (gw.) – chwycę. [przypis edytorski]
2832.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2833.zazdroście (daw., gw.) – zazdrości (M.,B. lm). [przypis edytorski]
2834.co (gw.) – że. [przypis edytorski]
2835.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
2836.miało się (daw., gw.) – zanosiło się. [przypis edytorski]
2837.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2838.sielny (gw.) – silny, mocny, wielki. [przypis edytorski]
2839.kieby (gw.) – jakby. [przypis edytorski]
2840.jąć (daw., gw.) – zacząć. [przypis edytorski]
2841.kieby (gw.) – niby, jakby. [przypis edytorski]
2842.wszyćko (gw.) – wszystko. [przypis edytorski]
2843.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
2844.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2845.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2846.ziemie (daw., gw.) – ziemi (D.lp). [przypis edytorski]
2847.chyciły (gw.) – chwyciły. [przypis edytorski]
2848.żałoście (daw., gw.) – żałości (M.,B.lm). [przypis edytorski]
2849.kiej (gw.) – jak, niby. [przypis edytorski]
2850.luty (daw., gw.) – srogi. [przypis edytorski]
2851.garście (daw., gw.) – garści (M.,B.lm). [przypis edytorski]
2852.jąć (daw., gw.) – zacząć; zabrać się do czegoś. [przypis edytorski]
2853.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2854.dur (gw.) – tu: choroba, odurzenie, zamroczenie. [przypis edytorski]
2855.jeno (daw., gw.) – tylko. [przypis edytorski]
2856.jurzyć się (daw., gw.) – zapalać się, gniewać się; por. jurny. [przypis edytorski]
2857.każden (gw.) – każdy. [przypis edytorski]
2858.podobien (daw., gw.) – podobny. [przypis edytorski]
2859.kieby (gw.) – jakby, niby. [przypis edytorski]
2860.wiedła (gw.) – wiodła. [przypis edytorski]
2861.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2862.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2863.oczymgnienie (gw.) – okamgnienie. [przypis edytorski]
2864.nie wyszło i Zdrowaś – nie minął czas potrzebny na zmówienie modlitwy zaczynającej się od słów „Zdrowaś Mario”. [przypis edytorski]
2865.kajś (gw.) – gdzieś. [przypis edytorski]
2866.zaparty (daw., gw.) – zamknięty. [przypis edytorski]
2867.kiej (gw.) – jak. [przypis edytorski]
2868.płomię (daw., gw.) – płomień. [przypis edytorski]
2869.chyciło (gw.) – chwyciło. [przypis edytorski]
2870.kierz (daw., gw.) – krzak. [przypis edytorski]
2871.trza (gw.) – trzeba. [przypis edytorski]
2872.zewlec (gw.) – rozebrać. [przypis edytorski]
2873.zawdy (gw.) – zawsze. [przypis edytorski]
2874.bierzta (gw.) – bierzcie. [przypis edytorski]
2875.smętarz (daw., gw.) – cmentarz. [przypis edytorski]
2876.zawarty (daw., gw.) – zamknięty. [przypis edytorski]
2877.stojał (gw.) – stał. [przypis edytorski]
2878.leda (daw., gw.) – lada. [przypis edytorski]
2879.barzej (gw.) – bardziej. [przypis edytorski]
2880.wiater (gw.) – wiatr. [przypis edytorski]
2881.jaże (gw.) – aż. [przypis edytorski]
2882.sołdat (z ros.) – żołnierz. [przypis edytorski]
2883.ino (gw.) – tylko. [przypis edytorski]
Yaş həddi:
0+
Litresdə buraxılış tarixi:
19 iyun 2020
Həcm:
420 səh. 1 illustrasiya
Müəllif hüququ sahibi:
Public Domain
Yükləmə formatı: