Kitabı oxu: «Üzdəniraq ada»

ÜZDƏNİRAQ ADA

Ədəbiyyatımızda dedektiv janrının əsasını yaradan yazıçı Cəmşid Əmirovun oğlu ədliyyə polkovniki Çingiz Əmirovun əziz xatirəsinə…

I

O, qarşısındakı boz rəngli, böyük, qalın dəmir qapını ehtiyatla döydü. Onu yaxınlıqdakı pəncərədən görmüşdülər. Yüngül uğultu səsi gəldi, qapı açılmaq üçün çərçivəsindən boşaldı, deyəsən elektrik düy-məsi ilə idarə olunurdu. Açılan yolun sağ tərəfində dəmir barmaqlıq-larla ayırılmış arakəsmədə əli silahlı bir neçə əsgər dayanmışdı.

O, salamlaşdıqdan sonra köynəyinin döş cibində səliqə ilə saxladığı vərəqi barmaqlıqların arasından yaxındakı əsgərə uzadıb özünü təqdim etdi:

– Şəfi Osmanlı… məni baş idarədən göndəriblər, rəisi görmə-liyəm.

Əsgərlər onu maraqla başdan-ayağa süzdülər. Narahatlıqla kağızı bir-birlərinə ötürdülər. Nəhayət ki, bir qədər ucaboylusu dil-ləndi:

– Aha.., işləməyə göndəriblər, belə de da. Rəis çöldədi, – kağızı ona qaytardı, – çıx çöldə gözlə, gələndə göstərərik görüşərsən.

Müəssisənin ətrafı çox da böyük olmayan meşəlik idi. Bura gələn yolun sol tərəfində ayrı-ayrı üç balaca birmərtəbəli otaqlar tikilmişdi. Otaqlarda hərbi formalı adamlarla yanaşı mülki işçilər də çox idi.

Boz rəngli, iri, açılarkən relsin üzəri ilə hərəkət edən qapının zəhmindən adama elə gəlirdi ki, bu qapıya heç tank da təsir edə bilməz. Darvazanın hər iki tərəfində və oradan meşənin içərisinə doğru uzanan, hündürlüyü beş metrdən az olmayan, üstü dəmir torlar, tikanlı məftil-lərlə örtülü hasarların başında müəyyən qayda ilə düzülmüş, vışka deyilən qaravulxanalar, onlarda isə əli avtomatlı əsgərlər gözə dəyirdi.

Hündür, qalın divarlar, göz işlədikcə uzanan tikanlı məftillər, əjdaha ağzına bənzər qapı, vışkada dayanmış əsgərlərin narahat baxış-ları, divarın o tayındakı xoşagəlməz həyatdan, yeknəsək, üzücü dünya-dan xəbər verirdi.

Şəfi gəlib-gedənə mane olmamaq üçün yoldan kənara çəkilib, otaqlardan birinin qarşısında dayandı. Elə təzəcə dayanmışdı ki, içəridən bir qadın onu səslədi:

– Ay oğlan, bura gəl, səninləyəm.

Şəfi səs gələn tərəfə getdi. Köhnə, rəngi solmuş, neçə-neçə insanlar yola salmış şkafların arasında, darısqallıqdan ayaq atmağa yer olmayan otaqda, ortayaşlı bir qadın oturmuşdu.

– Kimi axtarırsan?

– Salam əleykim, rəisi görməliyəm.

– Əleyküm. Xeyirdirmi?

– Xeyir deyəndə ki, işləməyə gəlmişəm.

– Nadzor?

– Xeyr, ofiser.

– Əmrini almısan? Baxım.

Şəfi bayaqdan ehtiyatla, əzilməmək üçün əlində saxladığı kağızı qadına verdi.

– Dəstə rəisi… aydındır. Mənim adım Elmiradı, müəssisənin otdelkadrıyam. Əliməmməd müəllimi tanıyırsan? Rəisi deyirəm ey, gələndə mən sənə göstərərəm görüşərsən. O, üstünü yazandan sonra kağızı mənə verərsən, məndə qalacaq.

Qadın maraqlı nəzərlərlə gələcək dəstə rəisinə baxdı və soruşdu:

– Bura gəlməmişdən əvvəl hansısa zonda işləmisən?

– Yox. İşləməyə burada başlayacagam.

– Eybi yox, öyrənərsən. Təzə-təzə çətin olur, sonra alışacaqsan. Bu rəis gələndən nə qədər işçi getdi buradan. Köhnələr gedir, yerinə təzələr gəlir. Yazıqları qınamalı deyil axı, kim isti yerdən qaçar? Heç pişik də qaçmaz.

Bu arada pəncərədən dəbdə olan son markalı, qara rəngli xidməti avtomobilin gəlişi göründü.

– Rəis gəldi, bax o, bizim Əliməmməd müəllimdir, – Elmira qabaqda rəislərə məxsus tərzdə oturmuş kişini göstərdi.

Əliməmməd hündür, həm də kök, dazbaş, hər tərəfinə nəzarət edə biləcək cəld, iri gözləri olan ciddi görkəmli kişi idi. O, mavi, qısaqol köynək geyinmişdi. Ağır-ağır, tələsmədən maşından düşdü. Rəis maşından bir neçə addım aralanmışdı ki, göz qırpımında ətraf otaqlardan çoxlu hərbi geyimli adamlar peyda oldu və ona təzim edə-rək başına yığıldılar. Əliməmməd onlarla görüşüb, dinlədikdən sonra hərəyə bir göstəriş verdi. Yığışanlar hərəsi bir tərəfə yollandı.

Adamlar dağılışanda Şəfi ona yaxınlaşdı:

– Əliməmməd müəllim, sizi bir dəqiqəliyə narahat etmək olar?

O, bütün iri gövdəsi ilə Şəfiyə tərəf döndü. Şəfi onun az qala adamı dəlib keçən baxışlarını, üzünə zəhm verən sifət cizgilərini ya-xından gördükdə, filmlərdə tamaşa etdiyi həbsxana rəislərinin sifəti gözləri önündə canlandı. Artıq bu filmdəki deyil, əsl həbsxana rəisiydi, durmuşdu önündə.

– Əliməmməd müəllim, – əlindəki kağızı ona uzatdı, – məni sizin müəssisəyə işləməyə göndəriblər.

Rəis kağızı diqqətlə oxudu, sonra Şəfinin daxilinə baxırmış kimi gözlərinin dərinliklərinə qədər baxdı.

– Bu kağızı ver otdelkadra, özünə buraxılış vəsiqəsi yazdır, səhər saat doqquzda işdə ol, sabahdan işdəsən. Hərbi geyimin əynində olsun!

– Aydındır, oldu, – Şəfi cavab verdi.

Əliməmməd kağızı ona qaytarıb, cəld addımlarla bayaq Şəfi-nin çölə qaytarıldığı qapıya – müəssisənin nəzarət-buraxılış məntəqə-sinə daxil oldu. Onu görən bütün hərbi forma geyinmiş insanlar farağat vəziyyətini alıb əsgəri qayda ilə salam verirdilər.

***

Birinci iş günü olduğu üçün səhər Şəfi işə yarım saat tez gəldi. Elektriklə açılıb-örtülən üç zəhmli dəmir qapını keçdikdən sonra uzunsov ikimərtəbəli binanın çox da böyük olmayan həyətinə daxil oldu. Həyətdə böyük tut ağacları ilə yanaşı səliqə ilə əkilmiş gül-çiçəklər, bəzək kolları, tənəklərdən sallanmış üzüm meynələri göz oxşayırdı. Həyətin yuxarı tərəfində binanın ikinci mərtəbəsinə qalxan taxta pilləkən səmtdə, ətrafında uzun oturacaqlar, içərisində müxtəlif ölçüdə qırmızı, xırda balıqlar üzən dairəvi hovuz vardı.

Hovuzun ətrafındakı oturacaqlarda ondan artıq leytenantdan başlamış polkovnik-leytenantadək müxtəlif rütbəli zabitlər əyləşib, bir-birinə aman vermədən söhbət edirdilər. Şəfi onlara yaxınlaşıb salamlaşmaq məqsədi ilə:

– Sabahınız xeyir! – söylədi.

Hamı söhbətinə ara verib sözarası onun salamanı alaraq, göz-ucu süzüb, söhbətlərinə davam etdilər. Onlardan bir qədər cavanı, gözü eynəkli oğlan yanında əyləşmək üçün Şəfini dəvət etdi:

– Gəl otur, kənarda dayanma, təzə gəlmisən?

– Yox, oturmuram, sağ olun! Hə, təzə gəlmişəm.

– Dəstə rəisisən?

– Bəli.

Dəqiqələr ötdükcə həyətə daxil olan zabitlərin sayı artırdı. Onların hər biri yaxınlaşan kimi, hamı ilə, o cümlədən Şəfi ilə əl verib görüşürdü.

Saat doqquza bir-neçə dəqiqə qalmış ikinci mərtəbədən kimsə göstəriş verdi:

– Qalxın, iclasa gəlin.

Bu göstərişdən sonra oturanlar da söhbətlərini kəsib, birlikdə pilləkənlərlə yuxarı qalxdılar.

Yuxarıda dar, uzun dəhlizin ortasında, sağ tərəfdə “Rəisin qəbul otağı” sözləri yazılmışdı. Paltar asılqanından başqa bir şey olmayan qəbul otağından yol rəisin otağına gedirdi.

Qapı açıq idi. Geniş, işıqlı zala bənzəyən kabinetin qapı ilə üzbəüz yuxarı başında Əliməmməd oturmuşdu. O, bu gün işə hamı-dan tez gəlmişdi. Onun stoluna perpendikulyar qoyulmuş stolun sağında və solunda üzbəüz daha iki nəfər zabit əyləşmişdi. “Gərək ki, onlar müavinlərdir”, – Şəfi yəqin etdi. Kabinetə daxil olan hər bir zabit içəri girən kimi rəis tərəfə, “Sabahınız xeyir”, deyərək salamlaşıb, divar boyunca sağ və sol tərəfə otaq uzunu düzülmüş stullardan münasib olanına əyləşirdi. Eyni qayda ilə Şəfi də içəri daxil olub pəncərələr tərəfdəki cərgənin sonuna yaxın stullardan birinə əyləşdi. Zabitlər yerini tutduqdan sonra, rəis amiranə bir səslə soruşdu:

– Çöldə qalan olmadı?

Hamı narahatlıqla qapıya tərəf baxdı.

Sonuncu daxil olan zabit:

– Xeyr, – söyləyərək arxasınca otağın qapısını örtüb yerində əyləşdi. Rəis hamıya nəzər gəzdirib sözünə davam etdi:

– Növbətçi, məruzə eylə görüm, gecə növbəsində xidməti necə yerinə yetirmisiniz?

Qolundakı qırmızı sarğının üzərində MRNK yazılmış zabit ayağa durdu:

– Rəis, növbə zamanı hadisə baş verməyib. Xidmət lazımi qaydada təşkil olunub. Salamatlıqdır.

– Axşamkı hadisədən danış, nə baş verib, necə olub ki, o oğraşı sənin nəzarətçilərin kor olub görməyib. Mən bilmirəm siz bura xidmətə gəlirsiniz, ya yatmağa?

– Cənab polkovnik, məhkum adboydan əvvəl gizlənibmiş, biz aşkarladıq tapdıq…

– Hamısını bilirəm, özünə əziyyət vermə. Əziyyəti axşam çəkəydin, hadisənin qabağını alaydın. Birdən o anasını gördüyümü vurub öldürəydilər, kim cavab verəcəkdi prokurorun qabağında? Rasim, – o, müavinlərindən birinə, gözləri ilə adamı yeyən mayor müraciət etdi, – burdan çıxan kimi axşam növbədə olanları yığırsan otağına, araşdırırsan, mənə məruzə edirsən, hərəni öz günahına görə cəzalandıracağam. Bəsdi! İşləyə bilən işləsin, bilməyən getsin bacar-dığı işin dalınca. Heç kimin evinə dəvətnamə göndərilməyib ki, sən Allah gəl islah-əmək müəssisəsində işlə. Xərc qoyub özünüz gəlmi-siniz, zəhmət çəkin işləyin.

Bu vaxt qapı ehtiyatla döyüldü. Rəis sözünə ara verib, “Gəl”, – söylədi. Ucaboylu baş leytenant yolda baş verən hadisə ilə əlaqədar gecikdiyinə görə üzrxahlıq etmək istəyirdi ki, rəis daha da qəzəbləndi:

– Bura bax, avtobus belə gəldi, yol belə getdi, bunların mənə dəxli yoxdur. Zəhmət çək, evindən tez çıx. Saatdan xəbərin var? Bir başını qaldır saata bax.

Girəcəkdə qapının üstündəki saatda ona on dəqiqə işləmişdi.

– On dəqiqədir hardasan? Mənim iclasıma gecikən adam kabinetimə girməsin, getsin çölə işinin dalınca. Ümumiyyətlə, tapşı-racağam ki, qapıdakı əsgər bir dəqiqə gecikən adamı içəri buraxma-sın. Rasim, – yenidən müavinə müraciət etdi, – izahatın alarsan.

Rəis nəzərlərini dolandırıb Şəfinin üstündə dayandırdı:

– Onu da bildirim ki, hörmətli nazirimizin əmri ilə kollektivi-mizə bu gündən gənc zabit göndərilib – Şəfi Osmanlı.

Şəfi adını eşitcək ayağa durub farağat vəziyyətini aldı. Kabi-netdəki bütün gözlər ona dikildi.

– Əyləş, – rəis sözünə davam etdi, – dəstə rəisi vəzifəsində çalışacaq. İlk gündən pisikdirməyin, nə çətinliyi olsa kömək edin. Zampalit, – deyə, o biri müavininə müraciət etdi, – bu leytenantı sənə tapşırıram. Hələlik bir neçə gün işləyib, müəssisə ilə tanış olsun. Sonra dəstə verərik işləyər. Bu qədər. Hərə öz işinə. Kimisə başqası-nın otağında laqqırtı vuran görməyim. Görsəm özündən küssün, mən-dən yox.

– Axşam növbəsində olanlar, bir də əməliyyatçılar, mənim otağıma yığılın, – rəisin əməliyyat üzrə müavini mayor Rasim elan etdi.

– Dəstə rəisləri də mənim otağıma getsinlər. Mən də indi gəli-rəm, – o biri müavin də dilləndi.

Zabitlər bir-birinin ardınca rəisin kabinetini tərk edib dəhlizə çıxdılar.

***

Şəfi dəhlizdə dayanıb Əliməmməd müəllimin “zampalit” de-diyi müavinini gözləyirdi. Otaqda müavinlərdən savayı kimsə qalma-mışdı.

Az keçmədi zampalit də otaqdan çıxdı.

– Siz burada niyə dayanmısınız? – O, Şəfiyə müraciət etdi.

– Cənab mayor, mən sizin otağınızı tanımıram.

– Onda gəl mənimlə gedək. Əvvəlcə tanış olaq. Sizin adınız Şəfi oldu, eləmi?

– Bəli, elədir.

– Mənim adım Bəhramdır. Bəhram müəllim. Otağım yaşayış zonasındadır.

“Zampalit” zabitlərin arasında ən ucaboylusu idi. Enli kürəkləri, geniş alnı, köklükdən əsər-əlaməti olmayan əsl hərbçi bədəni var idi. Bəhram müəllim böyük addımlarla yaşayış zonasına yönəldi. Baxanda uzağı qırx yaş vermək olardı. Baxışlarında ciddilik olsa da, səsinin tonundan, danışıq tərzindən bir az mülayim xasiyyətli olması sezilirdi. Tərbiyə işləri üzrə müavin elə mülayim, insaflı olmalıdır, – Şəfi düşündü.

Onlar pilləkənlə ikinci mərtəbədən həyətə enib sol tərəfə – yaşayış zonasına tərəf addımladılar. Sexlərin arasından keçdikdən sonra daha bir qapıdan, – “vaxta” deyilən yerdən keçdilər. Yol boyu rastlaşan zabit və nəzarətçilər Bəhram müəllimi görcək salam verir, təzim edir, onunla yanaşı gələn Şəfiyə də göz qoyurdular.

“Vaxta”dan çıxıb hər tərəfi müxtəlif formalı iki, üç mərtəbəli binalarla əhatə olunmuş, içərisi qarışqa kimi qaynaşan məhkumla dolu geniş həyətə daxil oldular. Əyinlərində qaramtıl paltar, başları qırxıq, boş-boşuna həyətdə günün altında fırlanmaqdan yanıb qaral-mış bu əcaib məxluqlar görünüşcə qarışqaya daha çox oxşayırdılar. Hər tərəfdən yüzlərlə göz ona tərəf baxıb heç də xoş olmayan işıq-larla parlayırdı. Şəfiyə elə gəldi ki, ona yalquzaq kimi baxırlar. O, bu təsirdən daxilində nəfəsinin daraldığını hiss etdi, amma, tövrünü pozmadı, “zampalit” sayaq sifətinə ciddi ifadə verdi, gözünü qırp-madan onların baxışına əks cavab verərək özünü tox tutdu.

Şəfi Bəhram müəllimlə həyətin mərkəzi hissəsindəki ikimər-təbəli binanın ikinci mərtəbəsinə qalxan dəmir pilləkənlərlə balkona çıxdılar.

Balkonun yuxarı başındakı qapının ağzına ona yaxın zabit yığışmışdı. Onlara yaxınlaşan kimi Bəhram müəllim “Bir daha saba-hınız xeyir”, – deyə salamlaşdı.

– Hamı gəlib? – Təmkinlə yığışanlara nəzər saldı.

– Hamı buradadır, cənab mayor, – ortaboylu kapitan cavab verdi.

Bəhram müəllim otağı açıb öz yerində əyləşdikdən sonra bal-kondakıları da içəri dəvət etdi:

– Gəlin, əyləşin, bir-iki məsələ var, götür-qoy edək.

Bu otaq rəisin kabinetindən çox-çox balaca, yaraşıqsız və kasıbyana idi. Burada deyəsən hərənin öz yeri vardı. Hamı əyləşdi. Şəfi divar boyu düzülmüş boş stullardan birində əyləşdi.

İçərilərindəki qısaboy, dolubədənli, yaşlı, başda oturan mayor Şəfiyə tərəf səsləndi:

– Yaxın otur, ilk gündən özünü kollektivdən ayırma.

Şəfi razılıqla gülümsünüb stulunu yaxına gətirdi.

– Bir nəfər gözümə dəymir, – hamıya nəzər yetirəndən sonra Bəhram müəllim soruşdu:

– Qulu hanı?

– Gecə növbədə olub, – eynəkli kapitan cavab verdi.

Rəis müavini əsəbləşdi:

– Neçə dəfə demək olar ki, hamı iclasda iştirak etməlidir. Beş dəqiqə evə gec getsələr elə bil körpəsi əmziksiz qalacaq. Yaxşı. Ke-çən dəfə sizə verdiyim tapşırıqlar nə yerdədir? Cəbrayıl, sən dəstənə kaptorqşik tapa bildin?

– Xeyr, – qırx-qırxbeş yaşlarında, saçlarına dən düşmüş kapi-tan ayağa durdu.

– Durma, əyləş. Niyə?

– Bəhram müəllim, işləmək istəyən çoxdu, yaxınlaşan yoxdu…

– Axtar, yaxınlaşanı tap. Axtaran tapar. Məsələni uzatma. Sənədləriniz nə formadadır? Dəftərlərdə qeydlər aparırsız, protokollar yazılır? Divar qəzetlərini necə, təzələmisiniz? Bax, sizə yenə deyirəm, baş idarədən gəlib yoxlayanda kimin sənədində çatışmazlıq olsa özü “cavab verəcək”, mən kiməsə görə ziyana düşən deyiləm. Bu belə. Keçək başqa məsələyə. Qabaqdan yaz gəlir. İndidən barakların təmirinə hazırlaşın, məhkumlarla söhbət aparın. Sonra rəis sizi qısnayanda vurnuxa-vurnuxa qalacaqsınız. İndi buradan çıxan kimi hərə gedir öz dəstəsinə. Baraklarda bütün səliqə-sahmana, yataqların düzlənməsinə, çarpayıların altına, tumbalara, dəhlizə, ayaqyoluna, pilləkənlərə nəzarət edin. Yarım saatdan sonra rəislə bütün barakları “obxoda” çıxacağıq. Bunu ona görə deyirəm ki, sonra əlli bəhanə tapmayasınız. Bayaq rəis təqdim etdi, mən də edim, bu cavan oğlan, leytenant Şəfi Osmanlı, – Şəfi ayağa durdu, – əyləş, bu gündən həm-karımızdır. Nə çətinliyi olsa, kömək etmək, öyrətmək hamımızın borcudur. Cəbrayıl, təcrübəli işçi kimi Şəfini sənə həvalə edirəm. Hələlik səninlə aylansın, beş-on günə ona dəstə verəcəyik.

– Baş üstə, cənab mayor! – Cəbrayıl cavab verdi.

Bəhram müəllim bir daha Şəfiyə müraciətlə:

– Nə çətinliyin olsa, utanmaq, çəkinmək lazım deyil, mənə də deyə bilərsən. Gedə bilərsiz. Gedin “obxoda” hazır olun.

Zabitlər kabinetdən çıxıb həyətə düşdülər.

– Bəlkə bir siqaret çəkək, sonra dağılışarıq, – kimsə dilləndi.

– Sonra gec olar, – digəri etiraz etdi, – “obxod”u yola verək, siqareti həmişə çəkmək olar.

Hərə bir səmtə ayrıldı.

– Sən əvvəllər zonda işləmisən? – Cəbrayıl soruşdu.

– Xeyr. Nəzəri məlumatım var, amma əyani tanışlığım yox-dur, – Şəfi cavab verdi.

– Eybi yox, elə bu gün səni ən vacib məsələrlə yaxından tanış edərəm, gedək.

Həyətin yuxarı başında üçmərtəbəli, təzə ağardılmış yataq-xananın iki giriş qapısı var idi. Onlar sol girişdən pilləkənlərlə ikinci mərtəbəyə qalxdılar.

İkinci mərtəbənin qapısı ilə üzbəüz, üstündə “Dəstə rəisi” yazılmış otağın qabağında dayandılar. Cəbrayıl qapını aça-aça, üzünü dəhlizə tərəf tutub qışqırdı:

– Əhməd, Əhməd, – dəhlizdən keçən məhkumu səslədi, – Səftər, Əhmədə deynən tez bura gəlsin.

Qapını açıb otağa daxil oldular. Bir-birinin qənşərinə qoyul-muş iki stol, üç stul və adi yatacağı olan çarpayıdan savayı otaqda heç nə gözə çarpmırdı.

– Hə, qardaş, əyləş ürəyin istəyən yerdə. Özünü sıxma, öz otağında olan kimi hiss et. Xoşuna gəlsə, bir az xərci var, – gülüm-sədi, – bağışlayaram sənə, bütün mərtəbəsi ilə. Onsuz da canımı boğazıma yığıb, bezmişəm daha.

Onlar əyləşdilər.

– Neçə ildir işləyirsən? – Şəfi soruşdu.

– On iki. Siqaret çəkirsən?

– Xeyir, çəkmirəm.

– Düz edirsən, – siqaretini alışdırdı, – mən də sən yaşda olanda çəkmirdim. Sonra adamı gic eləyən vəziyyətlərə dözümlü olmaq üçün dözə bilmədim, çəkdim.

Qapı döyüldü.

– Gəl.

Orta yaşlı bir kişi qapını açdı.

– Sabahın xeyir, rəis. Necəsiz?

– Sağ ol, Əhməd.

– Mən lazımam?

– Əhməd, hamıya xəbər eylə, səliqə sahmana fikir versinlər, rəis “obxoda” çıxacaq. İndi özüm də gəlirəm. Çayın varsa, bizə bir stə-kan çay ver.

– Termosu göndərərəm. Başqa qulluğunuz?

– Sağ ol. Sən canın “üzdəniraqları” gözdən qoyma, üstlərində ol, tualetədək hər yeri parıldatsınlar.

– Yaxşı, rəis, – Əhməd qapını örtüb getdi.

– Üzdəniraqlar rejimi pozanlardır? – Şəfi maraqlandı.

– Xeyr, cəmiyyətin pozulmuş adamlarıdı. Onlar daxili, mənəvi, əxlaqi deformasiyaya uğradıqlarından, cismani deformasiya-ya da məruz qalıblar. Yəni “mavi”lərdir və ya belə də demək olar, rəis demişkən “müəssisənin qızları”. Yaxşı yadıma düşdü, deyim, sonra gec olar. Tanımadığın məhkumla əl verib görüşmə. Bu işçilər arasında yaramazlar var, səni məsxərəyə qoymaq üçün bir üzdənirağı gön-dərərlər, gəlib sənlə əl verib görüşər. Nəbadə belə şeyə yol verə-sən. Sonra, bu zonda işləyə bilməyəcəksən. Yadda saxla, üzdəniraqla əl ilə görüşmək olmaz.

Qapı sakitcə aralandı. Arıq, uzun, üzündən uşaqlıq cizgiləri getməyən məhkum bir əlində termos, digərində iki stəkan-nəlbəki içəri daxil oldu. Çay süzdü, sonra:

– Cəbrayıl müəllim, başqa qulluğunuz olsa çağırın, – deyib otaqdan çıxdı.

– Bəs bu kimdir? – Şəfi soruşdu.

– Bu “şusturyakdı”. Bayaqkı məhkumun – Əhmədin şusturya-kıdır. Sən otur, çayını iç, mən bir fırlanım, “obxod” edim, bunlara çox arxayın olmaq olmaz, gedim özüm yoxlayım.

Cəbrayıl dəhlizə çıxdı. Şəfi təklikdə otağa daha diqqətlə nəzər yetirdi. Stolun küncündə xeyli kitab-dəftər üst-üstə qalaqlanmışdı. Divar qəzeti ötən bayramdan qalan idi. Çarpayının üstünə sərilmiş adyalın rəngi bozarmışdı. Otaq adama cansıxıcı gəlirdi. İstər-istəməz azad dünyadan kənar olduğun duyulurdu.

Şəfi darıxan kimi oldu, ayağa durub pəncərənin önünə gəldi. Xeyli uzaqdan yanbayan düzülən doqquz mərtəbəli evlər görünürdü. Bir qədər aralıda isə meşənin kənarındakı şossedə sürətlə maşınlar şütüyürdü. Elə bil yaşadığın dünyaya kənardan, başqa dünyadan baxır-dın.

Pəncərənin altından, binadan iyirmi metr aralı nəzarət iz zolağı keçirdi. Əvvəlcə cırğa boyu adam hündürlüyündə tikanlı məftil uzanırdı. Məftildən sonra üç metrdən çox enlikdə toz kimi narın şumlanmış torpaq sahəsi gəlirdi. Sahənin ətrafı boyu dörd metrədık hündürlükdə, üstü tikanlı məftillərlə örtülü, qalın daşdan hörülmüş divar müəssisəni azadlıqdan ayırırdı. Bu divardan beş-on metr aralı daha hündür taxta hasar qurulmuşdu. Hasarların arası ilə çiyinləri avtomatlı əsgərlər gəzişirdi. Əslində bu hasarlar azad dünya ilə məhbəs həyatının arasında sərhəd idi, dövlət sərhəddindən də ayıq-sayıq qorunan sərhəd.

Dəhlizdən Cəbrayılın acıqlı səsi gəlirdi: “Adama nə qədər deyərlər, nə qədər başa salmaq olar, gərək bir biz alıb bir-bir bizləyə-sən ki, hərəkətə gələlər. Tualetə heç kimi qoyma, getsinlər həyətə, cəld olun, gəlib məni danlasalar, sonra mən bilirəm sizinlə necə rəf-tar edəcəyəm.”

Cəbrayıl qanıqara otağa qayıdanda Şəfi soruşdu:

– Nə olub, nədən əsəbiləşmisən?

– Qardaş, bizim günümüz belədi. Səhərdən başlayır haray-qışqırıq, qanqaraçılıq, axşamadək. Bunlarla başqa cür mümkün deyil. Biri anlayır, üçü özünü qoyur anlamazlığa, gərək gedib eşşəyi biz-ləyən kimi bizləyəsən ki, bulaşdırıb üstündə oturmasınlar. Yoxsa rəis gəlib səni danlayacaq ki, niyə səliqə-sahman yoxdur. Nə qədər qış-qırmaq, əsəbiləşmək olar, inan Allaha, axır vaxtlar ürəyimdə san-cılar olduğunu hiss edirəm. Belə getsə pensiya-filan gözləməyə-cəyəm, atıb işi gedəcəyəm. Bir parça çörəyi harda olsa Allahım yeti-rəcək, guya ki, burada qazancım başdan aşır. Əksinə, ömrüm puç olub gedir yaramazlar arasında.

– Cəbrayıl, – Şəfi onun sözünü kəsdi, – düzünü desəm mən bura qazanc dalınca gəlməmişəm, belə məsləhət bildilər ki, bu sahədə gözübağlı qalmamaq üçün, gərək müəyyən müddət kalonda çalışasan. Amma bayırda, adamlarda belə təəssürat var ki, burda işlə-yənlər pul içində üzürlər.

– Ölmüşdü Əliməmməd, qoysun özündən savayı kimsə qa-zansın. Bax mənim dəstəmdə kaptorqşik deyilən yer var. Məhkumların əşyaları, evdən göndərilən ərzaq burada saxlanılır. Əvvəl ora baxan evə buraxılıb, neçə vaxtdır yer boşdur. Müvəqqəti Əhmədə tapşırmışam, o baxır. Özün gördün, hər iclasda Bəhram müəllim məndən soruşur ki, adam tapmısan? Rəis də deyir işləmirsiz. Adamı haradan tapım? Elə qiymətə yaxın duran tapa bilirlər tapsınlar, onsuz da ordan mənə çatacaq bir şey yoxdur. Nə deyim özün işlədikcə hər şeyi öyrənəcəksən, görə-cəksən.

Otağa iki leytenant daxil oldu:

– Rəis, necədi işlər?

– Sağ olun, – Cəbrayıl eyni ahənglə cavab verdi, sonra Şəfiyə, – tanış ol, bu yoldaşlar bizim mərtəbənin operləridir, yəni əməliyyat işinə nəzarət edirlər.

Ucaboy leytenant – Fazil, ondan az gödək isə – Gəray, – deyə-rək özlərini təqdim etdilər.

– Əyləşin, çay için, – Cəbrayıl sözünə davam etdi.

– Yox, içmirik.

– Salamatlıqdımı? Sözünüz, qulluğunuz var? Lazımdırsa bara-kı aylanaq?

– Aylanmışıq, – Fazil cavab verdi, – yaxşıdır, səliqə-sahman qaydasındadır. Axşam baş verən “çepe” ilə bağlı Ağarəhimi axtar-dım, harasa çıxıb, onu mənim yanıma göndərərsən.

– Oldu. Obxoddan sonra göndərərəm. Arxayın ol.

Əməliyyatçılar gəldikləri qaydada bir an içində otaqdan çıx-dılar. Cəbrayıl səsini kimsə eşitdəcəkmiş kimi, az qala pıçıltı ilə Şəfiyə dedi:

– Bunlardan özünü qoru, ehtiyatlı ol ha… Mən baxıram, sən yaxşı oğlansan, xətrini istəyib deyirəm. Birdən gedib özlərinə deyər-sən.

– Nə danışırsan, Cəbrayıl, sən məni nə hesab edirsən? – Şəfi incidi.

– Sənə qəribə gəlməsin. Burda adətdir, çoxu görüşəndə ağız-ağıza öpüşür, arxada isə bir-birlərinin ağzını söyürlər. Ən qorxuluları isə operlərdir. Hamısını demirəm, aralarında yaxşıları olsa da, işləri-nin xətrinə hər yola əl atanlar da var. Məhkumdan sözləri qurtaranda, başlayırlar zabitlərdən çuğulluq etməyə.

Əhməd qapıda görsəndi:

– Rəis, Əliməmməd müəllim aşağı mərtəbələrdədir, indi bura qalxacaqlar.

– Belə et, sən olan-qalanı çıxart həyətə, barakda heç kim qalmasın, biz də gəlirik.

Cəbrayıl yerində otura bilmədi:

– Şəfi, furajkanı götür, çıxaq Əliməmmədin qabağına, xoşuna gəlir onu qarşılayanda.

Onlar dəhlizə çıxıb baraklara yollandılar. Barak səliqəsiz əsgər kazarmasına oxşayırdı. Böyük zalın sağ və sol tərəflərində iki cərgə iki-mərtəbəli çarpayılar düzülmüşdü. Çarpayıların baş tərəfində, aralarda tumbalar və müxtəlif cür düzəldilmiş alçaq stollar gözə dəyirdi. Barakda bir neçə məhkum vurnuxurdu. Cəbrayıl onları görüb açıqlandı:

– Ay balam, neçə kərəm deyərlər, yerini qaydaya salmısan, çıx get də həyətə, nə qurtdalanırsan, özünçün “priklyuçeniye” axta-rırsan, gəlib bir “zameçaniye” tapıb bassınlar karsa səni. Yeri get, obxod qurtarandan sonra gəlib işini görərsən.

Barakdan qayıdıb pilləkənlərə tərəfə gəldilər ki, rəisin gəlib-gəlmədiyini öyrənsinlər. Elə bu an rəis, iki müavini, əməliyyat rejim şöbəsinin iki əməkdaşı, rəisin növbə köməkçisi, həkim və daha bir neçə nəzarətçi mərtəbənin girəcəyinə varid oldular. Cəbrayıl və Şəfi farağat vəziyyətini alıb, hərbi təzim etdilər.

– Cəbrayıl, – rəisin gur səsi dəhlizə yayıldı, – ə, bu camaat sən-dən şikayət edir ki, qışqırığından barakda otura bilmirik. Qışqırmaq-la iş düzəlsəydi nə dərdimiz. Bir aydır zampalitlə baş sındırırsız, bir kaptorqşik tapa bilmirsiz. Belə qalsa özüm məşğul olacağam. Sonra orda-burda ağzıvızı Allah yolunda qoyub deyib gəzirsiz ki, Əliməm-məd adam dolandırmır.

Rəisin əhval-ruhiyyəsi yaxşı idi, o danışdıqca ətrafındakılar, xoşbəxtcəsinə gülümsəyirdilər. Onun sözləri canlarına yağ kimi yayı-lırdı. Rəis barakın yarısından geriyə döndü.

– Təzə leytenanta nə lazımdı başa sal, kömək eylə. Bax, pəncərənin üstündə tavanda hörümçək torunu görürsən? Təmizləmə-yiblər, fikir ver! Hər yerə, hər şeyə gərək fikir verəsən. Yaxşı, həkim, qeydlərini götür gedək.

Gələnləri yola saldıqdan sonra Cəbrayıl otağında canı yükdən azad olub dincəlirmiş kimi çarpayıya uzandı:

– Hə qardaş, bu günlük bunları belə yola verdik, sonrasına da Allah kömək olsun, baş-beynimizə yazığı gəlsin…

***

Cəbrayılın otağının qapısı karvansara qapısına dönmüşdü. Tez-tez məhkumlar, bəzən də işçilər otağa get-gəl edir, Cəbrayıla səhərdən qabağına qoyduğu yazını tamamlamağa imkan vermirdilər. Bir çox məhkumlar qapıdan içəri boylanıb Şəfini görcək söz demə-dən kənarlaşırdılar. Cəbrayıl da Şəfidən çəkindiklərinə görə bəziləri-nin ardınca dəhlizə çıxır, bəzilərinə içə heç əhəmiyyət belə vermirdi. Bütün bunları seyr edən Şəfi narahatlıqla Cəbrayıla dedi:

– Müvəqqəti də olsa, görürəm sənin işinə mane oluram. Lazım gələndə mənə işarə et, çölə çıxım.

– Heç bir maneçiliyin yoxdu. Əksinə tək olanda baş-beynimi lap çox aparırlar. O ki, qaldı mənə lazım olanları, onları əldən burax-mıram, qardaşın elə oğlan deyil. Gəlib baxıb gedənlərin bəziləri isə bizə nəzarət edənlərdir.

– Başa düşmədim, – Şəfi təəccübləndi, – məhkum bizə nəzarət edə bilər?

– Bəli. Onlar təkcə öz məhkum yoldaşlarından deyil, bizim bütün işlərimizdən, otaqda yatmağımızdan, ən adi görünən xırda məsələlərədək rəisə və əməliyyat şöbəsinə çatdırırlar. Bir şeyi daim yadından çıxartma ki, az qala bütün iş günü “efirdəsən”, sənə hər tərəf-dən göz qoyurlar və Əliməmməd kabinetində oturub “ekranda” sənə baxır. O “stukaç”ların demək olar ki, çoxusunu tanıyıram. İşləyə-işləyə sən də tanıyacaqsan.

– Mən belə baxıram, burada işləmək təhlükəsizlik xidmətində işləməkdən çətindir.

– Bəs nə bilmişdin?

Cəbrayıl qəhqəhə ilə güldü:

– Gör sənə necə böyük etimad göstərib belə şərəfli yerə işləməyə göndəriblər, – sağ əlini Şəfinin kürəyinə vurdu. – Yeri gəlmişkən, xərci bir otaqlı mənzilin qiymətinə yaxın olan işinin qədrini bil…

Şəfi onun nəyə eyham vurduğunu başa düşdü:

–Bilmirəm inanacaqsan, yoxsa inanmayacaqsan, mənim bu işə düzəlməyib üçün xərcim olmayıb.

– Onda belə çıxır ki, güclü “dayın” var. Düzdümü? – Şəfi susdu. – Burada hamının “dayısı” var. Fərqi yalnız böyük və ya balaca olmalarındadır…

***

Cəbrayıl əlinin yazısını saxlayıb təşvişlə Şəfidən soruşdu:

– Saat neçədir?

– Bir tamam.

– Dur, dur, tez elə, tez elə, gecikdik, – hövlank yerindən durub, furajkasını aradı.

– Hara?

– Obedə, nahara gecikdik, yeməkxanaya getmək lazımdı. Get-məyəndə, ya da gecikəndə rəisə çatdırırlar. O da iclasda adamın başını xarab edir.

Onlar tələm-tələsik əvvəl otaqdan, sonra binadan həyətin o biri başındakı yeməkxanaya tərəf addımladılar.

Yeməkxananın qapısı təzəcə açılmışdı. İçəri doluşmuş məh-kumlar geniş bir pəncərənin qarşısında sıra ilə növbəyə düzülmüşdü-lər. Rəisin növbətçi köməkçisi və bir neçə əməliyyatçı xörək və çörək paylayanlara nəzarət edir, göstərişlər verirdilər. Qapının yaxın-lığında dəstə rəisləri yığışıb nəyi isə müzakirə edir, o baş bu başa var-gəl edirdilər. Dəstə rəislərindən ikisi yox idi, haradasa ləngiyir-dilər. Həmişə onlara söz atıb məzələnən rejim Nurəddin adətinə xilaf çıxmadı:

– Bir vəzifədən ki, səkkiz dənə ola, o vəzifənin adını çəkməyə dəyməz, işləmək bir yana qalsın…

Dəstə rəislərindən yaşlısı onu cavabsız buraxmadı:

– Ə, sən, get kəkil ölçməyinlə məşğul ol.

Zalda üç cərgə dar uzun stullar və stol boyunca sağ və solda oturacaqlar düzülmüşdü. Bir stolun ətrafına on nəfər yerləşirdi.

Balandanın ağır iyi yeməkxanaya dolmuşdu. Alüminiumdan düzəlmiş ağ boşqab-miskiləri, tomatlı suda üzən bir neçə kartof və kələm parçasından ibarət xörəklə doldurub, oturacaqlarda əyləşən məhkumlar tələsmədən nahar edirdilər. Düzünə qalsaydı belə xörəklə doymaq mümkün deyildi. Odur ki, onlardan beş-on nəfəri çəkinmə-dən ikinci və hətta üçüncü dəfə növbəyə durub balanda alırdılar.

Az keçməmiş rəisin müavinləri də yeməkxanaya gəldilər. Onların gəldiyini görən çöldə dayanan zabitlər də içəri daxil olub zal boyunca nizamla düzüldülər.

Balandanın iyindən içəridə çox dayana bilməyən müavinlər yeməkxananın hər tərəfinə göz gəzdirib çölə çıxdılar.

Cəbrayıl qapının qarşısında əlində balanda ilə dolu miski tutan məhkumun qarşısını kəsmişdi:

– Qaytar, qaytar geriyə. Baraka yemək aparmaq olmaz, rəis tapşırıb.

– Cəbrayıl müəllim, kəndçimçin aparıram, xəstədir, gələ bilmir.

– Xəstədir, getsin sançasta. Ya da get növbətçidən icazə al, sonra apar. Sən bilirsən ki, yeməkxanadan yemək daşımağa ancaq üzdəniraqlara icazə verilib. Sən, üzdəniraq deyilsən?

– Cəbrayıl müəllim, bu nə sözdür, – məhkum incidi, – nə olar qoymayın, Allah canınıza dəyməsin, – miskini stollardan birinin üstü-nə qoyub, burnunda mızıldanıb çölə çıxdı.

Cəbrayıl zala daxil olandan hər şeyə nəzər yetirən Şəfiyə məsləhət verdi:

– Bax, belələrini görəndə, sən də qarşısını al. Səni daha da tez tanıyarlar.

– Bəlkə, doğrudan xəstə olanı var?

– Xəstələri biz tanıyırıq, kim xəstədir. Bu xörək daşıyanların çoxu şusturyaklık edir. Başdanxarabın birisi oturur barakda, belələri-ni göndərir ki, get mənimçün balanda gətir.

– Yeməyə hamı gəlmir?

– Xeyir. Əvvəllər on faizi gələrdi, indi çöldə yaşayış çətin-ləşdiyi üçün yarıya qədəri gəlir.

Bayaqdan bütün zal boyu var-gəl edən dəstə rəisi mayor Nuru müəllim onların bərabərinə çatanda Şəfiyə dedi:

– Məsəl var, atı atın yanına bağlarsan həmrəng olmasa da, həmxasiyyət olar. İndi nəbadə bunun xasiyyətlərini öyrənəsən, – Cəb-rayılı göstərirdi, – işini öyrən, amma xasiyyətini yox.

– Xasiyyətim nə qədər təhlükəli olsa da, ayağı sürüşkənlikdə sizə çatmaram.

– Gördün? – Nuru Şəfiyə sual etdi, – bu hələ mədəni forması-dır.

– “Körpə” hardadır, gözə görünmür, – Cəbrayıl maraqlandı.

– Sən bilərsən. Gül kimi uşağı korladın, vələdüzna etdin. İndi nə bilim, kim qucağına alıb?

– Indi şəbədə edirsən, vaxt gələcək rəis olacaq, yalmanacaq-san. Niyə də olmasın? Yuxarıda adamı da var, yetərincə pulu da var, nə olsun ki, özəl universitet bitirib…

– “Körpə” kimdi? – Şəfi soruşdu.

– “Körpə” səhər iclasda gördüyün uzun, arıq leytenant var idi ha, – Cəbrayıl eyni zamanda onun yerişini yamsıladı, – Rahib, hə onun aya-masıdı. Bir ildir işləyir. Təzə gələndə ona da mən hamilik etdim, fırıl-dağın biridir, “körpə” olmasına baxmayaraq. Hə, qardaş burda hamının ayaması var. Darıxma, bir-iki günə sənə də ayama tapacaqlar, – ətrafdakı rəislərə işarə edib sadaladı, – alkaş, qaqaş, bozdar, masya, zır-zır. Nuru da ki, xəbərin olsun, obşakdır. Bizim obşakımız. Amma, ağlına başqa qafiyəli söz gəlməsin ha…

Nuru tez cibindən iri bir təsbeh çıxarıb onun kürəyinə zərblə çırpdı:

– Ay səni, “çort”…

***

Saat ikidə məhkumların naharı bitdi. Axıra qalmış son beş-on nəfər də nəzarətçilərin hay-küyü ilə çölə çıxarıldı və yeməkxananın qapısı bağlandı. Zabitlər hərə öz otağına çəkildi. Şəfi də Cəbrayılla otağa qayıtdı. Yerində rahatlanıb oturandan sonra əlini mədəsinin üs-tünə aparıb Cəbrayıldan soruşdu:

– İşçilər burada naharı necə edirlər?

– Baxır da, kimə necə sərf edir, – Cəbrayıl hazırlıq görərək, qarşısına düzülmüş kitab-dəftəri bir qırağa yığaraq stolun üstünü sah-manladı, – çöldə, qapıdan əlli metr aralıda yeməkxana var, imkanlı oğlanlar naharı orada yeyirlər.

– Xərci nə qədərdir?

– Ay ərzində eləyir təqribən maaşın otuz faizi.

– Çox deyil?!

– Az da deyil. Bu belə. Adam var yeməyini əlində evdən gəti-rir. Ya imkanı azdı, ya mədəsi xəstədir. Bəzisi də dustaqdan nəsə alıb yeməyi ayıb sayır. Ancaq, məncə bu ağılsızlıqdır. Uçastkovu öz sahə-sindən dolanır, yol polisi sürücüdən alır. Mən də dustaqla işləyirəm, dustaqdan da dolanmalıyam. Dustaq da bizim kimi insandır, nə olsun məhkum olunub. Əhmədə tapşırmışam, hər gün görüşə gələn ərzaqdan mənə nahar hazırlasın. Niyə də yeməyim? Düz demirəm? Görən Əhməd bu gün nə hazırlayıb?

Cəbrayıl qapıya tərəf getmək istəyirdi ki, Əhmədin köməkçisi əlində ağzıbağlı tava otağa daxil oldu

– Bəh, bəh, bəh… Nədi ə, bişirdiyiniz?

– Rəis, kartof qızartmasıdır, – məhkum cavab verdi.

– Əla, əla, belə yeməyi heç şah da yemir. Şəfi, yaxın otur, başla, yoxsa mədəmizdə şirə qalmayacaq.

***

Cəbrayıl naharını qurtardıqdan sonra, əvvəl çarpayıya uzanıb dincəlmək istədi, lakin qolundakı saatına baxıb qərarını dəyişdi:

– Gün yarını keçdi, bir iş görmədim, gedim fırlanım görək nə var, nə yox.

O, otaqdan çıxdı, üç dəqiqə keçmədi, bir məhkumu qabağına qatıb geri qayıtdı:

– Əlivi çıxar cibindən, özün də düz dayan, – yerində əyləşdi, qələmini götürüb stolun üstündəki kağıza qeyd etməyə başladı.

– Adın, soyadın, maddən? Yaxşı, adam üçün neçə dəfə keçər-lər? Deyilib ki, barakda siqaret çəkmək olmaz. Şəxsən rəis göstəriş verib.

– Cəbrayıl müəllim, vallah, barakda çəkmirdim, elə yandırıb çölə çıxmaq istəyirdim ki, gəlib tutdunuz, – məhkum yalvarışlı səslə Cəbrayılın sözünü kəsdi, – keçin taxsırımdan.

– Xeyr, keçməz. Çox keçmişəm, axırıncı iki xəbərdarlığımı tarixi ilə bax bura da qeyd etmişəm, – qarşısındakı dəftərlərdən birini vərəqləyib göstərdi, – məhkumla tərbiyəvi mövzuda söhbət apardım, görürsən, xeyri nə oldu? Sən necə vardın elə qalmaqda davam edirsən. Odur ki, səndən bu dəfə rəisin adına raport yazıb cəzalandırılmağını xahiş edəcəyəm. Axırıncı dəfə şizoda nə vaxt olmusan?

– Bir il qabaq.

– Deynə darıxmışam da, elə sənə lazımmış havavı dəyişəsən.

– Cəbrayıl müəllim, mən şizodan qorxan oğul deyiləm. Şizonu biz dustaqlar üçün tikiblər də… Amma, baxır nədən ötrü, bir siqaretə görə orda yatmağa dəymir. Düz deyirsiz, mənə çox hörmət etmisiniz, qabağınızda xəcalətliyəm. Vallah, srağagünkü görüşə yez-nəm gəlmişdi, əliboş, heçnəsiz… Üzüqara qaldım hamının qabağında, elə sizin də. İçəri manat keçirənə, yalan danışana Allah lənət eylə-sin…

– Dayan, saxla, üyüdüb tökürsən. Sən nə danışırsan? Səndən pul istəyən oldu? Səndən qoyulan qayda-qanuna əməl etmək tələb olunur, başqa şey yox.

– Cəbrayıl müəllim, bu dəfə də keçin günahımdan. Mən rəisin qabağına getməyim. Yaxınlarda məmə gələcək, anamı deyirəm, adınıza layiq xəcalətinizdən çıxaram.

– İş ki, qaldı məmə gələnə, ölən günü sal yada. Ə, yeri ə, mənə nağıl danışma. Get, əynini qaydaya sal, hazırlaş, indi yorğunam, idarəyə getməyə həvəsim yoxdur, axşam yoxlamasında səni aparacağam yuxarı.

O, yuxarı deyəndə müəssisənin idarəsinin ikinci mərtəbəsini nəzərdə tuturdu. Suya düşmüş cücə kimi büzülmüş məhkum, dinməz-qanıqara dəhlizə çıxdı.

– İndi fikir ver, dalısıyca neçəsi gələcək, – Cəbrayıl onun arxasınca gülümsədi, – yoruldum, bir az dincəlim, – çarpayıya uzandı.

Şəfi həm öyrənmək, həm də başını qarışdırmaq məqsədi ilə stolun üstündə qalaqlanmış dəftərlərin hamısını tələsmədən, səbrlə gözdən keçirirdi. Cəbrayıl elə təzəcə mürgüləyirdi, otağa üç nəfər – biri cavan, ikisi orta yaşlı məhkum daxil oldu.

– Cəbrayıl müəllim, – onların ən böyüyü dilləndi, – siz allah bağışlayın, gəldik narahat eylədik, o bizim uşağa görə gəlmişik, barakda siqaret çəkibmiş, bir qələtdi eyləyib, keç onun günahından bizim xətrimizə…

– Ağasəlim, – Cəbrayıl söhbətin uzanacağını duyub, könülsüz yerindən dikəlib çarpayıda oturdu, – Allaha şükür, neçə illərdir biz bir-birimizi tanıyırıq. Sən mənim xasiyyətimi bilirsən, sənə olan hör-mətimi də bilirsən.

– Allah canıvı sağ eləsin, hörmətivi əskik eləməsin, – Ağasə-lim deyilən məhkum razılıqla başını tərpədib əlində tutduğu təsbehi asta-asta çəkdi. Cəbrayıl sözünə davam etdi:

– Amma beləsindən ötrü gəlib ağız açmağa dəymir. Onun gözündən gəlməsin, mən ona nə qədər hörmət eləmişəm. Nə qədər keç-mək olar, hə? Ona görə də incimə, bu məsələyə üz vurma, mümkün deyil…

– Cəbrayıl müəllim, – Ağasəlim səbirsizliklə onun sözünü kəsdi, – sözüvün qabağında balan dursun, biz dünyagörmüş adamlarıq, hər şeyi başa düşürük. Sən də haqlısan, ancaq, indi bu bədbəxt oğlu gedib üç-beş gün şizoda yatmaqla nəsə dəyişəcək? Özün fikirləş, bizə heç ləzzət eləməz ki, gələk sənə xahiş edək, sözümüz yerə düşsün. Sən yola ver, mən özüm onu necə lazımdı başa salaram, bir də belə qələt eləməz.

– Cəbrayıl müəllim, – Ağasəlimlə gəlmiş o biri yaşlı və cavan məhkum da söhbətə qoşuldular, – biz də söhbət edərik, başa salarıq.

– Onda bir şərtlə, – Cəbrayıl çarpayıdan qalxıb öz stulunda əyləşdi, – bu anlamaz üçün gələn dəfə gəlib mənə xahiş etməyəcək-siniz.

– Nə olar, lap yaxşı, sən necə deyirsən elə də olsun, – Ağasə-lim dilləndi.

– Düzünü deyirəm, mənim onun haqqında fikrim qəti idi. Daha siz ki, təkid edirsiz, qurban olsun sizə, eybi yox.

– Çox sağ ol, Allah səni həmişə var eləsin, balovu saxlasın, – onlar bir-birinə imkan vermədən Cəbrayılı alxışladılar.

– Özün görəcəksən, hər şey yaxşı olacaq, – bunu da Ağasəlim sağollaşıb çıxarkən dedi.

– Bu kimdir, olmaya obşakdı? – Şəfi soruşdu.

– Yox, obşak ha… – Cəbrayıl şaqqanaq çəkdi, – “g…n” birisidir, yerlilərinə himayədarlıq edir. Obşak belə olmur. Qarşımıza çıxsa gös-tərərəm sənə. Nurunu demirəm ha, Nuru dəstə rəislərinin obşakıdır, – Cəbrayılın bir balaca kefi durulmuşdu.

– Hər şeyin yaxşı olacağı nə vaxta nəzərdə tutulur? – Şəfi Ağasəlimin sözünə eyham vuraraq soruşdu.

– Nə bilim, bunların düz əməlli sözü olur ki. Olmayacaq, qa-çan yerləri yoxdur. Üç-beş gündən sonra onu yenə yaxalayacağam, onda nə edəcəyimi özüm biləcəyəm. Üstümə xahiş-minnətə keflərin-dən gəlmirlər, bilirlər ki, “yuxarıya” aparılsalar istər əziyyəti, istərsə xərci də qat-qat baha başa gələcək. Amma, bir iş də var ki, tökülüb-itəni “yuxarıya” aparanda “zam” əsəbləşir ki, gətirəndə əməlli adam gətir. Cındır-mındırı yanıma gətirməkdənsə, özün tərbiyəvi söhbət elə. Başa düşdün?

– Olmazmı, heç “yuxarıya” ehtiyac olmasın? Hər işini özün həll edəsən?

– Olmur. Bu millət qılınc müsəlmandır. Söz başa düşən olsay-dılar burda nə gəzirdilər. Sıxmasan, saymayacaqlar. Hamısı olmasa da əksəriyyəti belədir. Yalnız çəkindikləri, pislik gözlədikləri işçilərə daha çox diqqət və ehtiram göstərirlər. Dustaq psixologiyası hər oğu-lun girdiyi kol deyil…

***

Saat beşin yarısı idi. Əvvəlcə müəssisənin hər tərəfində eşidi-lən uzun-uzadı zəng səsi gəldi. Zəng səsi kəsilən kimi məhkumları axşam yoxlamasına haylayan nəzarətçilərin səs-küyü yaşayış sahəsi-nin həyətini bürüdü.

Cəbrayıl nəzarətçilərin səs-küyünü eşitcək yerindən qalxıb üst-başını qaydaya saldı. Furajkasını götürdü.

– Hazırlaş, çıxaq camaatı yoxlamaya tələsdirək.

– Mən hazıram, – Şəfi furajkasını başına qoydu, – getdik.

Onlar otaqdan dəhlizə çıxdılar. Cəbrayıl dəhlizin o başında, barakın qarşısında toplaşmış məhkumlara tərəf çevrilib qışqırdı:

– Nə yığışmısınız ora? Yoxlama sizə aid deyil? Yoxsa xüsusi dəvət lazımdır?

Cəbrayılın harayından sonra barakdan çıxanların sayı artdı. O, barakın içərilərinə yeriyib harayına davam etdi:

– Tez olun, ləngiməyin, kimsə yatıb qalmasın.

Həyətboyu başları qırxıq, qara paltarlı, gündən qaralmış insan seli müəssisə rəisinin növbətçi köməkçisinin otağının qarşısındakı meydana axışırdı.

Saat beşədək bütün məhkumlar dəstələr üzrə sıra ilə düzülüb durmuşdular. Hər dəstənin qarşısında öz rəisi dayanmışdı. Növbətçi otağının qabağında rəhbərliyi təmsil edən müavinlər, şöbə rəisləri dayanıb, yoxlamaya ümumi nəzarət edirdilər. Növbətçinin müşayiəti ilə səliqəli geyinmiş məhkum bir əlində stul, digərində dördkünc, qutuya bənzər çamadan gətirdi. Bir qədər kənarda əvvəl stulu, sonra da stulun üstünə çamadanı qoyub açdı. Çamadanın içərisi cərgə ilə düzülmüş kartoçka ilə dolu idi. Kartoçkalarda məhkumun şəkli, adı, familiyası, cəzasının müddəti qeyd olunmuşdu.

– Dəstə rəisləri, gəlin kartoçkaları götürün. Nəzarətçilər, siz də kömək edin, – növbətçi uca səslə elan etdi.

Kartoçkalar paylanandan sonra yoxlamanın başlanması üçün rəisdən icazə almaq lazım idi.

Şəfi rəhbərliyi təmsil edənlərin yanında durmayıb, izdihamın önündə, növbətçinin yaxınlığında qərar tutdu. Artıq səhərdən zona təzə dəstə rəisinin gəlməsi xəbəri yayılmışdı. Odur ki, bütün dustaq-lar ona diqqət edir, gözləri ilə yeyirdilər.

Şəfi ömründə heç vaxt bu qədər adamın – mindən artıq məh-kumun qarşısında dayanmamışdı. Qara insan kütləsinə baxdıqca az qala gözləri qaralırdı. Minlərlə göz ona baxırdı. Bu gözlərin çoxunda onun duruşuna, əynindəki formasına qarşı sözlə ifadə edilməyən acıq, gizli nifrət, istehza duyulurdu. Bu gözlərə baxmaq çətin idi. Şəfinin ürəyi gözü ilə aldığı saysız-hesabsız mənfi emosiyalardan ani sıxılsa da, özünü itirmədi. Elə bil, kimsə ona daxilində “qurddan qorxan meşəyə girməz” məsəlini xatırlatdı. Əslində onun müəssisədə işləyə bilməsinin əsası elə bu saniyələrdə, dəqiqələrdə qoyulurdu. Ona görə də, baxışlarını daha da ciddiləşdirib gözlərini çəkmədən, bayaqdan ona saymazyana baxanların gözlərinin içinə nəzər saldı. Ciddi nəzərlərdən sarsılanları görüncə, Şəfi qəlbində ilk sınaqdan uğurla keçdiyinə görə rahatlıq tapdı.

Ehtimala görə axşam yoxlamasında rəis iştirak edəcəkdi. Ancaq, məlum oldu ki, rəis işinin çoxluğundan gəlməyəcək və axşam yoxlamasına başlamağı göstəriş verib. Bunu biləndə növbətçinin qalın, zəhmli səsi hər tərəfə yayıldı:

– Oxu-yun!

Dəstə rəisləri əllərində saxladıqları kartoçkalarda adı və fami-liyaları ucadan oxuyur, adları çəkilən məhkumlar irəli çıxıb, onun qarşısından keçərək, yaşayış sahəsinə istiqamətlənəndə həmin kartoç-kanı çevirib arxaya yerini dəyişirdilər. Hamını yoxlayandan sonra kartoçkalar yenidən dördkünc çamadana yığıldı. Növbətçi kartoçka-ları qaytaranlara xəbərdarlıq etdi:

– Əldə və cibdə qalan kartoçkaları unutmayın. Olmayanların kartoçkasın mənə verin.

On dəqiqə keçmədi, bir qrup məhkumdan savayı meydan demək olar ki, boşalmışdı. Yoxlama başlanandan “zampaliti” və şöbə rəislə-rini başına yığıb nə isə müzakirə edən müavinin qınayıcı səsi eşidildi.

– Ə, “qızlar” niyə qalıblar?

Növbətçi nəzarətçilərdən birinə acıqlandı:

– Üzdəniraqları yoxlamağı sənə tapşırmışdım axı, nəyi gözlə-yirsən?

Meydanın aşağı başında yalnız üzdəniraqlar qalmışdı. Onları tez yoxlamaq olmazdı. Onların borcu hər yerdə hamıdan sonra axıra qal-maq idi.

Şəfi sezilməz maraqla yüzə yaxın fərqli məxluqu bir-bir nəzərdən keçirdi. İlk baxışdan o biri məhkumlardan ayırd etmək çə-tin olan bu insanlar heç də Aydan gəlməmişdilər. Müəssisənin bütün ağır və çirkli işlərini görən binəvalar ən çox tökülüb itən, köhnəlik-dən əskiyə dönən, rəngi solmuş kirli paltarları ilə bir-birlərinə oxşa-yırdılar. Bir də onların gözündə vüqardan əsər-əlamət görünmürdü. Malik olduqları eyiblərinin ağırlığını ürəklərində hiss etdikləri üçün günahkar, həm də ətrafdan incimiş baxışlarla baxırdılar. Sanki, hər an alçaldılmağa və təhqir olunmağa hazır idilər.

Cəbrayıl dəstəsini yoxlayıb kənarda dayanıb yoxlamanın bit-məsini gözləyirdi. Şəfi ona tərəf addımladı, üzdəniraqlara işarə edərək soruşdu:

– Hamısı burada “xoşbəxt” olub, yoxsa…

– Burada olanı da var, çöldən gələni də. Bunlar rəsmi hesab edilənlərdir. Bir bu qədər də gizlin qalanı var, – Cəbrayıl əlini havada yellətdi.

Nəzarətçi üzdəniraqları yoxlayıb qurtarandan sonra kartoçka çamadanı bağlandı. Növbətçi müavinə məruzə etdi. Müavin hər şeyin öz qaydasında başa çatdığını görüb, yoxlamanı qurtarmış sayaraq idarəyə tərəf, qalanlar da hərə öz iş yerinə yönəldilər.

***

– Cəbrayıl müəllim, yenəmi otağa gedək?

– Başqa hara gedəsiyik?

– Evə nə vaxt buraxırlar?

– Yarım saatdan sonra, axşam yeməyi başlanır. Yeddidə qur-taracaq. O zaman getmək olar. Əgər buraxsalar.

– Gün nə yaman uzun çəkir. Nəsə darıxdım. Bəlkə otağa get-məyək, yarım saatı həyətdə keçirək.

– Sən elə bu gün gəlmisən işə, nə tez darıxdın, – Cəbrayıl Şəfiyə güldü, – istəyirsən sən Nurunun yanına get. Həyətdə durma. Mən dəstəni axşam tərəfi bir də obxod edəcəyəm. Bax, odur Nuru-nun otağı, – o, birinci mərtəbənin girişindəki qapı ilə üzbəüz otağı göstərdi və özü yuxarı mərtəbəyə qalxdı.

Şəfi üzərində “mayor Əliyev Nuru” yazılmış lövhə asılan qapını yavaşca döydü.

– Gəl, gəl, – içəridən Nurunun səsi gəldi. Şəfi qapını açıb içəri daxil oldu.

– Oho… gəlin, Şəfi müəllim, necəsən, nətərdi vəziyyət? Əyləşin.

Nurunun otağı geniş olsa da, Cəbrayılın otağından çox da fərqlənmirdi. Eyni stol, stul, çarpayı, kitablar, dəftərlər.

– Sağ olun, Nuru müəllim, – Şəfi əyləşdi, – çox sağ olun. Şükür Allaha, hər şey qaydasındadır.

– “Çort” sənə bir şey öyrədirmi?

– Öyrədir, yavaş-yavaş, yeri gəldikcə başa salır.

– “Çort” olmağına baxmayaraq bacarıqlı, təcrübəli işçidir. Ona tapşırılmağında baxtın gətirib. Əgər hansısa məsələdə onun izahı, kömə-yi səni qane etməsə, mənə də gəlib müraciət edə bilərsən. Hər zaman bacardığımı eləməyə hazıram.

– Minnətdaram, sağ olun. Belə başa düşdüm ki, sizin Cəbra-yılla zarafatınız var. Bəlkə mənə aydınlaşdırasınız, siz “çort” dedikdə şeytanmı demək istəyirsiniz?

– Heç də yox. Zonda çort sözü başqa məna daşıyır. Darıxma,. işlədikcə özün ayırd edəcəksən. İndi isə gəl bir stəkan çay vuraq.

– Etirazım yoxdur, – Şəfi Nurunun termosdan süzdüyü çayı qarşısına çəkdi.

– Sən de görüm, “çort” sənə qazanmağın yolunu öyrədirmi, əsas odu, hə?

– Qoy hələ bir az işləyim, pisi, yaxşını tanıyım da…

– Yox, qardaş. Bu elə vacib şeydir ki, gərək ilk gündən öyrənə-sən, ya da öyrənməyə can atasan. Can atmadın, birinci gündən özünü necə apardın elə də qalacaqsan. Uzağı sabahdan fikir ver. Bizim iş belədir. Xırım-xırdanı gərək özün qazanasan. Bir də ki, bir qanuni çörək yolumuz var. Hər ayda bir dəfə dəstədən rəis məsləhət bilən məhkumları – üç nəfər, beş nəfər, neçəsi olsa, azadlığa buraxılmaq üçün məhkəməyə təqdim olunanda müsbət xasiyyətnamə yazacaqsan. Rəis məhkəmədən sonra hər xasiyyətnamə üçün səni görüm-baxım edəcək, vəssalam. Bu da bizim qazancımız. Nə varlı olacaqsan, nə də acından ölməyəcəksən. Evlisən, subay?

– Subay.

– O… Kefdəsən ki, dünya aləm nə qulağına, bir boğazındı, bir də… Yoxsa biz, bilmirik uşağın dərdin çəkək, arvadın sifarişlərin edək. Dərdi-sərdən adamın ürəyi ağrıyır. Heyf subaylıqdan. Gəl ki, onun da həddi olmalıdır, həddini keçdi o da ləzzətdən düşür.

– Yox, hələ həddinə çox var, – Şəfi arxayınlıqla güldü.

– Söhbət dananı qurda verər. Vaxtdı, iç çayını gedək.

Onlar çay içəndən sonra otaqdan çıxıb yeməkxanaya gəldilər. Nahardan fərqli olaraq, şam yeməyinə məhkumların yarıdan azı gəlmişdi. Qapının ağzında dayanıb siqaret çəkən Akif çağırılan, yaşlı dəstə rəisi qımışa-qımışa Şəfiyə dedi:

– Bacıoğlu, birinci gündən Nuru ilə tapışmısansa işin düzəlib.

– Sən belələrinə əhəmiyyət vermə, – Nuru məsləhət verdi, – ağızların tutsan başqa yerindən səs çıxaracaq…

Bir neçə dəqiqə keçdi, müavinlər də yeməkxanaya daxil oldu-lar. Yenə onları görcək zabitlər və nəzarətçilər zal boyu bütün yemək-xanaya nəzarətedici nizamla düzüldülər.

Zampalit ön cərgədə əyləşib balandasını yeyən, tökülüb-itən, üz-gözündən ilk baxışda yazıqlıq yağan məhkuma tamaşa edirdi. O, balandasını yeyib qurtarmışdı ki, zampalit yeməkxanada işləyən məhkumlardan birinə göstəriş verdi:

– Kömək et, İntizama əlavə yemək və çörək versinlər, növ-bəsiz.

Təcili zampalitin göstərişi yerinə yetirildi. İntizam sevinə-sevinə yeməyə girişmək istəyirdi ki, zampalitin səsini eşitdi:

– İntizam, əvvəl Allaha dua et, sonra, – İntizam qaşığı buraxıb əllərini göyə qaldırdı, dua edirmiş kimi, dodağının altında özünəməx-sus qəribə səslə mızıldandı.

– Hə, indi ye. Eşidirsən, kim səni “Çandriko” çağırsa mənə deyərsən, yaxşı?

– Baş üstə, qadan alım, baş üstə, – İntizam mızıldadı.

Zampalit yaxınlıqda dayanıb İntizamı maraqla seyr edən Şəfiyə dedi:

– Bunun beləliyinə baxma. Arada elə qəribə sözlər deyir ki, mat qalırsan.

– Nə üstündə tutulub?

– Pul yeyib. Ali təhsilli mühasib olub – buxalter.

Şəfinin təəccübdən gözləri böyüdü:

– Bəs niyə özünü bu günə qoyub?

– Yəqin tülkülük edir.

Yeddinin yarısında müavinlər yeməkxanadan çıxdılar. Onla-rın getməsini gözləyirmiş kimi, Cəbrayıl son tikələrini udan İntiza-mın başının üstünü kəsdirdi:

– Sənin adın nə oldu?

İntizam Cəbrayılı görcək daha da yazıqlaşdı:

– Çandriko.

– Ay sağ ol, Çandriko. Yeyib qurtardın, indi çıx bu yana, – onu yerindən durğuzub, aralığa gətirdi, – bir dənə bizimçin “indey-ski” oxu, ya da Əsli-Kərəmi.

İntizam oxuyurmuş tək mızıldamağa başladı.

– Yox, bu oxumaq deyil, – Cəbrayıl razılaşmadı, – dünən bun-dan yaxşı oxuyurdun.

İntizam birtəhər başını qaçırmaq, onu əhatə edənlərdən canını qurtarmaq istəyirdi. Dəstə rəisi Akif dözmədi:

– Ə, siz Allah, buraxın itilib getsin. Evimizə bir hovur tez get-məyin dərdini çəkməkdən, gör nəynən başıvızı qatırsız. Maraqlanın, bəlkə rəhmləri gəlib, on dəqiqə tez buraxdılar.

– Yaxşı, onda siqnal verə-verə gedirsən, – Cəbrayıl İntizam-dan əl çəkmirdi, – qapıdan çıxana qədər. Hə, getdin. Siqnal, siqnal, bərkdən.

Zabit və nəzarətçilər özlərini gülməkdən saxlaya bilmirdilər.

– Bibip – bibip – bibip, – İntizam yeməkxanadan çıxıb canını qurtardı.

Artıq boşalmış yeməkxanada dayanmağa heç kəsin qərarı gəlmədi. Hamı həyətə çıxıb işdən çıxmaq üçün yuxarıdan – ikinci mər-təbədən veriləcək işarəni gözləyirdi.

Saat yeddiyə beş dəqiqə qalmış Bəhram müəllim eyvanda göründü. Dəstə rəisləri Nurunu qınağa çəkmişdilər.

– Belə obşaklık olar? Başqa vaxt bir xəbər olanda hamıdan qabaq qaçırsan Bəhram müəllimin yanına. Nə ağzına su alıb durmu-san, düş qabağa, dillən, icazə al, çıxaq gedək xarabamıza.

Nuru çarəsiz qalıb üzünü zampalitə tərəf tutdu:

– Bəhram müəllim, millət “aminist” istəyir.

Zampalit özünəməxsus tərzdə əlini tərpədib dedi:

– Gedin. Bəxtiniz gətirib, rəis nazirliyə gedib.

Zabitlər növbədə qalan yoldaşları ilə sağollaşıb sevincək çöl qapısına tərəf yollandılar.

Şəfi dözməyib Cəbrayıldan soruşdu:

– Məgər rəis olsaydı, bizi evə buraxmayacaqdılar?

– Rəis olsaydı iclas adıyla yarım saat da saxlayacaqdı, – Cəbrayıl izah etdi.

– Niyə?

– Niyəsini Əliməmməddən soruşarsan.

Dəmir qapılar şaq-şaraqla açılıb örtüldü. Növbə ilə çölə çıx-dılar.

Şəfiyə elə gəldi ki, yüklənmədən, təzyiqli sahədən çıxıb, yün-güllük, çəkisizlik şəraitinə düşdü. Sanki, hava başqa cür idi. Daha təmiz idi. Havadan insanın iliklərinə qədər yayılan azadlıq ətri gəlirdi. Ömrün-də birinci dəfə, on saatdan çox qapalı müəssisədə olduğundan, ona bu gün həyatının qurtarmaq bilməyən ən uzun günü kimi görsəndi. Nəha-yət, ağır yükə bənzər iş günü geridə – dəmir qapıların o tayında qaldı.

Hava yavaş-yavaş qaralır, axşam düşürdü. Yanan işıqların sayı artdıqca, hamı evinə tələsirdi.

“Azadlıq həyatın ən şirin nemətidir.” Adını unutduğu böyük filosofun kəlamını Şəfi bu gün tam mənası ilə dərk etmişdi: torpaq, od, hava, su qədər insana gərək olan, məhrum edilməyənədək qədri-qiyməti bilinməyən azadlıq…

İnsan niyə belə olur, – o, yolboyu düşündü, – pisi görməsə yaxşını ayırd edə bilmir…

II

Sonrakı üç gün demək olar ki, ilk günün təkrarı kimi keçdi. Bəzi diqqətəlayiq olmayan hadisələr istisna olmaqla müəssisədə həyat hər gün eyni ssenari üzrə davam edirdi. Belə həyat kənardan nə qədər yek-nəsaq görünsə də, bütün işçilərin məqsədi baş verəcək hadisələrin axarını ssenaridən kənara çıxmasının qarşısını almaqdan ibarət idi.

Beşinci gün nahar yeməyindən sonra müəssisənin daxili radiosundan – səsucaldandan Şəfinin heç vaxt eşitmədiyi elan verildi:

– Dəstə rəisi, Şəfi müəllim, təcili zampalitin otağına gəl.

Elan bir neçə dəfə təkrar olundu. İlk dəfə radioda onun adının belə dəbdəbəli elan olunması Şəfini həyacanlandırdı, həm də ürəyini narahatlıq bürüdü: “Görəsən niyə çağırır?” Narahatlıq Cəbrayıla da sirayət etdi:

– Allah xeyir eyləsin, get gör nə istəyir.

İkinci mərtəbənin dəhlizinin girəcəyində onu zampalitin yeməyini, çayını hazırlayan, dnevalnı deyilən məhkum qarşıladı.

– Otağında kənar adam var? – Şəfi soruşdu.

– Xeyr, sizi gözləyir, – dnevalnı cavab verdi.

Şəfi qapını döydü:

– Bəhram müəllim, gəlmək olar?

– Gəl, gəl, – o, yaxınlığındakı televizorda göstərilən mənzərə-lərdən gözünü ayırıb qapıya tərəf baxdı, – gəl əyləş.

Şəfi yaxın stullardan birinə əyləşdi. Zampalit televizorun səsini aldı:

– Hə, necəsən? İşə alışa bilirsən?

– Sağ olun, yaxşıyam, belə də, xırda-xırda.

– Cəbrayıl sənə işi öyrədə bilibmi?

– Öyrədib. Sənədlərin aparılma qaydalarını hesab edirəm ki, bili-rəm.

– Lap yaxşı, elə də olmalıdır. Sən savadlı oğlansan. Bəzi girdirmə diplomlular kimi deyilsən, bum-bum. Sənə bir dəfə izah olundu, özün öz işini biləcəksən. Keçək əsas mətləbə. Rəislə məsləhətləşmişik ki, sənə hələlik səkkizinci dəstəni verək. Bilirsən, savadın olsa da, hələ təcrübən yoxdur. Dəfələrlə həbs olunan, anasını, bacısını tanımayan canavarlarla işləmək sənə asan gəlməsin. Səkkizinci dəstədə iki briqada var. Biri cəza müddəti beş ilədək olanlardı. Hamısı sözəba-xandı, bir sözünü iki edən olmayacaq. O biri briqada petuxlardı, yəni üzdəniraqlar. Onların briqadiri Topuşu tanıyırsan? Nə sözün var Topuşa deyərsən. O, hamısını idarə edir. Daha sənə başqa üzdənirağa nəsə deməyə ehtiyac olmayacaq. Üç-dörd ay işlə, işi öyrən, sonra yer olar, başqa dəstəni götürərsən.

– Mən etiraz etmirəm. Üzdəniraq söhbəti bir az xoşagələn deyil.

– Boş şeydir. Hamı işi belə öyrənir, asandan çətinə. Üzdəniraq insan deyil? Burda ayırd olunur, bəs çöldə? Məgər çöldə onlarla rast-laşmırıq, görüşmürük? Gizli mavilər azdımı? Qısası, mənasız sözlərə fikir vermə, işində möhkəm ol. Axşam yoxlamasında get, dayan dəs-tənin qabağında, nəzarətçi kartoçkanı oxuduqca, məhkumlara fikir ver. Başla yavaş-yavaş tanımağa. On günə hamısını üzdən tanıyacaqsan, çətin deyil. Kamilə deyərəm, altıncı dəstənin rəisinə, – səkkizə də o baxır, əvvəllər səkkizin rəisi idi, – kabinetin açarını, olan dəftər-kitabı sənə təhfil verər. Günü sabahdan otur kabinetində, məhkumları bir-bir çağır, söhbət elə, tanış ol, dəftərləri, planları, protokolları qaydasına sal. Yeməkxananın yaxınlığında uzun korpus var ha, bir tərəfi üzdəniraq-lardı, o biri tərəfi mujiklər, hə ora sənlikdir. Gündə bir neçə dəfə obxod edərsən, nəzarətdə saxlayarsan. Yenə deyirəm, işlə bağlı nə sözün, çətinliyin olsa çəkinmədən həmin an gəl, mənə müraciət elə. Çalış, rəisə özünü yaxşı işçi kimi tanıt. Sənə uğurlar, gedə bilərsən.

– Sağ olun, – Şəfi ayağa durub, kabinetdən çıxdı.

***

– Nə oldu, nə deyir? – Cəbrayıl otağa qayıdan Şəfidən soruşdu.

– Səkkizinci dəstəni verdilər.

– Əla, əla, yarısı “qızdı”, yarısı oğlan. Bir-iki ay işləyərsən, elə ki, işi tam mənimsədin Əliməmmədlə danışıb, dəstəni dəyişdirər-sən. Rahat dəstədir, başlanğıc üçün pis deyil. Uğurlar…

– Bir şey pisdir ki, ola bilsin bəzi ağzıgöyçəklər, mənə arxam-ca “petuxların nəçənniyi” adı verəcək.

– Qələt edəcəklər. Nəinki məhkumların, hətta bizim işçilərin arasında da, inan Allaha elələri var ki, özün də tanıyacaqsan, üzdən-iraq onların yanında toya getməlidir. İşini bərk tut, elə şeylərə fikir vermə. Sən otur dincəl, mən barakı aylanım.

– Cəbrayıl, qardaş, sən yorulmursan maşallah, neçə dəfə ob-xod edirsən?

– Atalar məsəli var, onu bilirsən, gəzən ayağa nə dəyər?

– Daş?..

– Xeyr, əzizim, “konfet kağızı”, – cibindəki pula işarə etdi.

– Halaldı sənə, – Şəfi əlini Cəbrayılın uzanmış əlinə şappıl-datdı.

***

Həmin gün axşam yoxlamasından başlayaraq, sıra düzülüşü zamanı Şəfi dəstə rəisi kimi səkkizinci dəstənin qarşısında dayanırdı.

Səhəri gün dəstə rəisi Kamildən açarı alıb, kabineti hesab edilən otağı açdı. Neçə vaxt bağlı qaldığından, otaq pis vəziyyətdə idi. Təcili süpürülüb təmizlənməliydi. Topuşsuz keçinmək çətin olacaqdı. O, məh-kumlardan birinə Topuşu yanına çağırmasını göstəriş verdi.

Az keçmişdi, Topuş gəlib çıxdı. O, Əliməmmədin müstəsna hüquqlar verdiyi beş məhkumdan biriydi. Arıq, qısaboy, iyirmi beş-iyirmi səkkiz yaşlarında olan Topuş müəssisənin ərköyünü idi. Başında azacıq saçı vardı. Məhkum dünyasının hər əllaməliyindən xəbəri olan xırda gözləri sanki, işıldayırdı. Əyninə qəhvəyi məx-mərdən gödəkcə, cins sayağı göyümtül şalvar, ayağına isə bəzəkli səndəllər geymişdi. Şəfi bu neçə gündə onun yoxlamada dayandığını deyil, yalnız zonun həyətində o baş-bu başa tələsdiyini görmüşdü.

– Sabahınız xeyir, naçalnik, – Topuş içəri daxil olmayıb, qapı-nın ağzında dayandı.

– Sabahın xeyir, gəl içəri, – Şəfi onu otağına dəvət etdi.

Topuş açıq qapıdan içəri daxil olub, Şəfinin bir neçə metr-liyində ayaq saxladı:

– Nə lazımdır, naçalnik?

– Topuş, əvvəldən bilməmiş olmazsan. Rəisin sərancamı ilə mən sizin dəstə rəisiyəm. Odur ki, “qız”larla bağlı müəyyən məsələ-lərin həllində mənə kömək etməli olacaqsan. Bəhram müəllim də belə deyir. Bu bir. İkincisi, otağın vəziyyətini necə pis gündə olduğu-nu görürsən. İki nəfər göndər tez gəlib otağı səliqəyə salsınlar. Üçün-cüsü də, gün ərzində hər dəfə buradan keçəndə mənə dəy, daha sənin arxanca düşüb axtarmayım. Oldumu? Yox, əgər belə olmasa, nə təd-bir görəcəyimi özüm biləcəyəm. Hər hal çiynimdəki ulduzları elə-belə verməyiblər.

– Oldu, naçalnik. Əlbəttə, siz mənim dəstə rəisimsiz və mənim siz deyənlərə əməl etməməyə haqqım yoxdur. Söhbəti ola bilməz. Hamısı necə lazımdı ediləcək. Bu dəqiqə çağırım, silib-süpürsünlər, – o başını çölə çıxarıb həyətdə gözünə dəyən üzdəniraq-lardan birini fitlə hayladı:

– Potanı tap, tez gəlin bura.

– Topuş, – Şəfi söhbətini davam etdirmək üçün sözə başladı, – sənin əsl adın nədir?

– Adım Tərlandır.

– Bəs necə oldu Topuş oldun?

– İkinci sroka gələndə yaxşı kök idim. Nə bilim, zonda hərə-nin bir adı olmalıdır. Məni də Topuş çağırdılar.

– Cinayətin nədir?

– Oğurluq.

– Əvvəlki cinayətin nə olub?

– O da oğurluq.

– Nə oğurlayırdın?

– Xırım-xırda. Əlimə nə keçsəydi. Çöldə altı ay qaldım. Tab gətirə bilmədim, təzədən oğurluq edib zona qayıtdım.

– Üzdəniraq necə oldun?

– Yerlilərim “petux” etdilər.

– Bəs niyə yerlilərin? – Şəfi təəccübləndi.

– Tavan məsələsiydi. Birinci srokumu burjuy kimi keçir-mişdim. İkincisinə də pis başlamamışdım, odu ki, qoşuldum qumara. Sonra da yerlilərim başıma oyun açdılar. Dəyişildim bu zona. Eybi yox, vaxt gələr borclarından çıxaram.

– Belə başa düşdüm ki, zonda yaşamaq sənin üçün çöldə yaşamaqdan rahatdır…

– Əlbəttə. Çöldə yaşamaq azadlıq olsa da çətindir, – Topuş söhbətin uzanacağını görüb qapı ilə yanaşı pəncərənin səkisinə söy-kəndi.

Şəfi istədi yanındakı stullardan birinə əyləşməyi təklif etsin, lakin Topuşun üzdəniraq olmasını və başqalarının bunu yaxşı qiy-mətləndirməyəcəyini xatırlayıb fikrindən daşındı.

– Dörd il yatdım, çıxdım çölə iş tapa bilmədim. Türmədə yatdığımı biləndə, heç çətin işlərə də götürmürdülər. Yaxşı işlər üçün də, hara gedirsən get, bir ətək rüşvət istəyirdilər. Fikirləşdim zon yaxşıdır. Sağ olsun hökumət, pis-yaxşı yeməyimizi verir, bu qədər “soldat”ı dörd tərəfimizə düzüb qoruyur, “sançast”ımız, klubumuz, hamamımız. Nəyimiz çatmır, çöldə bunların hər biri problemdir. Burada çatışmayan varsa, arvaddır. Özümüz arvada dönəndən sonra, heç ona da ehtiyac yoxdur.

Şəfi Topuşun son sözlərinə özünü saxlaya bilməyib qəhqəhə ilə güldü.

– Naçalnik, vallah düz deyirəm. Siz mənim barakda düzəlt-diyim “kutok”umu görmüsüz? Allah rəisin canını sağ eləsin, imkan ve-rib, özümçün elə şərait yaratmışam ki, daha nəyim yoxdur. Rahatlığım, radiom, maqnitofonum. Bəzi azadlıqda yaşayanlardan əla yaşayıram.

– Həqiqətən, rəis sənə çox böyük güzəştlər edir.

– Etməlidir də, bəs necə? Elə-belə etmir ki, işinin xətrinə edir. İnan Allaha, petuxlar olmasa zon batar, zibil əlindən tərpənmək olmaz. Bax, bütün barakların, kabinetlərin, tikililərin, ayaqyoluların təmizliyi, meydanların, sahələrin süpürülməsi, zibilin daşınması. Bundan başqa, bütün işlərin doxsan faizini biz görürük. Maşını boşaltmaq, yükləmək, daşımaq, nəyisə sökmək, tikmək, kanalizasiyanı təmizləmək… Petuxların hər birinin xasiyyətini, hansı işi bacarıb, bacarmadığını mən bilirəm. Onların hərəsinə uyğun olan işləri bölürəm, başlarının üstündə dayanıb tələb edirəm. Rəis hər ofiserə icazə vermir petuxa əl qaldırsın, amma mənə ixtiyar verib, kim sözü-nə qulaq asmasa, çırp mitilinə səni eşidənə qədər. Belə olandan son-ra, hansının duxu var mən deyəni etməsin. Çox vaxt olur, rəis tap-şıran işi gündüz qurtara bilmirik, gecələr də işləyirik. Gündüzlər istirahət etdiyimə görə, rəis icazə verib, yoxlamaya çıxmıram. Siz məni çağırtdıranda yuxudan təzəcə ayılmışdım. Bunlar harda batıb qaldılar? – Topuş yenidən qapıdan çölə boylandı:

– Qapının ağzında nöş durmusuz, gicgicələr? Keçin içəri.

İki üzdəniraq – biri uzun, arıq, digəri gödək, kök, ürkək baxış-larla otağa daxil oldular.

– Bax, görürsüz otağı, nə vəziyyətdədir. Bizim dəstə rəisimiz Şəfi müəllim bu gündən burada oturacaq. Biriniz döşəməni yuyur-sunuz, biriniz də divarları, qapı-pəncərəni, stol-stulları silib təmiz-ləyirsiz. On beş dəqiqəyə otaq gül kimi tərtəmiz olmalıdır. Eşitdi-nizmi? Başlayın! Pota, sabahdan hər gün bu vaxt gəlib otağın səliqə-sinə əl gəzdirərsən, sənə tapşırıram, yadından çıxartma, – sonra Şəfi-yə müraciət etdi, – Şəfi müəllim, ixtiyarında bu qədər petux olan naçalnikin problemi olmamalıdır. Yenə nə sözünüz, qulluğunuz olsa, xəbər eləyin, mən hazır.

– Sağ ol, Topuş, get istirahət elə, – Şəfi Topuşu yola saldı.

On beş dəqiqə keçmədi, otaqda təmizlik yarandı. Yolları qapının qarşısından keçən işçilər içəri boylanıb gülümsünür, Şəfini təbrik edirdilər:

– Mübarəkdi, cansağlığı ilə, xeyirli olsun.

Üzdəniraqlar sil-süpürü qurtardıqdan sonra Şəfi də Potaya hər gün gəlib otağı təmizləməyi tapşırdı. Pota ilk baxışda iyrənci görünsə də sözübütöv adama oxşayırdı:

– Baş üstə, naçalnik, baş üstə.

Şəfi stolunun üstündəki köhnə qəzetlərdən birini Potaya uzatdı:

– Götür, sizə verirəm.

Onlar sevincək qəzeti alıb otaqdan çıxdılar.

“Dünyanı verim idarə edir”, – Cəbrayılın sözlərini xatırladı.

Srağagün onun məhkumlara köhnə qəzet payladığını görüb təəcüblənmişdi:

– Köhnə qəzetlə savadmı artırırlar?

Cəbrayıl gülmüşdü:

– Canım, nə savad, maxorka bükürlər.

– Bəs bir-bir niyə?

– Hər şey çox olanda qiymətdən düşür. Bir qəzetlə mən həmin adama olan diqqətimi çatdırıram.

Bu an Cəbrayıl otağa daxil oldu.

– Qardaş, mübarəkdi, bax belə, əla, əla. Stolun, stulun, şkafın, çarpayın, asılqan, daha nə lazımdı, rəqqasələr, o da dəstəndə nə qədər istəsən.

– Cəbrayıl, ürəyi düz adamsan. Sənin barəndə düşünürdüm, gəlib çıxdın, – Şəfi onu sevinclə qarşıladı, – əyləş – öz yerini ona gös-tərdi.

Cəbrayıl razılıqla özünü kresloya bənzər stulun üstünə yıxdı:

– De görüm, siftən olub? Heç məhkum qəbul eləmisən?

– Yox hələ. Hələlik tanışlığa Topuşdan başlamışam.

– Topuşdan qışda buz almaq olmur, qalmışdı indi. Burda otur-maqdan bir şey çıxmaz. Dur gedək, sənin baraklarını gəzək, obxod edək, camaatı tanı.

– Gedək, – Şəfi etiraz etmədi.

Korpus otaqdan aralı idi. Onlar baraka daxil oldular. İçəridə məhkumların bir neçəsi səliqə sahmanla məşğul idi. Küncdəki kupe-yə dörd nəfər yığışıb çay içirdi. Cəbrayıl müraciətlə:

– Sabahınız xeyir, nətərsiz? – soruşdu. Cəbrayılın salamını eşitcək ayağa durdular:

– Sabahınız xeyir, Cəbrayıl müəllim, sağ olun yaxşıyıq.

– Baraka baxan burdadır?

– Əzizi deyirsiz? İndicə harasa çıxdı.

– Təzə işçimiz sizin dəstə rəisidi, bilirsiz də?

– Bilirik. Allah canıvızı saxlasın, gəlin çay için.

– İlk gündən qabiliyyətinizi göstərin, hörmət edin, o da sizi “fuflovşik” kimi yox, yaxşı oğlan, “mujik” kimi tanısın. Əyləşin, çayı-nızı için, nuş.

Onlar sıra ilə düzülmüş çarpayıların arası ilə barakın içərilərinə irəlilədilər. Məhkumların çoxu hava xoş olduğundan həyətə çıxmışdılar. İki nəfər nərd oynayırdı. Onların bərabərinə çatanda Cəbrayıl hər ikisinin adını soruşdu, sonra Şəfiyə tərəf çevrildi:

– Şəfi müəllim, bunların ad və familiyalarını yadında saxla, nəzarətə götür, nə qədər and-aman eləsələr ki, mərcsiz, elə-belə oyna-yırıq, inanma.

– And olsun Allaha, elə-belə, vaxt öldürmək üçün oynayırıq, – oynayanlardan biri dözmədi, – vallah düz deyirəm.

– Mən də düz deyirəm. Bu zonda elə-belə heç nə olmur və heç kim də çörəyi qulağına təpmir, görə-görə gəlirik, – Cəbrayıl sözünü tamamladı.

Bir məhkum üst çarpayıda uzanıb kitab oxuyurdu. Digəri aşağıda yatağını yığmadan yatırdı.

– Bu niyə yatır, indi yatan vaxt deyil ha, – Cəbrayıl yaxınlaşıb onu yuxudan ayıltmaq üçün çarpayını silkələdi.

– Cəbrayıl müəllim, o, xəstələnib, özünü pis hiss edir, ona görə yatıb, – kənardakı məhkumlardan biri dilləndi.

– Ayılsın gəlsin dəstə rəisinin qəbuluna, – Şəfini göstərdi, – dəstə rəisi onun müalicəsini təşkil edər.

Barak tən yarıdan nazik taxta ilə bölünüb, o tay üzdəniraqlara verilmişdi.

– Gəl, “qız”ların yerinə də baxaq. Zonun gül-çiçəyini sayma-saq rəhbərlik inciyə bilər, – çölə çıxmaq üçün qapıya tərəf dönərkən üzünü məhkumlara tərəf tutub tapşırdı:

– Əziz gələndə deyin, dəstə rəisinin otağına gəlsin. Mənim yox ha, öz dəstə rəisinin, – Cəbrayıl yenə hər tərəfə nabələdliklə göz qoyan Şəfini göstərdi.

– Baş üstə, deyərik.

Onlar barakın bu yarısından çıxıb, o biri yarısına üzdəniraqlar tərəfə keçdilər. Şəfi barakın yaraşığından, təmizliyindən heyrətə gəl-di:

– Əvvəllər bunlar yalan olmasın it günündə yaşayırdılar, – Cəbrayıl ekskursiyaçı sayağı şərh verdi, – qapıların ağızlarında, pillə-kənlərin altında. Rəis hamısını yığdı bir yerə, göz qabağında olmaqları üçün. İndi bura olub ən nümunəvi barak. Rəis zona gələn bütün komis-siyaları birinci bura, “qızların” məskəninə gətirir. Zonla tanışlıq burdan başlayır.

Barakda bir-iki məhkumdan qeyri heç kim yox idi. Yüzə yaxın çarpayı zal boyu səliqə ilə düzülmüşdü. Özü də başqa barak-lardan fərqli olaraq bir mərtəbəli.

– Mənim bir məhkumum üst mərtəbədə yatırdı. Tez-tez gəlib beynimi aparırdı ki, aşağı mərtəbədə yer istəyirəm. Amma layiqli oğlana oxşamırdı, arada özünü “matişka” kimi aparırdı. Demə, gecə-lər gizlin özünü satırmış. Günlərin birində hamamda növbəti qazanc anında faş olunur. Həmin axşam köçürüldü bura. Gəldim təbrik elə-dim ki, alt mərtəbədə yer istəyirdin, indi yat, bu yerivi daha heç kim alan deyil.

Divarlara rəngli boyalarla cürbəcür naxışlar, rəsmlər çəkil-mişdi. Tavan “lepka” ilə bəzədilmiş, balaca çılçıraqlar asılmışdı. Barakın yuxarı küncündə mebel rəngi ilə laklanmış taxta çarpayı, şkaflar, divardan asılan, üzərində gözəl qız rəsmləri olan əlvan pərdələr gözə dəyirdi. Bura Topuşun “iqamətgahı” idi. Qapısı olmayan mini kabinetə oxşayırdı.

– Öz aramızdı, – Cəbrayıl gülə-gülə dedi, – Topuş qədər də ola bilmədik. Onun kabinetinə də bax, bizim kabinetlərə də. Kənardan fikir verən deyər üzdəniraq Topuş yox, özünüzsüz, bədbəxt günün-dəsiz.

– Düzü, az qala mən də elə düşündüm, – Şəfi də özünü gül-məkdən saxlaya bilmədi. – Doğrudurmu, baş idarədən yoxlamaya gələn var?

– Olsun da…Onsuz da gələnlər çox vaxt yaşayış zonasına girmirlər. Bəzisi çəkinir, bəzisi də iyrənir barakdan. Rəislə müavini “görüb” yoxlamalarını bitirirlər. Elə də olmalıdır, çünki, qazanan da onlardır, biz yox… Bu qədər obxod etdik bəsdi. Mən gedim öz dəstəmə, sən də otur otağında, yazı-pozuya heç vaxtın qalmayacaq, təzəsən, yanına gələn çox olacaq. Hələlik, – Cəbrayıl Şəfidən ayrılıb dəstəsi yerləşən korpusa tərəf getdi. Şəfi isə otağına qayıtdı. Stolunun üstündəki qalaq-qalaq dəftərlər, planlar, protokollar onu gözləyirdi. Nə qədər mənasız, gərəksiz olsalar da onları bir-bir yazmaqdan ayrı əlacı yox idi…

III

Əzizi fikir götürmüşdü. Bacısından aldığı məktubdakı bir cümlə – Zinyətin özünə qəsd etmək məqsədiylə zəhərlənib xəstəxana-ya düşməsi xəbəri, əhvalını korlamışdı. Zona gələn gündən Zinyət bir gün də olsun yadından çıxmırdı. Onun bədbəxtliyinin baiskarı oldu-ğunu düşündükcə, vicdan əzabı çəkir, özünə heç cürə rahatlıq tapa bilmirdi. Zinyəti sevdiyi gündən arzusu onu xoşbəxt etmək idi. İnsan hər arzuladığına çatsa idi, onda yaşamaqdan asan nə olardı?

Qəribə də olsa, onlar liftdə tanış olmuşdular. On ilin söhbəti olardı, tərpənən liftə yetişmək üçün tələsik özünü liftin üz-üzə bağla-nan qapılarının arasına atıb, qollarına güc verib qapıların örtülməsinə imkan vermədi. Enmək istəyən lift hərəkətinə mane olan kobudluq-dan “əsəbləşib” silkələnərək dayandı. İçəridə çatma qaşları, badamı gözləri olan on altı-on səkkiz yaşlarında hündürboylu, yaraşıqlı bir qız durmuşdu.

Əziz nə qədər çalışdısa qapılar bağlanıb lift hərəkətə gəlmədi. “Buna nə oldu, yoxsa xarab oldu”, – təşvişə düşdü. Qızın nigarançı-lıqla baxan gözlərini görüncə daha da əsəbiləşdi, qapıları tutub, lifti saxlamağına peşman oldu. Necə oldusa qapılar örtüldü, Əziz sevindi. Yenidən açıldı. Qapıların gah açılıb, gah da örtülməsindən hövsələsi daralan qız, birdəfəlik bağlanıb yad oğlanla liftdə qalacağından ehti-yat edərək, liftdən çıxıb pilləkənlərə tərəf yönəldi. Qız uzaqlaşandan sonra, lift səhvini duymuş kimi özünə gəldi, titrəməsi dayandı, əvvəlki qaydada işləyib enməyə başladı. Birinci mərtəbədə Əziz lift-dən çıxanda pilləkənlərlə enən bayaqkı qızla yenidən rastlaşdı:

– Xanım, tələsdiz, səbr etsəydiniz artıq əziyyət çəkməzdiniz, – Əziz üzrxahlıq mənasında dilləndi.

– Eybi yox, qismət deyil, – qız gülümsəyərək yanından ötüb həyətə çıxdı.

Həyatda da elə oldu. Birlikdə olmaq istədilər. Liftsayağı bəxti onu ləngitdi, yolları ayrıldı…

Əziz əsgərlikdən təzə qayıtmışdı, ürəyi arzularla dolu idi. Arzuların sahilinə yön alması üçün mayaka ehtiyacı vardı. Zinyət ömür kəşmekeşlərində ona yol göstərən mayak olmalı idi. O gündən Zinyətin ardınca düşdü, ürəyini açdı. Heç nə özü-özünə asan əmələ gəlmədiyi kimi, onların sevgisi də rahat başa gəlmədi. Bir il çəkən uzun əzab-əziyyətdən sonra Zinyət də ona bağlandı. Qarşılıqlı isti münasibət getdikcə evlənmək tələbatını yaradırdı. Əziz ürəyində toyu götür-qoy edir, elçilərin göndərməyə hazırlaşırdı. Əgər o müdhiş gecədə arzularının üstündən qələm çəkən yol qəzası olmasaydı…

Əsgərlikdən sonra nə qədər axtardısa gəlirli, könlünə yatan iş tapa bilmədi. Atasının minik maşınını götürüb, rayonlara adam apa-rıb-gətirməklə başını qarışdırmaq istədi. Yolların vərdişini aldıqca günü-gündən bu işə bağlandığını hiss edirdi. Gündüzlər azmış, yor-ğunluğuna baxmayaraq, çörək pulu qazanmaq adı ilə gecələr də yola çıxıb özünü təhlükəyə atırdı. Ruzi qədərmiş, boş yerə deyilməyib. Çox qazandıqca, çox da xərcləyəcəyi işlər çıxırdı. Hay-hayla gələn, vay-vayla gedər. Ara yerdə ona artıq əziyyət qalırdı. Amma, o, qədərdən əlavə üçün çalışmaqdan həzz alırdı.

Olacaq hər şey heç nədən yaranmır. Yəqin onun, bəlkə də atası-nın nə vaxtsa Allah qarşısında günahı olub. Yoxsa bir anın içində gözünü qapayıb, maşını yolundan çıxardıb, qarşıdan gələn yük maşını ilə toqquşmazdı. Hər dəfə o anı fikirləşəndə heyrətlənir, hadisənin necə baş verdiyini anlaya bilmirdi. Elə bil, kimsə sükanı onun əlindən alıb, üzbəüz gələn yük maşınının üstünə sürdü. Bu yoldan dəfələrlə, həmişəkindən də yorğun, yuxulu keçmişdi. Düşünürdü ki, bütün yolu gözübağlı maşın sürə bilər. Allah isə sübut etdi ki, O, istəyəndə heç gözüaçıq da sürə bilməz.

Başı, bədəni əzildi. Özü sağ qalsa da, maşında apardığı iki nəfər xəstəxanada keçindi. İki insanın həyatdan tez köçməsinə bais oldu.

Qol-qıçı təzəcə sağalmışdı. Məhkəmənin qərarı ilə ona beş il iş kəsdilər. Beləcə Zinyətdən ayrı düşdü, bütün planları alt-üst oldu. Cəzanın üçüncü ilində Zinyətin ərə verildiyini eşitdi. Xəbər onu sar-sıtdı, ürəyini için-için yandırdı. Zinyət nə tez onu unutdu? Ondan başqa heç kimi sevməyəcəyinə and içmişdi. Belə əhd-peymandan sonra, başqası ilə xoşbəxt ola bilməzdi. O xoşbəxtlik yalnız Əzizin nəsibi olmalı idi. Onlar nə vaxtsa mütləq yenə üz-üzə gələcək, görüşəcəkdilər. Onun sevgisi özündən ixtiyarsız, elə-belə qurtara bilməzdi.

Cəzası başa çatanadək Əziz hər gün Zinyəti xatırladı. Onu bağışlamaqdan başqa çarəsi qalmamışdı. Ötən illər ərzində Zinyətin iki uşağı da olmuşdu. Daha özünə görə Zinyətin ailəsini dağıda bil-məzdi. Azmı belə olur? Birinə söz verirsən, sonra bir əmma çıxır ortaya, səbrin çatmır, başqası ilə evlənirsən. Bəlkə də o, xoşbəxtdir. Münasibətlərin bu sayaq qırılması daha xeyirlisindəndir.

Azadlığa çıxıb yenə həmin təmir olunmuş maşınla uzağa deyil, şəhər ətrafına sərnişin daşımağa başladı. Arabir alverə də giriş-di. Çox keçmədi, maşını köhnəliyi bilinməyən qara “Mersedes”lə dəyişdi. Gözəl, yaraşıqlı maşın Zinyəti az qala unutdurmuşdu. Eyni blokda yaşadıqlarından, atasının ölümündən sonra, ata evinə gec-gec gəldiyini evdəki söhbətlərdən eşitmişdi. Ürəyinin dərinliyində onu elə görmək istəyirdi, bir içim sərin su kimi. Ancaq, bu suyun təkcə boğazında deyil, ürəyində qalıb yaralarını ağrıdacağından qorxub, onunla qarşılaşmağı arzulamırdı.

Ürəyinə gələn, başına gəlməliydi, yazıya pozu yoxmuş. Bir axşam qayıdarkən evlərinin yaxınlığındakı dayanacaqda Zinyətin da-yandığını gördü. Əvvəlkindən yaşlaşmışdı, amma, gözəlliyi itməmiş-di, əksinə, ətə-cana dolmuşdu. Özündən ixtiyarsız maşını əylədi, hey-ran-heyran ona tərəf baxdı, illərdən bəri xəyalından çəkilməyən insana etinasız qala bilmədi.

Zinyət qara “Mersedes”dəki kişinin maşını dayandırıb ona tərəf baxmağına əvvəl əhəmiyyət vermədi. Əzizi tanıdıqda isə çöhrə-si güldü.

– Hə, indi gülərsən, – Əziz dilləndi, – Mənə gülürsən, yoxsa öz vəfasızlığına?

Zinyət bilmədi nə cavab versin. Əslində deməyə o qədər sözü vardı. Bura məhəlləyə yaxın idi. Tanış-bilişdən ehtiyat edərək, ətra-fına göz gəzdirdi. Sonra, taksiyə minirmiş kimi, yaxınlaşıb arxa qapını açıb əyləşdi. Səsi titrəyə-titrəyə “salam” dedi.

Əzizin yadına keçmiş günləri düşdü. Qəlbinə həmin anların sevinci yayıldı. O vaxt da Zinyət ərklə qapını açıb maşına əyləşərdi.

– Əleykim, beş də artıq, – arxaya qanrılıb, həyəcandan haldan-hala düşən Zinyətə baxdı, – sualıma cavab vermədin, xanım qız?

– İki daşın arasında nə deyim, sür, çıxaq burdan.

“Mersedes” dayanacaqdan uzaqlaşdı. O, özgəsinin arvadını hara aparırdı? Görüb eləyən nə deyərdi ona? Zinyətin nə danışacağından asılı olmayaraq, indi nə əhəmiyyəti vardı? Olan olub, keçən keçmişdi.

Gözü arxanı göstərən güzgüyə sataşdı. Zinyət üzünü çölə tutub baxmaqla nəmlənmiş gözlərindən axan yaşları gizlətməyə çalışırdı.

Əzizin yadına qarşıdakı məhəllənin içərisindəki uşaq bağça-sının həyəti düşdü. Sakit, diqqətdən kənar olduğu üçün Zinyəti əvvəllər də ora aparmışdı. Maşını həyətin sakit guşəsində, ağacların altında saxladı.

– Yenə bura gəldin? – Zinyətin halsız səsi eşidildi.

– Bəs hara gedim? Deməzlər özgəsinin arvadını hara aparır-san?

Zinyət dinmədi. Dinəsi halı da yox idi. Gözlərinin kənarında-kı qara boya göz yaşlarına qarışıb üzüaşağı, yanaqlarına axıb yayıl-mışdı.

Tez yaylığını çıxarıb, üzündəki ləkələri sildi. Özünü toxdaq göstərmək üçün gülümsəməyə çalışdı.

– Mən heç, sən danış görüm necəsən?

Əziz ötən illər ərzində bu anı çox gözləmişdi. Ürəyində üzü-nü Zinyətə tutub, gecə-gündüz o qədər danışmışdı ki, indi elə bil danışmağa sözü qalmamışdı.

– Türmədən çıxdığını çoxdan bilirdim. Hər dəfə bacınla rast-laşanda səni soruşurdum. Xeyr, unutmamışdım, amma, üzüm yox idi, üzünə çıxmağa, ürəyim istəsə də, heç bilmirdim necə görüşüm. Sən haqlısan, mən vəfasız çıxdım, mən bədbəxtəm, – bu dəfə hönkürtüsü-nü saxlaya bidmədi. Zinyətin kövrək səsi Əzizi mütəəssir etmişdi. O, Zinyəti nə qınağa çəkmək, nə də könlünü almaq istəyirdi. Ürəyindən gələn hiss o oldu ki, Zinyət əvvəlki olmadığı kimi, ona qarşı sevgisi də əvvəlki səviyyədə deyildi, dəyişilmişdi, adiləşmişdi. Zinyət danış-dıqca, sanki, nə vaxtsa tanış olan kənar adamın hekayətinə qulaq asırdı…

Əziz həbs olunandan iki il keçmiş Zinyət üçün bibisi nəvə-sigil elçi gəlmişdilər. Atasının ağır xəstə yatan vaxtı idi. Ürəyi yola getmirdi, ikinci dəfə infarkt keçirmişdi. Həkimlər yaşamasına bir il müddət qoymuşdular. Belə vaxtda elçilərin qapını döyməsi, ailə üçün göydəndüşmə oldu. Atasının sağlığında ikən onu köçürüb, başdan etmək istəyirdilər. O vaxtdan Zinyətin qara günləri başladı. Onun eti-razlarını heç kim eşitmək istəmirdi. Nəhayət, məcbur olub ürəyini anasına açdı. Əzizi sevdiyini, ona söz verdiyini bildirdi. Anası, “indi biz gözləyək Əziz haçan türmədən çıxacaq? Bəlkə elə türmədə qala-caq, sən də evdə qalacaqsan? Elə şey yoxdur”, – deyə razılaşmamışdı.

Bir axşam atası xəstə yatdığı otağına, yanına çağırdı:

– Qızım, sən mənim ölümümü tezləşdirmək istəyirsən?

– Yox, ay ata, Allah eləməsin…

– Bəs nə söz-söhbətdir evdə?

Zinyət başını aşağı saldı. Demək istədikləri ilişib boğazında qaldı.

– Tərslik eləmə. Tərslik eləsən məndən başlamış xoşbəxtliyi-nəcən hər şeyi itirəcəksən. İstəmirsən sənin toyunu görəm? Balam-san, qoyma dünyadan nisgilli köçəm.

Zinyətin boğazı qurumuşdu. Gücü yalnız göz yaşlarına çatdı. Səsini çıxarmadan, gözünün yaşını silə-silə otaqdan çıxdı. Canı qədər istədiyi atasının xatirinə bir daha dillənmədi. Düzünə qalsa, o, qorxurdu. Dünyanın işini bilmək olmaz. Cəzasını çəkib qurtarandan sonra, bəlkə Əziz heç onu istəməyəcəkdi? Çox olub, söz verib aldadanlar. Ya da atasının xəstəliyi onun etirazına görə ağırlaşardısa, onda gərək Zinyət bu evdə yaşamayaydı. Hər tərəfə ölçüb biçdi, ürəyincə heç nə tapmadı. Susmaqdan başqa çarəsi yox idi.