Kitabı oxu: «Mənim həyatım»

Sofya Andreyevna Tolstayanın 1904-cü il fevralın 24-dən yazmağa başladığı «Mənim həyatım» adlı xatirələri 1844–1901-ci illəri əhatə edir. Ömrünün son doqquz ili qələmə alınmamışdır.

Sofya Andreyevna öz kitabını yazmağa əsaslı surətdə hazırlaşmışdı. Onun dediyinə görə Tolstoyun gündəlikləri «qiymətli material idi», o öz gündəliklərindən və özünün Tolstoy ilə yazışmasından, müxtəlif adamların Tolstoya və ona göndərdiyi məktublardan çıxarışlar etmişdi. «Mənim həyatım»ın materialları və qaralamaları Yasnaya Polyanada mühafizə olunur.

S.A.Tolstayanın xatirələri Tolstoylar ailəsinin həyat və məişətini, ailədaxili münasibətlərini bütün zənginliyi, mürəkkəbliyi və incəliyi ilə göstərən çox qiymətli sənəddir. Eyni zamanda bu, Tolstoylar ailəsinin geniş və son dərəcə təbii ictimai əlaqələrinin panoramıdır. O dövr Rusiyasının sosial, siyasi, mədəni həyatı L.N.Tolstoy ailəsinin həyatında öz fövqəladə dərin və qabarıq əksini tapmışdır.

Əgər Sofya Andreyevnanın, demək olar ki, Tolstoyla ömür sürdüyü bütün illərdə apardığı gündəliyi yaşadığı hər günü, həftəni, ayı canlı və səmimi olaraq qeydə alırdısa və onların xüsusi poetik cazibəsi də məhz bu səmimilikdən gəlirdisə, otuz illik məsafədən yazılan xatirələr – onun ömrünün ixtiyar illərində fikrini cəmləşdirərək yaşadığı düşüncə və hisslərinin məhsuludur. Onların kəskin dramatizmi – daxili həyatın sənədli əhəmiyyəti olan real şəhadətnaməsidir, çünki Sofya Andreyevnanın daxili həyatı Tolstoyun taleyinin bir hissəsi idi. L.Tolstoy və S.A.Tolstayanın münasibətləri heç bir yerdə «Mənim həyatım» xatirələrindəki qədər bitkin, böyük tarixi və mənəvi mənası olan hadisə kimi göstərilməmişdir.

Sofya Andreyevna öz xatirələrini bir çoxlarına (yaxın olmayanlara belə) oxumuş, onların rəyini bilmək istəmişdir. Xatirələrdən Tolstoyun da xəbəri varmış və o bunları bəyənirmiş. 1907-ci ilin yanvarında, xatirələr 1878-ci ilə gəlib çıxanda, Sofya Andreyevna onları M.S.Suxotinə oxumuşdu. M.S.Suxotin öz gündəliyində yazırdı: «1876–77-ci illər məni L.N.-in qəlbində qəribə dönüşün baş verdiyi illər kimi maraqlandırırdı. Təəssüf ki, bu dönüş S.A.-nın müşahidələrindən kənarda baş vermişdi və o buna heç bir psixoloji izah verməyi bacarmamış, onu yalnız bir fakt kimi qeyd etmişdir». Suxotin Tolstoya «S.A.-nın onun həyatının bu mərhələsini necə natamam təsvir etdiyini» deyərkən Tolstoy fikirləşərək söyləmişdi: «Bəli, əslində, daha dolğun və ardıcıl təsvir etmək çətin idi: mən özüm də bunu izahı mümkün olmayan bir şey, nəsə bir sıçrayış, heç nə ilə doldurula bilməyən bir şey kimi təsəvvür edirəm…»

1897-ci ildə Tolstoy evdən getmək fikrinə düşərkən arvadına vida məktubunda yazırdı «…bizim ömrümüzün uzun 35 ilini, xüsusilə sənin təbiətinə məxsus ana fədakarlığı ilə özünü qabil saydığın hər işə səy və qətiyyətlə girişdiyin həmin dövrün ilk yarısını məhəbbət və minnətdarlıqla xatırlayıram. Sən mənim və bəşər üçün mümkün olan hər şeyi elədin, sən misilsiz ana məhəbbəti və fədakarlığı göstərdin və buna görə səni qiymətləndirməmək olmaz… Təşəkkür edirəm, sənin mənə elədiklərini məhəbbətlə xatırlayıram və xatırlayacağam». O zaman Tolstoy öz niyyətini yerinə yetirmədi və Sofya Andreyevna bu məktubdan ancaq Tolstoyun ölümündən sonra xəbər tutdu. 1910-cu ildə Şamordindən göndərdiyi son məktubunda isə Tolstoy yenə yazırdı: «Elə düşünmə ki, səni sevmədiyim üçün getmişəm. Mən səni sevirəm və səmimi-qəlbdən sənə rəhmim gəlir, lakin başqa cür hərəkət edə bilməzdim».

D.P.Makovitskinin «Yasnaya Polyana» qeydlərindən məlumdur ki, yenicə Yasnaya Polyanadan çıxaraq stansiyaya yollanarkən, Tolstoy uzun sükutdan sonra demişdir: «İndi Sofya Andreyevna nə edəcək, ona yazığım gəlir». Və həyatının bütün son həftəsi Sofya Andreyevna barədə düşüncələr Tolstoyu narahat etmişdi. Tolstoyun ömrünün son günü onun yanında növbə çəkən qızı Tatyana Lvovna xatırlayır ki, atası onu yanına çağırıb demişdi: «Ağırlığın çoxu Sonyanın üzərinə düşəcək, biz pis vəsiyyət etmişik.» Bunu deyərək o, huşunu itirdi.

Tolstoyun ölümündən sonra Sofya Andreyevna öz xatiratını yazmaqda davam edirdi və 1912-ci ilin noyabrına onu 1897-ci ilə gətirib çıxarmışdı. Üç il sonra, 1915-ci ilin dekabrında, o yenidən işə başladı, 1901-ci illə həyatının təsvirini bitirdi.

«Mənim həyatım»dan bir neçə fəsli Sofya Andreyevna özü 1912 və 1913-cü illərdə nəşr etdirdi. Lakin o, bütövlükdə çap edilməmişdi.

20-ci illərin sonunda Tolstoyun anadan olmasının 100 illiyi ilə əlaqədar Sergey Lvoviç anasının gündəliklərini çapa hazırlamağa başladı. Faciəvi 1910-cu ilin gündəliyinin müqəddiməsi üzərində işlərkən o, 1933-cü ilin sentyabrında Tatyana Lvovnaya belə yazırdı: «Son vaxtlar anamızın «Mənim həyatım»ı oxuyurdum. Mənə çox şey aydın oldu, lakin iki kəlmə ilə bunu ifadə edə bilmirəm, o nə qədər bədbəxt həyat sürüb!» Daha əvvəlki, 1929-cu il məktubunda o yazırdı, «yəqin ki, bir vaxt «Mənim həyatım» nəşr ediləcək, lakin indi çətin ki, bu lazımlı və mümkün olan işdir.»

Tolstoyun ölümündən altmış səkkiz il keçmişdir. Zaman Sofya Andreyevnanın xatirələrinin nəşrinə mane olan çox şeyi silib aparmışdır. Artıq Sofya Andreyevnanı ittiham edənlər yoxdur, tarixin məhkəməsi qarşısında duracağını anlayan Sofya Andreyevnanın qarşılarında özünə bəraət qazandırmağa çalışdığı adamlar da yoxdur. Bəlkə də, «Mənim həyatım»a münasibətdə Sofya Andreyevnanın Tolstoya son məktubundakı (göndərilməmişdir) fikri qəbul etmək ədalətli olardı. Sofya Andreyevna həmin məktubda yazırdı ki, o özünü təmizə çıxarmaq istəmir, yalnız, öz hərəkət tərzini «izah etmək istəyir».

1906-cı il martın 30-da D.P.Makovitski Sofya Andreyevnanın «Mənim həyatım» barəsində «Mən sərəncam verəcəyəm ki, onu vəfatımdan sonra 50 ildən tez nəşr etməsinlər» sözlərini qeydə almışdı.

A.Q.Dostoyevskayanın 1910-cu il noyabrın 7-də Sofya Andreyevnaya göndərdiyi: «Əgər Sizin mərhum əriniz 83 ilə qədər yaşamışsa bunun üçün bütün Rusiya Sizə, Sizin yorulmaz qayğılarınıza və ona atəşin məhəbbətinizə borcludur…» məzmunlu məktubunu xatırlayaraq görürük ki, «Mənim həyatım»ın nəşrinə başlamaq vaxtı çatmışdır. Bu əlyazmasının bəzi səhifələrini oxuculara təqdim edirik.

1862

EV SAHİBƏSİ

Mən Yasnaya Polyanaya qədəm qoyan kimi ərimin bibisi Tatyana Aleksandrovna bütün ev təsərrüfatını mənə təhvil verdi. Bunu üzərimə götürmək mənə çətin deyildi, çünki belə işlərə alışmışdım.

Mən Dunyaşa və hələ təhkimçi olan aşpaz Nikolay Mixayloviç ilə təsərrüfat danışıqlarına başladım. Aşpaz gənc yaşlarında musiqiçi olmuşdu. Lev Nikolayeviçin babası qoca knyaz Volkonskinin orkestrində fleyta çalmışdı.

– Bəs niyə aşpazlığa keçdin? – deyə ondan soruşdum. – Ambuşyuranı (embouchure)¹ itirdim, ali həzrət, – deyə Nikolay Mixayloviç kədər və acı təbəssümlə cavab verdi.

O, babat, bəzi yeməkləri isə yalnız köhnə aşpazlar kimi, hətta çox dadlı bişirirdi, lakin son dərəcə natəmiz idi. Bir dəfə nahar vaxtı şorbada nifrin bir həşərat görərək ağladım. Bundan sonra mən qəti tədbirlər gördüm: ağ gödəkçələr, qalpaq və önlüklər geydirtdim, mətbəxə gedib hər şeyə göz qoyurdum. Lakin mən bu mehriban qocanı, Nikolay Mixayloviçi sevirdim. O, həlim, məzlum və canyandıran idi. Bəzən o, çox içib sərxoş olardı, bu zaman xörəyi onun zirək arvadı gəlib bişirirdi, yaxud da mən özüm birinin köməyi ilə mətbəxdə bişir-düşür edirdim. Sonra o gəlib ağlaya-ağlaya üzr istəyirdi. Mən onunla həmişə dost idim: o, təqaüddə ikən Yasnaya Polyanada, öz ailə üzvləri arasında öldü.

Oğlu Syomkaya da qraf və qrafinyaya xidmət etməyi vəsiyyət etmişdi. Bu məqsədlə o, Syomkanı Tula klubuna oxumağa göndərmişdi və həmin Syomka indi də bizdə aşpazdır, ancaq atası kimi 6 manat deyil, 25 manat alır.

Ümumiyyətlə, məni Yasnaya Polyana şəraitinin sadəliyi və hətta kasıblığı heyrətə gətirirdi. Mənim cehizim olan gümüş qab-qacağı gətirənə qədər dəmir çəngəl və çox köhnəlmiş dəlmə-deşik gümüş qaşıqlarla yeyirdik. Vərdiş etmədiyimdən, mən tez-tez ağzımı yaralayırdım. Lev Nikolayeviç balışüzsüz, çirkli tumac astarlı balış üzərində yatırdı. Mən buna da son qoydum, Lev Nikolayeviçin çit üzlü pambıq yorğanı mənim cehizim olan ipək yorğan ilə əvəz edildi: Lev Nikolayeviçin təəccübünə rəğmən yorğanın altından nazik ağ tikilirdi. Mənim vanna barədə xahişim də yerinə yetirildi.

Ərə getdiyim ilk günlərdə bizi təbrik etmək üçün hey müxtəlif adamlar: xidmətçilər, kəndlilər, məktəblilər gəlirdilər. Anam ilk vaxtlarda ərimdən pul istəməmək üçün mənə 300 manat cibxərcliyi vermişdi: mən bu pulun, demək olar, hamısını bizi təbrik edənlərə payladım.

Onda mənə elə gəlirdi ki, hamı çox mehribandır, bizi çox sevirlər. Bu təbriklər məni xeyli pərt etsə də sevindirirdi. Lələ Nikolay Dmitriyevin qoca arvadı Arina İqnatyevna və qızı Varvara, malabaxan Anna Petrovna, onun qızları Annuşka və Duşka, kəndxuda Vasiliy Yermilin, şirniyyatçı Maksim İvanoviç, nənə Pelageya Nikolayevna, qoca ev qulluqçusu – quru, ciddi Aqafya Mixaylovna, şən paltaryuyan Aksinya Maksimovna və onun gözəl qızları Polya və Marfa, faytonçu, bağban və bir çox başqa bizə yabançı və yad adamlar gəlirdilər, onlarla uzun müddət bir yerdə yaşamalı olduq.

KƏND MƏKTƏBLƏRİNİN MÜƏLLİMLƏRİ

Toyumuzdan sonra ilk bayrama qonşu kənd məktəblərindən bütün müəllimlər gəlmişdi. Lev Nikolayeviç müəllimlərin bayram vaxtı belə yığıncağı onların istirahəti və ümumi şura tərəfindən məktəb məsələlərinin müzakirəsi münasibətilə keçirirdi. Bütün bu gənclər mənim iştirakımdan çox sıxılır, bəziləri isə Lev Nikolayeviçin bütün marağını məktəbdən ailə həyatına keçirəcəyini, onların Lev Nikolayeviçlə yaxın ünsiyyətinin sonu çatdığını hiss edərək mənə düşmən nəzərlə baxırdılar².

Əvvəllər mən həmişə Lev Nikolayeviçin məktəb müəllimləri ilə müşavirələrində iştirak edirdim, lakin bir azdan, hamilə olarkən tütün iyinə dözmədim.

Və ümumiyyətlə sonralar da, bütün ömrüm boyu bu iyi götürmürdüm. Lev Nikolayeviç həyatı boyu dəfələrlə papiros çəkməyi tərgitdi, lakin sonra yenə özünün kök salmış adətinə qayıtdı və yalnız qoca vaxtında papiros çəkməyi tamam atdı.

O zamanlar kiçik qonaq otağı, yaxud yemək otağı altı kişinin papirosunun tüstüsü ilə elə dolurdu ki, mən qaçırdım, ürəyim bulanır və mən öz yataq otağımda tək, Lev Nikolayeviçi maraqlandıran işlərdə iştirak edə bilmədiyimdən dilxor halda uzanırdım.

Təsərrüfatda da eyni vəziyyət idi: Lev Nikolayeviç məni mal-qara və süd ilə bağlı işlərə öyrəncəli etmək istəyirdi, məni mal-qara həyətinə aparırdı. Mən sağıma, yağ çalınmasına və s. baxmağa çalışırdım. Lakin tezliklə peyinin iyindən ürəyim bulanırdı, qaytarırdım, məni solğun, valaylayan halda evə aparırdılar.

Mən ərə gedəndən az sonra Kamenskilər – ata və qız bizə qonaq gəldi. Lev Nikolayeviç Kamenskilərlə mühasirə zamanı Sevastopolda ikən tanış olmuşdu. Onlar böyük ailə idilər və artıq yaşamaq çox təhlükəli olan şəhərdən niyə getmədiklərini soruşduqda, Lev Nikolayeviçə demişdilər ki, şəhərdən çıxmaq üçün nə pulları var, nə də imkanları. Lev Nikolayeviç onlara şəhərdən çıxmağa kömək etmiş və bunun üçün pul vermişdi.

Bunu unutmayan qoca yol ötərkən Yasnaya Polyanaya baş çəkmişdi; qoca Lev Nikolayeviçin evləndiyini bilmirdi, Lev Nikolayeviç bunu dərhal elan etdi. Məni tanış olmağa çağırdılar. Mən həmişəki kimi utancaq halda yüyürərək qonaqlar olan otağa girdim və ucaboylu gənc qızın gözəlliyinə heyran oldum; qız diqqətlə mənə baxıb soruşdu:

– Necə? Lev Nikolayeviç, bu qız sizin arvadınızdır?

Bunlar indiki kimi yadımdadır. Əynimdə çox qısa, qəhvəyi rəngli mahuddan, hamilə olduğum üçün gen tikilmiş paltar vardı. Onu Lev Nikolayeviçin özü sifariş etmiş və almışdı; o deyirdi ki, krinolin (polad qurşaqlı enli yubka) və şleyflər arasında öz arvadını tapa bilməz; həm də kənd üçün o cür geyim narahatdır. Mən sonralar da uzun müddət qısa paltar geyərdim.

NİKOLSKOYE VƏ ÇERYOMOŞNYA

Həmin payızın noyabrında biz Lev Nikolayeviçlə onun Çerndəki malikanəsi – Nikolskoye-Vyazemskoyeyə atlarla, karetada getdik. Nikolskoye Yasnayadan 100 verst aralı idi. Lev Nikolayeviç oraya təsərrüfat işləri üçün gedirdi. Biz Sergeyevskdə gecələdik, sonra xeyli müddət yol getdik. Rütubətli, darıxdırıcı payız havası idi.

Nikolskoyedə o zamanlar 4-5 otaqdan ibarət kiçik taxta ev var idi, Lev Nikolayeviçin böyük və sevimli qardaşı Nikolay demək olar ki, bütün ömrünü həmin otaqlarda keçirmişdi: Nikolskoye də ona məxsus idi. Biz orada olan zaman, köhnə tipli malikanədə təmkinli və artıq qocalmış prikazçik Pyotr Yevstratiç hələ də yaşayır və evi idarə edirdi. O, bizi çox təntənə və ədəblə salamladı. Bizə qulluq etmək üçün Nikolay Nikolayeviçin lakeydən daha çox ovçuya oxşayan keçmiş nökəri Aleksey Lyaxin gəlmişdi. Nikolskoyedəki evin pəncərəsindən uzaqdakı çay, meşəlik, çöl və kəndə çox gözəl bir mənzərə açılırdı. Nikolskoye mənə çox xoş gəldi, kefimi lap kökəltdi. Məni Lev Nikolayeviçlə ikilikdə olmaq, onun yalnız mənə məxsus olduğunu duymaq sevindirirdi. Lakin mən onu təsərrüfat işlərində sıxıntıya salırdım, o mənsiz sərbəst çıxa və uzağa gedə bilmirdi, çünki mən tək qalmağa qorxurdum, hamilə vəziyyətdə və ürəyi bulana-bulana isə hər yerə onun ardınca getməyə halım yox idi.

Tezliklə Nikolskoyedə yanımıza Lev Nikolayeviçin ən yaxın dostu Dmitri Alekseyeviç Dyakov gəldi. Nə qədər də xoşsifət, tizfəhm, şən və mehriban adam idi. Sonralar da o bizim yaxşı və ən yaxın dostumuz olaraq qaldı. O mənim uşaqlarımı: Tanya və İlyanı da xaç suyuna çəkmişdi. Mənimlə uşaq kimi ehtiyat və zarafatla rəftar edirdi. O bizi öz yanına, o zaman onun ailəsi yaşayan zəngin Çeryomoşnya malikanəsinə qonaq çağırmağa başladı. Lev Nikolayeviç bu dəvətə sevindi, o bir müddətə məni Çeryomoşnyada qoyub sərbəstcəsinə təsərrüfatla məşğul olmaq fikrində idi. Dyakov dərhal bizi dəvət etdi və artıq noyabrın 11-də üç atlı xizəyində Çeryomoşnyaya apardı.

Çeryomoşnyada yaxşı və rahat olduğunu görən Lev Nikolayeviç məni Dyakovların yanında qoyaraq bir neçə günlük təkbaşına Nikolskoyeyə gedib təsərrüfatla məşğul olmaq istəyirdi. Lakin onun məqsədini öyrənən kimi heç vəchlə qalmağa razı olmadım və uşaq kimi bərkdən ağlamağa başladım.

Mən görürdüm ki, Lev Nikolayeviç ilk dəfə öz azadlığı üçün narahat oldu və şıltaqlığım ona xoş gəlmədi. Bununla belə biz Nikolskoyeyə birgə yola düşdük və mən özümü günahkar hiss etsəm də, Lev Nikolayeviç ilə ayrılmadığımdan tam xoşbəxt idim. Hərçənd Nikolskoyedə çox narahat, soyuq, canyandıran Aleksey Lyaxinin bişirdiyi yemək isə çox pis, natəmiz, və dadsız idi.

YASNAYA POLYANAYA QAYITMAĞIMIZ. «KAZAKLAR»

Nikolskoyedə az qaldıq, nə qədər, yadımda deyil və Yasnaya Polyanaya qayıtdıq. Lev Nikolayeviç o zamanlar «Russkiy vestnik»də «Kazaklar»ı və «Polikuşka»nı çap etməklə çox məşğul idi.

«Kazaklar»ın korrekturasını yoxlamağı Katkov öz boynuna götürmüşdü və mənim yadımdadır ki, Lev Nikolayeviç bəzən Katkovun işindən narazı qalırdı, çünki o üslubun özündə də yüngülcə düzəliş edirdi, – məsələn, «hansı» əvəzinə «nə» yazırdı: Lev Nikolayeviç Katkova bunu deməyə utanırdı, lakin imkan tapan kimi öz yazdığını bərpa edirdi.

Yasnaya Polyanada həyat yenə öz qaydasına düşdü: səhərlər mən aşağıda Lev Nikolayeviçin kabinetində dinməzcə öz işimlə məşğul olurdum. O yazır, sonra gəzməyə gedir, yaxud təsərrüfat işlərilə məşğul olurdu. Mən isə gəzə bilməyən vaxtlarda evdə oturub şəkil çəkir, oxuyur, yaxud köhnə, çox pis fortepianoda çalırdım, evimizdə çaldığımız əla Bekker royalından sonra o, öz səslərinin sönüklüyü ilə məni xüsusilə heyrətləndirirdi.

YAZIÇILIQ VƏ DEKABRİSTLƏR

1862-ci ilin dekabrında Lev Nikolayeviç «Yasnaya Polyana» jurnalının nəşrinə son qoydu. «Kazaklar»ı təhvil verdi və yeni əsər barədə düşünməyə başladı. O öz gündəliyində göstərirdi ki, «yazmaq ehtiyacının gücünü hiss edir…»

Lev Nikolayeviç ilk olaraq «Kazaklar»ın ikinci hissəsini yazmaq istəyirdi. Bu əsəri xeyli əvvəllər yazmağa başlamış və düşünmüşdü. Lakin nədənsə o bu işə girişmədi, dekabristlərin tarixi ilə maraqlandı və 1863-cü ilin qışında onu yazmağa başladı. Lev Nikolayeviç o zaman çətin tapılan materialların, məktubların, qeydlərin oxunuşuna daldı. Vaxtı yadımda deyil, ancaq o, dekabristlərin həbsdə qaldığı və onların asıldığı yerləri görmək üçün Peterburqa da getmişdi: o sağ qalmış dekabristlər – Svistunov, Zavalişin, Muravyov ilə tanışlıq axtarırdı: o həyatı boyu iki dəfə bu işə qayıtmışdı³. Lev Nikolayeviç öz dövründə kəndlilərin azad edilməsinə, rus xalqının həyatının yaxşılaşdırılmasına və istibdad hakimiyyətinin devrilməsinə çalışan adamların fəaliyyətini yüksək qiymətləndirir, idealizə edirdi.

Sonralar Lev Nikolayeviç deyirdi ki, dekabristlərin tarixini ona görə davam etdirə bilmədi ki, onlar haqda fikri dəyişdi. Lakin Lev Nikolayeviç həmişə dekabristlərlə maraqlanmaqda davam edirdi və hətta indi, 1905-ci ildə də həvəslə Yakuşinin, Zavalişinin, Rozenin və başqalarının gündəliklərini yenidən oxuyurdu.

Dekabristlər dövründən roman yazmaq fikrinə düşmüş Lev Nikolayeviç belə qərara gəldi ki, hər şeydən əvvəl, bu adamların kim olduqlarını, hansı ailədən çıxdıqlarını, nə cür tərbiyə aldıqlarını, tutduqları yolu, əvvəlki müharibənin və hadisələrin onlara necə təsir etdiyini göstərməlidir. Bundan sonra Lev Nikolayeviç öz hekayətini 1805-ci ildən başladı.

«HƏRB VƏ SÜLH»

Bu minval ilə dekabristlər əvəzinə, 1805–1812-ci illər epopeyası meydana gəldi və möhtəşəm, gözəl «Hərb və sülh» romanı yarandı.

Lev Nikolayeviç işə başlayan kimi, mən də dərhal ona köməyə qoşuldum. Yorğunluğumdan əhvalımın, yaxud səhhətimin vəziyyətindən asılı olmayaraq hər gün axşam Lev Nikolayeviçin səhər yazdığının hamısının üzünü köçürürdüm. Ertəsi gün o hər şeyi qaralayacaq, əlavə edəcək, daha bir neçə vərəq yazacaq – mən isə nahardan sonra dərhal hamısını götürüb ağlamaya köçürəcəkdim. «Hərb və sülh»ün neçə dəfə üzünü köçürdüyümü hesaba almaq mümkün deyil. Bəzi yerlər, məsələn, Nataşa Rostovanın qardaşı ilə ova getməsi və elə hey «marş təmiz işdir» sözlərini təkrarlayan əmisinə baş çəkməsi, şübhəsiz xüsusi bir ilhamla yazılmışdı və sanki bütöv, şübhə doğurmayan bir şey kimi yaranmışdı.

Yenə yadımdadır, ikinci dəfə Çeryomoşnyada Dyakovlargilə getmişdik və Lev Nikolayeviç deyirdi: «Mən bu gün elə bir əla diplomat Bilibin yaratmışam, – əntiqə. Ondan elə razıyam ki.» Mən çaşqınlıqla Lev Nikolayeviçə baxdım və onu anlamadım. Diplomat nədir, Lev Nikolayeviç niyə belə sevinir. O zamanlar mən hələ çox şeyi anlamırdım.

Bəzən hər hansı bir tip, hadisə, ya da təsvir Lev Nikolayeviçi təmin etmirdi və o yazdıqları üzərində təkrar-təkrar təshih və düzəliş aparırdı, mən isə hey köçürürdüm.

Yadımdadır, bir dəfə Lev Nikolayeviç olduqca qəşəng olan Yelena Bezuxovanın pozğunluq epizodlarından ədəbsiz şəkildə yazarkən mən çox məyus oldum. Mən ona yalvarırdım ki, bu yeri atsın, deyirdim ki, həmin xırda, az maraqlı və çirkin epizod üzündən gənc qızlar bu gözəl əsəri oxumaq xoşbəxtliyindən mərhum olacaqlar. Lev Nikolayeviç əvvəlcə xoşagəlməz surətdə mənə çəmkirdi, lakin sonra bütün ədəbsiz yerləri romandan çıxardı…

Mən tez-tez öz-özümdən soruşurdum: niyə Lev Nikolayeviç tamamilə münasib olan bir sözü, yaxud cümləni başqaları ilə əvəz edir? Elə olurdu ki, qəti çap üçün Moskvaya göndərilmiş korrektura vərəqləri geri qaytarılır və üzərində düzəliş aparılırdı, ya da teleqram ilə göstəriş verilirdi ki, filan sözü – bəzən bircə sözü başqası ilə əvəz etsinlər. Niyə bütöv-bütöv əla səhnələr, yaxud epizodlar atılırdı? Bəzən, köçürərkən pozulmuş gözəl yerləri buraxmağa elə heyfim gəlirdi ki; bəzən pozulan bərpa edilirdi, mən də sevinirdim. Hərdən də olurdu ki, köçürdüyümə bütün qəlbim ilə elə bələdləşir, bütün sifətlərə elə alışırdım ki, özüm də hiss edirdim nə təhər daha yaxşı etmək – məsələn, çox uzun hissəni ixtisar etmək, daha qabarıq olmaq üçün bəzi durğu işarələri qoymaq olar. Bir də görürsən hazır, köçürülmüş işlə Lev Nikolayeviçin yanına gəlirdim, marzanların bəzi yerlərində qoyduğum sualları göstərirdim və ondan: olmazmı ki, filan sözü başqası ilə əvəz edək, yaxud həmin sözün tez-tez təkrarını ataq, yaxud da başqa bir şey soruşurdum.

Lev Nikolayeviç niyə başqa cür mümkün olmadığını izah edir, bəzən mənə qulaq asarkən hətta elə bil ki, qeydimə sevinir, kefi üstündə olmayanda isə hirslənir və deyirdi ki, bunlar xırdaçılıqdır, mühüm deyil, mühüm olan şey ümumi məsələdir və s.

«Əlifba» və 4 «Qiraət üçün kitab» «Oxumalı kitablar»ı (indi bu il) köçürmə ilə, sonralar korrektura yoxlaması, tərcümələrlə, cümlələr və hekayələr tərtibi ilə mən Lev Nikolayeviçlə yaşadığım bütün uzun müddət ərzində ona kömək göstərirdim.

1863

ARILAR

Bu baharda Lev Nikolayeviç arılara yaman aludə olmuşdu. O, babam İslenyevdən bir neçə arı pətəyi almışdı, kitablar oxuyurdu, çərçivəli pətəklər düzəldirdi və elə bir görkəm almışdı ki, sanki onun üçün bütün dünyanın mərkəzi pətəklikdir və hamı yalnız arılarla maraqlanmalıdır. Mən arı həyatının bütün mühümlüyünü dərk etməyə çalışırdım, lakin buna çətinliklə nail olurdum.

Bu aludəçilikdə Lev Nikolayeviçin bütün ehtiraslı təbiəti özünü biruzə verirdi. Bütün həyatı boyu o ən müxtəlif sahələr: oyun, musiqi, yunan dili, məktəblər, yapon donuzları, pedaqogika, atlar, ovçuluq ilə (hamısını saymaq mümkün deyil) maraqlanırdı. Hələ əqli və ədəbi vurğunluğu demirəm: onlar ən ifrat dərəcədə idilər. O hər şeyə həmin anda həddindən artıq ehtiraslı münasibət bəsləyirdi və əgər müsahibini özünün aludə olduğu məşğuliyyətin mühümlüyünə inandıra bilməsəydi, hətta ona düşmən münasibət bəsləməyə də qabil idi.

Arılarla məşğuliyyət Lev Nikolayeviçi evdən və məndən uzaqlaşdırırdı, ona görə də tez-tez darıxır və hətta tək qalarkən ağlayırdım; gedirdim arılığa, bəzən özüm Lev Nikolayeviçə nahar gətirirdim, bir az otururdum, bəzən arı məni sancırdı və mən tənha evə qayıdırdım.

Təsərrüfatda uğursuzluq baş verəndə, bu isə kifayət qədər tez-tez olurdu, Lev Nikolayeviç ruhdan düşür və əhvalı pisləşirdi. Mən hətta bacıma yazıram ki, Lyovoçka ilə Moquçidə gəzintiyə çıxmışdıq, çox tez çapırdıq, elə şənlənmişdik ki, təsərrüfat uğursuzluqları da yaddan çıxmışdı.

Yazıçı ərimdə bir cəhət də müşahidə etmişdim, bu da ondan ibarət idi ki, qeyri-adi incə psixoloq təsiri bağışlayan Lev Nikolayeviç, çox vaxt adamları, xüsusilə, yenicə tanış olduğu adamları əslində heç tanımırdı.

Lev Nikolayeviç hər bir insanda bədii cəhətdən onu təmin edən bütöv bir tip görürdü. Ancaq əgər bu tipin xarakterinə, təsadüfən onun bütövlüyünə xələl gətirən bir cəhət daxil olurdusa, Lev Nikolayeviç bunu sezmir və görmək istəmirdi. Ona deyəndə ki, «fikir ver, bu adamı sən tamamilə əqli fəaliyyətlə bağlı bir şəxs hesab edirsən, o isə həmişə mətbəxdə xörək bişirməyi sevir…» Lev Nikolayeviç etiraz edirdi: «Ola bilməz». Yaxud: «Sən filan A.A.-nı idealizə edirdin, onu yüksək əxlaqlı və şairanə hesab edirdin, o isə başqa kişidən qeyri-qanuni oğlan doğmuşdur». Lev Nikolayeviç heç bir vəchlə inanmır və özünün təxəyyülündə bir dəfə yaratdığı surəti əvvəlki kimi görməkdə davam edirdi.

BİRİNCİ OĞLUMUN DOĞULMASI

İlk uşağımın doğulması ilə bağlı əhvalatları təsvir etmək mənim üçün çətin olacaqdır, ailəmizə yeni səadət gətirməli olan bu hadisə müxtəlif təsadüflər nəticəsində başdan-başa fiziki və mənəvi iztirab oldu.

Doğuşu iyulun 6-da gözləyirdim, Seryoja isə, yəqin ki, mənim pilləkandan yıxılmağım nəticəsində vaxtından əvvəl, iyunun 28-də anadan oldu.

Anam deyəsən, bir gün qalmış gəldi, onun tikib göndərdiyi uşaq dəyişəyi isə vaxtında gəlib çatmadı və hələ yolda idi. Yanımda Derp universitetində tərbiyə almış və oxumuş, mamaçalığı yəqin ki, oranın klinikalarında öyrənmiş bir polyak mamaça yaşayırdı. Onun adı Marya İvanovna Abramoviç idi, o dul olduğundan yeganə qızı Konstansiyadan ötrü bütün ömrü boyu zəhmət çəkirdi.

Marya İvanovna, 1 aylığında ölmüş Nikoluşkadan savayı bütün uşaqlarımı tutmuşdu, deməli o, 25 il mənim köməkçim olmuşdu: axı 1863-cü ildə anadan olmuş birinci oğlum Seryoja və 1888-ci ildə sonuncu doğulmuş Vaneçka arasında 25 il fərq var.

Balacaboy, sarışın, kiçik cəld əlləri olan Marya İvanovna ağıllı, diqqətli və istiqanlı bir qadın idi. O zaman məni uşaq sayaraq necə də mehribanlıqla və ana kimi fərəhlə rəftar edirdi.

İyunun 26-dan 27-nə keçən gecə özümü nasaz hiss etdim, lakin qarnı ağrımağa başlayan bacım Tanya ilə görüşüb mənim də qarnımın sancdığını ona xəbər verərkən, hər ikimiz bu qərara gəldik ki, biz həddindən çox giləmeyvə yediyimizdən mədəmizi pozmuşuq. Mən onunla laqqırtı vururdum, gülüşürdük, lakin onun ağrıları get-gedə azaldı, mənimki isə daha da artdı. Mən Lev Nikolayeviçi oyatdım və onu Marya İvanovnanın dalınca göndərdim. O, ciddi və qayğılı surətdə məni müayinə edərək qonşu otağa keçdi və təntənəli tərzdə Lev Nikolayeviçə elan etdi: «Doğuş başlanıb». Bu zaman 27-si, səhər saat 4 idi. İyun gecələri çox işıqlı olur, günəş artıq çıxmışdı, təbiət şən, hava isə isti idi.

Lev Nikolayeviç çox həyəcanlanırdı, anamı çağırdılar, hazırlığa başladılar, evin xarratının cökə ağacından düzəltdiyi hündür, narahat nənnini gətirdilər.

Bütün gün ərzində dəhşətli əzab çəkdim, Lyovoçka da yanımda idi, görürdüm ki, onun mənə çox yazığı gəlir, nəvazişli gözlərində yaş damcıları parlayırdı, dəsmal və odekolon ilə alnımı silirdi, mən hərarət və tər içində idim, saçlarım gicgahlarıma yapışırdı, o üzümü və əllərimi öpürdü, mən isə onun əllərini öz əllərim arasından buraxmır, gah onun əllərini dözülməz əzabdan sıxır, gah da ona öz mehribanlığımı, bu əzablara görə hər cür məzəmmətdən uzaq olduğumu sübut etmək üçün onları öpürdüm.

Bəzən o gedirdi, onu anam əvəz edirdi. Axşamüstü Tuladan tüfəng zavodunun baş həkimi, balaca boylu polyak, doktor Şmiqaro gəlib çıxdı, doğuşun çox uzandığını görən mamaçanın xahişi ilə onun dalınca adam göndərmişdilər…

Uşaq doğulan dəqiqədə qorxunc sükut hökm sürürdü. Mən Lev Nikolayeviçin sifətindəki dəhşəti, Marya İvanovnanın qorxunc, təlaşlı həyəcanını və onun körpə ilə əlləşməsini görürdüm. O körpənin üzünə su çiləyir, kiçik bədənini şappıldadır, onu o yan-bu yana çevirirdi və nəhayət, körpə yavaş-yavaş ucadan ciyildəməyə başladı və çığırdı.

Adəti üzrə körpə yuyuldu, təmizlik işləri görüldü, biz isə körpəyə aid dəyişəksiz çox narahat bir vəziyyətə düşdük. Oğlanı Lev Nikolayeviçin gecə köynəyinə bükdülər və köynəyin qolu ilə onu bələdilər. Səhərisi gün bəzi şeylər tikildi, lakin Moskvadan anam tərəfindən hazırlanmış əla uşaq dəyişəyi gəlib çıxana qədər vəziyyətimiz ağır oldu. Dayəmiz yox idi. Lev Nikolayeviç çox ciddi surətdə tələb edirdi ki, mamaça gedən kimi, mən özüm uşağı həm yedizdirim, həm də ona qulluq edim. Mən hələ ona danışıqsız itaət edirdim və o zamanlar onun bütün arzu və fikirlərini qüsursuz və şübhəsiz yaxşı hesab edirdim.

Mənim vaxtından qabaq doğulmuş, zəif oğlum hey yatırdı. Onun bədəni sarı idi, döş də götürmürdü.

Seryoja doğulan gecə, nədənsə bütün evdəkiləri oyatmağı lazım bilmişdilər. Şampan şərabı gətirdilər, qədəhlərə töküb ana və uşağın sağlığına içməyə başladılar. Saşa Kuzminskinin və onun qardaşının yuxulu və pərişan saçlı başları, bacım Tanyanın – canlı, lakin bir cür əzgin, Tatyana Aleksandrovnanın məsud sifətləri yadımda qalmışdır. Xaç suyuna çəkmək üçün Lev Nikolayeviçin qardaşı Sergey Nikolayeviçi çağırdılar, Tatyana Aleksandrovna da onunla birlikdə xaç suyuna çəkirdi. Əvvəlcə uşağa Nikolayın adını qoymaq istəyirdilər, ancaq mən Lev Nikolayeviçin çox tez ölmüş atası və qardaşının adını qoymağa qorxurdum; lakin Tolstoylar ailəsi üçün müvafiq bir ad olsun və bununla da ərimə xoş gəlsin deyə mən oğlumu Sergey adlandırmağı qərara aldım…

Lev Nikolayeviç heç zaman Seryojanı əlinə götürməzdi. O, oğlu olmasına sevinir, onu özünə xas şəkildə sevir, lakin ona ürkək bir heyrətlə baxırdı. Yaxınlaşır, baxır, dindirir, vəssalam. Bir də görürsən onun uzunsov kəlləsinə baxaraq oğlunu «Funt» deyə çağırır, yaxud «Serquleviç» deyərək, dodaqlarını marçıldadır və çıxıb gedirdi…

1865

FET

Bir dəfə Lev Nikolayeviç bacısı ilə Dyakovun yanına getmişdi; dayəni nahara buraxaraq balaca Tanyam ilə tək oturmuşdum ki, zəng səsləri eşitdim. Biz darısqallıqda yaşayırdıq, ev qulluqçularının hamısı nahar edirdi, hər yer açıq idi. Tezliklə bir cənab içəri girdi və tanış olmayan adam kimi birbaşa özünü təqdim etdi, «Fet, ərinizin köhnə dostu, icazə verin yenə özümü sizə təqdim edim».

Mən əvvəlcə onu tanımadım. Hədsiz pərt oldum, dedim ki, ərim evdə yoxdur, əyləşməyi təklif etdim. Tərslikdən uşağı əmizdirmək vaxtı idi, mən onu dizlərim üstə tutmuşdum və o, bütün qüvvəsi ilə mənim ağ nansuk paltarımı açmağa, daha doğrusu, cırmağa çalışırdı. Mən elə pərt olmuşdum ki, ağlamağım tutmuşdu. Nəhayət, Fet təbəssümlə dedi: «Sizin qızınız qanuni tələblərini bildirir, xahiş edirəm, mənə görə sıxılmayın».

KƏSMƏ

Bir dəfə Lev Nikolayeviç bizim küsüşmələr haqqında, bütün yaşadığımız dövrdə yadda saxladığım və başqalarına da danışdığım müdrik fikir söylədi. O ər-arvadı təmiz ağ kağızın iki hissəsi ilə müqayisə edirdi. Yuxarıdan onları cırmağa, yaxud kəsməyə başla, bir az da, bir az da… və iki hissə bir-birindən tamamilə ayrılar.

Küsüşmə zamanı da belə olur, hər bir küsüşmə ər-arvadın təmiz və bütöv, yaxşı münasibətlərində belə kəsiklər əmələ gətirir. Bu münasibətləri qorumaq və qırılmasına imkan verməmək lazımdır.

Mənə özümü ələ almaq çətin idi, mən özümdən çıxan, qısqanc, ehtiraslı idim. Dəfələrlə qızışdıqdan sonra Lev Nikolayeviçin yanına gəlir, onun əllərini öpür, ağlayır və üzr istəyirdim.

Onun xarakterində belə cizgi yox idi, məğrur və öz qiymətini bilən bu adam, bütün ömrü boyu mənə yalnız bircə dəfə «bağışla» demişdi; çox zaman isə bu və ya başqa səbəbdən məni incitdikdə, yaxud hər hansı bir işlə əziyyət verdikdə belə, sadəcə olaraq mənə yazığı gəlmirdi. Qəribədir ki, o məni hətta heç bir şeyə həvəsləndirməmişdi, heç bir şeydən ötrü tərifləməmişdi də. Gənc yaşlarında bu, məndə belə əqidə yaradırdı ki, mən tam miskin, bacarıqsız, səfeh bir məxluqam, əlimdən heç bir iş gəlmir. İllər keçdikcə bu məni kədərləndirirdi, qocalığa yaxın isə bu münasibətə görə ərimi töhmətləndirirdim. Həmin münasibət bütün qabiliyyətlərimi boğurdu, tez-tez məni ruhdan düşməyə və həyatdakı qətiyyətimi itirməyə məcbur edirdi.

Doğrudanmı mən heç bir şeyi yaxşı icra etmirdim? Axı mən çox çalışırdım.

Həvəsləndirmə, tərif bəzən insanlara qıcıqlandırıcı vasitə kimi təsir edir. Özünə güc gəlirsən və dirçəlirsən…

Yayda Fet ilə arvadı bizə gəlmişdi… Lev Nikolayeviç Afanasi Afanasyeviçə «Hərb və sülh»dəki hərbi səhnələri oxudu; o zamanlar mənim üçün vuruşların və hərbi əməliyyatların təsviri maraqsız idi. Fet isə hər şeyə çox valeh olurdu və həmişə hesab edirdi ki, Lev Nikolayeviçin əsərlərində epik forma daha yaxşıdır.

«Hərb və sülh»ün son fəsilləri barədə Lev Nikolayeviç yaxınlarda kiməsə danışırdı ki, Stendalın (yazıçıdır) müharibəyə münasibəti ona təsir göstərmişdir. Vaterloo döyüşünün Stendal tərəfindən təsvirini oxuyarkən Lev Nikolayeviç onunla özünün müharibəyə baxışları arasında o qədər ümumilik tapdı ki, eyni fikri «Hərb və sülh»ün hərbiyə and bəhsində də yürütdü.

1866

BAŞİLOVUN «HƏRB VƏ SÜLH» ÜÇÜN ŞƏKİLLƏRİ

Bilmirəm bu dəfə Lev Nikolayeviç nəyə əsaslanırdı, ancaq mənim arzum yerinə yetirildi və Lev Nikolayeviç «Hərb və sülh»ü şəkillərlə nəşr etmək arzusuna düşdü. Bu məqsədlə o zamanlar Myasnitskidəki rəngkarlıq və heykəltəraşlıq məktəbinin direktoru olan rəssam Mixail Sergeyeviç Başilovla əlaqə yaratdı. həmin Başilov anamın dayısı oğlu idi və mülklərindən satışa nə qədər ot və çovdar göndərilməsindən daha çox Bethovenin musiqisi və Rafaelin rəngkarlığı ilə maraqlanaraq, atası ilə birlikdə sadəcə olaraq başısoyuqluğu üzündən çox böyük sərvəti puç eləmişdi. Axırı onların var-yoxunu oğurladılar, onları müflis etdilər, Mixail Sergeyeviç çörək pulu qazanmağa, başlıcası isə böyük bir ailəni dolandırmağa məcbur oldu.

Başilov «Hərb və sülh»ə şəkillər çəkməyi boynuna götürdü və haqqı barədə razılığa gəlib dərhal işə başladı. Onları öz işinin mahir sənətkarı Rixau qravürləmişdi. Lakin Başilov çox ləng işləyirdi, o, az miqdar şəkil hazırladı və şəkilləri Lev Nikolayeviçin çox arzulamasına baxmayaraq nəinki birinci, hətta sonrakı nəşrlərə belə çatdıra bilmədi. Beləcə həmin şəkillər «Hərb və sülh» üçün istifadə edilmədi. Bu şəkillərin bir neçəsi Moskvada Tarix Muzeyində, Lev Nikolayeviçin kağızları arasında mühafizə edilir.

1867

Həyatımın təsviri eyni şeylərin: doğuş, hamiləlik, əmizdirmə, uşaq və s. ətrafında fırlandığından getdikcə daha az maraqlı olur. Lakin əslində də belə idi: həyatın özü hadisələrsiz, ictimai həyatdan uzaq, tədbirlərsiz, dəyişikliksiz və şənliksiz keçərək getdikcə daha çox məhdudlaşırdı. Onu Lev Nikolayeviç belə qurmuşdu və buna ciddi şəkildə riayət edirdi.

Lev Nikolayeviç özü isə tamamilə fikir, yaradıcılıq və mücərrəd məşğuliyyətlər aləmində yaşayır və həmin aləmdən tam razı qalırdı, ailəyə isə istirahət və əyləncə üçün gəlirdi.

Öz qeyd kitabçalarının birində yazır: «Şair həyatında yaxşı nə varsa götürür və öz əsərinə daxil edir. Ona görə onun əsəri gözəl, həyatı isə çirkin olur».

Lev Nikolayeviçin həyatı çirkin deyildi, sadəcə olaraq bu həyat yox idi: o yalnız ovda (Lev Nikolayeviç ovu sevirdi, başlıcası ona görə ki, təbiətə məhəbbət həmişə bununla bağlıdır), habelə yeni fikirlər və gələcək. yazının müzakirəsi üçün zəruri olan tənha gəzintilərdə özünü göstərirdi.

Neçə dəfə olurdu ki, qorxa-qorxa Lev Nikolayeviçdən xahiş edirdim: «Lyovoçka! Məni gəzməyə apar!» O isə boyun qaçırır və bunu gələcək yazını ətraflı düşünmək üçün təklikdə olmasının zəruriliyi ilə izah edirdi.

Təklik barədə Lev Nikolayeviç öz qeyd kitabçasına belə bir məsəl yazmışdı: «Adam tək gəzəndə, hər çiynində bir mələk oturur, ikilikdə gəzəndə bir mələk oturur, üçlükdə gəzəndə iblis oturur».

Lev Nikolayeviç özünün fiziki sağlamlığının qayğısına çox qalardı, o, gimnastika məşqləri edir, ağırlıq qaldırır, həzmə diqqət edir və havada mümkün qədər çox olmağa çalışırdı. Başlıcası isə yuxusunun və kifayət qədər yatmağın qayğısına qalırdı.

Yaxınlarda (indi 1906-ci ilin iyunudur) Lev Nikolayeviç, Biryukovun onun tərcümeyi-halını yazması ilə əlaqədar mənə deyirdi:

– Mən onu oxuyanda dilxor oluram, bu, mənim həyat təəssüratımın milyonda bir hissəsidir. Hamısı da elə miskin, təsadüfüdür ki. Mühüm olanlar deyilməyib, çox şey naməlumdur, xırda-para şeylər, təsadüfən sezdikləri isə aydın təsvir edilib. Hər şey çox natarazdır.

Həyatda da belədir. Bizim hərəkətlərimizin mühüm səbəbləri görünmür, təsadüflərinə isə böyük əhəmiyyət verilir.

1868

Mənim pulum da yox idi. Lev Nikolayeviç pulu mənə təsərrüfat və şəxsi xərclərim üçün bacardığı qədər və məqsədəuyğun saydığı miqdarda verirdi. Pullar tamam tükənəndə yenə onun üstünə xahişə gedirdim və bu mənim üçün həmişə çətin və xoşagəlməz idi, ona görə də hər vəchlə çalışırdım ki, mümkün qədər az xərcləyim.

Onu da qeyd etməliyəm ki, pula və pul ilə əlaqədar mənə münasibətdə Lev Nikolayeviçin davranışından bundan da nəzakətli münasibət təsəvvür etmək mümkün deyildi. O, daxilən yəqin ki, xəsis idi, lakin bir dəfə də olsun hiss etdirməmişdi ki, bütün var-dövlət onundur, mən isə kasıbam, heç bir şeyi olmayan cehizsiz qızam. Hərdən özündə pul olmayanda soruşurdu: «Necə, pul bəyəm qurtardı?». Onda tələsik qeyd dəftərçəmin ardınca qaçır və ondan xahiş edirdim, yalvarırdım ki, mənim xərclərimi yoxlasın, daha harada qənaət etməyi öyrətsin. O, sakitcə dəftərçəni itələyir və deyirdi: «Lazım deyil».

Birgə həyatımızın sonuna yaxın o hər şeyi mənə həvalə etdi. Lakin bu barədə sonra.

1869

NİKOLAY NİKOLAYEVİÇ STRAXOV

Bu əsərə⁴ ilk tənqidi məqaləni Straxov yazdı və «Zarya» jurnalında çap etdirdi. Müəllifi son dərəcə tərifləyən bu məqalə bizim Straxov ilə, bu ağıllı, hərtərəfli savadlı adam ilə tanışlığımıza səbəb oldu.

Lev Nikolayeviç deyirdi ki, Straxov öz tənqidində «Hərb və sülh»ə, bu romanın yalnız xeyli sonralar aldığı və həmişəlik sabitləşdiyi yüksək qiymətini vermişdir. Halbuki, o zamanlar Tulada yaşayan Saltıkov (Şedrin) bu əsər haqqında həqarətli fikir söyləmiş və demişdi ki, «Hərb və sülh» ona dayələrin və nənələrin çərənçi hekayələrini xatırladır. Saltıkov əvvəllər Lev Nikolayeviç ilə tanış olmasına baxmayaraq Tulada qulluq etdiyi müddətdə bir dəfə də bizə gəlməmişdi.⁵

Mən əvvəllər bu barədə düşünsəydim bu mehriban adam, Straxov barədə çox şey danışa bilərdim. Onun şəxsiyyətinin əsas maraq doğuran cəhəti, təbii ki, əqli və mənəvi həyatı idi. Zahiri görünüşü baxımından o sakit, dinməz və utancaq qoca subay kişi idi. Onun özünün seçdiyi kitablardan ibarət böyük və əla kitabxanası var idi. Özü elə hesab edirdi ki, hər müəllifin ən yaxşı əsərini alır. Bu kitabları o, uzun illər kitabxanaçı işlədiyi Peterburq ümumi kitabxanasına vəsiyyət etmişdi.

O, keşiş oğlu idi və S.Peterburq universitetində tərbiyə almışdı, təbiyyət elmləri magistri idi və hər sahə üzrə geniş biliyə yiyələnmişdi. Bir də görürsən, onunla gəzərkən, bu və ya başqa şey barədə soruşursan. O, bilmək istədiyin hər şey haqqında müfəssəl, məntiqi, qısa və aydın danışır. Məsələn, o mənə Darvin nəzəriyyəsini söhbət əsnasında çox gözəl şərh etdi, vaxtım olmadığından onu özüm oxuya bilməmişdim. Bir dəfə isə o mənə ulduzlar barədə hər şeyi danışdı və bundan daha yaxşı astronomiya dərsi ola bilməzdi.

O, ədəbiyyatı çox sevirdi, çoxlu tənqidi məqalələr yazırdı, lakin özünün düşüncə tərzinə görə hər şeydən daha artıq filosof idi. Lev Nikolayeviç tez-tez Straxova deyir və yazırdı ki, o yalnız fəlsəfə ilə məşğul olmalıdır. Buna cavab olaraq Straxov bəzən Lev Nikolayeviçə deyir və yazırdı ki, o haqlıdır. «Lakin nə edə bilərəm ki, mən tənqid yazmağı bu dərəcədə sevirəm».

Bizə çox vaxt yayda, qışda isə yalnız bayramlar zamanı az-az baş çəkərkən Nikolay Nikolayeviç həmişə mübaliğəli şəkildə Yasnaya Polyana həyatını tərifləyir və bu həyatın ona gətirdiyi faydaya görə özünün hədsiz təşəkkürünü bildirirdi. Belə ki, məsələn, 1877-ci ilin avqustunda o, Lev Nikolayeviçə yazırdı: «Mən elə bil başqalaşmışam, elə bil mən həmişə əməl eləməli olduğum gümrahlıq və ciddilik normasını tapmışam».

O, hər vasitə ilə Lev Nikolayeviçin işinə yaramaq istəyirdi və «Hərb və sülh»ün ikinci nəşri zamanı mətbəə xətalarına və başqa səhvlərə lazımi düzəliş verməyi təklif edirdi. Bundan başqa, o naşirlərlə «Hərb və sülh»ün nəşri barədə danışıqlar aparır, onlarla sövdələşirdi, lakin heç bir razılığa gələ bilmirdi.

«Əlifba» və «Qiraət üçün kitablar» nəşr edilərkən Nikolay Nikolayeviç yenə fəal iştirakı ilə Lev Nikolayeviçə kömək etməyə çalışırdı. O, 1872-ci ildə şəxsən «Əlifba»nın korrekturasını yoxlamış və təshih etmişdi. Bu barədə o, Mşatkadan, Danilevskinin yanından yazırdı: «Əlifba»nın təshihinə hələ başlamamışam; onu Danilevskinin uşaqları böyük maraqla oxuyurlar».

O, Lev Nikolayeviçə habelə yazırdı ki, «Əlifba» barəsində elan azdır, sonralar isə təəssüflənirdi ki, onu pis təshih etmişdir və mətbəə xətası çoxdur.

1874-cü ildə Straxov «Əlifba» və «Qiraət üçün kitablar»ı elmi komitəyə təqdim etdi və yazdı ki, bu komitədə «Əlifba»nı bütün maddələr üzrə tənqid edirlər; 1874-cü il 22 sentyabr tarixli məktubunda o yazırdı: «Siz nə təklif edirsinizsə edin, bəyənilməyəcək, çünki qəbul və sübut edilmişə ziddir».

Lev Nikolayeviç Straxovu sevirdi, onun mülahizələrinə və dərin savadına həmişə ehtiramla yanaşırdı.

Straxovu mənim bacım Tatyana Andreyevna Kuzminskaya da sevirdi; Nikolay Nikolayeviç Peterburqda çərşənbə axşamları onlarda nahar edirdi. Mənim uşaqlarım da, xüsusilə Seryoja, Straxova məhəbbət, etibar və hörmət dolu münasibət bəsləyirdilər, o isə uşaqları ailəsiz qoca subay kişilər özlərinə əziz olan və yaxın dostların ailəsini sevən kimi sevirdi.

Son dəfə Straxov bizdə 1895-ci ildə oğlum Vaneçka öləndən sonra qonaq olmuşdu. Onun dilini yenicə operasiya etmiş, xərçəngi kəsmişdilər, lakin zəhər qanda qalmış, nə yollasa beyinə keçmişdi və Nikolay Nikolayeviç Peterburqda o biri qış, demək olar qəflətən vəfat etdi.

1870

MÜƏLLİMLƏR ÜÇÜN SEMİNARİYA

Bu zamanlar Lev Nikolayeviçin ağlına gözəl bir fikir gəldi, kənd müəllimlərinin tərbiyəsi üçün (yalnız dərs vermək məqsədilə yox) seminar təşkil etmək. Bu müəllimlər də, öz növbələrində kənd məişətindən ayrılmayaraq, kəndli uşaqlarını yalnız öyrətməklə kifayətlənməyib, həm də gənc kəndli nəslini tərbiyə etməli idilər. Əgər Lev Nikolayeviçin bu fikri həyata keçsəydi, o zaman, əlbəttə, bizim camaat uşaqlıqdan düzgün və ağıllı tərbiyə alaraq, indi olduğu kimi yox, başqa şəkildə inkişaf edərdi. Yaxşı olardı ki, həmin müəllimləri, sonra isə onların vasitəsilə xalqı tərbiyə etmək barədəki bu gözəl fikir öz ardıcıllarını tapaydı. Lakin indi başçıları və işə sadiq adamları haradan tapasan? Lev Nikolayeviçin mülahizəsinə görə bu müəllimlər yayda öz kənd işlərinə qayıtmalı idilər.

Lev Nikolayeviç o vaxt həm bizim Yasnaya Polyanadakı fligelimizi müəllim seminariyası üçün hazırlayır, həm də pedaqoji kurslar üçün qaydalar yazırdı. Həmin dövrdə öz «Əlifba» və «Qiraət üçün kitablar»ının da planını qururdu. Ancaq pedaqogikanı nə qədər sevsə də, Lev Nikolayeviçdə əsl işi – yazıçılıq hər şeyə üstün gəlirdi.

Seminariyanın təşkilinin baş tutmamasının səbəbini Lev Nikolayeviç özü mənə danışdı. Bu işi başlamaq üçün, əlbəttə pul lazım olacaqdı. Bizdə isə pul yox idi. Pyotr Fyodroviç Samarin Lev Nikolayeviçə demişdi ki, Tulada xalq maarifi üçün hökumətin ayırdığı 30 000 manat pul vardır. Samarin deyirdi: «Bax, bu pulların bizim seminariyaya verilməsini xahiş edin». Lev Nikolayeviç bu barədə ərizə yazdı. Ümumi qurultayda qərara alındı ki, həmin pullarla II Yekaterina üçün heykəl qoyulsun və Lev Nikolayeviçə qəti rədd cavabı verildi.

Lev Nikolayeviç özünün çarıqlı universitet (nəzərdə tutduğu seminariyanı belə adlandırırdı) yaratmaq fikrindən soyudu və sonralar bir daha bu məsələyə qayıtmadı⁶…

UŞAQLARIN TƏHSİLİ VƏ HƏYATI

Həmin il mən artıq öz iki böyük uşağıma oxumağı və yazmağı, Seryojaya isə hesabı və musiqini də öyrətməyə başladım. Böyük uşaqlar ilə kiçiklərə nisbətən daha yaxşı və çox məşğul olduğumuza görəmi, bilmirəm, ancaq böyüklər – Seryoja və Tanya elə bil ən qabiliyyətli və ağıllı uşaqlar idi, onları öyrətmək çox fərəhli və asan idi, onlar özləri xahiş edirdilər ki, onları öyrətsinlər.

Seryoja 8 yaşına çatanda Lev Nikolayeviç artıq özü ona hesab öyrətməyə başladı və bu çox çalışqan və ağıllı oğlanın üstünə elə tez-tez və hövsələsiz halda çığırırdı ki, onu qorxudurdu, mənim isə oğluma yazığım gəlirdi və qapı arxasında acı-acı ağlayırdım. Doğrudan da, qorxudan və atasının çığırtısından əsən uşaq məsələni nə cür anlayıb qavraya bilərdi.

Lev Nikolayeviç başa düşürdü ki, belə hirslənmək və çığırmaq düzgün deyil və hətta Seryojadan xahiş edirdi ki, onu dayandırsın. Lakin ürəksiz və ədəbli Seryoja əzab çəkir, atasının isə sözünü kəsməyə və onu dayandırmağa cəsarəti çatmırdı. Uşaqları oxudarkən biz – Lev Nikolayeviç və mən uşaq «Əlifba»larının və dərsliklərin çox qüsurlu olması qənaətinə gəlirdik. Yenə də Lev Nikolayeviçdə, uşaqlar üçün Amerika nümunələri üzrə «Əlifba» və ardıcıl qiraət üçün kitab tərtib etmək fikri oyandı; həm də bu, demək olar, uşaqlar üçün tərtib edilən bütün qiraət kitabları kimi saxta və darıxdırıcı deyil, maraqlı olmalı idi.

Ümumiyyətlə, mehriban uşaq aləmimiz getdikcə bizdən daha artıq maraq və diqqət tələb edirdi.

Qışda nohurun üstündə buz meydançası düzəltdik və biz hamımız iki böyük uşaq da, ingilis dili müəlliməsi də, bayrama gələn qardaşlarım, yaxud qonaqlar da – hamı böyük bir sevinclə konki üzərində sürüşürdük. Lev Nikolayeviç də hər işdə ona xas olan ehtirasla bir ayaq üzərində dairə çərtməyə və ümumiyyətlə konki üzərində müxtəlif əcayib rəqslər etməyə çalışırdı. Katokdakı bu məşğələlər hamımız üçün böyük əyləncə idi və bizə zövq verirdi. Katokumuzu qar örtəndə hamımız bel və süpürgə götürüb onu konki sürmək üçün təmizləyirdik. Bəzən beləcə biz iki saatımızı buz üzərində, parlaq şaxtalı günəş işığında, gözdən uzaq və hər tərəfdən ağaclarla əhatə olunmuş bizim böyük nohurun sakitliyində keçirirdik.

Dekabrda Lev Nikolayeviçin Moskvaya getməsi və mənim xahişimlə orada dəyişək üçün kətan, bizim üçün paltar, yolka oyuncaqları və başqa şeylər aldığı yadımdadır. Bunu o, həvəslə, böyük sevinclə edirdi və evə qayıdarkən aldıqlarını təntənə ilə düzər, bəzi şeyləri uşaqlara, mənə, bibiyə bağışlayar və hədiyyələrin müvəffəqiyyətinə sevinərdi. Bir dəfə o, balaca Tanyaya küləşdən toxunma uşaq arabası və çini gəlinciklər gətirdi. Bu gəlincikləri o, geyiminin hər yerinə: bluzkanın qollarına və boynuna, qoltuğuna və kəməri altına dürtüşdürmüşdü, indi bunları həmin yerlərdən bir-bir çıxarır və Tanyaya verirdi. Hər dəfə gəlinciyin belə gözlənilməz yerdən peyda olması ümumi qəhqəhəyə səbəb olurdu. Lev Nikolayeviç və hamı sevinc içərisində idi.

1871

QARALIQDA BAŞQIRDLAR İLƏ HƏYAT

Lev Nikolayeviç qardaşım Styopa ilə, yaşayış üçün tamamilə yararsız, sadə başqırd alaçığında, göz işlədikcə bir ağac belə olmayan çöldə məskən salmışdı. Burada Lev Nikolayeviç özünə at və ov iti almışdı və Styopa ilə birgə tez-tez ördək və dovdaq ovuna çıxırdı, ördəyi onlar yeyirdilər, dovdaq vurmaq isə mümkün olmamışdı.

Onlar bütün günü bolluca qımız içir və şiddətli isti zamanı ya soyunaraq alaçıqda otururdular, yaxud da çöldə çılpaq gəzirdilər. Həyat ən ibtidai və sərt idi, Lev Nikolayeviçlə məktublaşmamızda o, başqırdlar arasında qımız içməsi dövründə bütün həyatını və şəraiti gözəl əks etdirmişdi. Bəzən o, çox darıxır və bizim üçün, bütün ailə üçün narahat olur və mənə riqqətli məktublar yazırdı, lakin altı həftə qımız içərək səhhətini sazlamaq qərarında möhkəm dururdu. Qardaşım Styopa onu əyləndirir, ürək-dirək verir və ruhlandırırdı; Lev Nikolayeviç ilə hələ Qafqazda olmuş nökər İvan, onlara qulluq edir və keçmişdə Qafqazdakı kimi danışığına fransız sözləri qoşaraq aramsız zarafat edirdi.

SAMARA ÇÖLLƏRİNİ ALMAQ FİKRİ

O zamanlar öz varını artırmağa çalışan Lev Nikolayeviç bu yerlərin torpaqlarının zənginliyini və bol buğda məhsulunu görüb burada torpaq almaq fikrinə düşmüşdü. Lev Nikolayeviçə demişdilər ki, general Tuçkov çar tərəfindən ona bağışlanmış 2700 desyatin torpağı, desyatini 7 manat 50 qəpikdən satır. Bu, Lev Nikolayeviçi çox şirnikdirirdi, o, məlumat topladı və bu sahəni aldı. Ancaq bir qədər gec, Yasnaya Polyanaya qayıtdıqdan sonra. Bu torpağı bölgüyə görə almış oğlanlarım və qızım Saşa, onu artıq hər desyatini 75 manata satdılar.

Qımız müalicəsində olarkən ilk vaxtlarda Lev Nikolayeviçdə titrətmə, qızdırma keçmir və xiffət ona yaman əziyyət verirdi: bu barədə o mənə yazırdı: «Bu duyğunu, can ilə bədənin bir-birindən ayrılmasından savayı düzgün ifadə edə bilmirəm».

BUZULUKDA YARMARKA

O, qardaşımla Buzuluka yarmarkaya getmişdi. Burada onu atlar və başqırd həyatının sərtliyi maraqlandırırdı. Yarmarka onların Qaralıqdakı düşərgəsindən 90 verst aralı idi. Bir də onlar başqırd kəndlərini gəzirdilər və hər yerdə onları qımız və qoyun ətinə qonaq edirdilər.

Yenə Lev Nikolayeviç üçün hər şey, sonralar öz əsərlərində əks etdirdiyi poetik nurla işıqlandı.

Başqırdları təsvir edərkən o deyir: «Yeni və maraqlı şey çoxdur: həm Herodot iyi gələn başqırdlar, həm rus mujikləri, həm də öz camaatının mehribanlığı və sadəliyi ilə seçilən kəndlər».

Səhhəti yaxşılaşdı, ruhu şövqə gəldi.

O yenə yazırdı: «Xiffət və etinasızlıq keçdi, özümü skif vəziyyətində hiss edirəm, hər şey maraqlı və yenidir».

Lev Nikolayeviç qımız müalicəsində düz altı həftə oldu və avqustun 5-nə yaxın sağlam, xoşbəxt və gümrah halda evə qayıtdı. Bu müalicə onun üçün uzun müddət faydalı oldu.

LEV NİKOLAYEVİÇİN TƏSƏRRÜFAT İŞLƏRİ

Samara çöllərini alandan sonra da Lev Nikolayeviç varını artırmaq fikrindən daşınmamışdı. O bir şey alarkən və bütün təsərrüfat məşğuliyyətlərində həmişə gələcək arzusu ilə yaşayırdı. Məsələn, at və mal-qara cinslərinin yaxşılaşdırılması, onların çarpazlaşdırılması, yaxud əkilmiş ağaclardan boy atmış meşə, yaxud yenicə salınmış və indi 1906-cı ildə misli görünməmiş məhsul vermiş meyvə bağı.

Samara quberniyasında torpaq sahəsi alarkən Lev Nikolayeviç xəyalında buğda və başqa məhsullardan tayalar, qəribə cinsli qoyun sürüləri və qırğız madyanları ilə ingilis ayğırlarından balalamış at ilxıları görürdü. Lakin Lev Nikolayeviçdə heç bir şeyə nə hövsələ, nə də bacarıq çatırdı. Hər bir iş başlandığı kimi də dərhal puça çıxırdı.

Kuzminski Qafqaza gedərkən Lev Nikolayeviç ondan da xahiş etmişdi ki, Qara dəniz sahilində satılan torpaqlar və dövlət torpaqları sahələri haqqında bəzi şeyləri öyrənsin (o yazırdı ki, hərəsi 10 manatdan 1000 desyatin almaq istəyir və ödəməni hissə-hissə vermək arzusundadır). Bu satınalmada da Lev Nikolayeviç qazanclı gələcək görürdü. Yadımdan çıxıb ki, bu satınalma niyə baş tutmadı.

1872

EVDƏ MƏKTƏB

«Əlifba» və «Qiraət üçün kitablar»ın tərtibi ilə məşğul olan Lev Nikolayeviç yəqin ki, onları təcrübədən keçirmək və işdə istifadə etmək istəyirdi. Bundan başqa, o zaman Yasnaya Polyanada məktəb yox idi, camaat arasında isə savadlanmağa təlabat artırdı.

Bir dəfə o yanıma gəldi və Yasnaya Polyana uşaqlarına evdə – geniş dəhlizdə, iş otağında və aşağıdakı kiçik yemək otağında dərs vermək arzusunda olduğunu bildirdi.

Lev Nikolayeviç o zaman əlifba təliminin hər yerdə yayılmış səsli üsulla deyil öz üsulu üzrə, yəni hərfləri: «be, te, re» – tələffüz vasitəsilə öyrətmək istəyirdi.

Mən razı oldum, uşaqları – Seryoja və Tanyanı isə bu çox sevindirdi və xahiş etdilər ki, onlara da balaca kəndli uşaqlarına dərs deməyə icazə versinlər. Mən öz təcrübəmdən bilirdim ki, öyrədərkən özün də öyrənirsən və hesab edirdim ki, uşaqlar üçün belə məcburi əmək faydalıdır, ona görə onların həvəsini söndürmək fikrində deyildim.

Cürbəcür məktəb ləvazimatı və kitablar aldıq, axşamlar dərsə başladıq. Həyəcanlanmış uşaqlar şaxtalı hava ilə birgə hay-küylə dəhlizə tökülüşür və həmin dəqiqə hərə müəyyən edilmiş yerdə otururdu. Kostya dayı böyükləri iş otağına götürmüşdü, uşaqları öyrədir və tez-tez onlarla birlikdə dəcəllik edir, gülüşürdülər. Mən səkkiz qız və iki oğlan götürərək onlara yemək otağında dərs deyirdim. Xatirimdədir, məndə iki Donka məşğul olurdu. Svetkova – ağıllı və zirək idi, yaxşı oxuyurdu və hər şeyi çox tez qavrayırdı. O biri Donka – kök və sadədil idi, heç bir şey başa düşmürdü və elə pis oxuyurdu ki, təkcə ona, bütün başqa uşaqlara sərf etdiyimdən az qala artıq vaxt sərf etməli olurdum. Məsələ verirsən, hamı həll etməyə çalışır, Donka Svetkovanın iri, ağıllı boz rəngli gözləri hər şeyi anlamaq, həll etmək, öyrənmək həvəsindən eləcə parıldayır. Donka Matveyeva isə oturub gülümsəyir və bir şey öyrənmək üçün səy də göstərmir.

Lev Nikolayeviç bütün işə rəhbərlik edirdi və çox sevdiyi məşğuliyyət pedaqogika ilə sevimli kəndli (hərçənd ki, uşaq) mühitinə düşdüyündən razı görünürdü.

Bizim dərslərimiz o qədər uğurla gedirdi ki, uşaqlar həftə ərzində hərfləri və höccələməyi öyrəndilər. Hər birimiz öz şagirdlərimiz ilə lovğalanmaq istəyirdik və bunun üçün çox canfəşanlıq edirdik…

O vaxtlar Moskvada, açılışı mayın 30-na təyin edilmiş pedaqoji sərgi hazırlanırdı və Lev Nikolayeviç həmin müddətə öz «Yeni əlifba»sını çap etdirməyə çox tələsirdi.

Yadımdadır, Lev Nikolayeviç ilə birlikdə həmin «Əlifba» üzərində necə də səylə işləyirdik. Biz korrektura üzərində gecə saat 4-dək işlədik, yatağa uzanarkən hava işıqlanırdı. O zaman bahar çox tez gəlmişdi və olduqca gözəl idi. İsti idi, artıq aprelin ilk günlərindən çöl və meşədə bitən güllər, bənövşəyi və sarı güllər çiçək açmışdı. Aprelin 9-na yaxın artıq bənövşələr çiçəkləmişdi və yadımdadır ki, mən və Varya Tolstaya, uşaqlarla birgə onları meşədə yığırdıq və Varya artıq çoxdan Naqornovun nişanlısı idi və həmin yay onunla nikahlandı.

1873

KRAMSKOY

Həmin 1873-cü ilin payızında Yasnaya Polyanadan bir qədər aralı Zaseka yaxınlığında, demək olar şose üzərində Vanikina Daça adlanan yerdə iki rəssam: Korovin və İ.N.Kramskoyev kirayələmişdilər.

Moskvada şəkil qalereyasının sahibi Tretyakov Kramskoya qalereya üçün Lev Nikolayeviçin portretini çəkməyi tapşırmışdı. Kramskoy bir neçə dəfə Tretyakovun xahişini yerinə yetirməyə təşəbbüs göstərsə də Lev Nikolayeviç razı olmamışdı.

Nəhayət, Kramskoyun özü gəlib çıxdı və Lev Nikolayeviçin çox xoşuna gəldi⁷. Lev Nikolayeviç çəkilməyə razı oldu, lakin rəssamın qarşısında durmağa söz vermədi, bundan başqa belə bir şərt də qoydu: Kramskoy özü məsləhət bildiyi qiymətə bizim üçün portretin surətini çıxardacaqdır.

Kramskoy dedi:

– Yox, mən surət çəkə bilmirəm, iki portret çəkmək mənə daha asandır. – Və belə də etdi.

İ.N.Kramskoy. L.N.Tolstoyun portreti 1873-cü il

Hər iki portreti bitirdikdən sonra o mənə daha çox xoşuma gələni seçməyi təklif etdi və portret üçün nisbətən kiçik bir muzd aldı.

Yadımdadır, kiçik qonaq otağına qalxıram, bu iki sənətkara baxıram, biri Tolstoyun portretini çəkir, o birisi öz «Anna Karenina» romanını yazır. Sifətləri ciddi, dalğındır: hər ikisi əsl, böyük simalardır, mən qəlbimdə böyük bir ehtiram hiss edirdim…

Bir dəfə mən onların incəsənət barədə söhbətinin üstünə çıxdım. Onlar hərarətlə mübahisə edirdilər, təəssüf ki, nədən danışdıqlarını unutmuşam. Portretlərin hər ikisi tez, iki-üç həftəyə bitirildi. Kramskoy başı və əlləri naturadan, bədəni isə yaddaşı əsasında çəkdiyindən onları bir qədər korladı. Lev Nikolayeviç o zaman Obolenski ilə ova getmişdi və poza almağa razı olmadı. Guya ki, ov yüz illər yaşayacaq portretdən daha vacib imiş.

Kramskoyun Lev Nikolayeviçin boz bluzasına cürbəcür paltar tıxaması və toqqa ilə qurşaqlanmış başsız müqəvvanı stula oturtması indiki kimi yadımdadır. Portretə yaxşı diqqət edilsə, həddindən artıq qabağa verilmiş döşün süniliyi, büküşlərin qeyri-bərabərliyi və başın bədənə nisbətən nə qədər kiçik olduğu nəzərə çarpacaq.

Bu portretlərdən biri Moskvada Tretyakov qalereyasında, o birisi Yasnaya Polyanadadır.

İvan Nikolayeviç Kramskoy xoşsifət, sadə və ağıllı bir adam idi və biz onun vaxtsız ölüm xəbərini eşidərkən çox təəssüfləndik.

1877

OPTİNA PUSTIN VƏ YAY HƏYATI

1817-ci ilin yayında Qafqazdan bacım Tatyana Andreyevna Kuzminskayanın ailəsi gəldi və biz öz adi şən yay həyatımızı yaşamağa başladıq. Bundan başqa Nikolay Nikolayeviç Straxov da qonaq gəlmişdi və Lev Nikolayeviç onu o vaxtlar öz abidələri ilə, xüsusilə məşhur Amvrosi ata ilə şöhrət tapmış Optina Pustın monastırına getməyə dəvət etdi. Tolstoylar ailəsində bu monastıra əzəldən pərəstiş edilirdi. Qızlıq familiyası qrafinya Tolstaya olan bibi qrafinya Aleksandra İliniçna Osten-Sarken hər il oraya gedərdi və oradaca dəfn edilmişdir. Oraya habelə qızlıq familiyası Ertolskaya olan qrafinya Yelizaveta Aleksandrovna Tolstaya və onun bacısı Tatyana Aleksandrovna da gedərdi. Tolstoy uşaqlara da Optina Pustına və onun abidələrinə xüsusi bir ehtiram təlqin etmişdi.

Oraya çatdıqda Lev Nikolayeviç Amvrosi atanın yanına, inam və İncil barədə söhbətə getdi. Bu söhbətlərin təfsilatını bərpa etmək mümkün deyil, Lev Nikolayeviçin özünün də bu səfər barədə yadında az şey qalıb. Lakin Lev Nikolayeviç Amvrosi ata və Optina abidələri ilə söhbətdən razı qalmışdı və onların müdrikliyini etiraf edirdi.

Lev Nikolayeviç ilə Nikolay Nikolayeviç Straxovun bizə gəldikləri günün sabahı mehmanxanaya Lev Nikolayeviçin keçmiş dostu knyaz Dmitri Aleksandroviç Obolenski gəldi, onun malikanəsi Optina Pustın yaxınlığında idi. Nikolay Rubinşteyn də onunla gəlmişdi.

Obolenski Lev Nikolayeviçi keçmişdə qvardiya zabiti olmuş arximandritin (Polovtsev) yanına gətirdi, orada dini və siyasi söhbət oldu, həmin söhbət zamanı öz itaətkarlığı ilə Lev Nikolayeviçin xüsusilə xoşladığı Pimen ata sakitcə, uşaq kimi yuxuladı. Buradan onlar birlikdə Amvrosi atanın yanına getdilər, sonra knyaz Lev Nikolayeviçi öz malikanəsinə, ailəsinin yanına apardı, Straxov isə mehmanxanada qaldı. Obolenskigildə Lev Nikolayeviç özünü çox yaxşı hiss edirdi, Obolenskinin mehriban qadını Darya Petrovna, gənclər və Nikolay Rubinşteynin royalda gözəl çalğısı – bütün bunlar Lev Nikolayeviçə böyük ləzzət vermişdi. O vaxtlar o, hələ musiqini inkar etmir, onu açıq qəlblə adi bir şey kimi sevirdi. Əsl sənətkar kimi o, musiqini və hər hansı başqa bir incəsənəti həmişə sevirdi. Lakin inkar ruhu ona elə güclü sirayət etmişdi ki, bir zamanlar o, öz həyat yolunda torpaq, xalq və kənd əməyi ilə bağlı olmayan hər şeyi qırıb-dağıdırdı.

Həmin yay Lev Nikolayeviç Straxov ilə birlikdə Stepanovka kəndinə Fetin yanına da getmişdi. Öz xatirələrində Fet yazır ki, onlarda olarkən şairanə təbiətli Lev Nikolayeviç m-lle Oberlenderin çalğısına aludə oldu. O, Oberlender ilə royal arxasında oturdu, ikilikdə çalmağa başladılar və Bethovenin əsərlərinin az qala hamısını çaldılar.

Və demək lazımdır ki, Lev Nikolayeviç özünün musiqiyə olan sevgisindən heç zaman soyuya bilməzdi.

1878

TURGENEV VƏ URUSOV

Avqustda biz, əvvəllər Lev Nikolayeviçlə küsülü olan Turgenevin gəlişini gözləyirdik. Mən öz gündəliyimdə bu barədə aşağıdakıları yazmışam: «Getdikcə daha artıq dindar əhvali-ruhiyyəyə qapılan Lev Nikolayeviçi, guya onunla düşmən münasibətdə olan adamın mövcudluğu barədə düşünmək kədərləndirirdi və o, baharda Parisə, Turgenevə məktub yazdı. Orada habelə deyilirdi: «Sizin qarşınızda nə təqsirim varsa, məni bağışlayın». Turgenev cavab verirdi: «Uzadılmış əli məmnuniyyətlə sıxıram…»

Turgenev bizə, avqustun 8-də Lev Nikolayeviçi 2 günlüyə Moskvada şair Puşkinin xatirəsinə təşkil edilən təntənələrdə iştirak etmək üçün dilə tutmağa gəlmişdi. Lev Nikolayeviç, ümumiyyətlə yubileyləri, təntənələri, nitqləri, naharları sevməzdi, onlarda heç zaman iştirak etməzdi: bu dəfə də Turgenevə rədd cavabı verdi.

Turgenev bizə bir daha sentyabrda baş çəkdi⁸.

Lev Nikolayeviç Turgenevlə ürək dolusu fəlsəfi söhbətlər və mübahisələr edirdi. Yadımdadır, artıq naharın vaxtıdır, nə Turgenev görünür, nə də Lev Nikolayeviç. Mən başa düşdüm ki, onları Çepıje meşəsində, Lev Nikolayeviçin yeni komasında axtarmaq lazımdır. Yaxınlaşıram – doğrudan da İvan Sergeyeviçin əzəmətli qaməti görünür, o qıpqırmızı qızarıb, əl-qolunu oynadaraq nəyəsə etirazını bildirir, Lev Nikolayeviç də qızışmış halda ona nəyi isə sübut edir. Təəssüf ki, söhbətin nədən getdiyini eşitmədim.

Axşam mübahisələr xalis dini-fəlsəfi xarakter aldı, Lev Nikolayeviçin xristianlıq barədə təliminin atəşin tərəfdarı, tez-tez Yasnaya Polyanaya gələn və onun bütün sakinlərinin böyük, vəfalı dostu knyaz Leonid Dmitriyeviç Urusov bu zaman hələ bizdə qonaq idi. Sonralar həmin knyaz Urusov əvvəlcə «Mark Avrelinin kəlamları»nı, bir qədər sonra isə Lev Nikolayeviçin «Mən nəyə etiqad edirəm» («La Religion») əsərini fransız dilinə tərcümə etdi.

Urusov hər cür dini-fəlsəfi əsərləri və fikirləri sevirdi. O, bir zaman məni də Senekanı, Mark Avrelini, Platonu, Epikteti və başqa filosofları oxumağa həvəsləndirmişdi.

Mən o zaman hərisliklə hər şeyi dalbadal oxumağa başladım, qeydlər götürür və fəlsəfədən əsl mənada nəşələnirdim. Bu sahəni heç zaman kimsə mənim üçün kəşf etməmişdi, yalnız cavanlıqda, təqribən 16 yaşımda, rus dili müəllimimin məsləhəti ilə materialistlərin – Büxnerin, Feyerbaxın fəlsəfəsini çox oxuyardım: indi knyaz Urusov məni maarifləndirəndən və fəlsəfi məsələlərin gözəlliyini, dərinliyini və əhəmiyyətini göstərəndən sonra, mən öz təbiətimin qızğınlığı və qətiyyətilə tamamilə mütaliə (xüsusilə qədim mütəfəkkirlərin) zövqünə qapıldım. Oxuduqlarımdan çox şeyi qeyd edir və hətta əzbərləyirdim. Biz onunla tez-tez keçmiş və indiki dövr adamlarının mənəvi həyatına aid müxtəlif mövzularda söhbətlər edərdik və sonralar o «Mən nəyə etiqad edirəm» əsərini tərcümə edərkən bu tərcüməni birlikdə yoxlardıq, knyaz mənə ərimin təfəkkürünün əzəmətini təlqin edir və inandırırdı ki, vaxt gələcək bu əzəmət bütün dünyanı bürüyəcəkdir. Bir dəfə. birlikdə məşğul olarkən, o birdən mənə dedi: «Birgə əqli məşğələ qədər insanları yaxınlaşdıran və bir-birinə bağlayan başqa şey yoxdur, belə deyilmi, qrafinya?»

DAVAMI: TURGENEV VƏ URUSOV

…Haqqında danışdığım axşam, çox qızğın mübahisələr baş verdi və knyaz Urusov Turgenevə nə isə sübut etmək istərkən öz stulunda sürüşərək stoldan uzaqlaşdı və yıxıldı, həm də nə cür oldusa dərhal parketə oturdu. Demək olar, stolun altında oturan Urusov ifadəli şəkildə əl-qol ataraq öz qızğın sübutlarını davam etdirirdi ki, bu da ümumi gülüşə səbəb oldu. Turgenev isə Urusovun familiyasını qəsdən təhrif edərək, yorğun görünüşlə stolun yanından çəkilib dedi: «Ah, bu Trubetskoy məni lap əldən saldı, öz dəlilləri ilə o, məni dəli edəcək».

Bu gəlişində Turgenev bizə Antokolskinin heykəlinin⁹ ona bağışladığı təəssüratdan son dərəcə bədii şəkildə söhbət açdı, habelə Peqas adlı itdən danışdı.

1879

Lev Nikolayeviç Kiyevə yaman can atırdı və mənə məktubunda yazırdı ki, şəhər onu özünə cəlb edir. Amma artıq ikinci məktubundan aydın oldu ki, ümidləri boşa çıxıb.

Lev Nikolayeviç bu səfər haqqında belə danışırdı: o, Kiyevə gəlib çıxanda Lavrada məskən salmaq istəyirdi. Ancaq o qədər adam var idi ki, boş yer tapılmırdı. Darvaza yanında iki giriş qalaçasında rahibliyə hazırlaşan iki dalandar yaşayırdı. Lev Nikolayeviç onlardan qalmağa bir yer tapmağı xahiş etdi. Dalandarlar elə bildilər ki, onlara müraciət edən adi adamdır, çünki o vaxt Lev Nikolayeviç öz vərdişlərini və paltarını çox adiləşdirmiş, hətta xəsislik dərəcəsində sadələşdirmişdi. Dalandarlar onu qalaçalara dəvət etdilər. Lev Nikolayeviç orada iki gün yaşadı. Dalandarlardan biri Bessarabiyadan idi, sadə, işgüzar, heç bir dini təlabatı olmayan adamdı. Digəri Türkiyə ilə müharibədə iştirak etmiş, kafirlərlə döyüşməyin allaha xoş gəldiyinə inanan və monastıra dini etiqadlarına görə daxil olmuş hələ gənc bir əsgərdi. Lev Nikolayeviç deyirdi ki, o gözəl, ağıllı və qiyamət adam idi.

Özünün sadə və ürəkdən gələn etiqadına görə mağaralarda yaşayan gənc zahid də onun xoşuna gəlmişdi. Amma Lev Nikolayeviç özünün nimdaş paltosunda ali zahidlik sferasındakı zahidlərlə etiqad haqqında söhbət etməyə getdikdə, onlardan birisi onun ağa, hətta qraf olmasını bilməyib kəskin tərzdə demişdi: «Vaxtım yoxdur». Başqası isə kobudcasına və mənasız şəkildə müharibənin labüdlüyü və qanuniliyi üzərində təkid etmişdi.

1880

Aprelin axırında Turgenevdən bizə gələcəyi haqda məktub aldıq. O, deyəsən, mayın 2-si, yaxud 3-də Yasnaya Polyanaya gəldi və biz, xüsusilə mən, buna yaman sevindik.

Biz onunla Voronka çayının o tayına, Zaseka ilə həmsərhəd olan cavan meşəliyə, quşların uçuşuna tamaşa etməyə gedirdik. Lev Nikolayeviç və İvan Sergeyeviç kiçik talacığın müxtəlif tərəflərində durmuşdular. Mən də İvan Sergeyeviçin yanında durmuşdum, qulaq verirdik ki, meşəcüllütü uçur, ya yox. Mən İvan Sergeyeviçdən soruşdum:

– Niyə daha yazmırsınız?

– Yaza bilmirəm, – deyə cavab verdi.

– Bəs yazmaq üçün nə lazımdır? – deyə soruşdum.

Turgenev zarafat edirmiş kimi hər tərəfə göz gəzdirərək pıçıltı ilə məndən soruşdu:

– Burada bizi heç kəs eşitmir ki? Bax belədir. Canım, sizə deyim ki, hər dəfə bir şey yazmamışdan qabaq məni məhəbbət qızdırması titrədərdi. Yazmaq üçün kiməsə vurulmalıyam. İndi isə, əfsus ki, qocalmışam, nə onu bacarıram, nə bunu.

– Heyf, çox heyf… Onda heç olmasa mənə vurulun. Təki yenidən yazasınız, – deyə mən zarafat etdim.

– Yox daha heç kəsi sevə bilmirəm. Hər şey bitdi.

Turgenev bu sözləri qüssə ilə, fikirli bir tərzdə əlavə etdi, mən qeyri-ixtiyari onun «Qoca» adlı mənsur şerini xatırladım və kədərləndim.

Axşam çox gözəl idi. Amma meşəcüllütünü vurmaq yalnız Lev Nikolayeviçə müyəssər oldu. Onu da nə it, nə də biz tapa bildik.

Turgenev bizdə ikicə gün qaldı; o özünə xalis rus xörəkləri – şüyüdlü yarma şorbası, düyülü və toyuq ətindən piroq, qarabaşaq sıyığı və s. sifariş verirdi. O, saatlarla Lev Nikolayeviçlə söhbət edirdi. Bu zaman mehriban, sakit, nəvazişli olurdu və Lev Nikolayeviçə deyirdi: «Mən çox şadam, nə yaxşı ki, siz öz arvadınızla evlənmisiniz».

O vaxt Straxov Lev Nikolayeviçə yazırdı: «Sizin Turgenevlə görüşünüz və işiniz məni hədsiz dərəcədə sevindirir və Yasnayaya çəkir, Bəli, sevimli Lev Nikolayeviç, siz ən yüksək dərəcəyə çatmısınız və möhkəm dayanmısınız».

CAMAATIN MÜALİCƏSİ

Bunların hamısı şənlikdən doğan qayğılar idi, amma digər qayğılar da az deyildi. O vaxt nə bizim evdə, nə də yaxındakı kənddə həkim yox idi və ətraf kəndlərdən, əlbəttə, həmçinin Yasnaya Polyanadan da mənim yanıma həmişə xəstələr gələrdi. Öz uşaqlarımı, Kuzminskilər ailəsini, mürəbbiyə və xidmətçilərin hamısını mən müalicə edirdim.

Bu sahədə bəzi bilikləri atam evində yaşayarkən, digər məlumatları isə ərə gedəndən sonra ailəmizi müalicə edən həkimlərdən, eləcə də müalicə kitablarından, xüsusən Florinskinin¹⁰ kitabından əldə etmişdim. Həkimlərin reseptlərini mən həmişə saxlardım və onlara əsasən hansı hallarda dərman tələb olunduğunu ayırd edib, xəstələrim üçün də dərman götürərdim. Mənim əlim yüngül idi və xəstələrimin sağaldığını gördükcə çox sevinirdim. Bəzən, xüsusən yayda, elə olurdu ki, artırmaya çıxırdım, bura isə artıq yanı uşaqlı və ya tək arvadlarla, xəstələri gətirmiş arabalarla dolu olurdu. Onların hamısını dindirirdim, müayinə edirdim, dərman verirdim. Neçə dəfə də ağır doğuşda iştirak etmişdim.

Bir dəfə, demək olar ki, bütün gecəni zahı qadın ilə keçirdim. Ona hətta çovdar mahmızı yedirdirdim, səhərə yaxın isə hər şey yaxşı qurtardı. Amma doğmuş qadının bütün uşaqlarının skarlatinaya tutulması məni bərk narahat edirdi. Uşaqlardan birisi elə daxmanın içindəcə yerə qusurdu, ikisi səpmişdi, böyük oğlan şişmişdi, onun böyrəkləri xəstə idi, üç həftədən sonra o öldü.

O zaman mənim də çox uşağım vardı, kiçiyini isə əmizdirirdim. Deyəsən, bu elə sonra ölən körpə Nikoluşka idi. Yadımdadır, qış idi, daxmadan çıxıb birbaşa boş, isidilməmiş fligelə getdim, orada əynimdəki paltarların hamısını soyundum, tez-tələsik başımı yudum və yalnız bundan sonra evə qayıtdım. Bir dəfə də məni qan içində olan zahı qadının yanına çağırdılar. Gördüm ki, qanın axmasını saxlaya bilməyəcəyəm, o dəqiqə mama dalınca adam göndərdim. Mama Tuladan gəldi. Amma nə qədər çalışdısa, qanı saxlaya bilmədi və birdən özünü lap itirib qışqırmağa başladı: «Bunun əcəli çatıb, öləcək».

Onda mən onun üstünə qışqırdım və göstəriş verdim ki, tampon qoymaqda davam etsin. Səhərə yaxın arvadın halı yaxşılaşdı və bundan sonra o xeyli müddət yaşadı. Onun böyük oğlu İqnat bizdə arabaçı işləyirdi. Mən isə əzazil ərinin döydüyü və incitdiyi bu bədbəxt qadını çox sevirdim.

Müvəffəqiyyətsiz doğum keçirmiş qadını da bir dəfə xilas etmişəm: özüm xilas etmədim, həkimimiz, ağıllı və gözəl insan Aleksandr Matveyeviç Rudnevin dalınca adam göndərdim. Rudnev çətin cərrahiyyə əməliyyatına çox vaxt sərf etdi, çünki ölmüş uşağı ana bətnindən doğrayıb çıxarmaq lazım gəldi. Mən həkimə əlimdən gələn köməyi edirdim, amma bütün bu hadisələr məni bərk həyacanlandırırdı. Ona görə də mənə müalicə və mamaçalıq işini sevmək asan deyildi. Bizim arvadların isə mənə qəribə inamları vardı. Yadımdadır, kəndimizdə arabaçı Filippin gəlini üç gün əziyyət çəkdi, hər şeyin qaydası ilə getməsinə baxmayaraq onun yalnız bir xahişi vardı: «Qrafinyanı çağırın, onun əli yüngüldür, mən tez doğaram». Nə edəsən, getdim yanına, üç saat oturdum, müxtəlif zərərsiz xarici vasitələrdən istifadə etdim və doğrudan da, hər şey çox tez və yaxşı bitdi: onun gözəl bir oğlu oldu.

Sonralar mən bu işi qızım Maşaya tapşırdım. O, Moskvada xəstəxana və klinikalarda çox şey öyrənmişdi və buna görə də camaatı daha səylə və yaxşı müalicə edirdi. Bax, o həqiqətən müalicə etməyi sevirdi. Bir də ki, yaraları, qanı, əzabları görüb özünü itirmirdi. Onun səyi və fədakarlığı adamı təəccübləndirirdi. Məsələn, o hər gün üç verst uzaqda olan Telyatnikiyə gedirdi ki, mujikin ayağındakı yaranı yusun və sarısın. Yara artıq iy verirdi və çürümüş ətlər qopub düşürdü: o isə xeyirxah işini yarımçıq qoymurdu.

STASOV

1880-ci ilin oktyabrında ilk dəfə bizə Vladimir Vasilyeviç Stasov gəldi, mən də onunla yalnız bu zaman tanış oldum. Bizim yeknəsəq kənd həyatına belə bir adamın daxil olması böyük təsir bağışladı və həmin vaxt, o mənim çox xoşuma gəldi. Onun artıq 56 yaşı vardı, amma ehtiraslı, səs-küylü, hər şey haqqında yüksəkdən, dəbdəbəli və ibarəli danışdığından o, yaşlı adamdan daha çox gəncə oxşayırdı. Təəssüf ki, onun söhbətlərinin təfərrüatını nə xatirimdə, nə də məndə olan cüzi materiallar üzrə canlandıra bilirəm, yadımdadır ki, o, Lev Nikolayeviçdən Peterburqdakı ümumi kitabxana üçün «Müharibə hekayələri»nin əlyazmasını istədi və çıxıb gedərkən onu royalın üzərində qoyub unutdu. Mən buna çox sevindim və sonra əlyazmasını daha Stasova vermədim. O isə bundan ötrü məndən bərk incimişdi. Stasovda məni valeh edən ən başlıca cəhət onun hər bir incəsənət əsərinə olan ehtiraslı münasibəti idi. O, incəsənəti bütün təzahürlərdə sevirdi, bu cəhətdən də ona məndən artıq heç kəs hüsn-rəğbət bəsləyə bilməzdi.

REPİN

O zamanlar Moskvada rəssam Repin yaşayırdı və Lev Nikolayeviç onun yanına, emalatxanaya getmişdi.

O, incəsənət haqqında öz fikirlərini Repinə söyləyir və belə hesab edirdi ki, «Çağırışçının yola salınması» şəkli soyuqdur, «Zaporojyelilər» isə əslində heç şəkil deyil, etüddür, ona görə ki, onda ciddi, əsas fikir yoxdur. Şəklin mənası daha yüksək olmalıdır.

Lev Nikolayeviç emalatxanaya baş çəkdikdən sonra Repin ona yazdığı məktubda həm gəlişinə, həm də ümumən incəsənət, eləcə də onun şəkilləri haqqında rəyinə görə təşəkkürünü bildirirdi.

Repin 1880-ci il oktyabrın 14-də yazırdı: «Sizin hər sözünüz haqqında düşünərkən, sənətkarın əsl yolu mənə daha aydın görünür… Siz mənə böyük mənəvi xeyir verdiniz…»

Mən tez-tez hiss edirdim ki, Lev Nikolayeviç özünün məlahəti və incəsənətə alovlu münasibətilə hər bir rəssamı, musiqiçini, yazıçını – bir sözlə, incəsənət adamlarını ruhlandıra bilirdi və onlarda enerjini, eləcə də ən yaxşı qüvvələri təlatümə gətirməyi bacarırdı.

Repinlə də o zaman belə oldu. Lev Nikolayeviç Çaykovskinin kvartetini¹¹ dinləyəndə də müəllifdən belə məktub almışdı. Eyni hissi vaxtı ilə bizə skripka çalmağa gəlmiş Naqornov, daha sonra isə digər musiqiçilər keçirmişdilər. Lev Nikolayeviçin mülahizələri və şəfqətindən sonra enerji və ən yaxşı mənəvi qüvvələrin vüsəti haqqında N.N.Straxov da, tənqidi məqaləsi Lev Nikolayeviç tərəfindən təriflənmiş Bakunin də yazırlar¹².

LEV NİKOLAYEVİÇİN AXTARIŞLARI

Dini-fəlsəfi əsərləri üzərində səylə çalışan Lev Nikolayeviç öz ideyalarını təcrübədə də həyata keçirməyə çalışırdı.

O həmin vaxtlar həbsxana və dustaqxanalarda olur, vilayət və xalq məhkəmələrinə gedir, əsgərliyə gedənlərin arasında olur və elə bil qəsdən hər yerdə insan bədbəxtliklərini, onlara edilən zorakılığı axtarır, bəşəriyyətdə mövcud olan bütün həyat tərzini ehtirasla inkar edir, hər şeyi ittiham edir, hər şeyə görə özü iztirab çəkir və yalnız camaata hüsn-rəğbət bəsləyir və bütün əzilənlərin dərdinə şərik olurdu.

Bu ittiham və inkar mənə də, ailəmizə də, dövlətli, bədbəxt olmayan hər kəsə aid idi, Lev Nikolayeviçin birdən-birə bütün bəşəriyyət üçün dərd çəkdiyini və bunun nəticəsində çox tutqun olduğunu görmək acınacaqlı idi. Sanki o, dünyada sevinc və xoşbəxtlik gətirən hər şeydən üz döndərmiş və nəzərlərini əks tərəfə yönəltmişdi. Nikolay Nikolayeviç Straxov o zaman yazırdı ki, Lev Nikolayeviç qəribə dini əhvali-ruhiyyədədir və ona bu sözlərlə müraciət edirdi: «Siz xilası fədakarlıqda və donub qalmaqda deyil, aydın və canlı şüurda axtarırsınız… Sizdə həmişəki kimi süni həyatın bütün formalarına qüvvətli ikrah vardır…»

1881

Özünün dünyagörüşü haqqında Lev Nikolayeviç deyirdi ki, onun insanlar barədə fikri büsbütün dəyişmişdir. Əvvəllər doğma, yaxın adamlardan ibarət kiçik, məlum bir dairə mövcud idisə, indi milyonlarla adam qardaş olmuşdur.

O zaman hamı Lev Nikolayeviçin əhvali-ruhiyyəsindəki kəskin dəyişikliklə maraqlanır, bunun səbəblərini araşdırmağa çalışır və heyfsilənirdi ki, o daha bədii yaradıcılıqla məşğul olmur.

Qrafinya Aleksandra Andreyevna Tolstaya Lev Nikolayeviçə yazırdı ki, Dostoyevski Lev Nikolayeviçin əhvalı ilə çox maraqlanmışdı və xahiş edirdi ki, son zamanlar yazılmış dini məqalələri onun üçün əldə etsin¹³. Lakin Dostoyevski Lev Nikolayeviçin son əsərləri ilə tanış ola bilmədi, çünki o, gözlənilmədən həmin 1881-ci ildə öldü. Artıq fevralın 3-də mən yazırdım ki, Lev Nikolayeviç Dostoyevskini tanımırdı, lakin onun ölümündən kədərləndi…¹⁴.

Lev Nikolayeviç hər tərəfdən araşdırılıb müzakirə edildiyi vaxt, axtara-axtara, əzab çəkə-çəkə, hər cür dini etiqadlara qulaq verərək öz yolu ilə gedirdi. Məsələn, Lev Nikolayeviç bu zaman Xarkovda qulluq edən yeznəm Aleksandr Mixayloviç Kuzminskidən xahiş edirdi ki, öyrənsin, görsün Xarkovda ştundistlər varmı, onların vəziyyəti nə cürdür və doğrudanmı orada belə təriqət mövcuddur. O hətta Xarkova getmək də istəyirdi.

Yeznəm Kuzminski 1881-ci ilin 14 fevralında Xarkovdan cavab verirdi ki, burada ştundistlər yoxdur, yəqin ki, Lev Nikolayeviç onları Xarkovda çox olan subbotniklər ilə qarışdırmışdır.

ÇAR II ALEKSANDRIN ÖLDÜRÜLMƏSİ

1881-ci il martın 3-də mən Tulaya Lopuxinlərin görüşünə getdim: oğlum Seryoja tez-tez onlarda olurdu və Lopuxinlər ona qarşı çox mehriban idilər. Zastavanın yanında adamlar məndən soruşurdular: «Eşitmisinizmi, çarımızı öldürüblər?»… «Necə?», – deyə dəhşətlə soruşdum. «Azmı ayağının altını qazıyırdılar, indi də kareta partladı, o da öldü».

Mən bu xəbərlə evimizə, Yasnaya Polyanaya qanı qara gəldim. Burada da hadisəni yol keçən italiyalı oğlan xəbər vermişdi: o, qutuya qoyulmuş kağızları dimdiyi ilə çıxaran təlim görmüş quşu nümayiş etdirirdi. Quşu göstərərək öz yeknəsəq kədərli səsi ilə deyirdi: «Məni quş yemədi, çar öldürdü», «Nə? Kimi öldürdülər?» deyə Lev Nikolayeviç soruşdu. Oğlan təkrar edirdi: «Çar öldürdü».

Mən qayıdıb gələndən sonra balaca italiyalının məlumatını təsdiqlədim və Lev Nikolayeviçin necə də ürəkdən kədərləndiyini gördüm. Ümumiyyətlə isə, bizi cəmiyyətin və xalqın bu hadisəyə sakit və etinasız yanaşması heyrətə gətirirdi. Hər halda, bizdə, Tula və onun ətraflarında bu belə idi.

Lev Nikolayeviç xüsusilə ondan məyus olurdu ki, gənc çar taxta çıxarkən dərhal amansız bir iş görməli – atasını öldürənləri qətl etməli idi. Hələ məhkəməyə qədər, mart ayında Lev Nikolayeviç hökmdar III Aleksandra məktub yazmağı qərara aldı, bu məktubda qatilləri bağışlamağı xahiş edir və onu öz çarlığına pis işdən başlamamağa, şəri xeyir ilə, məhz xeyir ilə boğmağa çalışmağa çağırırdı; öz sözlərini Lev Nikolayeviç o zaman mənən tamamilə aludə olduğu İncil ilə əsaslandırırdı.¹⁵

Bu məktuba cavab olaraq III Aleksandr qraf Lev Nikolayeviç Tolstoya çatdırmışdı ki, əgər sui-qəsd onun özünə qarşı edilsəydi, o əfv edə bilərdi, lakin atasının qatillərini bağışlamağa haqqı yoxdur. Beləliklə, beş nəfər asıldı, Lev Nikolayeviçi dəhşətə gətirən o idi ki, qadın – Sofya Perovskaya da onların arasında idi və bu da o zaman çoxlarını qəzəbləndirirdi.

OPTİNA PUSTINA İKİNCİ SƏYAHƏT

İyunun əvvəlində evdə hər şeydən usanmış Lev Nikolayeviç yenə Optina Pustına yollanmağa hazırlaşdı. O, bu dəfə piyada gedir və lakey Sergey Arbuzovu və Yasnaya Polyana məktəbinin müəllimi Dmitri Fyodoroviçi də özü ilə aparırdı. Onlar təxminən 1881-ci il iyunun 10-da yola düşdülər və artıq iyunun 11-də Lev Nikolayeviç elə yoldan mənə yazırdı: «Gözlədiyimdən daha çətin gəlib çatdım. Ayaqlarım qabar-qabar oldu. Mən heç də getməyimin peşmançılığını çəkmirəm. Təsəvvür etmək çətindir ki, özümüzdən ötrü düzəltdiyimiz dünyanı yox, böyük, əsl, dünyanı görmək qəlbimiz üçün (həyata baxış üçün) nə dərəcədə təzə, vacib və faydalıdır».

Lev Nikolayeviçin yolda karandaşla çəkdiyi eskizlər olan kiçik qeyd kitabçası qalmışdır. Burada səyahət haqqında bəzi məlumatlar var, məsələn, yolda dönüb Mananki kəndinə gediblər, buranın keşişi Yasnaya Polyana məktəbinin keçmiş müəllimi Vladimir Akimoviç idi və Lev Nikolayeviç onun evində istirahət edirdi. Bu kitabçada yol təəssüratları və ədəbi materiallardan ibarət anlaşılmaz (yalnız Lev Nikolayeviçin özünə aydın olan) eskizlər də var. Lev Nikolayeviç öz səyahəti haqqında belə yazır: «Mehmanxanaya gəldik. Yefim hirslidir. Bura əlillər evidir. Bax, burada da yat. Sən tıxmısan, mən heç yeməmişəm. Bax, burda otur…»

Yefim çirkli, taxtabitilərlə dolu əlillər evində rahib və qonaq qəbul edən idi. Lev Nikolayeviçin əynində göy mujik köynəyi, çuxa, ayaqlarında çarıq var idi, buna görə onu həqarətlə qarşılayırdılar. Hətta başında şlyapa olan lakey Sergeyə daha artıq hörmət edirdilər. Lev Nikolayeviçə taxtabitilərlə dolu balaca, çirkli nömrə verdilər və o, yolda yorulduğuna baxmayaraq, taxtabitilərin əlindən iki gecə yata bilmədi. O, ümumi rahib süfrəsindən yeyir və deyirdi ki, hər şey – kvas, borş, sıyıq çox dadlıdır. Bir neçə nəfər eyni kasadan yeyirdi və Lev Nikolayeviçin yanında bir lal oturmuşdu.

Hər dəfə yeməkdən qabaq ümumi dua oxunurdu, amma Lev Nikolayeviçin müşahidələrinə görə, heç kəs dua oxumaq istəmir və oxumurdu da.

İki gündən sonra Lev Nikolayeviç indi iyeromonax (adı yadımda deyil) olmuş keçmiş təhkimli kəndlisi ilə rastlaşır. O, Lev Nikolayeviçi dərhal tanıyır və ah-ufa başlayır. «Ali-həzrət, niyə siz belə itaətkar olmusunuz? Xahiş edirəm, başqa mehmanxanaya buyurasınız».

Və Lev Nikolayeviçi daha dəsgahlı mehmanxananın çox rahat nömrəsinə keçirirlər, burada ona ehtiram da tamam başqalaşır. Hamı bilir ki, qrafdır – təzimlər, ali-həzrətlər başlanır… Hər şey dəyişir.

… Bu mehmanxanada Lev Nikolayeviç elə hey «atamı, dədəmi öldürdülər, mən günahkarın evini yıxdılar» deyən bir qadına rast gəlmişdi.