Kitabı oxu: «Amerika faciəsi »

1

TEODOR DRAYZER

AMERİKA FACİƏSİ

Roman

1-ci kitab

I FƏSİL

Yay axşamıdır, qaranlıq qovuşur.

400.000-dən artıq əhalisi olan bir Amerika şəhərinin ticarət mərkəzi… yüksək binalar, divarlar… Ehtimal ki, belə şəhərlərin mövcud olduğu bir zaman ağlasığmaz bir şey kimi görünəcəkdir.

İndi artıq susmuş kimi görünən geniş küçə ilə altı nəfərdən ibarət bir dəstə gedirdi: onlardan biri dəyirmi qara fetr şlyapasının sıx saçları çıxmış, əlli yaşlı, qısaboylu, şişman bir kişi idi, – bu son dərəcə cılız bir şəxs idi, çiyninə keçirdiyi qayışdan, adətən, küçə vəzlərinin və müğənnilərinin istifadə etdikləri kiçik bir orqan asılmışdı. Onunla yanaşı gedən qadın ondan beş yaş cavan görünürdü, çox kök deyildi, lakin möhkəm bədəni vardı, olduqca sadə geyinmişdi, üzü yaraşıqlı deyildisə də, eybəcər də deyildi; o bir əli ilə yeddi yaşlı bir oğlan uşağının əlindən tutmuşdu, digər əlində isə İncil və Zəbur duaları kitabı vardı. Onların arxasınca bir az geridə on beş yaşlı bir qız, on iki yaşlı bir oğlan və doqquz yaşlı bir qız uşağı gəlirdi. Onlar hamısı itaətlə, lakin, deyəsən, bir qədər könülsüz olaraq böyüklərin arxasınca gedirdilər.

Bərk isti idi, ancaq havada sustaldıcı, məstedici bir təravət hiss olunurdu.

Onların getdikləri böyük küçəni, dərəyə oxşayan digər bir küçə müstəqim bucaqla kəsir, tramvaylar isə aramsız zəng çalaraq ümumi hərəkətin coşqun axını içərisindən yavaş-yavaş keçib gedirdi. Bu kiçik dəstə sanki ətrafdakı hər şeyə biganə idi və yalnız dalğalar kimi üzərinə gələn maşın və piyadaların sonsuz axını arasından özünə yol açmağa çalışırdı.

Dəstə onların yolunu kəsən digər bir küçənin, daha doğrusu, indi heç bir həyat əsəri görünməyən iki cərgə uca binalar arasındakı dar bir keçidin başına çatarkən kişi kiçik orqanı yerə qoydu, qadın isə tez orqanın qapağını açıb, pyupiteri qaldırdı və nazik Zəbur duaları kitabını açdı. Sonra Tövratı kişiyə verib onunla yanaşı dayandı. Böyük oğlan qatlama kiçik stulu orqanın qabağına qoydu. Ailənin başçısı olan kişi süni bir inamla, arxayınlıqla ətrafına baxdı və sanki onu dinləyən olub-olmadığına laqeyd imiş kimi dedi:

Əvvəlcə biz ilahiyyə duasını oxuyacağıq, kim Allaha dua etmək istəyirsə, bizimlə oxuya bilər. Ester, xahiş edirəm çalmağa başlayasan.

Bu vaxta qədər mümkün olduqca laqeyd və yovuşmaz görünməyə çalışan, hələ tamamilə boy atıb yetişməmiş, lakin qəşəng biçimli bədəni olan böyük qız stul üzərində oturdu və orqanı fırladaraq dua kitabçasının səhifələrini çevirməyə başladı. Anası dedi:

– Məncə, biz iyirmi yeddinci duadan başlayıb, “İsa məhəbbətinin şəfaverici təsiri nə qədər şirindir” duasını oxumalıyıq.

Bu zaman evlərinə dağılan peşə və vəzifə sahibləri orqan ətrafındakı bu kiçik dəstəni görüb tərəddüdlə addımlarını yavaşıdır, çəpəki bir nəzərlə bu adamlara baxır və yaxud burada nə baş verdiyini öyrənmək üçün dayanırdılar. Adamların bu tərəddüdünü bir diqqət nişanəsi kimi başa düşən ailə başçısı dərhal fürsətdən istifadə etdi, sanki izdiham məhz onu dinləmək üçün bura yığılmışdı:

– Gəlin hamımız bir yerdə “İsa məhəbbətinin məlhəmi nə qədər şirindir” duasını oxuyaq.

Qız orqanı çalmağa başlayaraq zəif, lakin ahəngdar səslərlə havanı hərəkətə gətirdi və öz uca soprano səsini anasının soprano səsinə və atasının saxta bariton səsinə qoşaraq oxumağa başladı. O biri uşaqlar cır səsləri ilə böyüklərə səs verib yavaşdan civildəyirdilər: balaca qız və balaca oğlan orqan üzərindəki kitab yığını içərisindən hərəsi əlinə bir kitabça almışdı. Onlar dua oxuyur, simasız və hər şeyə biganə küçə izdihamı isə ümumi skeptisizm və laqeydlik əleyhinə səsini qaldırmış bu kasıb ailənin qəribə görkəmi ilə əylənərək onlara tamaşa edirdi. Bəziləri orqan çalan qızın fağır görkəmi ilə maraqlanır və ona rəğbət bəsləyirdilər, digərləri aciz və zavallı görünən ata ilə maraqlanırdılar; onun açıq mavi gözləri, süst vücudu, ucuz kostyumu o saat bildirirdi ki, o, həyatda bəxti sınıq çıxmış, müvəffəqiyyətsizliyə uğramış bir adamdır. Bütün bu dəstə içərisində yalnız ana elə bir qüvvə və qətiyyətə malik idi ki, bu qüvvə kor-koranə və səmərəsiz tətbiq edildikdə belə həyatda müvəffəqiyyəti tətbiq etməsə də, hər halda insanın özünü qoruya bilməsinə kömək edir. Ailənin başqa üzvlərinə nisbətən bu qadında daha bariz bir şəkildə daxili bir inam, nadan olsa da, hər halda ehtiram doğuran daxili bir inam gözə çarpırdı. Əgər siz onun necə dayandığını, dua kitabçası tutan əlini aşağı salıb gözlərini fəzaya necə zillədiyini görsəydiniz, o zaman deyərdiniz ki: “Bəli, bu qadın bütün nöqsanlarına baxmayaraq, yəqin ki, yalnız etiqad etdiyi bir işi görməyə çalışır”.

Oğlan uşağı gözlərini aşağı dikərək narahat halda ayaqlarını götürüb qoyur və könülsüz oxuyurdu. Dalğın mənalı üzü, ağ dərisi və qara saçları olan, ucaboylu, lakin vücudu hələ bərkiməmiş bu oğlan uşağı, ailənin ən çox müşahidəçi və şübhəsiz ki, ən həssas bir üzvü kimi təsir bağışlayırdı, aydın idi ki, o daxilində öz vəziyyətinə qarşı bir narazılıq duymaqda və hətta buna görə iztirab çəkməkdədir. Özü bunu tamamilə aydın dərk etməsə də, onu həyata dini yox, nəşəli bir yaşayış tərzi daha çox cəzb edirdi. İndi səhv etmədən onun haqqında yalnız bunu demək olardı ki, o, icra etdiyi işə qarşı laqeyd idi və bu iş üçün onda heç bir həvəs və istedad yox idi. O, son dərəcə gənc idi, onun ruhu atasının və anasının ruhuna hakim olan mücərrəd və dumanlı romantikaya tamamilə zidd, həyati gözəllik və sevincin hər cürə təzahürünə qarşı həddindən artıq həssas idi.

Doğrudan da, üzvü olduğu ailənin maddi və mənəvi həyatı, anasının və atasının bu qədər etiqadla inandıqları və vəz etdikləri şeyin həqiqiliyinə və qüvvəsinə onda heç bir inam hissi doğurmurdu. Çünki onun atası və anası daimi bir qayğı, həm də maddi qayğı içərisində çırpınırdılar. Ailənin başçısı həmişə Tövrat oxuyur və müxtəlif evlərdə, başlıca olaraq ana ilə bərabər rəhbərlik etdiyi və buradan bir az kənarda olan “ibadətgahda” öz vəzlərilə çıxış edirdi. Eyni zamanda uşaq hiss edirdi ki, ata və anası missioner işi ilə maraqlanan, yaxud xeyriyyə işlərinə rəğbət göstərən və atanın fəaliyyətinə yaxşı gözlə baxan müxtəlif işgüzar adamlardan pul toplayırlar. Buna baxmayaraq, ailənin vəziyyəti yenə ağır idi: onlar həmişə pis geyinirdilər, başqalarına nəsib olan bir çox rahatlıq və zövqlərdən məhrum idilər. Atası və anası isə daima Allahın bütün insanlara və o cümlədən ona məhəbbət, mərhəmət və qayğı bəslədiyini tərifləyib təqdis edirdilər. Lakin burada nə isə bir dolaşıqlıq vardı. Uşaq bütün bunlardan baş çıxara bilmirdi, lakin buna baxmayaraq, yenə də anasına hörmət edirdi, o, anasının mehribanlığını hiss etdiyi kimi, eyni zamanda bu qadında daxili qüvvəti və ciddiliyi də duyurdu. İbadətgahdakı ağır işə və ailə qayğılarına baxmayaraq, ana şən və gülərüzlü olmağı bacarırdı. Hər halda gümrah görünürdü və tez-tez dərin bir etiqadla: “Allah bizim qeydimizə qalar”, yaxud “Allah bizə yol göstərər”, – deyirdi. Ailə lap ağır bir ehtiyac içərisində çırpınarkən ana bu sözləri xüsusilə tez-tez təkrar edirdi. Lakin həm o, həm də ayrı uşaqlar aydın görürdülər ki, xeyirxahlığın ailə üçün son dərəcə zəruri olan zamanlarda belə Allah onlara heç bir yol göstərmir.

Bu axşam, öz kiçik bacıları və kiçik qardaşı ilə böyük küçədə dolaşarkən, uşaq ürəkdən arzu edirdi ki, bütün bunlar birdəfəlik və həmişəlik olaraq bitib qurtarsın və yaxud, heç olmasa, özü artıq bu işdə iştirak etməkdən azad olsun. Başqa oğlanlar belə şeylərlə məşğul olmurlar, üstəlik bu işdə nə isə miskin və zəlalətli bir şey vardı. Hələ ata və anası bu cür küçələrə salıb dallarınca gəzdirmədiyi zamanlar belə başqa oğlan uşaqları ona sataşır və atasının öz inam və etiqadları haqqında hamının qarşısında çərənçilik etdiyinə gülürdülər. Atası hər bir söhbəti “Allah kərimdir” sözləri ilə başlardı və o hələ yeddi yaşında ikən onların qonşuluğunda yaşayan bütün oğlan uşaqları onu görən kimi qışqırırdılar:

– Budur, “Allah kərimdir” gəlir, qoca Qrifits gəlir.

Yaxud onun özünün dalınca qışqırırdılar:

– Budur, bunun bacısı orqan çalır, görəsən, başqa şey çalmağı da bacararmı?

Görəsən, nə üçün onun atası hər yerdə “Allah kərimdir” deməkdən yorulmur? Axı başqa adamlar bu cür etmirlər.

Ona sataşan uşaqlarda olduğu kimi, onun özündə də, insanlara məxsus tam oxşarlığa və bərabərliyə doğru meyil edən bir əzəli sövqi-təbii baş qaldırırdı. Lakin onun atası və anası başqa adamlar kimi deyildilər, onlar həmişə dini işlərlə həddindən artıq məşğul olurdular, indi isə, nəhayət, bu dini işi özlərinə peşə etmişdilər.

Bu axşam uca evləri olan səs-küylü, qaynar həyatı və qızğın hərəkətli bu böyük küçədə o, bir xəcalət duyğusu ilə özünü adi həyatdan qoparılıb istehza və məsxərəyə qoyulmuş bir adam kimi hiss edirdi. Parlaq avtomobillər onun yanından ötüb keçirdi, qayğısız piyada adamlar onun yalnız tutqun təsəvvür edə bildiyi məşğuliyyət və əyləncələrə doğru tələsirdilər, – gülərüzlü gənc oğlan və qızlar gülüşərək, zarafatlaşaraq onun yanından ötüb keçirdilər, balaca uşaqlar dayanıb ona tamaşa edirdilər və bütün bunlar onun həyatından, daha doğrusu, onun ailəsinin həyatından kənarda nə isə daha gözəl və daha yaxşı bir şey olduğunu göstərir, onu həyəcanlandırırdı.

Aramsız olaraq onların yanında qaynayıb daşan, dəyişən bu qayğısız və dalğalı küçə izdihamı içərisində, sanki bəziləri hiss edirdilər ki, bu uşaqlara qarşı nə isə psixoloji bir səhv buraxılmaqdadır: bəziləri dirsəkləri ilə bir-birini dümsükləyir, daha azğın və daha laqeyd olanları qaşlarını qaldırıb həqarətlə gülümsəyir, daha rəhmdil və təcrübəli olanlar isə deyirdilər ki, uşaqların belə mərasimdə iştirak etmələri çox yersiz bir işdir.

Gənc bir kontor xidmətçisi deyirdi:

– Mən, demək olar ki, hər axşam – həftədə azı iki-üç dəfə, bu adamları burada görürəm, – bu gənc xidmətçi, gəzdiyi qız ilə indicə bu saat görüşmüşdü və indi onu restorana aparırdı. O, – yəqin ki, bu, din pərdəsi altında bir fırıldaqdır, – deyə əlavə etdi.

Şəhərin ticarət mərkəzlərinin daimi avaralarından olan qırx yaşlı birisi isə yanında dayanmış zahirən xoşsifətli bir başqasına belə deyirdi:

– Bu iş, bax, o böyük oğlanın ürəyinə yatan iş deyil. Üzündən görünür ki, o özünü çox da yaxşı hiss etmir. Əgər onun bu işə həvəsi yoxdursa, bu boyda oğlan uşağını camaatın qarşısında tamaşaya qoymağın nə mənası var? Axı, o bu dini işlərdən heç bir şey anlamır.

Uşağın orijinal siması ilə maraqlanan o birisi adam:

– Bəli, mən də bu fikirdəyəm, – deyə ona müraciət edənlə razılaşırdı. Uşaq üzünü qaldıranda onun üzündə bir sıxıntı və pərişanlıq görünürdü, üzünə baxan hər bir adam asanlıqla başa düşə bilərdi ki, hələ xasiyyəti bərkiməmiş və icra edilən dini ayinlərin psixoloji və dini mənasını qavraya bilməyən bir uşağı camaat qarşısında yetkin və kamallı adamlara daha münasib olan bu cür çıxışlara məcbur etmək çox faydasız və zalım bir hərəkətdir.

Amma bütün bunlara baxmayaraq, o yenə də ata və anasına tabe olmalı, boynuna düşən işi yerinə yetirməli idi.

İki kiçik uşaq – balaca qız və balaca oğlan, onları əhatə edən şeyləri yaxşı anlamağa hələ çox kiçik idilər, buna görə də onlar üçün hamısı bir idi. Orqan çalan böyük qıza isə, görünür, tamaşaçıların diqqəti, onun zahiri görkəmi və səsi haqqında onların söylədiyi fikirlər hətta xoş gəlirdi, çünki nəinki kənar adamlar, hətta öz ata və anası belə dəfələrlə qıza demişdilər ki, guya onun çox xoş, gözəl və məlahətli səsi vardır, halbuki bu o qədər də düz deyildi. Qızın səsi çox da yaxşı səs deyildi, lakin ata və anası musiqini qanan adam deyildilər. Qız zəif, arıq, heç bir xüsusiyyəti ilə fərqlənməyən bir qız idi, – onda mənəvi qüvvə yaxud dərin kamal əlamətləri də nəzərə çarpmırdı. Buna görə heç də təəccüblü deyildi ki, oxumaq onun üçün heç olmasa, az da olsa, başqalarından fərqlənib diqqəti özünə cəlb etmək üçün yeganə bir vasitə idi.

Ata və ana isə möhkəm qət etmişdilər ki, imkanları daxilində cəmiyyətin mənəvi təmizlənməsinə kömək etsinlər. Birinci dua oxunub qurtardıqdan sonra ata, Allahın mərhəməti və İsanın məhəbbəti sayəsində günahkar insanların ağır vicdan əzabından qurtulub necə sevindikləri haqqında boşboğazlıq etməyə başladı.

Böyük oğlan Klayd və ondan kiçik olan bacısı ilə qardaşı, gözlərini yerə dikib dayanmışdılar, onlar yalnız hərdənbir başlarını qaldırıb atalarına baxırdılar; onlar bu fikirdə idilər ki, bəlkə də, onlar nədən danışırsa, hamısı doğrudur, vacibdir, ancaq hər halda həyatdakı bir çox başqa şeylər qədər əhəmiyyətli və cazibəli deyildir. Uşaqlar bütün bunların hamısını dəfələrlə eşitmişdilər, indi onların gənc və coşqun xəyalları həyatdan daha böyük bir şey, küçə ortasında və yaxud ibadətgahdakı bu vəzlərdən daha mənalı bir şey gözləyirdi.

Nəhayət, ikinci dua oxundu və missis Qrifits kiçik bir nitq deyərək yaxın küçədə yerləşən, rəhbərlik etdikləri ibadətgah haqqında və ümumiyyətlə, həzrəti İsanın vəsiyyətlərinə necə əməl etdikləri barədə danışırdı, bundan sonra onlar dinləyiciləri xoşbəxt edib üçüncü duanı oxudular və ibadətgahın xeyirxah əməlləri haqqında kiçik kitabçalar payladılar. Ailə başçısı Eysa Qrifits isə bir az xırda-para könüllü ianə topladı. Kiçik orqanın qapağını bağladılar, açılıb bükülən stulu yığıb Klayda verdilər, Tövratı və dua kitabçalarını missis Qrifits yığışdırdı və qoca Qrifits orqanın qayışını yenə çiyninə keçirdikdən sonra, bütün ailə ibadətgaha yönəldi.

Bütün bu müddət ərzində Klayd öz-özünə deyirdi ki, o, artıq bu işlə məşğul olmaq istəmir, onun həm özü, həm də ata-anası gülüncdürlər, başqa adamlara oxşamırlar; əgər o icbari olaraq iştirak etdiyi bu çıxışlara qarşı bütün qəzəbini tamamilə ifadə edə bilsəydi, ata və anasına “küçə təlxəkləri” belə deyə bilərdi; o çalışacaq ki, artıq heç vaxt bu çıxışda iştirak etməsin. Axı nə üçün ata və anası onu öz dallarınca salıb küçələri gəzdirirlər? Belə bir həyat onu təmin edə bilməz. Başqa oğlan uşaqları belə işlərlə məşğul olmurlar. İndi o, həmişəkindən daha artıq qətiyyətlə onu bütün işlərdən xilas edəcək bir üsyan qaldırmaq istəyirdi. Qoy böyük bacısı istədiyi qədər orqan çala-çala küçələri dolaşsın, bu onun xoşuna gəlir. Kiçik bacısı və qardaşı isə çox balacadırlar, onlar üçün hamısı birdir. Lakin o…

Arvadı ilə yanaşı yeriyən Qrifits:

– Deyəsən, bu axşam camaat bizə həmişəkindən artıq diqqət göstərirdi, – dedi. Yay axşamının məlahəti ona xoş bir təsir bağışladığına görə o, yoldan ötənlərin həmişəki laqeydliyini öz xeyrinə yozmağa çalışırdı.

– Bəli, cümə axşamı ancaq on səkkiz nəfər dua kitabçası almışdı, amma bu gün iyirmi yeddisi aldı.

Qrifits arvadına və özünə ürək-dirək verməyə çalışaraq:

– İsanın məhəbbəti öz işini görəcəkdir, – dedi, – adamların çoxuna hələ də bu dünyanın kefi və qayğıları hakimdir, lakin onlara bir müsibət üz verdikdə bizim indi səpdiyimiz toxumların çoxusu cücərib boy atacaqdır. Mən buna ürəkdən inanıram. Bu fikir həmişə mənə qüvvət verir. Dərd və günahın ağırlığı axırda bəzilərini tutduqları yolun nə qədər yanlış bir yol olduğunu anlamağa məcbur edəcəkdir.

Onlar bir az əvvəl çıxdıqları darısqal yan küçələrdən birinə döndülər və bir neçə ev keçdikdən sonra geniş pəncərələri və qapısının şüşələri açıq boz şirlə rənglənmiş, birmərtəbəli, sarı rəngli taxta bir binaya daxil oldular. Hər iki pəncərənin eninə və ikiqat qapının yuxarısına belə yazılmışdı: “Mərhəmət qapıları. Dissidentlərin missiyası. Dua yığıncaqları çərşənbə və şənbə günləri, axşam saat 8-dən 10-dək, bazar günləri isə saat 11-də, 3-də və 8-də olur. İbadət qapıları hamının üzünə açıqdır”. Bu yazı altında pəncərələrin hər birinə bu sözlər yazılmışdı: “Allah məhəbbət deməkdir”, bir az aşağıda isə xırda hərflərlə belə bir sual verilirdi: “Sən çoxdanmı anana məktub yazmamısan?”.

Kiçik dəstə sarı rəngli görkəmsiz qapıdan içəri girib yox oldu.

II FƏSİL

Əlbəttə, oxuculara çox ötəri təqdim etdiyimiz bu ailənin başqa ailələrdən fərqlənən öz tarixi, öz sərgüzəşti olmalıdır. Bu, doğrudan da, belədir. Bu ailə elə mənəvi və ictimai anomaliyalardan¹ biri idi ki, onun arzu və hərəkətlərindən yalnız ən mahir psixoloq, özü də yalnız kimya və fiziologiya mütəxəssislərinin köməyi ilə baş çıxara bilərdi. Ailənin başçısı Eysa Qrifitsdən başlayaq. Bu, az istedadlı və qərarsız bir adam idi, mühitin və dini ideyaların tipik yetişdirməsi olan bu adam müstəqil düşünmək iqtidarına malik deyildi, lakin o, hər şeyi tez qavradığı üçün olduqca həssas idi və üstəlik həyatda irəlini, dərini görə bilmirdi, praktiki hissdən məhrum bir adam idi. Əslində onun arzularının nədən ibarət olduğunu, həyatda onu nə maraqlandırdığını aydınlaşdırmaq çətin bir məsələ idi. Digər tərəfdən, əvvəldə dediyimiz kimi, onun arvadı xasiyyət etibarı ilə daha möhkəm, təbiətcə daha fəal idi, lakin o da, həyat haqqında ərinə nisbətən daha düzgün və yaxud daha əməli bir təsəvvürə malik deyildi.

Bu adamın və onun arvadının sərgüzəşti bizim üçün yalnız bir nöqteyi-nəzərdən – onların on iki yaşlı oğulları olan Klayd Qrifitsin həyatına aid bir hadisə kimi maraqlıdır. Klayd anasından çox atasından irs aldığı bir qədər həssaslıq və romantik əhvali-ruhiyyədən başqa, coşqun bir xəyala malik idi, həmişə həyat məsələlərini özü üçün aydın etməyə çalışırdı. Bu yeniyetmə daima xəyalında düşünüb-daşınırdı ki, bəxti gətirsəydi, həyatda özünə yol açıb görkəmli bir adam ola bilərdi, hara isə gedərdi, nə isə görərdi və bütün bu işlər bu cür olmayıb başqa cür olardısa, o, öz həyatını başqa bir şəkildə qura bilərdi. On beş yaşınadək Klayda (sonralar da uzun müddət bunu xatırlamaq ona olduqca böyük bir əzab verirdi) ata və anasının məslək və ya peşələrinə başqa adamların pis gözlə baxmaları, bunu miskin və ləyaqətsiz bir şey hesab etmələri xüsusilə çox əzab verirdi. Onun ata və anası küçələrdə dini vəzlər oxuyur və Qrend Repitse, Detroyt, Miluoki, Çikaqo son vaxtlar isə Kanzas-Siti kimi müxtəlif şəhərlərdə missiyalarına rəhbərlik edirlər və hər yerdə adamlar, hər halda Klaydın rast gəldiyi oğlan və qız uşaqları – belə bir ata və ananın övladları olan – ona, onun qardaşına və bacılarına açıq həqarət gözü ilə baxırdılar. O, dəfələrlə – ata və anası onun xasiyyətindəki bu tündlüyü bəyənməsələr də – küçədə ona sataşan oğlan uşaqlarıyla savaşa girişib onlarla, əlbəyaxa olurdu. Lakin həmişə qalib gəlsə də, məğlub olsa da, ona açıq-aydın işarə vururdular ki, başqaları onun ata-anasının əməyinə hörmət etmirlər və belə bir məşğuliyyəti lüzumsuz, miskin bir iş hesab edirlər. O isə daim düşünür, müstəqil yaşamaq imkanı əlinə keçən zaman nə edəcəyi barədə fikirləşirdi.

Klaydın ata-anası, öz uşaqlarının gələcəyinin qeydinə qala bilməyən aciz adamlar idi. Onlar başa düşmürdülər ki, uşaqların hər birinə müəyyən bir əməli sahədə, yaxud ixtisas üzrə bilik vermək tamamilə zəruri bir şeydir, əksinə insanlara İncil həqiqətlərinin nurunu saçmaq ideyası ilə başları qarışmış bu adamlar, hətta uşaqlarını şəhərlərin birində məktəbə düzəltmək haqqında fikirləşməmişdilər. Onlar çox vaxt dərs ilinin qızğın vaxtında bir şəhərdən başqa bir şəhərə yola düşərək öz dini fəaliyyətləri üçün daha geniş sahə tapmaq məqsədi ilə tez-tez yerlərini dəyişirdilər. Bəzən bu dini fəaliyyət heç bir gəlir vermirdi. Eysa isə bağbançılıqdan, yaxud az-çox başı çıxdığı yeganə bir iş olan yeni şeyləri satmaq üçün agentlik vəzifəsindən çox pul qazana bilmədiyi üçün ailə yarıac həyat sürür, onun üzvləri cır-cındır geyir və uşaqlar məktəbə gedə bilmirdilər. Lakin uşaqlar ailənin bu vəziyyəti haqqında nə düşünürlərsə, düşünsünlər, Eysa və arvadı belə hallarda özlərinə məxsus nikbinliyi itirmirdilər, hər halda nikbin qaldıqlarını özlərinə təlqin edir, Allaha və Allahın himayəsinə həmişəki kimi yenə sarsılmaz inam bəsləyirdilər.

Qrifits ailəsi missiyanın yerləşdiyi binada yaşayırdı. İstər onların mənzili, istərsə də missiya binası hər bir gənc ürəkdə qüssə və kədər doğurmaq üçün kifayət qədər tutqun və xəfə bir yer idi. Onlar Kanzas-Siti şəhərinin istiqlaliyyət bulvarından şimalda Trust-avenüdən qərb tərəfdə yerləşən hissəsində uzun, lakin görkəmsiz bir küçə olan Missuri-avenü xiyabanına doğru uzanan, Bikel adlı örtülü bir döngədə görkəmsiz taxta bir evin bütün alt mərtəbəsini tuturdular. Ətrafdakı hər bir şeydə artıq mərkəzi çoxdan bəri bu yerlərdən cənub-qərbə köçmüş işgüzar ticarət həyatının zəif, lakin xoşa gəlməyən ruhu hakim idi. Qrifitslərin idarə etdikləri missiya onların həftədə iki dəfə açıq havada öz dini vəzlərilə çıxış etdikləri yerdən, beş kvartal uzaqda idi.

Evin o biri tərəfi özünə oxşayan digər görkəmsiz evlərin qaranlıq dal həyətlərinə açılırdı. Küçə tərəfdəki qapıdan daxil olduqda uzunu qırx, eni iyirmi beş fut olan geniş bir zala girmək olurdu: burada bir-birinin yanına düzülmüş, açılıb-bükülən taxta stul və kafedra kürsüsü vardı, divarlarda müqəddəs torpağın – Fələstinin xəritəsi və kardon üzərində çap olunmuş aşağıdakı dini mətnlər gözə çarpırdı:

“Şərab insanı aldadır, şərab içmək dəliliyə qatılmaq deməkdir, kim özünün aldanmasına yol verirsə, o aqil deyildir”.

“Əgər sənin ürəyində noxud böyüklüyündə bir etiqad varsa, o zaman üzünü dağa tutub: “yerindən tərpən” – desən, dağ yerindən tərpənəcəkdir və sənin üçün qeyri-mümkün heç bir şey olmayacaqdır. Matfeydən 17, 20”.

“Xəbis insanın gələcəyi yoxdur. 24, 20-ci ayələr”.

“Şərabın al rənginə baxıb aldanma. O səni ilan kimi çalacaq, əqrəb kimi sancacaqdır. 23-31, 32-ci ayələr”.

Bu qüdrətli dini ayələr, natəmiz divarlardan gümüş və qızıl lövhələr üzərində yazılmış pozulmaz, sarsılmaz qanunlar kimi asılmışdı.

Mənzilin qalan hissəsi, irili-xırdalı otaqların müxtəlif və mürəkkəb birləşməsindən ibarət idi, burada üç kiçik yataq otağı pəncərələri dal həyətə və bu həyətə oxşar digər həyətlərin taxta hasarlarına açılan qonaq otağı, sonra düz on kvadrat fut sahəsində açılan yemək otağı vəzifəsini görən mətbəx və ailənin nəzərində müəyyən qiymətə malik olan, lakin hər gün işlənməsi heç də lazım olmayan kiçik kitablar, risalələr, sandıqçalar, qutular və digər xırım-xırda şeylərlə dolu kiçik bir anbar var idi. Anbar vəzifəsini görən bu kiçik otaq dua yığıncaqları keçirilən salona bitişik idi və mister Qrifits ilə missis Qrifits ya vəzdən qabaq, ya da sonra dua oxumaq, tək başlarına düşünmək və yaxud bir məsələ barəsində məsləhətləşmək üçün bu zala keçərdilər.

Klayd, onun bacıları və kiçik qardaşı, tez-tez bu zalda analarının, yaxud atalarının, ya da hər ikisinin bir yerdə, məsləhət və ya kömək istəməyə gələn (çox vaxt kömək istəməyə gələn) yolunu azmış, yaxud tutduğu işdən yarıpeşman olmuş adamlara necə vəz oxuyub təskin etdiklərini görürdülər. Ailənin maliyyə vəziyyəti son dərəcə çətin olduğu zamanlar ata və ana bu zalda oturub fikirləşirdilər. Yaxud Eysa Qrifitsin dediyi kimi, bu çətin vəziyyətdən çıxış yolu göstərmək üçün Allaha dua edirdilər. Sonralar Klaydın düşündüyü kimi, bütün bu dualar onları düşdükləri çətin vəziyyətdən qurtara bilmir, onlara çox pis kömək edirdi.

Ətrafda hər bir şey o qədər qaranlıq və cansıxıcı idi ki, bundan sonra təkcə burada yaşamaq fikri belə Klaydda ikrah hissi yaradırdı; xadimləri daima kimdənsə kömək gözləyən, daim dua edib sədəqə istəyən bir işlə məşğul olmaq isə onda daha artıq nifrət doğururdu.

Missis Elvira Qrifits Eysaya ərə getməmişdən fermada yaşayan yarısavadlı bir qız idi, dini məsələlər haqqında olduqca az düşünürdü. Lakin Eysaya aşiq olduqdan sonra yevangelizm və prozelitizm zəhəri ilə zəhərləndi və vəcdlə, sevinclə onun yolunu tutaraq Eysanın girişdiyi bütün təhlükəli təşəbbüs və qəribə oyunlarda iştirak etməyə başladı. Vəz etmək, Zəbur duaları oxumaq və “Allahın kəlamı” ilə, bu kəlamın qüvvəti ilə insanların əqidəsinə təsir edib onları özünə tabe etmək fikri onun heysiyyətini oxşayırdı. Bu ona müəyyən əxlaqi təskinlik verir və onda əri ilə bərabər işləmək arzusunu qüvvətləndirirdi.

Arabir dinləyicilərdən bəziləri vaizlərin dalına düşüb onların “missiyasına” qədər gəlirdilər, yaxud belə bir ruhani təşkilatın mövcud olduğunu eşidib sonradan özləri bura gəlirdilər – bütün bunlar hamısı, hər yerdə təsadüf edilən sarsılmış əxlaqlı, mətanətsiz, qərarsız və qəribə adamlar idi. Klayd hələ müstəqil həyat sürməyə ixtiyarı çatmadığı bütün bu illər ərzində dini yığıncaqlar zamanı ata-anasına kömək etməyə məcbur idi. Missiyaya gələn bütün kişilər və qadınlar hər dəfə Klaydda riqqət hissi oyatmaqdan başqa onu əsəbiləşdirirdilər: bunlar işdən yadırğamış fəhlələr, səfillər, əyyaşlar həmişə müvəffəqiyyətsizliyə uğrayan biçarə və eybəcər adamlar idilər. Elə bil ki, onlar yalnız getməyə başqa yerləri olmadığı üçün buraya gəlirdilər. Bu adamlar daima Allahın, yaxud İsanın və ya Allah mərhəmətinin onları bu və ya digər bədbəxtlikdən necə xilas etdiklərindən heç vaxt bir kəlmə də olsun danışmırdılar. Belə hallarda Klaydın atası və anası həmişə “Amin” və “Allaha çox şükür” deyir, dua oxuyur, sonra isə dua mərasiminə yığılmış adamlara ruhani təşkilat binasının saxlanması xərclərini ödəmək üçün pul yığırdılar, Klayd bunun yığılan kiçik bir məbləğ olduğunu görürdü: çünki bu məbləğ, missiyasının miskin güzəranını təmin etməyə güclə çatırdı.

Klaydı ata-anası ilə əlaqədar olaraq dərindən maraqlandıran yalnız bir şey vardı: onun anladığına görə, hardasa Şərqdə – Dikurq adlı kiçik bir şəhərdə, Utikin yanında onun tamamilə başqa cür həyat sürən bir əmisi vardı. Bu əmi – onun adı Semyuel Qrifits idi – zəngin bir adam idi. Ata-anasının söhbəti əsasında bəzən ağızlarından qaçırdıqları sözlərdən Klayd başa düşmüşdü ki, əgər əmisi istəsəydi, onun üçün çox şey edə bilərdi, guya o xəsis, lakin məharətli və diribaş bir iş adamıdır, Likurq şəhərində zinətli bir evi və azı üç yüz fəhlə işləyən böyük tikiş fabriki vardır, bundan başqa əmisinin, demək olar ki, Klaydla yaşıd olan bir oğlu və deyəsən, iki qızı vardır. Klayd öz təsəvvüründə, onların uzaq Likurq şəhərində necə cah-calal içərisində yaşadıqlarını canlandırırdı. Klaydın əmisi haqqında xəbərlər, görünür, Eysanı, onun qardaşını və onların atalarını tanıyan adamlar vasitəsi ilə bu və ya digər yolla gedib qərbə çatırdı. Klayd əmisini orada – Şərqdə firavanlıq və cah-calal içərisində yaşayan bir Krez kimi təsəvvür edirdi, burada – Qərbdə, Kanzas-Siti şəhərində isə o, ata-anası, qardaş və bacıları ilə ac-yalavac yaşayırdı: onların əbədi qisməti miskin və ağır bir ehtiyac olmuşdu.

Lakin Klayd çox tez başa düşmüşdü ki, o öz-özünə kömək etməsə, artıq heç bir şey onun imdadına çatmayacaqdır. On beş yaşında ikən və hətta daha əvvəllər Klayd görürdü ki, ata-anası, təəssüflər olsun ki, onun bacılarının və qardaşlarının tərbiyəsinə çox qayğısız yanaşmışlar. İndi Klayda itirdiklərinin əvəzini çıxmaq çox çətin olacaqdı, çünki hətta daha çox varlı olan ailələrdə belə uşaqları bu və ya başqa peşəyə öyrətmək üçün xüsusi oxudurlar. Belə bir şəraitdə o nədən başlaya bilərdi? On üç yaşından etibarən o, qəzetlərə göz gəzdirməyə başlamış (qəzetlər həddindən artıq “dünyəvi” bir mahiyyət daşıdığı üçün Qrifitslərin evində qəzet oxunmazdı) və bu qəzetlərdəki elanlardan öyrənmişdi ki, hər yerdə ya yaxşı ixtisaslı işçilər, yaxud indi onu maraqlandırmayan ixtisaslara təhsil almaq üçün oğlan uşaqları tələb olunur. Həyata tipik amerikalı kimi baxan hər bir gənc amerikalı kimi Klayd da sadə fiziki əməyi öz ləyaqətinə yaraşdırmırdı. Onun tay-tuşu olan digər oğlan uşaqları, klerk, əczaçı köməkçisi və yaxud banklarda və müxtəlif kontrollarda mühasib və hesabdar olduqları halda, necə ola bilərdi ki, o dəzgah dalında durub işləyəydi, yaxud kərpic düzəydi və ya dülgər, malakeş və yaxud su kəməri ustası olaydı! Yox, belə miskin və zəlil bir həyat onun indiyə qədər sürdüyü həyatdan heç də fərqli olmayacaqdı: belə olduqda o köhnə paltarda gəzəcək, səhər lap tezdən ayağa qalxacaq və ömrünü fiziki əmək adamlarının gördükləri o can sıxıcı işlə başa vuracaqdı.

Bəli, Klayd kasıb olduğu qədər də şöhrətpərəst və məğrur idi. O, özlərini başqalarına tay tutmayan, özlərini xüsusi bir xilqət hesab edən adamlardan idi. O heç vaxt tamamilə öz ailəsinə qaynayıb-qarışmırdı və dünyaya gəldiyi üçün kimlərə isə borclu olduğunu dərk edə bilmirdi. Əksinə, o ata-anasını öz aləmində mühakimə etməyə meyil göstərirdi – onların keyfiyyət və qabiliyyətini tamamilə nəzərə alaraq çox da kəskin və sərt olmasa da, yenə də mühakimə edirdi. Lakin başqalarını mühakimə etməyi bacaran Klayd on altı yaşınadək özü üçün heç bir hərəkət planı tərtib edə bilmədi. Onun başından yalnız cürbəcür, bir-birinə zidd fikirlər gəlib keçirdi.

Bu zaman artıq onun varlığında mənsub olduğu cinsin səsi baş qaldırdı: qızların gözəlliyi onu cəzb edir və həyəcanlandırırdı və o, qızların xoşuna gəlib-gəlmədiyini bilmək istəyirdi. Təbiidir ki, bununla əlaqədar olaraq o, öz zahiri ilə, kostyumu ilə az məşğul olmurdu: Klayd özünü və öz görkəmini digər gənclər ilə müqayisə edirdi. O, pis geyindiyini, kifayət qədər qəşəng və gözəl olmadığını düşünüb iztirab çəkirdi. Anadan kasıb doğulmaq, heç bir yandan kömək gözləməmək və özündə də özünə kömək üçün heç bir iqtidar görməmək nə qədər amansız bir bədbəxtlikdir!

Klayd qabağına gələn bütün aynalarda özünə tamaşa edərək belə bir əqidəyə gəldi ki, heç də eybəcər adam deyildir: onun yaxşı quruluşu olan burnu, uca ağ alnı, işıldayan dalğalı qara saçları və bəzən kədərli görünən qara gözləri vardı. Lakin ailəsinin bu cür miskin vəziyyətdə olması, ata-anasının seçdiyi peşə və əlaqələri ucbatından heç vaxt həqiqi dostları olmadığı fikri onun ürəyini getdikcə daha artıq üzür və onda bir məyusluq yaradırdı ki, bu da gələcəkdə ona heç bir yaxşı şey vəd etmirdi. Bəzən o, üsyan etmək istəyir, sonra isə birdən-birə yorulur və taqətsiz bir hala düşürdü. Ata-anası haqqında fikirlər Klaydı o qədər məşğul edirdi ki, o, öz zahiri görünüşünü yadından çıxarırdı – həqiqətdə isə o heç də pis deyildi və diqqəti cəlb edən bir gənc idi – buna görə də tamamilə başqa təbəqələrə mənsub olan qızlar özlərinin ona xoş gəlib-gəlmədiklərini, onun cəsarətli və ya qorxaq olduğunu bilməyə çalışaraq zahirən etinasız və eyni zamanda qəmzəli baxışları ilə onu süzdükləri zaman Klayd bu baxışları heç vaxt öz xeyrinə yozmurdu.

Buna baxmayaraq, o hələ özü heç bir şey qazanmadığı zamanlar belə həmişə gününü xəyal və arzular içərisində keçirirdi: ah, kaş onun da bəzi gənclər kimi yaxşı yaxalığı, nazik parçadan köynəyi, zərif ayaqqabısı, yaxşı tikilmiş kostyumu, gözəl paltosu olaydı! Ah, gözəl paltarlar, rahat və zinətli mənzillər, qol saatları, üzüklər, qızıl sancaqlar… onun ətrafında bununla lovğalanan nə qədər gənc var idi! Onunla yaşıd olan oğlanların çoxu, artıq özlərini həqiqi bir dendi kimi aparırdılar. Bəzi ata-analar onunla yaşıd olan oğullarına avtomobil alıb bağışlayırdılar. Klayd bu gənclərin Kanzas-Sitinin baş küçələrində milçək kimi o tərəf-bu tərəfə uçduqlarını görürdü. Onların yanında həmişə qəşəng qızlar da olurdu. Onun isə heç bir şeyi yox idi.

Lakin həyatda yüksəlmək üçün nə qədər çoxlu imkan var, onun ətrafında nə qədər firavan yaşayan xoşbəxt insanlar var. İndi o, nədən başlamalıdır, nəyə əl atmalıdır? Özünə nə cür yol seçməlidir? Hansı iş, hansı sənət onun irəli getməsinə, yüksəlməsinə kömək edə bilər? O cavab tapa bilmirdi. O nə edəcəyini bilmirdi. Onun ata-anası olan bu qəribə adamlar isə kifayət qədər məlumatlı və bilikli olmadıqlarından ona heç bir məsləhət verə bilmirdilər.

III FƏSİL

Bir hadisə Qrifits ailəsinə son dərcə ağır təsir göstərərək Klaydı məhz o əməli bir qərara gəlmək istədiyi zaman daha da pərişan etdi: onun bacısı Esta (Klayd ilə bacısı arasında xasiyyətcə ümumi cəhətlər az olduğuna baxmayaraq, o, bacısına son dərəcə bağlı idi) yerli teatra, qastrola gələn və ötərgi bir hiss ilə Estaya bənd olan bir aktyora qoşulub evdən qaçdı.

Demək lazımdır ki, Esta ciddi əxlaqi tərbiyə və bəzən hətta dini vəcdə qapıldığına baxmayaraq, nə istədiyini özü də bilməyən, öz hisslərinin əsiri olan zəif iradəli bir qız idi. Estanı əhatə edən mühit ona tamamilə yad mühit idi. Adamların dinə yalnız sözlə riayət edən böyük əksəriyyəti kimi Esta özü belə hiss etmədən lap uşaqlıqdan dinin bütün ehkamlarını əzbərləmiş, lakin hər gün təkrar edilən bu sözlərin mənasını bu günə qədər başa düşməmişdi. Ata-anasının öyüd-nəsihətləri, qanun və “dini ehkamlar” onu müstəqil düşünmək zərurətindən azad edirdi və digər nəzəriyyələr, digər mülahizələr, xarici və daxili təkanlar, bütün bunlarla üz-üzə gəlib toqquşana kimi Esta kifayət qədər möhkəm müdafiə altında idi. Lakin əvvəlcədən demək olardı ki, belə bir toqquşma baş verən kimi, onun öz daxili əqidəsinə əsaslanmayan və onun xasiyyətindən nəşət etməyən bu dini etiqadlar ilk zərbəyə belə davam gətirə bilməyəcəkdir. Qardaşı Klayd kimi Estanın da fikri və hissləri, dini cəfakeşlik və fədakarlıq ideyaları ilə heç uyuşa bilməyən eşq və məhəbbət, xoş və yüngül həyat ətrafında dolaşırdı. Onun bütün daxili aləmi, bütün arzuları dinin bu tələblərinə zidd idi.

Lakin Estada Klaydın təbiətinə xas olan qüvvət və müqavimət göstərmək qabiliyyəti yox idi. Esta passiv təbiətə malik bir qız idi, onu yalnız dumanlı bir sürətlə qəşəng paltarlar, şlyapalar, tuflilər, lentlər və bu qəbildən digər şeylər cəzb edir, dini etiqadlar isə ona belə şeyləri arzulamağı yasaq edirdi. Səhərlər və gündüzlər dərsdən sonra, yaxud axşamlar Esta uzun və gurultulu küçələrdən keçib gəlirdi. Qol-qola gəzən və gizli sirlərini bir-birinə söyləyən qızlar onun xoşuna gəlirdi, gənc oğlanlar da onun xoşuna gəlirdi, bu gənclərin dəcəlliyi və əyləncəli nadincliyi gənc bir məxluqun fikir və hərəkətləri altında gizlənmiş sövqi-təbiidən xəbər verir, özünə tay axtarıb tapmaq istəyən inadlı bir sövqi-təbii hissinin qüvvətini büruzə verirdi. Esta bəzən tin başında və yaxud qapı ağzında cüt-cüt dayanmış aşiqləri gördükdə və yaxud macəra axtaran birisinin ehtiraslı və sınayıcı baxışlarına rast gəldikdə, onun öz varlığında bütün gözlə görünən və cismən hiss edilən, göylərin vəd etdiyi qeyri-cismani şeylərdən tamamilə uzaq olan həyati sevinclər üçün tutqun bir həyəcan və əsəbi bir titrəyiş baş qaldırırdı.

Gənclərin baxışları isə gözə görünməyən şüalar kimi onun bütün varlığına nüfuz edirdi, çünki o, yaraşıqlı bir qız idi və gündən-günə daha da cəlbedici olurdu. Gənclərin əhvali-ruhiyyəsi onun qəlbində öz əks sədasını tapır və onun daxilində dünyadakı bütün əxlaqlı və əxlaqsız hərəkətlərin əsasını təşkil edən dəyişdirici kimyəvi reaksiyalar doğururdu.

Bir dəfə o, məktəbdən evə qayıdarkən, şıq görkəmli bir gənc onunla danışmağa başladı, sanki Esta bütün görkəmi ilə o gənci belə bir hərəkət etməyə dəvət edirdi. Estanı bu hərəkətdən saxlaya biləcək qüvvələr çox zəif idi. Çünki o, ehtiraslı olmasa da, tez güzəştə gedən bir qüvvətə malik idi. Bununla belə evdə ona ismətini qoruması üçün, təmkinli və məsum olması üçün, elə bir ciddi tərbiyə verilmişdi ki, hər halda o, indi o saat günah işləmək təhlükəsindən uzaq idi. Lakin bu birinci hücumdan sonra digər hücumlar başlandıqda Esta artıq ona göstərilən bu nəvazişləri qəbul edir və yaxud əvvəllərdə olduğu kimi tez qaçıb getmirdi, beləliklə, aldığı tərbiyənin onunla həyat sevincləri arasında yüksəltdiyi təmkinlik hasarı yavaş-yavaş uçub dağılmağa başladı. Esta yavaş-yavaş sirlərini ürəyində saxlamağa və sərgüzəştlərini ata-anasından gizlətməyə başladı.

Bəzən elə olurdu ki, gənclər onun etirazlarına qulaq asmayaraq Estanı evlərinə qədər ötürür, onunla söhbətə girişirdilər. Bu gənclər onları özündən rədd etmək üçün əvvəllər Estaya kömək edən həddindən artıq qorxaqlığa, ürkəkliyə qələbə çaldılar. Esta yeni görüşlər arzulamağa, gözəl, qayğısız, sevincli bir məhəbbətin həsrətini çəkməyə başladı.

Beləliklə, bu arzular onun üzərində yavaş-yavaş, lakin qarşısıalınmaz bir şiddətlə, getdikcə dərindən kök salmağa başladı və axırda da bu aktyor meydana çıxdı, bu aktyor isə şöhrət düşkünü, yaraşıqlı və qaba kişilərdən biri idi ki, belələri yalnız yaxşı geyinməyi bacarır, zahirən gözləri qamaşdırır, lakin heç bir əxlaqa, zövqə, nəzakətə heç olmasa, həqiqi bir şəfqət hissinə belə malik olmurlar, lakin bu aktyor bir kişi kimi cazibədar idi və buna görə də bir neçə görüşdən sonra bircə həftənin içərisində Estanı elə sərməst etdi ki, qız tamamilə aktyorun iradəsinə tabe oldu. Aktyor isə əslində, Estaya qarşı, demək olar ki, laqeyd idi. Bu bayağı adam üçün Esta sadəcə bir neçə incə sözlə yoldan çıxarılması mümkün olan bir çox yaraşıqlı, hissiyyatsız, təcrübəsiz, yelbeyin qızlardan biri idi, bunun üçün yalnız aşiq donuna girmək, yağlı dil tökmək, evləndikdən sonra xoşbəxt, firavan bir həyat sürəcəklərini və müxtəlif yerlərə səyahət edəcəklərini vəd etmək kifayət idi.

Lakin eyni sözləri həmişə sadiq qalan həqiqi bir aşiq də deyə bilərdi. Aktyor isə Estanı inandırmağa çalışdı ki, o ancaq hər şeyi buraxıb onunla getməli və yubanmadan dərhal onun arvadı olmalıdır. Aktyor qızı dilə tuturdu: bir-biri üçün yaradılmış iki adam bir-birinə rast gələrkən işi uzatmağın nə mənası var? Burada, bu şəhərdə onların evlənmələri üçün maneçilik törədən əngəllər vardır – o, bu maneçiliklərin məhz nədən ibarət olduğunu izah edə bilmir, bu məsələ onun dostları ilə əlaqədardır; lakin Sent-Luisdə onun keşiş bir dostu vardır – bu keşiş onların kəbinini kəsə bilər. Estanın hələ heç vaxt görmədiyi yeni, qəşəng paltarlara sahib olacaq, xoş macəralar və məhəbbət görəcəkdir. Esta onunla bərabər səyahətə çıxacaq və bu böyük dünyanı gəzəcəkdir. Estanın heç bir qayğı və nigarançılığı olmayacaq, o yalnız öz ərinin qayğısını çəkəcəkdir… Esta üçün bütün bunlar həqiqi bir ehtirasın sözlə ifadəsi idi və bu sözlər ona bir həqiqət kimi görünürdü, aktyor üçün isə bu sözlər qızları yoldan çıxarmaq üçün işlətdiyi köhnə və əlverişli bir üsul idi ki, o əvvəllər də bundan müvəffəqiyyətlə istifadə etmişdi.

Buna görə də gah səhər, gah gündüz, gah da axşamlar fürsət tapıb görüşdükləri bu bir həftə ərzində çox da böyük məharət tələb etməyən bu cadugərlik müvəffəqiyyətlə başa çatdı.

Bir dəfə aprel ayında, şənbə günü, Klayd axşam evə çox gec qayıtdı (o hər şənbə günü keçirilən dua yığıncağında öz vəzifəsindən canını qurtarmaq üçün bu gün xeyli gəzmişdi) və ata-anasını böyük təlaş içərisində gördü: Esta yox olmuşdu, bugünkü dua yığıncağında Esta həmişəki kimi orqan çalmış və elə bil, özünü həmişəki kimi aparmışdı. Sonra o əhvalının pis olduğunu söyləyib bu axşam tez yatacağını bildirmiş və öz otağına çəkilmişdi. Gecə saat on birdə Klayd evə qayıdan zaman ana təsadüfən Estanın otağına baş çəkmiş, qızı nə onun öz otağında, nə də başqa bir yerdə tapa bilməmişdi. Otaqdakı bəzi dəyişikliklər – paltarların, bəzi xırda-para şeylərin, köhnə çamadanın yox olması – ananın diqqətini cəlb etmişdi. Bütün evi axtardılar, Estanı heç bir yerdə tapa bilmədilər, o zaman Eysa çölə çıxdı, küçənin o başına gedib geri qayıtdı. Esta bəzən təkbaşına gəzməyə çıxar, yaxud boş vaxtlarında missiyanın pəncərələri altında oturardı.

Lakin bu axtarışlar da bir nəticə vermədi. Klayd atası ilə bərabər tin başına və oradan da Missuri avenü xiyabanınadək getmişdilər. Esta heç bir yerdə yox idi. Gecəyarısı ata və oğul evə qayıtdılar. Təbiidir ki, evdəki nigarançılıq və təlaş daha da artdı.

Əvvəlcə belə təxmin etdilər ki, Esta heç kəsə demədən hara isə gəzməyə çıxıb getmişdir, lakin saat birin yarısını, bir az sonra biri, daha sonra ikinin yarısını vurduqda və Esta hələ də gəlib çıxmadıqda onlar artıq qızın itməsi barəsində polisə xəbər vermək istədilər. Lakin bu zaman Klayd bacısının otağına girərək, kiçik taxta çarpayı üstündə, balışa sancılmış kiçik bir məktub gördü – bu məktub ananın gözündən qaçmışdı. Klayd ürəyinə nə isə dammış kimi irəli atıldı, çünki o özü, əgər ata-anasından gizli olaraq evdən çıxıb gedərsə, onları bu barədə nə cür xəbərdar edəcəyini çox fkirləşmişdi: o bilirdi ki, ata-anası bu məsələni ən xırda təfərrüatına qədər ölçüb biçməsələr, heç vaxt onun özxoşuna evdən çıxıb getməsinə icazə verməyəcəklər. İndi budur, Esta yox olmuşdu, bu da onun məktubudur, əlbəttə, Klaydın özü də belə bir məktub qoyub gedə bilərdi. Klayd məktubda nə yazıldığını oxumaq üçün tez onu əlinə aldı, lakin bu zaman anası otağa girdi, Klaydın əlindəki məktubu görüb qışqırdı:

– O nədir? Məktubdurmu? Esta yazmışdırmı?

Klayd məktubu anasına uzatdı, ana kağızı açıb dərhal oxudu. Klayd anasının həmişə qırmızı-tutqun rəngdə olan enli sərt üzünün bir anda dönüb qapıya tərəf gedərkən necə ağardığını gördü. Onun iri ağzı, qabarıq, müstəqim bir xətt şəklini aldı. Kiçik məktubu tutan iri, qüvvətli əli, azacıq titrəyirdi.

Eysa, – deyə o, qonşu otağa girib ərini səslədi. Eysa bu zaman qonşu otaqda oturub arvadını gözləyirdi, onun ağarmağa başlamış qıvrım saçları dəyirmi başında bir-birinə qarışmışdı, – bir bunu oxu!

Anasının dalınca o biri otağa keçən Klayd onun əllərilə məktubu necə əsəbi halda qapdığını və onun qocalıqdan qırışmış, həmişə rəngsiz dodaqlarının necə qəribə bir şəkildə tərpəndiyini gördü. Onu yaxşı tanıyan hər bir adam deyə bilərdi ki, Eysa talenin ağır zərbələrini həmişə məhz bu cür qəbul etmişdir.

O, əvvəlcə yalnız:

– Ts! Ts! Ts! – deyə səslədi. Bu səs Klayda çox mənasız göründü. Bir azdan sonra Eysa yenidən “Ts! Ts! Ts!” – deyə səsləndi və başını o tərəf bu tərəfə bulamağa başladı. Sonra dönüb gözlərini arvadına zilləyərək: “Sən bilən Esta nə üçün evdən getmişdir?” – deyə soruşdu. Ana heç bir cavab verməyərək ümidsiz bir görkəmlə ərinə baxırdı. Eysa əllərini belinə çataqlayıb otaqda o yan-bu yana gəzməyə başladı, o, qısa ayaqları ilə qeyri-təbii şəkildə böyük addımlar ataraq başını bulayır və yenə də eyni mənasız nidaları təkrar edirdi: “Ts! Ts! Ts! ”.

Missis Qrifits hər şeyi ərinə nisbətən daha dərindən hiss edir, hadisələrə daha coşqun bir münasibət bəsləyirdi. İndi də, bu ağır sınaq anlarında da o, özünü başqa cür, həyata daha artıq bağlı olan adam kimi aparırdı. Nə isə bir qəzəb, həyata qarşı küskünlük hissi və açıq-aydın özünü göstərən cismani bir iztirab – sanki bir kölgə kimi onun üzündən süzülüb keçdi. Əri ayağa qalxan kimi əlini uzadıb məktubu ondan geri aldı, gözlərini yenidən məktuba zillədi, onun üzündə sərt, lakin eyni zamanda iztirablı bir ifadə əmələ gəldi. Bu saat o hansı bir kələfi isə açmağa çalışan, lakin bunu bacarmayan, özünü ələ alıb şikayət etmək istəməyən, amma buna baxmayaraq, yenə də acı-acı və qəzəblə şikayət edən son dərəcə həyəcanlı və acıqlı bir adamı xatırladırdı. O, ömrünün uzun illərini kor-koranə iman gətirdiyi etiqadlara və dini xidmətə həsr etmişdi, buna görə onun məhdud ağlı belə təsəvvür edirdi ki, o ədalət naminə bu dərddən, bu fəlakətdən xilas edilməlidir. Bəs bu cür müsibət baş verdiyi, ona bu cür pislik edildiyi vaxt onun Allahı, onun İsası harda idilər? Nə üçün Allah anaya kömək etmədi? İndi o, bu müsibəti nə cürə izah edə bilər? Onun Tövratda verdiyi vədlər necə olmuşdur? Onun dillərdə əzbər olan rəhm və mərhəməti harada qalmışdır?

Klayd görürdü ki, belə böyük bir bədbəxtlik qarşısında anası dərhal öz suallarına cavab tapmaqda çətinlik çəkir. Lakin Klayd bunu əvvəlcədən bilirdi ki, anası əvvəl-axır, şübhəsiz, bu suallarına cavab tapacaqdır. Zira bütün mütəəssib dindarlar kimi Klaydın atası və anası da kor-koranə olaraq Allahı hər bir şər işdən, səhv və bədbəxtliklərdən inadla ayırır, kənar tuturdular, lakin eyni zamanda heç bir şübhəyə yol vermədən Allahı ən yüksək bir qüdrət kimi qəbul edirdilər. İndi onlar bu bədbəxtliyin kökünü nə isə başqa şeydə, Allahın iradəsi və qüdrətinə zidd olaraq insanları azdırıb yoldan çıxaran məkrli, xain və yalançı bir qüvvədə axtaracaqdılar və nəhayət, baş verən bütün bu bəlaları Allahın yaratdığı, lakin idarə etmək istəmədiyi insan qəlbinin günahlı və pozğun olması ilə izah edəcəklər.

Lakin indi ananın qəlbində yalnız ağrı və qəzəb coşub-daşırdı, buna baxmayaraq, onun dodaqları Eysanın dodaqları kimi rəşələr içərisində titrəmirdi və onun gözlərindəki qədər dərin bir məyusluq yox idi. O, bir addım geri çəkildi, təzədən qəzəbli bir hal ilə məktubu oxudu və Eysaya dedi:

– O kimə isə qoşulub qaçmışdır, ancaq o adamın kim olduğunu yazmır…

Ana birdən uşaqlarının, Klaydın, Culiyanın və Frenkin burada olduqlarını xatırlayıb sözünü kəsdi, uşaqlar hamısı burada idi və hamısı gərgin bir maraqla, etimadsızlıq hissilə analarına baxırdılar.

– Bura gəl, – deyə o, ərinə müraciət etdi, – mən səninlə danışmalıyam. Siz gedib yatsaydınız, daha yaxşı olardı, – deyə o, uşaqlara tərəf dönüb əlavə etdi, – biz bu vaxt qayıdacağıq.

O, Eysa ilə bərabər missiyanın zalına bitişik kiçik otağa keçdi. Uşaqlar o biri otaqda elektrik düyməsinin vurulduğunu, ata-analarının pıçıltı ilə danışmağa başladıqlarını eşidərək mənalı-mənalı bir-birinin üzünə baxdılar. Frenk çox kiçik olduğu üçün (onun yalnız on yaşı vardı) baş verən hadisəni çox da yaxşı anlaya bilmirdi. Hətta Culiya belə baş verən əhvalatın mənasını tamamilə başa düşmürdü. Lakin həyatla daha artıq tanış olan Klayd anasının “o kimə isə qoşulub qaçmışdır?” sözlərini eşidərkən hər şeyi çox yaxşı başa düşdü. Görünür, belə bir həyat onun kimi Estanı da cana gətirmişdi. Bəlkə, bacısı küçədə qəşəng qızlarla gördüyü o şıq gənclərdən birinə qoşulub qaçmışdır. Lakin o hara qaça bilərdi? Onun qoşulub qaçdığı adam nə cür adamdı? Məktubda bu barədə nə isə yazılmışdı, lakin anası məktubu oxumağa aman vermədi. Çox tez əlindən aldı. Təəssüf ki, o gizlin olaraq məktubu oxumağa macal tapmadı.

Ata-anası o biri otağa keçdikdən sonra o, Culiyaya baxaraq şübhə ilə:

– Sən bilən o, tamam qaçıb getmişdir? – deyə soruşdu. Culiyanın rəngi qaçmışdı, o özünü itirmiş kimi göründü.

– Mən nə bilim, – deyə qız əsəbi halda cavab verdi. Ata-anasının dərdi və bütün sirli pıçıltılar onu Estanın hərəkətlərindən az həyəcanlandırmamışdı, – Esta mənə heç nə demirdi. Mənə elə gəlirdi ki, indi o öz hərəkətindən utanır.

Esta və Klayda nisbətən daha təmkinli və sakit bir təbiətə malik olan Culiya həmişə ata-anasına daha yaxın idi və buna görə də indi o biri uşaqlara nisbətən daha pərişan olmuşdu. Doğrudur, o, nə baş verdiyini tamamilə başa düşə bilmirdi, lakin bəzi şeylərdən şübhələnirdi, lakin o da öz növbəsində başqa qızlarla söhbət edirdi, fərq yalnız burasında idi ki, o öz söhbətlərində daha təmkinli və daha ehtiyatlı olurdu. Onu hər şeydən artıq acıqlandıran Estanın ailəni tərk edib getmək üçün belə bir yol seçməsi idi: o, ata-anasından, qardaşlarından və bacısından gizlin olaraq evdən qaçmış, valideynlərini belə bir dəhşətli müsibətə salmışdı. Bu, doğrudan da, dəhşət idi! Sanki onları hər tərəfdən bədbəxtlik bürümüşdü.

Klayd isə ata-anası qonşu otaqda məsləhətləşdikləri müddətdə dərin fikrə getmişdi: o, gərgin və ağır halda həyat haqqında düşünürdü. Axı Esta nə etmişdir? Yoxsa bu – bir qorxu hissi ilə təxmin etdiyi kimi – oğlan uşaqlarının daima küçələrdə və məktəbdə bir-birinə pıçıldadıqları o dəhşətli qoşulub qaçmalardan, heç də yaxşı olmayan o natəmiz eşq sərgüzəştlərindən biridir? Əgər belə isə bu nə qədər böyük rüsvayçılıqdır! Onda, demək, Esta bir daha evə qayıtmayacaqdır. O, yad bir kişiyə qoşulub qaçmışdır. Əlbəttə, bu bir qız üçün çox biabırçı və pis hərəkətdir, çünki o eşitmişdi ki, bir gənclə bir qız arasında, bir kişi ilə bir qadın arasındakı əlaqələr təmiz, ədəbli olduqda həmişə mütləq nikah ilə nəticələnir. İndi budur, ailələrinin bütün başqa bədbəxtlikləri az imiş kimi, Esta belə bir hərəkətə də yol vermişdir. Əlbəttə, onların, onsuz da, ağır və sevincsiz olan həyatları indi daha artıq dözülməz olacaqdı.

Tezliklə ata-anası qonşu otaqdan qayıdıb gəldilər. Hələ də gərgin və pərişan olan missis Qrifitsin üzündə nə isə bir dəyişiklik var idi: bəlkə də, indi onun üzündə daha az bir məyusluq, lakin daha çox ümidsiz bir itaətkarlıq ifadəsi vardı.

Ana, uşaqların ondan izahat gözlədiyini görərək:

– Esta bizi qoyub getməyi qərara almışdır, – dedi, – hər halda müvəqqəti getmişdir. Siz onun nigarançılığını çəkməməli, bu barədə fikir etməməlisiniz. Mən əminəm ki, bir müddət sonra o yenə də evə qayıdacaqdır. Hələlik bəzi səbəblərə görə o, öz yolu ilə getmişdir. Nə etmək olar, görünür, Allah belə istəyirmiş! (“Çox şükür olsun Allaha, o adildir” – deyə Eysa sözə qarışdı.) Mən elə bilirdim ki, o, bizim içərimizdə özünü xoşbəxt hiss edir, amma, görünür, mən səhv etmişəm. İndi o özü həyatın nə olduğunu görəcəkdir. (Bu yerdə Eysa yenə “Te! Te! Te!“ – deyə səsləndi). Ancaq biz Esta haqqında pis fikirdə olmamalıyıq. Bunun mənası yoxdur. Qoy bizim ürəyimiz yenə də məhəbbət və xeyirxah hisslərlə döyünsün.

Lakin ana bu sözləri, onların ifadə etdiyi mənaya zidd olan sərt bir ifadə ilə dedi, onun səsi cingildəyirdi.

İndi biz ümidimizi ancaq bircə yerə bağlaya bilərik ki, Esta tezliklə nə qədər ağılsız və yüngül hərəkət etdiyini anlayacaq və qayıdıb evə gələcəkdir. O, seçdiyi yolda xoşbəxt ola bilməz. Bu yol Allahın göstərdiyi yol deyil və Allahın iradəsinə ziddir. Esta çox gənc olduğu üçün pis yola düşmüş və yolunu azmışdır. Ancaq biz onu bağışlayırıq. Biz onu bağışlamalıyıq. Bizim ürəklərimiz həmişə onun üçün açıq olmalıdır, həmişə ona qarşı məhəbbət və şəfqətlə dolu olmalıdır.

Ana, sanki böyük bir auditoriyaya müraciət edirmiş kimi danışırdı, lakin onun səsi sərt və kədərli idi, üzündə soyuq və donmuş bir ifadə vardı.

– İndi gedin yatın. Biz indi ümidimizi ancaq Allaha bağlayıb səhər, günorta və axşam dua etməliyik ki, Estanın başına heç bir müsibət gəlməsin. Əlbəttə, mən istərdim ki, o, belə hərəkət etməyəydi, – deyə, ana sanki qarşısında dayanmış uşaqlar haqqında deyil, yalnız Esta haqqında düşünərək, bütün əvvəlki nitqilə heç bir əlaqəsi olmayan bu sözləri əlavə etdi.

Lakin Eysa!…

– “Belə də ata olarmı?!” – deyə Klayd sonralar tez-tez öz-özünə düşünərdi.

Öz dərdindən savayı, elə bil ki, o yalnız arvadının daha dərin olan dərdini görmək iqtidarında idi, bundan başqa o, heç bir şey görmür, heç bir şey duymurdu! Bütün bu müddət ərzində qısaboylu, qıvrım ağsaçlı bu miskin adam başını yana əyib, mənasız bir halda dayanıb durmuşdu.

– Allaha çox şükür, Allah adildir, – deyərək o hərdənbir arvadının səsinə səs verərək öz sözünü deyirdi, – biz Estadan üz döndərməməliyik. Bəli, bəli, biz onu qınamamalıyıq. Biz ancaq yaxşılıq barəsində düşünməliyik. Bəli, bəli, Allaha çox şükür olsun! Allah kərimdir! Amin! Bəli, bəli! Te! Te! Te!

Bir an susduqdan sonra, missis Qrifits ərinə əhəmiyyət verməyərək ətrafını almış uşaqlara tərəf dönüb sözünə davam etdi:

– Əgər bir adam Estanın harada olduğunu soruşsa, biz deməliyik ki, o, Tonavandaya, bizim qohumların yanına getmişdir. Əlbəttə, bu tamamilə doğru deyildir, ancaq axı hələlik biz özümüz də onun harada olduğunu bilmirik… Bir də ki o, tezliklə qayıdıb evə gələ bilər. Deməli, biz hər şeyi öyrənib-bilməmiş onun haqqında pis danışmamalıyıq.

– Bəli, Allaha çox şükür olsun, – deyə Eysa zəif bir səslə yenə söhbətə qarışdı.

– Deməli, əgər birisi Esta barəsində soruşsa, hələlik biz özümüz heç bir şey bilmədiyimiz üçün mənim sizə dediyim kimi cavab verməliyik.

– Əlbəttə, – deyə Klayd anasına yarınmaq istəyərək cavab verdi, Culiya isə əlavə etdi.

– Elədir.

Missis Qrifits susdu və sərt bir baxışla, lakin eyni zamanda sanki üzr istəyirmiş kimi uşaqlara baxdı. Eysa yenidən “Te! Te! Te!” – deyə səsləndi, sonra uşaqları yatmağa göndərdilər.

Klayd Estanın məktubunda nələr yazıldığını bilməyi çox arzu edirdi, lakin uzun təcrübəsi sayəsində bilirdi ki, anası lazım bilməsə, bu barədə ona heç bir şey deməyəcəkdir, nəhayət, o özünü yorğun hiss edərək öz otağına getdi. Əgər Estanı tapmağa ümid vardısa, nə üçün ata-anası onu axtarmaq istəmirdilər? Görəsən, o indi, bax elə bu dəqiqə haradadır? Bəlkə, bu saat yol gedir, qatardadır? Görünür, Esta istəmir ki, onu axtarıb tapsınlar. Yəqin ki, burada yaşamaq onun kimi Esta üçün də dözülməz idi. Hələ bir az əvvəl o özü evdən qaçıb hara isə getmək barəsində düşünürdü, ailənin buna nə cür baxacağını təsəvvürünə gətirirdi, indi budur, bacısı onu qabaqlamışdır. Bu məsələ onun qərarına və gələcək hərəkətlərinə nə cür təsir edəcək? Əslində ata və anasının müsibətinə baxmayaraq, Klayd bacısının evdən çıxıb getməsini, hər halda onun ailəni tərk etməsini çox da böyük bədbəxtlik hesab etmirdi. Bu yalnız bir daha onu sübut edirdi ki, onların evində hər şey öz qaydasında deyildi. Missiyanın bütün fəaliyyəti heç bir əhəmiyyətə malik deyildi. Bütün bu dini hisslərin və söhbətlərin də bir mənası yox idi. Bütün bunlar Estanı xilas edə bilməmişdi. Görünür ki, onun kimi Esta da bütün bunlara çox da dərindən inanmırdı.

IV FƏSİL

Belə bir nəticəyə gəldikdən sonra Klayd həmişəkindən daha artıq bir inadla öz gələcəyi haqqında düşünməyə başladı. O, bu qərara gəldi ki, özü, həm də çox tezliklə nə isə bir şey etməlidir. Bu vaxta qədər o, adətən, on iki – on beş yaşlı uşaqların qismətinə düşən bəzi xırda-para işlər tapmağa müvəffəq olurdu: bir dəfə yayda o, bir qəzet satana, qəzetləri paylamaqda kömək etmişdi, o birisi yay (şənbə günləri isə qışda da) standart qiymətlər mağazasının anbarında işləmişdi: o, burada qutuların qapağını açır, malları çıxarır və bunun müqabilində o vaxt ona böyük bir dövlət kimi görünən bol zəhmət haqqı, yəni həftədə beş dollar alırdı. O, özünü zəngin bir adam kimi hiss edir və teatrı, kinonu yaramaz, günah bir şey hesab edən ata-anasının fikirlərinə zidd gedərək bəzən bu yasaq olunmuş yerlərə gedir, ucuz qiymətli yuxarı yerlərdə oturub tamaşa edirdi. O, bu əyləncələri valideynlərindən gizləməyə məcbur idi. Lakin belə bir vəziyyət Klaydın qarşısını ala bilmirdi. O, belə hesab edirdi ki, qazandığı pulları istədiyi kimi xərcləməyə ixtiyarı vardır. Hətta kiçik qardaşı Frenki də özü ilə bərabər kinoya və teatra aparırdı, Frenk isə qardaşı ilə bərabər tamaşaya getməyi sevirdi və bu barədə bir dəfə də olsun ata və anasının yanında ağzından bir söz qaçırmamışdı.

Həmin il bir az sonra, Klayd məktəbi buraxmağı qərara aldı, dərslərdən çox geridə qaldığını artıq özü də hiss edirdi, o, ora – bir aptek mağazasına soda suyu satanın yanında köməkçi vəzifəsinə işə girdi; bu mağaza teatr binasına bitişik idi və elə bil ki, teatrın himayəsi altında idi. Klayd təsadüfən belə bir elana rast gəldi: “oğlan uşağı tələb olunur” (o, bu elanı məktəbə gedəndə görmüşdü). Sonra o, yanında köməkçi vəzifəsində işləyəcəyi gənc oğlana danışdı. Bu oğlan dedi ki, Klayd fərasətli və diribaş olsa, ona təzə peşəni öyrətməyə hazırdır. Klayd bu söhbətdən başa düşdü ki, bu peşəni yaxşı mənimsəsə, həftədə on beş, hətta on səkkiz dollar qazana bilər. Deyilənə görə, Strudun on dördüncü küçə ilə Baltimor-Strit küçələrinin tinindəki mağazada işləyən iki xidmətçi bir yerdə bu qədər maaş alır. Klaydın işə girmək istədiyi mağazada isə yalnız on iki dollar maaş verirdilər, – bu belə müəssisələr üçün adi bir maaş idi.

Lakin belə bir peşəyə sahib olmaq üçün ona deyildiyi kimi, vaxt və təcrübəli bir adamın dostcasına köməyi lazımdır. Əgər o, bu mağazaya daxil olub ilk zamanlar beş dollara işləməyə razıdırsa (Klaydın üzü tutuldu), – yaxşı tutaq ki, altı dollara işləməyə razıdırsa, – tez bir zamanda şirin içkilər düzəltmək sənətinə və hər cür dondurma növlərini şərbətləmək peşəsinə yiyələnə bilər. Lakin Klayd əvvəlcə bir şagird kimi işləməlidir. Buna görə də o, sifonları və piştaxta üzərindəki bütün qab-qacaqları təmizləməli və təbiidir ki, saat 8-in yarısında mağazanı açmalı, döşəməni süpürməli, tozu silib təmizləməli və mağaza sahibinin ona tapşıracağı hər bir işi yerinə yetirməlidir. Onun bilavasitə tabe olduğu mister Ziberlinq adlı özünə güvənən, iyirmi yaşlı, çərənçi və bəzək-düzək sevən oğlan çox məşğul olduqda isə limonad, koka-kola və buna bənzər başqa şərbətlərdən sadə kokteyllər hazırlamaq Klayda etibar ediləcəkdir.

Klayd anası ilə məsləhətləşdikdən sonra bu xeyirli təklifi qəbul etməyi qərara aldı. Əvvələn o burada dondurma yeyəcəkdi, – bu isə kiçik bir üstünlük deyildi. İkincisi, onun fikrinə görə, burada işləməklə o bir peşə əldə etməyə imkan tapacaqdı. Sonra – bu özü də böyük bir üstünlük idi – o, gecə saat on ikiyə qədər işdə yubanacaqdı, bunun əvəzində isə gündüz boş saatları olacaqdı. Beləliklə, o, axşamlar evdə olmayacaq və saat onda axşam sinfinə gedib gəlməyəcəkdi. Bundan əlavə dua yığıncaqlarında iştirak etmək üçün yalnız bazar günləri ondan kömək tələb edilə bilərdi, bazar günləri də nahardan sonra və axşamlar məşğul olacaqdı.

Bundan başqa mağazada soda suyu satan hər bir xidmətçi, foyesi mağazanın yan qapısı ilə bitişik olan qonşu teatrın inzibati müdirindən müntəzəm surətdə kontra marka ala bilərdi. Mağazanın teatra bu qədər yaxın olması Klaydı son dərəcə sevindirirdi. Teatrla bu qədər sıx əlaqədə olan bir mağazada işləmək ona olduqca maraqlı görünürdü.

Lakin hamısından yaxşısı bu idi ki, (Klayd buna həm sevinirdi, həm də bəzən bundan əzab çəkirdi) hər dəfə tamaşadan əvvəl, gündüz tamaşaları zamanı isə tamaşadan sonra da statist qızlar buraya toplaşırdılar. Onlar tək-tək və ya dəstə ilə gedib piştaxtanın qabağındakı stullarda oturur, söhbət edir gülüşür, ayna qarşısında saçlarını düzəldir, dodaqlarını boyayır və ya pudralanırdılar. Hələ yüksək cəmiyyətin qaydalarına, qadınların adət və ədalarına bələd olmayan təcrübəsiz Klayd bu statist qızların gözəlliyinə, mütəkkəbbir ədalarına və zərifliklərinə tamaşa etməkdən doymurdu.

Stəkanları yuyarkən, qablara dondurma qoyarkən, şərbət tökərkən, podnoslara limon və portağal düzərkən, o həyatında ilk dəfə bu qızları yaxından müşahidə edirdi. Qızlar ona bir möcüzə kimi görünürdülər. Demək olar ki, onların hamısı yaxşı geyinib-kecinmişdilər, üzükləri, sancaqları, xəzləri, gözəl şlyapaları və qəşəng tufliləri vardı. Klayd tez-tez onların maraqlı şeylər haqqında söhbətlərini eşidirdi: burada şən məclislər, naharlar, Kanzas-Siti ətrafındakı gəzintilər, hazırkı modanın bildirki modadan nə ilə fərqləndiyi, bəzi aktyor və aktrisaların, xüsusilə, indi şəhərdə tamaşa verən və tezliklə bura qastrola gələcək aktyorların nə qədər məlahətli və cazibədar olduqları haqqında danışıqlar gedirdi. Evdə Klayd heç vaxt belə söhbətlər eşitməmişdi.

Çox vaxt gənc, gözəl qızlardan gah birisini, gah digərini, frak geymiş, köynəyinin qolu kraxmallı, ala-bəzək qalstuklu və ağ əlcəkli, lak çəkməli, başında silindr olan gənclər müşayiət edirdilər. Onların kostyumu o vaxt Klayda kübarlıq və gözəlliyin, zəriflik və zənginliyin zirvəsi kimi görünürdü. Belə saymazyana sərbəstliklə bu cür gözəl kostyumlar geymək bu şıq gənclər kimi qızlarla bu cür sərbəst və soyuqqanlı bir əda ilə danışmaq, – bax, kamil insan olmaq buna deyərlər! O zaman Klayda elə gəlirdi ki, əgər onun əynində belə bir kostyum olmasa, heç bir gözəl qız gözünün ucu ilə belə ona baxmaq istəməz. Belə bir kostyum son dərəcə zəruri bir şeydir, demək olar ki, əsas bir şeydir. Əgər Klayd buna nail olarsa, bax bu cür geyinib-kecinməyi bacararsa, demək, artıq o da xoşbəxtliyə doğru gedən bir yolun yolçusu olacaqdır. Belə olduqda, əlbəttə, həyatın bütün sevincləri ona nəsib olacaqdı. Mehriban nəvazişli təbəssümlər… Gizlin olaraq sıxılmış əllər… bəlkə də, onun öz əlləri bir qızın belinə dolanacaqdır… sonra öpüşlər… evlənmək vədi və sonra, sonra…

Bütün bunlar uzun illərdən bəri ata və anası ilə küçələri gəzib dolaşdıqdan sonra, dua yığıncaqlarında oturub yolunu azmış düşkün insanların, son dərəcə axmaq və qəribə olan bu adamların İsanın onları necə xilas etdiyi və Allahın onlara nələr bəxş etdiyi haqqında nağıllarını dinlədikdən sonra, indi qəfildən alışan bir işıq kimi onun gözlərini qamaşdırdı. Arxayın ola bilərsiniz, indi Klayd bütün bunlardan canını qurtaracaqdır. O, işləyəcək, pul yığacaq və nəhayət, bir adam olacaqdır… Doğrudan da, mürəkkəb olmayan bu bayağı arzular yığını, eynilə səhraların qurbanı – susuz bir yolçunun gözləri qarşısında açılan cazibədar bir sərab kimi, onun xəyalında yeni bir təbəddülatın möcüzəsi kimi parıldayırdı.

Lakin Klayd tezliklə bu nəticəyə gəldi ki, onun yeni vəziyyətində pis olan bir cəhət vardır: doğrudur, burada yeni meyvə içkiləri hazırlamağı öyrənmək və bununla da həftədə on iki dollar qazanmaq mümkün idi – lakin bu heç də Klaydın qəlbini gəmirən şöhrətpərəstlik ümid və arzularını təmin edə bilmirdi. Mağazada onun bilavasitə tabe olduğu Albert Ziberlinq möhkəm qərara gəlmişdi ki, bu peşənin sirrini və bu işin ən xoş qismini özü üçün saxlasın. Bundan əlavə bu adam mağazanın sahibi aptekçi ilə bərabər bu fikirdə idi ki, Klayd ona, yəni Ziberlinqə kömək etməkdən başqa, mağaza sahibinin bütün tapşırıqlarını yerinə yetirmək üçün şəhərdə o yan-bu yana qaçmalıdır, bu isə, demək olar ki, Klaydın bütün iş gününü əlindən alırdı. Buna görə də tanıdığı bu yeni iş ona çox az fayda verirdi: o, nə edirdisə, yaxşı geyinə bilmirdi. Bundan əlavə, pulsuzluğu, dostları və tanışları olmaması Klaydın ürəyini son dərəcə sıxırdı. Əslində ailə xaricində o lap tənha adam idi, digər tərəfdən ailə içərisində də o, özünü tənha hiss edirdi.

Estanın qaçması Kanzasdakı missioner fəaliyyətinə pis təsir göstərmişdi. Esta qayıdıb gəlmədiyi üçün Klaydın ata-anası çarəsizlikdən Kolorado ştatındakı Denver şəhərinə köçmək barəsində düşünməyə başlamışdılar. Lakin Klayd qəti olaraq onlarla getmək istəmirdi. “Bunun mənə nə xeyri vardır? – deyə öz-özünə sual verirdi, – orada da eynilə buradakı kimi yeni bir missiya, yeni bir ruhani təşkilatdan başqa nə görəcək, nə əldə edəcəyəm?”.

O, həmişə ata-anası ilə bir yerdə Brikel küçəsindəki missiya nəzdindəki mənzildə yaşayırdı və belə bir həyatı görməyə gözü yox idi. On bir yaşından bəri onun ailəsinin Kanzas-Sitiyə köçdükləri zamandan bəri tanış oğlanları evə gətirməyə xəcalət çəkirdi. Buna görə də onun heç bir dostu yox idi, demək olar ki, həmişə təkbaşına və yaxud qardaşı və bacıları ilə gəzər, oynayardı.

Lakin indi onun on altı yaşı var, o, istədiyi kimi yaşamaq üçün kifayət qədər böyümüşdür, buna görə də bütün bunlardan canını qurtarmaq üçün bir çarə axtarmalıdır. Lakin digər tərəfdən o, hələ olduqca az qazanırdı, – təkbaşına yaşamaq üçün hələ lazımi bacarığı və cəsarəti yox idi.

Ata-anası Denver şəhərindən köçüb getmək barəsində danışmağa başlayanda Klaydın onlarla bərabər getmək istəməyəcəyini ağıllarına gətirməyərək söz arasında işarə vurdular ki, Klayd üçün orada da iş tapmaq mümkündür. Klayd isə yavaş-yavaş araya söz saldı ki, burada qalsa, onun üçün daha yaxşı olardı. O Kanzas-Siti şəhərini sevir. Yerini dəyişdirməyinin nə mənası vardır? İndi onun burada işi vardır və çox ola bilsin ki, sonra daha yaxşı bir iş tapa biləcəkdir. Lakin ata-anası Estanın taleyini düşünərək bu məsələyə çox şübhə ilə baxırdılar. Klaydın bu qədər gənc ikən müstəqil bir həyata başlamaq cəhdindən nə çıxa bilər? Kiminlə yaşayacaqdır? Həyatda nə kimi təsirlərə məruz qalacaqdır, onu ata-anasının getdiyi doğru və salamat yola salmaq üçün kim ona xeyirxah məsləhət verəcək, kim ona kömək edəcəkdir? Bütün bunlar haqqında düşünmək lazım idi.

Klayd çox bərk qorxuya düşmüşdü. Denver şəhərinə köçmələri artıq labüd görünür və günü-gündən yaxınlaşırdı, üstəlik elə bu vaxt, mister Ziberlinq gözəl cinsə qarşı göstərdiyi həddindən artıq iltifat üzündən işdən çıxarılmışdı, indi aptek mağazasında onun yerinə arıq, qaşqabaqlı və görünür, Klaydı öz yanında köməkçi görmək istəməyən, yeni baş satıcı təyin olunmuşdu. Buna görə də Klayd iş yerindən çıxıb getməyi qərara almışdı, lakin o bu fikrini dərhal yerinə yetirmək istəmirdi: müxtəlif tapşırıqlar alıb şəhərdə o yan-bu yana qaçarkən o, özünə başqa bir iş yeri tapmaq ümidində idi. Bu axtarışlar zamanı bir dəfə onun ağlına belə bir fikir gəldi ki, şəhərin baş otelinin nəzdindəki böyük aptek mağazasının soyuq su satan xidmətçisinə müraciət etsin, on iki mərtəbədən ibarət olan bu otel isə cah-calallı bir bina idi və Klaydın nəzərində zinətin və cah-calalın zirvəsi kimi təcəssüm edirdi. Otelin pəncərələri həmişə qalın pərdələrlə örtülü olardı, əsas girəcək qapısı (Klayd bu tərəfdən keçməyə heç vaxt cəsarət etmirdi) şüşə və dəmirdən ibarət qəribə bir bina idi, bu qapı arxasında isə palma ağacları düzülmüş mərmər dəhliz başlanırdı. Klayd tez-tez bu otelin yanından ötüb keçir və bir uşaq marağı ilə otelin daxilindəki həyat haqqında düşünürdü. Otelin qapısı qabağında həmişə çoxlu taksi maşınları və xüsusi avtomobillər dayanmış olardı.

Həmin gün bir tədbir görmək, bir iş tapmaq arzusu ilə çırpınan Klayd qapıları Ondördüncü və Baltimorstrit küçələrinə açılan otel binasının tinindəki aptek mağazasına girdi. Qapı yanında kiçik şüşə budkada oturmuş kassir qızı görərək Klayd ondan soda suyu satanın kim olduğunu soruşdu.

Klaydın ürkək, fağır hərəkətləri, sanki yalvaran dərin, ifadəli gözləri ilə maraqlanaraq kassir qız, onun iş axtardığını duyub dedi:

– Odur, mister Sikor özü mağazanın müdiridir.

Kassir qız başı ilə işarə edərək şüşə sərginin yuxarı qapağı üzərində yeni tualet şeylərini düzən alçaqboy, otuz beş yaşlı, qara geyimli bir adamı göstərdi. Klayd ona yaxınlaşdı və həyatda bir şeyə nail olmaq istərkən nə cür hərəkət etmək lazım gəldiyini hələ yaxşı bilməsə də, müraciət edəcəyi adamın başı qarışıq olduğunu görərək dayanıb durdu, ayaqlarını götürüb qoyaraq gözləməyə başladı. Nəhayət, müdir kiminsə arxada dayandığını hiss edib geri döndü:

– Nə olub? Nə istəyirsiniz? – deyə o Klayddan soruşdu.

– Xahiş edirəm deyəsiniz, soda suyu satmaq üçün sizə köməkçi lazımdırmı?

Klayd ona elə baxırdı ki, gözləri açıq-aydın olaraq belə deyirdi: “Əgər sizdə yer varsa, mən çox istərdim ki, məni işə qəbul edəsiniz. Mənim buna çox ehtiyacım vardır”.

– Yox, yox, yox, – deyə müdir cavab verdi. Möhkəm bədənli bu sarışın adam, görünür, təbiət etibarilə əsəbi və yovuşmaz idi. O, üzünü kənara çevirmək istəyirdi, lakin Klaydın üzündən onun nə qədər məyus olduğunu görüb soruşdu:

– Siz belə bir yerdə işləmisinizmi?

Ətrafındakı cah-calala heyran qalmış Klayd:

– Yox, ser, belə gözəl bir mağazada işləməmişəm, – deyə cavab verdi. Mən indi yeddinci küçə ilə Bruklin Strit küçələri tinindəki mağazada, mister Klinklin yanında işləyirəm, lakin ora heç də sizin mağazaya tay ola bilməz, ona görə mən daha yaxşı bir yer tapmaq istəyirəm.

Mağazanın üstünlüyünə aid belə məsum bir tərifdən sonra iftixar hissi duyan müdir:

– Hım, – deyə səsləndi, – nə eybi var, bu, tamamilə haqlı bir arzudur. Ancaq indi bu saat mən sizə heç bir şey təklif edə bilmərəm. Biz xidmətçilərimizi tez-tez dəyişdirmirik. Amma əgər siz buyuruq şagirdi vəzifəsinə daxil olmaq istəsəniz, mən sizə harada özünüzə iş tapa biləcəyinzi deyə bilərəm. Burada, oteldə işə qəbul etmək üçün oğlan uşağı axtarırlar. Oteldə bu işləri idarə edən müdir mənə demişdi ki, ona bir nəfər oğlan lazımdır. Məncə, bu, su satana kömək etməkdən heç də pis bir iş deyil.

Sonra o, Klaydın üzünün necə işıqlandığını görərək əlavə etdi:

– Ancaq onlara deməyin ki, sizi mən göndərmişəm, çünki mən sizi tanımıram. Orada pilləkənin altında mister Skuayrsı tapıb özünüz nə lazımsa danışın.

Klayd Qrin-Devidson oteli kimi mötəbər bir müəssisədə iş tapa biləcəyini xəyalından keçirdikdə gözləri həyəcandan titrədi, sonra o, müdirə, yəni ona məsləhət verən xeyirxah adama təşəkkür etdi və mağazanın içərisindən otelin dəhlizinə gedən mərmər divarların keçid yoluna tərəf yönəldi. Keçid yolundan çıxdıqdan sonra otelin dəhlizinə girdi. O heç vaxt belə bir şey görməmişdi: kasıblığı, qorxaqlığı bu vaxta qədər, heç olmasa, uzaqdan da olsa, bu aləmə ötəri bir nəzər salmasına mane olmuşdu. Hər tərəfdə nə qədər israfçı, bədxərc bir zinət, cah-calal var idi! Ayaqları altındakı döşəmə şahmat taxtası kimi qara və ağ mərmər kvadratlardan ibarət idi, başı üzərindəki tavan tuncla və qızıl suyu çəkilmiş naxışlarla bəzənmişdi. Döşəmə kimi hamar və ayna kimi cilalı qara mərmər sütunlar meşəsi, tavana dirənmişdi. Sütunlar sırası üç ayrı-ayrı giriş yollarına – sağa, sola və Dalrimpl-avenü küçəsinə çıxan mərkəzi qapıya doğru uzanır və bu mərmər sütunlar arasında lampalar, heykəllər, palma ağacları, kreslolar, böyük və kiçik divarlar, xalılar, saysız-hesabsız ən müxtəlif şeylər görünürdü. Bir sözlə, bu otel kimi vəzifəsi “kütlələrə incə zövq aşılamaqdan” ibarət olan bağlı bir zinətin mücəssəməsi idi.

Doğrudan da, Amerikanın gündən-günə tərəqqi edən bir ticarət şəhərindəki mötəbər bir otel üçün buradakı şeylər həddindən artıq zinətli idi. Otelin nömrələri hollu² və dəhlizi, həmçinin restoranı həddindən artıq zəngin döşənmişdi – burada nə alicənab bir sadəlik, nə zəriflik, nə də rahatlığı təmin edən məqsədəuyğunluq vardı.

Klayd ayaq saxlayaraq çaşqın bir halda dəhlizi və buraya yığışmış adamları gözdən keçirirdi, burada qadınlar və uşaqlar da vardı, lakin kişilər daha çoxdu, onlar o yan-bu yana gəzinir, yaxud bir-birinin yanında dayanıb söhbət edir, təkbaşına və ya dəstə-dəstə kreslolarda oturub dinclərini alırdılar. Ağır pərdələr arxasında, divar içərisindəki zinətli taxçavari köşklərdə üzərində dəstə-dəstə qəzetlər olan yazı stolları qoyulmuşdu, dəhlizin bir başında poçt şöbəsi, o biri başında isə qalanteriya şeyləri satan köşk və çiçək dükanı vardı və buraya da çoxlu adam yığışmışdı. Bu zaman şəhərdə dantistlərin qurultayı getdiyi üçün onlardan bir çoxları öz arvadları və uşaqları ilə bu gün “Qrin-Devidson” otelində toplaşmışdılar. Lakin bu barədə heç bir şey bilməyən və “qurultayın” nə demək olduğunu təsəvvürünə gətirməyən Klayda elə gəlirdi ki, bütün bu gördükləri otelin hərgünkü həyatının ali bir mənzərəsidir.

Klayd ürkək bir heyrətlə ətrafındakılara baxırdı. Birdən Skuayrsı xatırlayaraq “pilləkən altındakı” kontora onu axtarmağa getdi. Pilləkən Klaydın sağ tərəfində idi, iki qanaddan ibarət olan, qara-ağ rəngli bu böyük mərmər pilləkən geniş və hamar bir qövslə ikinci mərtəbəyə qalxırdı. Yəqin ki, pilləkənin bu böyük qanadı altında otelin kontoru yerləşirdi. Çünki oraya xeyli xidmətçi toplaşmışdı. Lakin pilləkənin yaxındakı qanadı arxasında aptekçi mağazasına keçid yolu olan divar yanında uca bir kiçik kontor vardı və bu kontor dalında, təqribən Klayd yaşda gənc bir oğlan dayanmışdı, onun əynində düymələri işıldayan qəhvəyi rəngli iş kostyumu, başında isə həb qutuları kimi dəyirmi və kiçik bir şapka vardı. Oğlan şapkasını yanakı qoyub özünü şax tutmuşdu. O, əlindəki karandaşla qabağındakı dəftərə nə isə yazırdı. Burada həmin oğlanın geyindiyi paltarda və onun yanında başqa oğlan da vardı: bəziləri kontor yanındakı uzun skamyada oturmuşdular, digərləri isə ildırım sürəti ilə o yan-bu yana qaçırdılar, bəzən onlar qaynayıb kontorka arxasındakı oğlanın yanına gəlir ona müxtəlif qəbzlər, açarlar, hesablar verir, sonra yenidən skamyada oturub başqa bir tapşırıq alanadək gözləyirdilər. Görünür, onlar burada çox oturub gözləməli olmurdular, demək olar ki, aramsız olaraq telefon zəng çalır və kontorka arxasındakı oğlan tapşırığa qulaq asıb qabağındakı kiçik zəngi çalır və yaxud “növbə kimindir?” – deyə səslənir, skamyanın lap kənarında oturmuş oğlan uşağı isə cəld ayağa qalxıb cavab verirdi. Çağırılan uşaqlar dərhal pilləkənlərdən, yaxud giriş qapılarından birinə və ya liftlərə doğru yüyürür, bir az sonra isə, demək olar ki, həmişə otelə gələnlərin və gedənlərin arxasınca əllərində onların bağlamaları, çamadanları, paltoları, qolf ağacları qayıdıb gəlirdilər. O biri oğlanlar isə dəhlizin içərilərində gözdən yox olur, sonra podnos üstündə butulkalarla və yaxud yuxarıdakı nömrələrə apardıqları müxtəlif bağlamalarla qayıdırdılar. Əgər Klaydın bəxti gətirsə idi və onu bu oteldə işə götürsəydilər, yəqin ki, o da belə işlə məşğul olacaqdı.

Oğlanlar elə zirək tərpənirdilər ki, burada həyat elə canlı, elə gümrah idi ki, o bütün varlığı ilə tez xoşbəxt olmaq, tez bura işə girmək istədi. Lakin buna nail ola biləcəkdimi? Hələ bu mister Skuayrs, görəsən, haradadır? Klayd kontorka arxasında oturmuş cavan oğlana yaxınlaşıb soruşdu:

– Mən mister Skuayrsı görmək istəyirəm, onun harda olduğunu mənə deyə bilərsinizmi?

– Odur, özü gəlir, – deyə oğlan cavab verdi və canlı, qonur gözlərilə diqqətlə Klayda baxdı.

Klayd göstərilən tərəfə baxaraq şıq geyimli, şübhəsiz ki, dünyagörmüş, iyirmi doqquz, yaxud otuz yaşlarında bir adamın sürətlə onlara doğru yaxınlaşdığını gördü. Bu adam o qədər qamətli, enerjili idi və o qədər gözəl geyinmişdi ki, onun elə sərt üzü vardı ki, Klayd nəinki sıxıldığını, hətta ehtiramla qarışıq bir qorxu duyduğunu hiss etdi, görünür, bu çox hiyləgər və məkrli bir adam idi, onun uzun, nazik burnu, nazik dodaqları, iti baxışları və ensiz çənəsi vardı…

O, kontorka yanında dayanıb öz köməkçisindən so-ruşdu:

– İndicə buradan ucaboylu, ağsaçlı, şotland pledli bir adam çıxdı, onu gördünüzmü?

Köməkçi başını tərpədib onu gördüyünü təsdiq etdi.

– Hə, mənə dedilər ki, bu adam lord Landreyldir. O, bu gün səhər on dörd sandıq və dörd nəfər xidmətçisi ilə getmişdir. Siz bir işə baxın ha! Şotlandlarda böyük adamdır. Amma özgə adla səyahət edir. Bizim otel dəftərində familiyasını mister Blant yazdırmışdır. İngilislər belədirlər, görürsünüzmü? Kişilər yaşamağı bacarırlar da!…

– Düzdür, lap düzdür, Mister Skuayrs, – deyə kontor arxasındakı gəncə ehtiramla cavab verdi.

Yalnız indi mister Skuayrs dönüb gözucu Klayda baxdı, lakin ona heç bir əhəmiyyət vermədi. Kontor arxasında oturmuş oğlan Klaydın dadına yetişdi:

– Bu oğlan sizinlə danışmaq istəyir, – dedi.

– Siz məni görmək istəyirdiniz? – deyə mister Skuayrs Klayda tərəf döndü, iti və sınayıcı baxışla bir onu gözdən keçirdi və Klaydın ucuz parçadan tikilmiş kostyumu belə nəzərindən qaçmadı.

Bu adam Klaydın o qədər də xoşuna gəlmədi, lakin Klayd ona mümkün qədər yaxşı təsir bağışlamağa çalışdı:

– Aptek mağazasındakı centlmen mənə dedi ki, – deyə Klayd sözə başladı, – mənə məsləhət gördü ki, sizə müraciət edim… bəlkə, mənim bəxtimdən sizə şey daşıyan xidmətçi lazımdır. Mən yeddinci küçə ilə Bruklin-Strit küçələri tinindəki Klinkilin aptek mağazasında köməkçi vəzifəsində işləyirəm… O centlmen mənə dedi ki, siz mənə iş düzəldə bilərsiniz… O güman etdi ki… bəlkə, sizdə boş yer var…

Klayd o qədər tutulmuşdu ki, bu adamın soyuq sınayıcı baxışlarından özünü o qədər itirmişdi ki, nəfəsini güclə dərirdi, boğazı tamamilə qurumuşdu.

Həyatında ilk dəfə olaraq düşündü ki, əgər müvəffəqiyyət əldə etmək istəyirsinizsə, insanların rəğbətini qazanmalı, onların xoşuna gələn bir iş görməli və ya bir söz deməlisən. Klayd özünü zorlayaraq mister Skuayrsa baxıb yaltaqcasına gülümsündü və əlavə etdi:

– Siz mənə imkan versəniz, mən var qüvvəmlə çalışaram.

Klaydın qarşısında dayanmış adam cavab olaraq yalnız soyuq bir ifadə ilə ona baxdı, lakin o özü hiyləgər olduğu və məqsədinə müxtəlif dolanbac yollarla nail olmağı bacardığı üçün zirək, fəndgir və başqaları ilə dil tapmağı bacaran hər bir adamdan xoşu gəlirdi. Buna görə də mister Skuayrs başını bulayıb rədd cavabı vermək niyyətindən vaz keçərək dedi:

– Axı sizin bu işdə heç bir təcrübəniz yoxdur.

– Elədir, yoxdur, ser, ancaq mən tez öyrənərəm, can-başla çalışaram.

Xidmətçi uşaqların rəisi olan mister Skuayrs şübhə ilə gicgahını qaşıyaraq:

– Yaxşı, fikirləşərəm, – deyə cavab verdi, – bu saat vaxtım yoxdur. Yekşənbə günü axşam gəlin. Onda danışarıq.

Mister Skuayrs dabanları üzərində geri dönüb uzaqlaşdı.

Klayd tək qaldı və bütün bunların hələ nə demək olduğunu dərk edə bilməyərək çaşqın bir halda ətrafına baxmağa başladı. Doğrudanmı, ona yekşənbə günü buraya gəlməyi tapşırılmışdır? Doğrudanmı, bu mümkün olan bir şeydir? Klayd dönüb birnəfəsə özünü küçəyə saldı, onun bütün bədəni əsirdi. Bax, müvəffəqiyyət buna deyərlər! O, Kanzas-Siti şəhərinin yaxşı bir otelindən iş istəmişdi və ona yekşənbə günü gəlməsini tapşırmışdılar. İşə bax! Görəsən, bu nə deməkdir? Doğrudanmı, onu bu cah-calallı aləmə, özü də bu tezliklə buraxacaqlar! Doğrudanmı, onun arzusu həqiqətə çevrilmişdir?

V FƏSİL

Bu hadisədən Klaydın fantaziyasının necə təlatümə gəldiyini, belə böyük bir müəssisədə işləməklə əlaqədar olaraq onun öz gələcəyinə aid nə cür xəyallara düşdüyünü yalnız güman etmək olar, onun zinət və cah-calal haqqında təsəvvürü, əsasən, çox şişirdilmiş, səhv və mənasız idi, bunlar sadəcə bu vaxta qədər yalnız uydurmalarla qidalanan, daima boğulan, təmin edilməmiş bir xəyalın tutqun sayıqlamaları və məhsulu idi.

Klayd aptek mağazasındakı işinə qayıtdı. İşdən sonra evə qayıdır, yeyir, içir və yatırdı, lakin bütün bu günlər ərzində – cümə, şənbə, bazar və bazar ertəsi gününün axşamına qədər haradasa fəzalarda, buludlar içərisində cövlan edirdi. Nə etdiyini bəzən özü də bilmirdi, müdiri bir neçə dəfə ona “oyanmağı, özünə gəlməyi” təklif etmişdi. İşdən sonra o birbaşa evə gəlmək əvəzinə yenə də oraya – On dördüncü küçə ilə Baltimor-Strit küçələrindəki o cah-calallı otelə tamaşa etməyə gedirdi. Orada, hətta gecə yarısı belə üç küçəyə açılan baş qapılardan hər birinin əyinlərində qəhvəyi rəngli, çoxlu düymələri olan uzun iş paltarı, başlarında isə böyük günlüklü uca qəhvəyi furajkalar olan qapıçılar dayanırdılar. İçəridə, incə ipək pərdələr arxasında isə aşağı mərtəbədə yerləşən böyük zaldakı restoranın və barın işıqları hələ də yanırdı. Küçədə, baş qapıların qabağında bir çox taksi maşınları və xüsusi maşınlar dayanmış olurdu və həmişə haradansa musiqi səsləri gəlirdi.

Klayd bütün bunları cümə günü axşam, şənbə günü səhər və bazar günü müşahidə etdi, bazar ertəsi isə mister Skuayrsın təyin etdiyi kimi günün ikinci yarısında otelə gəldi. Mister Skuayrs bu dəfə Klaydı çox soyuq qarşıladı, çünki bu müddət ərzində o, Klaydı tamamilə yadından çıxarmışdı. Lakin ona, doğrudan da, bir nəfər xidmətçi lazım idi və Klayd, deyəsən, bu vəzifəyə yaraya bilərdi, buna görə Skuayrs Klaydı pilləkən altındakı öz kiçik kontoruna apardı və orada əzəmətli bir görkəm və tam bir laqeydliklə Klaydın ata-anası, harada yaşadığı, əvvəllər harada və nə ilə məşğul olduğu, atasının nə yolla pul qazandığı haqqında soruşmağa başladı, – axırıncı sual Klaydı xüsusilə çaşdırdı. O, məğrur idi, buna görə də ata-anasının ruhani bir təşkilata rəhbərlik edərək küçələrdə dini təbliğatla məşğul olduqlarını etiraf etməkdən utanırdı. Klayd cavab verdi ki, (axı bəzən, doğrudan da, belə olurdu) atası paltaryuyan firmasında satıcı agent vəzifəsində işləyir, bazar günləri isə dini vəzlə məşğul olur, bu cəhət oteldə işləyən oğlanların rəisinə xoş gəldi, çünki ona tabe olan oğlanlar dinc və ismətli həyata o qədər də meyil göstərmirdilər. Klayd indiki xidmət yerindən tövsiyə məktubu gətirə bilərmi? Bəli, gətirə bilər.

Mister Skuayrs oteldə çox ciddi və sərt bir qayda-qanunun olduğunu izah etməyə başladı. Bir çox oğlan uşaqları otelin həyatını müşahidə edərək və vərdiş etmədikləri həddindən artıq bir zinətlə təmasa gələrək, (əlbəttə, mister Skuayrs bütün bunları başqa sözlərlə ifadə edirdi) başlarını itirirlər və cızıqlarından çıxırlar. Buna görə də o, bir qədər artıq pul qazandıqdan sonra özlərini pis aparan uşaqları daima işdən çıxarmağa məcbur olur. Ona zirək, ədəbli, nəzakətli və bacarıqlı uşaqlar lazımdır. Bu uşaqlar, təmiz geyinməli, səliqəli və təmizkar olmalıdırlar, hər gün vaxtında işə gəlməli, bir dəqiqə də olsun gecikməməli və üst-başlarına fikir verməlidirlər. Yox, əgər birisi bir az pul qazandıqdan sonra özündən böyüyə qaba cavab vermək, sonra isə yorğun və əzgin bir halda işə gəlmək fikrindədirsə, qoy əvvəldən bilsin ki, işdən qovulacaqdır. Belələri dərhal bayıra atılacaqdır. O, yəni Skuayrs, heç bir axmaqlığa yol verən adam deyil. Buna görə indidən bunu birdəfəlik möhkəm yadda saxlamaq lazımdır.

O danışdıqca Klayd razılaşdığını bildirmək üçün başı ilə onun sözlərini təsdiq edir, hərdənbir “bəli, ser”, yaxud “yox, ser” – deyə sözə qarışırdı. Nəhayət, o, mister Skuayrsı əmin etdi ki, belə bir tərbiyəsiz hərəkətə yol verməyəcəkdir, çünki xasiyyət etibarilə mister Skuayrsın danışdığı hərəkətlərə uyan adam deyildir.

Sonra mister Skuayrs xidmətçi oğlanların ayda on beş dollar aldıqlarını, həmçinin yeməklərinin də təyin edildiyini söylədi. (Otelin alt qatında xidmətçilər üçün xüsusi yeməkxana var idi.) Lakin (bu xəbər Klayd üçün ən qəribə bir kəşf idi) oteldə yaşayan hər bir qonaq oğlanların hər xidməti üçün, yəni bu oğlanlar nömrəyə çamadan, yaxud bir qab su gətirdikdə və yaxud başqa bir tapşırığı yerinə yetirdikdə onlara çay pulu verir. Bəzən hətta çox səxavətli tərpənib on-on beş və iyirmi sent, yaxud daha artıq pul verən qonaqlar da olur. Bu çay pulları isə orta hesabla gündə dörd dollardan altı dollara qədər, hər halda bundan az yox, bəzən isə bundan daha çox məbləğ təşkil edir. Klayd: “bu lap çox dövlətdir ki!” – deyə düşündü. O, belə böyük bir məbləği eşidərkən ürəyi yerindən oynadı, nəfəsi daraldı. Gündə dörd dollardan altı dollara qədər qazanc – həftədə iyirmi səkkiz və hətta qırx iki dollara qədər bir məbləğ təşkil edirdi. Klayd buna zorla inanırdı. Bu hələ ayda on beş dollar maaşdan və yeməkdən əlavə bir qazanc idi. Bundan əlavə mister Skuayrs izah etdi ki, uşaqların oteldə geydikləri qəşəng iş paltarları üçün də onların maaşından heç bir şey tutulmur. Lakin bu paltarı yalnız iş zamanı geyinmək olar. Sonra mister Skuayrs başa saldı ki, bazar ertəsi, çərşənbə, cümə və bazar günləri Klayd səhər saat altıdan günortayadək, sonra isə altı saatlıq fasilədən sonra, axşam saat altıdan gecə yarısınadək işləməlidir, tək günü, cümə axşamı və şənbə günləri isə o, yalnız günortadan axşam saat altıyadək məşğul olacaqdır, beləliklə, gah günün ikinci yarısında, gah da axşamlar boş olacaqdır, lakin səhər yeməyinə və nahara o yalnız boş saatlarında vaxt sərf edə bilər. Nəhayət, o, başqa oğlanlarla bərabər, vaxtlı-vaxtında və öz iş paltarında mister Skuayrsın hər növbə işə başlamamışdan düz on dəqiqə əvvəl keçirdiyi yoxlamaya gəlməlidir.

Mister Skuayrs başqa şeylər haqqında da düşünürdü, lakin bu barədə bir söz demədi. O, bilirdi ki, bu sözü onun əvəzindən Klayda deyən adamlar tapılacaqdır. Bunun əvəzinə o, hələ nə isə başa salaraq sözünə davam edirdi. Birdən onun sözlərini sanki bir yuxu içərisində dinləyən Klayda müraciət edərək gözlənilmədən dedi:

– Mənə elə gəlir ki, siz elə indi işə başlaya bilərsiniz.

– Bəli, ser! Əlbəttə, ser! – deyə Klayd cavab verdi

– Çox gözəl!

Mister Skuayrs ayağa qalxıb qapını açdı.

– Oskar! – deyə o skamyada oturmuş uşaqlardan birini çağırdı və dərhal təmiz iş paltarı geyinmiş, ucaboy, enlikürəkli bir gənc tələsik ona yaxınlaşdı – bu cavan oğlanı – sizin adınız Klayd Qrifitsdir eləmi? – on ikinci mərtəbəyə, paltar saxlanan yerə aparın, qoy Cekobs bunun üçün iş kostyumu seçsin. Əgər əyninə yaxşı olanı tapılmasa, sabaha qədər əyri-əksiyini tikib düzəltsin. Ancaq mənə elə gəlir ki, Silsbinin geydiyi bunun əyninə yaxşı gələr.

Sonra kontorka arxasında Klayda baxan köməkçisinə müraciət edərək mister Skuayrs onu başa saldı:

– Sınamaq üçün qəbul edirəm. Qoy uşaqlardan biri bu gün axşam, yaxud işə başladığı zaman bunu özü ilə oraya-buraya aparıb öyrətsin. Di gedin, Oskar, – deyə o, Klaydı tapşırdığı gəncə müraciət etdi, – bu hələ xamdır, ancaq mənə elə gəlir ki, işin öhdəsindən gələcəkdir, –mister Skuayrs, Klayd ilə Oskar liftlərdən birinə doğru gedəndə yenə köməkçisinə müraciət edərək əlavə etdi. Sonra o, Klaydın adını maaş vərəqələrinə qeyd etdirmək üçün özü də çıxıb getdi.

Klayd isə öz yeni hamisinin arxasınca düşüb gedir, bu vaxta qədər eşitmədiyi bir çox şeylər haqqında onun verdiyi məlumata qulaq asırdı.

Belə bir yerdə işləməyibsənsə, heç qorxub eləmə, – deyə gənc sözünə başladı. Klayd sonralar öyrənmişdi ki, bu gənc Nyu-Cersi ştatındakı Cersi şəhərindən gəlmişdir, adı Xeqlanddır və danışığındakı bu ekzotik şivə, geniş əlqol atması doğma şəhərinin yadigarıdır. Xeqland ucaboylu, möhkəm bədənli, qızartdaq saçlı, üzü çilli, mehriban və çox danışan bir gənc idi.

Onlar qapısında “xidmətçilər üçün” sözləri yazılmış liftə daxil oldular.

– Burada heç bir çətin şey yoxdur, – deyə Klaydın yoldaşı ona izahat verirdi, – mən birinci kərəm, yəni üç il əvvəl Buffaloda işləməyə başlayanda heç nədən başım çıxmırdı. Sən ancaq fikir ver gör, başqaları nə edirlər, nə cür edirlər, başa düşdünmü?

Yoldaşından daha artıq təhsil görmüş olan Klayd bu gəncin sözləri doğru tələffüz etmədiyini və küçə şivəsinə mənsub sözlər işlətdiyini fikrində təsvib etmirdi, lakin bu dəqiqə Klayd ən kiçik bir diqqət üçün özünü o qədər minnətdar hiss edirdi ki, ona nəsihət verən Xeqlanda, səmimi və mehriban olduğuna görə hər bir şeyini əfv edə bilərdi.

– Əvvəlcə bax gör kim nə edir, nə cür edir, onda özün də tez öyrənərsən. Məsələn, bir də görürsən zəng çalınır, əgər sən skamyanın lap qırağında oturmusansa, demək, sənin növbəndir, cəld ayağa durub yüyür. Onlar burada cəld tərpənən xidmətçiləri sevirlər, başa düşdünmü? Bir adam qapıdan içəri girir, ya əlində çamadan liftdən çıxırsa və sən skamyada qıraqda oturmusansa, o saat – rəis səni çağırdı-çağırmadı cumub çamadanı götür. Daha durub gözləmə ki, o səni çağırsın, çünki bəzən onun başı qarışıq olur, kimin gəlib-getdiyini görmür. Burada gərək sən özün ağzını aralayıb maymaq kimi oturmayasan. Yüyürüb çamadandan yapışmasan, çay pulu da almayacaqsan, başa düşdünmü? Kimin əlində çamadan, ya başqa bir bağlama gördün, aydın məsələdir ki, ona kömək etməlisən, əlbəttə, öz yükünü özü aparmaq istəməsə. Həmişə kontorun yanında olmalısan, çünki otelə girən adam, əvvəl-əvvəl adını yazdırıb nömrə istəyir, – deyə, onlar liftlə qalxarkən Oskar ara vermədən danışırdı, – sonra klerk sənə açar verəcəkdir, orda baqajı yığışdırıb düz birbaş nömrəyə aparmalısan. Sonra əgər nömrədə vanna otağı və ya ayaq yolu varsa, hər yerdə işıqları yandırmalısan ki, içəri girən adam nəyin harada olduğunu görsün. Başa düşdünmü? Sonra əgər gündüzdürsə, pəncərələrin pərdələrini qaldırmalısan, yox əgər axşamdırsa, pərdələri salmalısan, sonra göz yetirməlisən ki, nömrədə üz dəsmalı vardırmı, əgər yoxsa dəhlizdəki xidmətçi arvada xəbər verməlisən, bundan sonra əgər sənə çaypulu verməsələr, tez çıxıb getməlisən. Ancaq içəridə bir az ləngisən yaxşıdır, bir az qapının açarını əlləşdir, pəncərənin yuxarı gözünü yoxla, xülasə, bir az içəridə hərlənib-dolan, başa düşdünmü? Onda əgər nömrə tutan arif adamdırsa, sənə çaypulu verəcək, yox, əgər verməsə, demək, gözünü çəkib getməlisən. Ancaq nə badə narazı qaldığını bildirəsən, başa düşdünmü? Sonra əgər buzlu su və ya başqa bir şey istəməsələr, işini bitmiş hesab elə. Tez aşağıya düşüb skamyada otur, öz növbəni gözlə. Bu çox da çətin bir iş deyil. Ancaq əl-ayaqdan bir az zirək olmalısan, kimin girib-çıxdığını gözündən qaçırmamalısan. Vəssalam! Elə ki iş paltarı alıb işə başladın, hər növbədən sonra çıxıb evə getməzdən əvvəl öz rəisinə bir dollar pul verməyi yadından çıxarma, başa düşdünmü? Bir gündə iki növbə işləsən, onda iki dollar verməlisən. Burada qayda belədir. Biz hamımız belə edirik, əgər sən də burada qalmaq istəyirsənsə, belə etməlisən. Vəssalam, hamısını dedim. Qalanı sənin öz işindir.