Kitabı oxu: «Dahi»

GƏNCLİK
Birinci kitab

BİRİNCİ FƏSİL

Bu hekayədəki əhvalat 1884-1889-cu illər arasında İllinoys ştatının balaca inzibati mərkəzində, o vaxtlar on minə qədər əhalisi olan Aleksandriya şəhərində başlanır. Aleksandriyanı ancaq ona görə şəhər adlandırmaq olardı ki, o, kəndlikdən çıxmışdı. Təsvir edilən dövrdə bu şəhərdə bir konka xətti, “Opera” adını daşıyan teatr (bunun nə üçün belə adlandırıldığı məlum deyildi, çünki burada heç bir zaman opera tamaşaya qoyulmamışdı), buradan keçən dəmir yollarının sayına görə iki vağzal, bir də, necə deyərlər, işgüzar mərkəz var idi ki, əslində bu, baş meydan ətrafında daim camaatla dolu olan dörd səkidən ibarət idi. Şəhərin işgüzar mərkəzində dairə məhkəməsi və dörd qəzet redaksiyası yerləşmişdi. Bunlardan ikisi səhər və ikisi axşam qəzeti idi. Bu qəzetlər müvəffəqiyyətlə oxuyucuların şüuruna çatdırmağa cəhd edirdilər ki, dünyada həm yerli, həm də ümumi dövlət miqyasında bir çox müxtəlif məsələlər var və həyat insanın üzərinə bir çox maraqlı və müxtəlif vəzifələr qoyur.

Şəhər kənarında olan bir neçə göl və gözəl balaca çay – ətraf mənzərənin, demək olar ki, ən çox xoşagələn bu xüsusiyyəti – Aleksandriyaya ucuz kurort xarakteri verirdi. Şəhərdəki binalar yeni deyildi. O zaman Amerika ucqarlarında olduğu kimi, onlar, demək olar ki, tamamilə taxtadan idi, lakin bəzi məhəllələr hətta bəzəkli görünürdü. Burada evlər yaşıl bağçalar içərisində idi və onları əhatə edən yaşıl çəpərlər, hər həyətdə olan gül ləkləri, kərpic döşənmiş yollar onların sahiblərinin bolluq və rahatlıq içərisində yaşadığına dəlalət edirdi. Aleksandriya gənc amerikalıların şəhəri idi. Onun ruhu gənc idi. Hər kəsin qarşısında əsrarəngiz genişlik açılırdı. Burada yaşamaq və həyatdan zövq almaq olardı.

Bu şəhərdə öz vəziyyəti və tərkibi ilə Amerika üçün, xüsusən onun Orta qərb hissəsi üçün səciyyəvi hesab edilə bilən bir ailə yaşayırdı. Bu ailəni yoxsul adlandırmaq olmazdı, – hər halda o özünü yoxsul hesab etmirdi, ancaq varlı da deyildi. Ata tikiş maşınları satışı üzrə agent olan Tomas Ceferson Vitla, vilayətdə ən çox məşhur olan və işə gedən maşın markalarından birini yaymaqla məşğul idi. Qiyməti iyirmi, otuz beş və altmış dollar olan hər bir maşının satışı ona otuz beş faiz komissiya pulu gətirirdi. Maşın az satılırdı, lakin bu, agentin belə əməliyyatdan ildə iki min dollara qədər qazanması üçün kifayət idi. Mister Vitla bu vəsaitə yer sahəsi və ev almağa, bu evi gözəl düzəltməyə və baş meydanda tikiş maşınlarının son modelləri qoyulmuş bir dükan açmağa müvəffəq olmuşdu. O, həmçinin, yeni maşınların satış qiymətindən on dollardan – on beş dollara qədər güzəştlə başqa markalı köhnə maşınları mübadilə edir, təmirlə məşğul olur və bütün bu işlərdən əlavə, əsl amerikalı təşəbbüskarlığı ilə sığorta işlərində də öz qüvvəsini sınayırdı. O bu işə başlayarkən onu nəzərə almışdı ki, oğlu, Yucin Tennison Vitla böyüyər, sığorta işləri kifayət qədər genişlənər, o zaman işinin bu hissəsini oğluna verər. Əlbəttə, onun oğlunun necə biri olacağını demək hələ çətin idi. Lakin ehtiyatda bir şey saxlamaq həmişə yaxşıdır.

Kürənə çalan, sarışın, ortaboylu, sıx qaşları altından mehribanlıqla baxan mavigözlü, qartalburunlu, hiyləgər, xoş təbəssümlü mister Vitla çevik və çalışqan adam idi. İnadcıl yaşlı qadınlara və onların laqeyd yaxud atil ərlərinə yeni tikiş maşını olmadan keçinmək mümkün olmadığı fikrini təlqin etmək zərurəti onda ehtiyatkarlıq və nəzakət, həmçinin müəyyən dərəcədə zirəklik əmələ gətirmişdi. O, insanlara isnişməyi bacarırdı. Arvadı ondakı bu bacarığı həddən artıq hesab edirdi. Hər halda, mister Vitla namuslu, əməksevən, qənaətcil insan idi. Arvadı ilə bərabər o, şəxsi evləri olduğunu və istirahət günləri üçün biraz pul əldə etdiklərini deyə bilmək üçün uzun müddət gözləmişdilər. Bu vaxt gəlib çatdıqda isə Vitla ailəsinin taledən şikayət etməyə əsası yox idi.

Onların yaşıl pəncərə qapaqları olan gözəl ağ evləri uca sıx ağacların kölgəsinə sığınmışdı. Evin qarşısında səliqə ilə ləklərə ayrılmış, səliqəli biçilmiş çəmənlik uzanırdı. Eyvanda yellənən oturacaqlar var idi, bir ağacın altında yelləncək, digərinin altında beşik asılmışdı. Anbarda isə araba və bir neçə furqon yerləşirdi ki, bunlarla Vitla öz mallarını daşıyırdı. O, itləri sevir və iki şotland iti saxlayırdı. Mrs. Vitla bütün canlıları sevirdi: onun yalançı bülbülü, pişiyi, toyuqları var idi. Yüksək dirəyə bərkidilmiş quş yuvasında isə bir neçə qaratoyuq yaşayırdı. Bir sözlə, bu ev gözəl bir guşə idi və Vitla ailəsi haqlı olaraq bununla fəxr edirdi.

Miriem Vitla yaxşı evdar qadın idi. Aleksandriya yaxınlığında Mak-Lin vilayətindəki kiçik Vuster şəhərciyində bir yem dükanı sahibinin qızı olan Miriem, Sprinqfilddən və Çikaqodan kənara çıxmamışdı. O, Sprinqfilddə Linkolnun dəfni münasibətilə hələ ilk gəncliyində, Çikaqoda isə əri ilə birlikdə yarmarkada, yaxud ştatın hər il şəhər kənarında keçirdiyi sərgidə olmuşdu. Missis Vitla cavan qalmışdı, o hələ də gözəl idi. Onun zahiri təmkinliyi altında şairanə bir təbiət gizlənmişdi. Onların yeganə oğullarının Yucin Tennison adlandırılmasını o təkid etmişdi. Bu adı o təkcə öz qardaşı Yucinin şərəfinə deyil, həm də məşhur şairin – ona çox qüvvətli təsir bağışlayan, “Kralın idilliyası”nın müəllifinin şərəfinə qoymuşdu.

Orta Qərb ştatlarından olan bir amerikalı uşağı üçün Yucin Tennison adı Vitla ataya qəribə gəlirdi, lakin o, arvadını sevir və adətən onun arzuları ilə hesablaşırdı. Arvadının qızları üçün seçdiyi Silviya və Mirtl adları ona hətta xoş gəlirdi. Uşaqların hamısı gözəl idi. Qarasaçlı, qaragözlü, çevik, sağlam, həmişə gülümsəyən Silviya iyirmi bir yaşında ikən çiçək kimi açılmışdı. Bədəncə daha incə olan, zərif, solğun, utancaq Mirtl olduqca sevimli idi, anasının dediyi kimi, lap adını daşıdığı çiçəyə oxşayırdı. Mirtl çalışqan, xəyalpərvər, tənhalığa meyl edən bir qız idi. O, şer oxumağı sevirdi. Yuxarı siniflərin bütün dəbli gəncləri bu qızla gəzməklə fəxr edirdilər, lakin onun yanında iki kəlmə söz belə deyə bilməzdilər. O da bu oğlanlarla nə barədə danışacağını bilməzdi.

Mirtldən iki yaş kiçik olan Yucin Vitla ailəsinin sevimlisi idi. Onun düz qara saçları, qara badamı gözləri, düz burnu, gözəl cizgili ancaq iradəsizlik ifadə edən çənəsi vardı. Onun təbəssümü hamının çox xoşuna gəlirdi. Bu zaman düz ağ dişləri görünür və o, sanki bunlarla fəxr edirdi. O, bədəncə çox sağlam deyildi. Dəyişkən əhval-ruhiyyəyə malik idi, istedadlı və incə bir təbiətə malik olduğu tez nəzərə çarpırdı. Həzm pozğunluğu və bir qədər də qan azlığı onu olduğundan zəif göstərirdi. Onda təmkinlik zirehi altında alovlu, ehtiraslı qəlb gizlənir, coşqun arzular qaynayırdı. O, utancaq, eqoist, son dərəcə həssas və hədsiz özünə inamsız idi.

O, evdə boş-boş gəzər, Dikkensin, Tekkereyin, Skottun, Ponun mütaliəsinə dalar və kitabı kitab ardınca oxuyaraq həyat haqqında düşünərdi. Onu böyük şəhərlər cəzb edirdi. O, ecazkar bir şey kimi, səyahətlər haqqında xəyala dalardı. Məktəbdə tənəffüs zamanı Ten və Hibbonu oxuyar, onların təsvir etdiyi kral saraylarının dəbdəbə və gözəlliyinə heyrətlənərdi. Dil, riyaziyyat, biologiya və fizika dərsləri ona darıxdırıcı gəlirdi. Onda hərdənbir o da qısa müddətə, bu dərslərə maraq oyanardı. Bəzən qəflətən bir maraqlı məsələ – buludların quruluşu, suyun və yerin kimyəvi tərkibi onu cəlb edirdi. Lakin hər şeydən çox, məmnuniyyətlə tor yelləncəkdə uzanar və istər yaz, istər yay, yaxud payız olsun, ağacların təpəsindən görünən mavi səmaya baxardı. Səmada süzən və sanki yüksəkdə yeri seyr edərək, uçuşda donub qalmış çalağan uzun müddət onun diqqətini özünə cəlb edərdi. Küləyin pəncəsində üzən adalar kimi topa-topa axan ağappaq buludların gözəl mənzərəsi onun üçün mahnı kimi idi. O, yumordan məhrum deyildi. Onda yumor hissi də, pafos hissi də vardı. Bəzən ona elə gəlirdi ki, rəssamlıqla məşğul olacaq, bəzən də elə gəlirdi ki, şer yazacaqdır. O özündə həm buna, həm də ona meyl duyurdu, əslində isə heç biri ilə məşğul olmurdu. Bəzən o, eskiz çəkirdi, lakin bunların hamısı natamam olurdu: damın bir küncü, burularaq bacadan çıxan tüstü və uçan quşlar, suyun üzərinə əyilmiş bir söyüd, görünən çay döngəsi, buradaca sahilə bağlanmış qayıq, dəyirman bəndi yanında dəstə ilə üzən ördəklər, sahildə dayanmış oğlan, yaxud qız. O vaxtlar onda hələ təbiəti təsvir etmək istedadı yox idi, o yalnız gözəlliyi çox kəskin dərk etmək qabiliyyətinə malik idi. Uçan quşun, açılmış gözəl güllərin, külək altında yırğalanan ağacların cazibədarlığı – hər şey onu valeh edirdi. O, axşamlar doğma şəhərin küçələrində gəzərək, parlaq vitrinlərə tamaşa etməyi, izdihamdan gələn gənclik və ruh yüksəkliyini, sıx ağaclar arasından görünən işıqlı pəncərələrin şahidlik etdiyi ruhu oxşayan rahatlığı duyub, zövq almağı sevirdi.

O, qızlara valeh olurdu, qızlar onu cəlb edirdilər, əlbəttə, ancaq həqiqətən gözəl olanları. Məktəbdə iki-üç qız var idi ki, onları görəndə onun xəyalına kitablarda oxuduğu şairanə təşbehlər gəlirdi: “gözəllik – kamandan buraxılmış oxdur”, “qızıl hörüklər, zərif boy-buxun”, “qəşəng sima, pəri yerişi”. Lakin qızların yanında o özünü itirər və utanardı. Qızlar ona çox gözəl, lakin elə uzaq görünərdilər ki, onun təsəvvürü onlara əslində olduğundan artıq gözəllik verərdi. Gözəllik onun qəlbində yaşayırdı, amma o hələ bunu bilmirdi. Yetişmiş sünbül kimi qızıla çalan qalın saçları sıx hörüklərlə arxasına sallanmış bir qız daim onun fikirlərini məşğul edərdi. O, uzaqdan bu qıza pərəstiş edər, qız isə üzünü çevirən kimi bu ciddi yanan gözlərin ondan ayrılmadığını heç bilmirdi. Bir az sonra onun valideyni başqa şəhərə köçdüyündən o qız getdi və zaman Yucinin yarasını sağaltdı – axı dünyada gözəllik çoxdur. Lakin o qızın saçlarının rəngi, boynunun gözəl cizgiləri həmişəlik onun xəyalında qaldı.

Vitla uşaqlarına ali təhsil vermək fikrində idi, lakin onlardan heç biri elmə həvəs göstərmirdi. Onlar, olsun ki, kitablardan daha müdrik idilər, çünki xəyal və hiss aləmində yaşayırdılar. Silviya analıq arzusunda idi. O, iyirmi bir yaşında ikən “Morninq Eppil” qəzetinin naşiri Bencamin Bercesin oğlu Henri Berceslə evləndi və elə birinci il onların uşağı oldu. Cəbrin və triqonometriyanın hikmətlərinə qapılan Mirtl artıq ərə getmək, yaxud müəllimə olmaq barəsində də düşünürdü, çünki ailənin gəlirinin az olması ondan bir şeylə məşğul olmağı tələb edirdi. Yucin şirin xəyal içərisində yaşayaraq təhsil alsa da əməli bilik qazanmaq üçün qayğı göstərmirdi. O az-maz yazırdı, lakin on altı yaşlı oğlanın bu təşəbbüsləri uşaqlıq idi. O, şəkil çəkirdi, lakin onun çəkdiklərinin bir qiyməti olduğunu ona deyəcək kimsə tapılmırdı. Bir qayda olaraq, bütün məişət məsələlərinin onun üçün əhəmiyyəti yox idi, eyni zamanda bir məsələ onu qorxudurdu ki, həyat insanın qarşısında – onun atası kimi – almaq və satmaq, ticarət kitabları aparmaq, müəssisəni idarə etmək kimi əməli məsələlər qoyur. Bütün bunlar Yucini karıxdırırdı və o, gələcək həyat haqqında çox tez düşünməyə başlamışdı. Atasının onun üçün seçdiyi işə etiraz etməsə də, bu iş onu maraqlandırmırdı. O düşünürdü ki, bu onun üçün bir tikə çörək ardınca mənasız və darıxdırıcı sürüklənmək olacaqdır, sığorta işi də bundan yaxşı deyildir. O yəqin ki, sığorta vərəqəsini təşkil edən intəhasız axmaq paraqraflardan heç bir zaman baş çıxara bilməyəcəkdir. Axşamlar, yaxud şənbə günü dükanda atasına kömək etmək lazım gəldiyi zaman bu, ona cəza kimi gəlirdi. Çünki iş onun ürəyinə yatmırdı.

Yucin on üç yaşına girdiyi zaman mister Vitla anlamağa başladı ki, onun oğlu ticarət işləri üçün doğulmamışdır. Yucinin on beş yaşı tamam olduqda isə buna tamamilə əmin oldu. Uşağın qapıldığı kitablardan, onun məktəbdə aldığı qiymətlərdən ata görürdü ki, Yucini məktəb məşğələləri də maraqlandırmır. Qardaşından iki yaş böyük olan, lakin məktəbdə bəzən eyni müəllimdən dərs alan Mirtl danışırdı ki,Yucin dərslərinə çox az fikir verir, gözünü pəncərədən çəkmir.

Yucinin məhəbbət aləmində təcrübəsi də zəngin deyildi. Onun nəsibinə ancaq bizim ilk gənclikdə duyduğumuz ötəri təəssürat düşürdü; bu zaman biz qızları gizlində öpürük, yaxud onlar bizi gizlincə öpürlər, – Yucinə axırıncısı aid idi. O müəyyən bir qıza bağlanmamışdı. O, on dörd yaşında ikən bir gənc məktəbli qız onu axşam əyləncəsinə yoldaş seçmişdi, “poçt” oyunu zamanı qaranlıq otaqda qız əlləri onun boynuna sarıldığı və qız dodaqları onun dodaqlarına toxunduğu zaman o unudulmaz bir duyğu hiss etmişdi; lakin onlar bir daha görüşməmişdilər. Bu ilk təəssüratı xatırlayarkən Yucin məhəbbət xülyasına düşür, lakin həmişə cəsarətsiz olurdu. O, qızlardan qorxurdu, düzünü desək, qızlar da ondan çəkinirdilər. Onlar Yucini başa düşə bilmirdilər.

Lakin həyatının on yeddinci ilində, payızda, Yucin ona dərin təsir bağışlayan bir qıza rast gəldi. Onun özü yaşda olan Stella Eplton əsl gözəl idi. Sarışınsaçlı, tünd mavi gözlü, incə, düzgün fiquralı bu qız elə şən, elə sadə məlahətə malik idi ki, bu məlahət sahibi özü də adi, müdafiəsiz kişi qəlbi üçün nə qədər təhlükəli olduğunu bilmirdi. O, oğlanlara naz edirdi, lakin bunu oğlanlardan kiminsə onun çox xoşuna gəldiyi üçün deyil, əylənmək üçün edirdi. Bu naz etməklə o, xırda məqsədlər güdmürdü, sadəcə belə hesab edirdi ki, oğlanların hamısı çox sevimlidir, həm də daha təvazökar olanlar özlərini ağıllı təsvir edənlərdən daha artıq onu cəlb edirdi. Yucin öz utancaqlığı ilə qızın xoşuna gəlmişdi.

Yucin onu ilk dəfə son sinifdə olduğu zaman görmüşdü. Stella bir az əvvəl onların şəhərinə gəlmiş və orta məktəbin sonuncudan əvvəlki sinfinə daxil olmuşdu. Onun atası İllinoys ştatının Molin şəhərindən gəlmiş və burada təzəcə açılan intial qayışları fabrikində müdir vəzifəsini almışdı. Qız tezliklə Mirtl ilə dostlaşdı – görünür, Mirtlın yumşaq təbiəti onu cəlb etdiyi kimi, Stellanın da şənliyi Mirtlı cəlb edirdi.

Bir dəfə gündüz rəfiqələr poçtdan evə qayıtdıqları zaman Baş küçə ilə gedərkən, öz yoldaşının yanına gedən Yucinlə qarşılaşdılar. Yucin çox utancaq olduğundan onları uzaqdan görərkən qaçmaq istədi, lakin onu artıq görmüşdülər və Stella maraqla onu başdan-ayağa kimi süzdü. Mirtl qəşəng rəfiqəsini qardaşına təqdim etmək məqsədilə Yucini saxlayaraq:

– Evdən gəlirsən? – deyə soruşdu. Bu zaman Stellanı qardaşı ilə tanış etməyə imkan verirdi, – indi o heç cür qaça bilməzdi.

– Miss Eplton, bu mənim qardaşım Yucindir.

Stella ona şən, təqdiredici gülümsədi və əlini uzatdı. O qızın əlini qorxa qorxa sıxdı.Yucin özünü tamamilə itirmişdi.

O, üzr istəyirmiş kimi:

– Mənim dəhşətli görünüşüm vardır, – deyə mızıldandı. – Mən şarabanı təmir etmək üçün kömək edirdim.

Mirtl:

– Bunun əhəmiyyəti yoxdur, – dedi. – Sən hara gedirsən?

– Harri Morrisgilə.

– Niyə gedirsən?

– Fındıq yığmağa gedəcəyik.

Stella:

– Mən də bu fındıqdan imtina etməzdim, – dedi.

Yucin nəzakətlə:

– Mən sizin üçün gətirərəm, – dedi.

Stella yenə gülümsədi.

– Çox şad olaram.

Stella təklif etmək istəyirdi ki, Yucin onları özü ilə aparsın, lakin cəsarət etmədi.

Yucin dərhal onun füsünkarlığına məftun oldu. Stella əvvəllər də onun üfüqündə zahir olmuş əlçatmaz məxluqlardan birinə oxşayırdı. Stella da yenicə yetişmiş sünbül rəngli saçları olan qızı xatırladırdı, ancaq o qızda bəşərilik, dünyəvilik daha artıq idi. Stella qəşəng idi. Kiçik mərmər heykəl kimi zərif və çəhrayı olan bu qız çox zəif görünürdü, halbuki əslində sağlam və qüvvətli idi. Yucinin nəfəsi tutuldu, qızın qarşısında o nə isə bir qorxu duyurdu. Buna baxmayaraq qızın onun haqqında nə düşündüyünü bilmək istəyirdi.

Mirtl:

– Hə, gedək evə, vaxtdır, – dedi.

– Mən Harri ilə sözləşməsəydim, sizinlə gedərdim.

– Yaxşı, – deyə Mirtl cavab verdi. – Biz incimirik.

Yucin yaxşı təsir buraxmadığını hiss edərək vidalaşdı. Stella sualedici nəzərlərlə onu süzdü. O getdiyi zaman Stella arxasınca baxdı.

O, Mirtla

– O nə qədər sevimlidir, – dedi.

– Bəli, ancaq çox adamsevməzdir.

– Elə niyə?

– Səhhəti elə də yaxşı deyil.

– Onun təbəssümü mənə xoş gəlir.

– Eləmi? Mən ona deyərəm.

– Yox, yox. Rica edirəm, demə. Deməzsən, elə deyilmi?

– Yox, demərəm!

– Amma onun təbəssümü doğurdan da qəlboxşayandır.

– Bir dəfə axşam bizə gəl, mütləq onu görərsən.

– Məmnuniyyətlə, – deyə Stella sevindi. – Bu yaxşı olar. Mən doğrudan da gəlmək istəyirəm.

– Şənbə günü, gecələmək şərti ilə gəl. O, evdə olacaqdır.

– Mütləq gələrəm!

– Görürəm, o sənin xoşuna gəlir, – deyə Mirtl güldü. Stella:

– Sadəcə, o çox sevimlidir, – dedi.

Onların ikinci görüşü, danışdıqları kimi, şənbə günü axşam, Yucinin atası sığorta kontorundan qayıtdıqdan sonra olacaqdı. Stella şam yeməyinə gəldi. Yucin onu qonaq otağının açıq qapısından gördü və paltarını dəyişmək üçün yuxarıya qaçdı. Onda heç bir həzm pozğunluğunun və ya zəif ciyərlərin söndürə bilməyəcəyi gənclik atəşi yanırdı. Yucin sevinc həyəcanından titrəyərək, xüsusi səylə öz geyimi ilə məşğul oldu, qalstukunu qəşəng bağladı, saçlarını səliqə ilə ayırdı. Bir az sonra aşağı düşərkən Yucin fikirləşirdi ki, o, Stellaya ağıllı, özünə layiq bir şey deməlidir, yoxsa Stella onun necə yaxşı olduğunu görməz; eyni zamanda o, biabır ola biləcəyindən də qorxurdu; bu fikirlər ona əzab verirdi. O qonaq otağına daxil olarkən qonaq onun bacısı ilə birlikdə buxaranın yanında oturmuşdu. Qırmızı abajurlu lampa otağı zəif işıqlandırırdı. Bu otaq belə evlərdə olan adi qonaq otağı idi, – burada ucuz mavi örtük salınmış stol, adi fabrik stulları, kitab rəfi vardı, lakin otaq səliqəli idi və bu ev səliqəsi hər şeydə hiss olunurdu.

Missis Vitla ev işləri ilə məşğul olaraq, hər dəqiqə otaqdan çıxırdı. Ata hələ evdə yox idi. O, maşınlarından birini satmaq ümidiylə əyalətin başqa bir tərəfinə getmişdi. Onu şam yeməyinə gözləyirdilər. Atanın evdə olub-olmamasının Yucin üçün fərqi yox idi. Mister Vitla, kefi olan zaman uşaqları lağa qoymağı, həm də həmişə eyni ruhda lağa qoymağı sevərdi: o, uşaqlarda başqa cinsə oyanan marağı qeyd edər və qabaqcadan xəbər verərdi ki, bu sahədə onların bütün coşğun hissiyatı bir zaman ən adi şəkildə başa çatacaqdır. O, Mirtlə mal həkiminə ərə gedəcəyini deməyi sevərdi, Yucinə isə, missis Vitlanın inandırdığı kimi, telləri yağlı olan Elza Braun adlı birisini alacağını söyləyərdi. Mirtl də, Yucin də bu sözləri xoşhallıqla qəbul edərdilər. Yucin hətta bunları eşidəndə saymazyana gülümsəyirdi: o zarafatı sevirdi, lakin hələ bu yaşda ikən atası haqqında açıq mühakimə yürüdürdü. O, atasının işinin necə acınacaqlı olduğunu görürdü və belə bir peşənin onu – Yucini də öz girdabına çəkib sala biləcəyi ona gülməli gəlirdi. O öz hislərini gizlədirdi, lakin onda, hərdənbir məşumanə tüstülənən təmkinlik vulkanı ağzında közərmiş maqma kimi, bütün adi şeylərə qarşı etiraz qaynayırdı. Nə atası, nə də anası onu başa düşmürdülər. Yucin onlar üçün xəyalpərvər, zəif, qeyri-adi, əslində nə istədiyini özünə belə aydın olmayan qəribə bir oğlan idi.

O daxil olarkən Mirtl:

– Aha, gəlib çıxdın! – dedi. – Burada otur.

Stella onu füsunkar təbəssümlə qarşıladı.

Yucin buraya yaxınlaşdı və özünü dartaraq durdu; o, qıza xoş təsir bağışlamaq istəyirdi, lakin nədən başlayacağını bilmirdi. O özünü elə itirmişdi ki, deməyə bir söz belə tapmırdı. Mirtl qardaşının köməyinə gələrək:

– Əgər bilsəydin biz nə edirdik! – deyə dilləndi.

– Nə edirsiniz? – deyə Yucin karıxmış halda soruşdu.

– Tap görək. Hə, bir fikirləşsənə!

– Bir azca, – deyə Stella əlavə etdi.

– Qarğıdalı qovururdunuz, – deyə Yucin səsləndi və bilaixtiyar gülümsədi.

– Ona yaxındır.

Bunu deyən Mirtl idi.

Onun rəfiqəsi geniş açılmış mavi gözlərini Yucindən çəkmirdi.

– Bir də… – deyə o təklif etdi.

– Şabalıd, – deyə Yucin tapdı.

Stella şən halda başı ilə təsdiq etdi. ”Nə gözəl saçları var!” – deyə Yucin düşündü. Sonra soruşdu:

– Bəs hanı?

Onun yeni tanışı ovcunun içərisindəki şabalıdı ona uzadaraq güldü.

– Bir dənəsini alın!

Qızın mehriban gülüşünün təsiri altında danışıq qabiliyyəti Yucinə qayıtmağa başladı.

Yucin:

– Xəsis! – dedi.

– Fu, nə acıdildir! – deyə Stella səsləndi. – Mən isə ona son şabalıdımı verdim. Mirtl, daha ona heç bir şey vermə.

– Sözümü geri götürürəm. Mən bilmədim.

– Ona heç bir dənə də verməyəcəyəm, – deyə Mirtl bildirdi. – Al, Stella, tut, amma ona vermə! – və o, son şabalıdları Stellanın ovcuna tökdü.

Yucin onun niyyətini başa düşdü. Bu, çağırış idi. O, şabalıdı qonağın əlindən almaq üçün təşəbbüs etməlidir. O bu hiyləni qəbul etdi.

Əlini uzadaraq:

– Bu olmadı ki! – dedi. – Belə etməzlər.

Stella başını buladı.

– Bircə dənə! – deyə Yucin təkid etdi.

Stella yenə əvvəlki kimi ağır ağır və qətiyyətlə başını buladı.

Yucin ona doğru irəliləyərək:

– Yalnız bir dənə, – deyə xahiş etdi.

Qızılı saçlı qız təslim olmurdu. Lakin şabalıd olan əli Yucinə o qədər yaxın idi ki, o bu əli tuta bilərdi. Qız əllərini arxasına aparıb şabalıdları bir əlindən o birinə ötürmək istəyirdi ki, Yucin cəld sıçrayıb, onun əlindən yapışdı.

– Mirtl! Kömək et! – deyə Stella qışqırdı.

Mirtl onun köməyinə gəldi. Bir adama qarşı onlar iki oldular. Mübarizənin ən qızğın vaxtında Stella Yucinin əlindən sivişdi və qalxdı. Onun saçları Yucinin üzünə toxundu. O, Stellanın kiçik əlini möhkəmcə tutmuşdu. Bir anlığa Stellanın gözlərinə baxdı. Bu nə idi? Yucin bunu deyə bilməzdi. Lakin o, qızın əlini buraxdı və təslim oldu.

– Bax, belə – deyə Stella gülümsədi. – İndi mən sizə bir şabalıd verərəm.

Yucin şabalıdı aldı və güldü. Lakin o, Stellanı bağrına basmağı daha artıq istəyərdi, bir az keçəndən sonra Çikaqo qəzetinin təzə nömrəsini götürüb oxumaq üçün otağına getdi. Sonra ana hamını şam yeməyinə çağırdı və Yucin Stella ilə yanaşı oturdu. Qızın bütün hərəkətləri və sözləri onu maraqlandırırdı. Qızın dodaqları tərpəndikcə Yucin onların necə hərəkət etdiyinə fikir verirdi. Onun dişləri göründüyü zaman Yucin onların necə qəşəng olduğu haqqında düşünürdü. Qızın alnında qızıla çalan qıvrım tel “qızıl barmaq” kimi onu cəzb edirdi. O ancaq indi “onun qızıl kimi parlayan saçları” ifadəsinin bütün gözəlliyini anlayırdı.

Şamdan sonra Yucin, Mirtl və Stella qonaq otağına qayıtdılar. Ata yemək otağında mütaliəsinə davam edirdi, ana isə qabları yumağa başlamışdı. Bir az sonra Mirtl anasına kömək etməyə getdi və Yucin Stella ilə tək qaldı. İndi onlar ikilikdə qaldıqları zaman Yucin danışmağa cəsarət etmirdi. Stellanın gözəlliyində nə isə vardı ki, onu sıxırdı.

Bir qədər susduqdan sonra Stella:

– Siz məktəbi sevirsinizmi? –deyə soruşdu. Sükut içərisində oturmaq ona münasib görünmürdü.

– O qədər yox, –deyə Yucin cavab verdi. – Orada mənim üçün maraqlı bir şey yoxdur. Mən dərsi buraxıb işləmək fikrindəyəm.

– Siz nə işləmək istəyirsiniz?

– Hələ bilmirəm. Mən rəssam olmaq istərdim.

İlk dəfə idi ki, o özünün şan-şöhrət meylini etiraf edirdi. Nə üçün? – Bunu özü də bilmirdi.

Lakin Stella onun etirafını qulaqardına vurdu.

O:

– Mən qorxurdum ki, məni axırıncıdan əvvəlki sinfə qəbul etməyələr, –dedi. – Amma qəbul etdilər. Molindəki məktəb direktoru buradakı direktora yazmışdı.

– Belə hallarda onlar yaman bəhanə axtarırlar; – deyə Yucin rəğbətlə səsləndi.

Stella qalxdı və rəfdə olan kitablara baxmağa başladı. Yucin tələsmədən onun ardınca getdi.

– Siz Dikkensi sevirsinizmi? – deyə Stella soruşdu.

– Çox, – deyə o ciddi cavab verdi.

– Mənim isə o, xoşuma gəlmir. O çox uzun yazır. Mən Valter Skottu daha çox sevirəm.

Yucin:

– Mən də Valter Skottu sevirəm.

– İndi mənim çox xoşuma gələn bir kitabın adını sizə deyərəm.

Stella susdu, onun dodaqları yarı açılmışdı. O kitabın adını xatırlamağa çalışırdı və bu adı havada tutmaq istəyirmiş kimi əlini qaldırdı.

Nəhayət o:

– “Sarışın ilahə”, – deyə səsləndi.

– Hə, gözəl kitabdır, – deyə Yucin təsdiq etdi. – Xatırlayırsınızmı, Avaxanı qurban gətirməyə necə hazırlaşırlar?

– Bəli, bu mənim xoşuma gəldi.

Stella rəfdən “Ben-Hura”nı götürdü və onu tələsmədən vərəqləməyə başladı.

– Bu da çox yaxşı romandır.

– Bəli, gözəl kitabdır!

Onlar susdular. Stella pəncərəyə yanaşdı və ucuz tül pərdənin altında dayandı. Aylı gecə idi. İki cərgə ilə küçəni haşiyələyən ağaclar çılpaq, otlar sarı və cansız idi. Onlar gümüş şəbəkə kimi hörülmüş nazik budaqlar arasında pərdələri salınmış başqa evlərdə də lampa işıqlarını görürdülər. Yanlarından bir adam keçdi – onun qara kölgəsi alaqaranlıqda yox oldu.

Stella:

– Gözəldir, eləmi? –dedi.

Yucin yaxına gəldi.

– Çox gözəldir, – deyə cavab verdi.

– Bircə tez şaxtalar başlayaydı ki, konkidə sürüşmək mümkün olaydı. Siz konki sürə bilirsiniz?

Stella ona tərəf döndü.

– Hələ soruşursunuz! – deyə Yucin cavab verdi.

– Ah, aylı gecədə buz üzərində sürüşmək nə yaxşıdır! Molində mən buz üzərində çox sürüşərdim.

– Biz də burada tez-tez sürüşürdük. Burada bizim iki gölümüz vardır.

O, yaşıl göldə boğuq gurultu ilə buzların çatladığı aydın, şəffaf gecələri xatırladı. Konki ilə qaçanların səs-küylü izdihamı, uzun kölgələr, ulduzlar onun yadına düşdü. O bu vaxta qədər sürüşmələrdə xoşagələn bir qıza təsadüf etməmişdi. Onlardan heç biri ilə özünü yaxşı hiss etməmişdi. O bir dəfə sürüşdüyü qızla bir yerdə yıxılmışdı, bu, az qala onun buz meydançasına olan marağını qırmışdı. Stella ilə sürüşmək ona xoş gələcəkdi. O, hiss edirdi ki, Stella da onunla məmnuniyyətlə sürüşər.

O, cəsarətini toplayıb:

– Göl donduğu zaman hamımız bir yerdə gedə bilərik, – dedi. – Mirtl də sürüşür.

– Əla olar! – deyə Stella əlini əlinə vurdu.

O, uzun müddət – tərpənmədən pəncərədən baxdı, sonra buxarının yanına qayıtdı, fikirlər içərisində başını aşağı salaraq Yucinin qarşısında durdu.

– Siz necə düşünürsünüz, atanız buradan getməyəcək ki? – deyə Yucin soruşdu.

– O deyir ki, getməyəcək. Bura onun xoşuna gəlir.

– Bəs sizin necə?

– Hə… indi mənim də xoşuma gəlir.

– Nə üçün indi?

– Çünki əvvəl bura mənə xoş gəlmirdi.

– Nə üçün?

– Elə onun üçün ki, əvvəllər burada heç kəsi tanımırdım. Lakin indi xoşuma gəlir.

Qız gözlərini qaldırdı.

Yucin azacıq yaxına gəldi və:

– Bizim şəhərimiz çox yaxşıdır, – dedi. – Amma burada mənim edəcəyim bir şey yoxdur. Gələn il buradan getmək fikrindəyəm.

– Hara gedəcəksiniz?

– Çikaqoya. Mən heç bir vəchlə burada qalmaram.

Stella ona tərəf döndü, Yucin isə onun stuluna yanaşaraq, arxasına söykəndi. Stella onun lap yaxında durduğunu hiss etdi, lakin tərpənmədi.

– Siz qayıdaqcaqsınız, deyilmi? – deyə o soruşdu.

– Bəlkə. Bu, həyatımın necə qurulacağından asılıdır. Çox güman ki, qayıdacağam.

– Mən düşünməzdim ki, siz belə tezliklə getmək fikrində olacaqsınız.

– Nə üçün?

– Axı siz dediniz ki, bura yaxşıdır.

Yucin cavab vermədi. Stella çiyni üstündən ona bir nəzər saldı. O lap qıza tərəf əyildi.

– Deməli, siz qışda mənimlə sürüşəcəksiniz? – deyə o çox mənalı sürətdə soruşdu.

Stella başı ilə təsdiq etdi.

Mirtl otağa daxil oldu.

– Siz burada nə barədə söhbət edirsiniz? – deyə soruşdu.

– Bizim yerlərdə konki gəzintiləri barəsində, – deyə Yucin cavab verdi.

Mirtl səsləndi:

– Mən konkidə sürüşməyi yaman sevirəm.

Stella:

– Mən də, – dedi. – Bundan yaxşı nə ola bilər!

İKİNCİ FƏSİL

Bu hadisələrdən sonra gələn aşiqlik dövrünün – o nə qədər ötəri olsa belə – bəzi epizodları Yucinin xəyalında dərin iz buraxdı. Çox keçmədən qar yağdı. Yaşıl göl dondu və onlar Stella ilə birlikdə buz meydançasına getməyə başladılar. Havalar yaxşı keçirdi. Şaxtalar o qədər davam etdi ki, buz ehtiyatı toplanan Miller-Poynta arabalarla gəlir və xüsusi mişarla bir fut qalınlığında buz parçaları kəsirdilər. Sitayiş günündən sonra demək olar ki, hər axşam məktəblilər – oğlanlar və qızlar dəstə ilə su böcəkləri kimi buzun üzərinə qaçışırdılar. Yucinin həmişə boş vaxtı olmurdu, bəzi axşamlar və şənbə günü o, dükanda atasına kömək etməli olurdu. Lakin hər dəfə axşam boş vaxtı olan Mirtl onun xahişi ilə Stellanı çağırır və onlar bir yerdə sürüşməyə gedirdilər. Bəzən o, qızı ikilikdə getməyə dəvət edir və qız da çox vaxt razı olurdu.

Bir dəfə onlar gölün üzərində sürüşərkən, yamacına bir yığın kiçik evlər sığınan yüksək sahilə gəlib çıxdılar. Ay doğmuşdu, onun sehrli şüaları buz səthinin aynasında əks olunurdu. Sahili haşiyələyən ağacların qara cəngəlliyi arasından pəncərələrin sarı, mehriban işıqları sayrışırdı. Başqalarını çoxdan ötüb keçən Yucin və Stella geri dönmək qərarına gəldilər. Qızın qızılı saçlarını toxunma papaq örtürdü, papağın altından bir neçə teli görünürdü: sağrısına qədər uzanan ağ yun sviteri, qalın boz mahud yubkası onun bədəninə kip yapışırdı. Corabları üstündən ağ yun qamaş geymişdi. Bu axşam o, xüsusilə gözəl idi və özü də bunu bilirdi.

Bu iki gənc konkilərini geri döndərərkən Stella qışqırdı. Onun konkisi açılmışdı.

Yucin:

– Dayanın, – dedi, – mən bu saat düzəldərəm.

Stella onun qarşısında durdu, Yucin isə dizlərini yerə qoyaraq boşalmış qayışı açmağa başladı. O, konkini çıxararaq gözlərini qaldırdı, qız da gülümsəyərək ona baxdı. Yucin konkini əlindən yerə saldı, qollarını qıza dolayaraq başını onun belinə qoydu.

Stella:

– Nə pis adamsan, – dedi.

Lakin o özünü gözəl bir əfsanənin füsünkar qəhrəmanı hiss edərək, müqavimət göstərmədi.

O, Yucinin başından yun şlemi dartaraq əlini onun saçlarına çəkdi. Yucin elə xoşbəxt idi ki, az qala gözlərindən yaş axacaqdı. Bununla belə, bu hərəkət onda alovlu ehtiras oyatdı. O, qızı möhkəmcə özünə sıxdı.

Qız soyuqqanlılıqla:

– Konkini geyindirin, – dedi.

O, ayağa qalxdı və qızı qucaqlamaq istədi, lakin qız icazə vermədi.

– Yox, yox! Olmaz! Yoxsa mən heç vaxt sizinlə gəlmərəm.

– Stella! – deyə o yalvardı.

– Mən ciddi deyirəm, deyə Stella təkid etdi. – Belə şey etməyin.

Yucin incimiş və bir qədər acıqlanmış halda tabe oldu. O, Stellanın qəti müqavimətindən qorxmuşdu. Onun heç ağlına da gəlməzdi ki, bu qız belə dəymədüşərdir.

Bir dəfə də, bir neçə məktəbli qız kirşədə gəzinti düzəltmişdi. Stella, Yucin və Mirtl də dəvət olunmuşdu. Ulduzlu gecə idi, qar parıldayırdı, hava şaxtalı, gümrahlandırıcı idi. Böyük bir furqonu təkərlərdən çıxarıb, kirşəyə qoşmuş, içərisinə küləş tökmüş və bir yığın kürk atmışdılar. Onlarca evə dəydikdən sonra kirşəni Yucin ilə Mirtlin dalınca göndərdilər. Bir az sonra Stellanın da evinə çatdılar.

Qardaşından xeyli qabaqda oturmuş Mirtl:

– Bura gəl! – deyə Stellanı səslədi. Bu Yucini hirsləndirdi.

Yucin qızın özünün gəlməyəcəyindən qorxaraq onu çağırdı:

– Mənimlə oturun!

Stella Mirtlin yanına getdi, görünür, bu yer ürəyinə yatmadı və o, kirşənin dal tərəfində oturdu. Yucin öz yanında yer eləmək üçün xeyli səy etdi və qız, sanki təsadüfi olaraq, onun yanında əyləşdi. Yucin bizon kürkünü onun çiyninə atdı. Stellanın onun yanında olması fikri Yucinin qəlbini səadətlə doldururdu. Kirşə, qalan iştirakçıları toplamaq üçün zınqırovlarını səslədərək, şəhəri dolaşdı və nəhayət, çölə çıxdı. Kirşə qar yığınında yuxuya dalmış qara və kiçik meşələrin, qırov basmış pəncərələrindən donuq, şairanə işıq gələn, yerə yapışmış taxta fermer evlərinin yanından ötüb keçirdi. Ulduzlar par-par parıldayırdı. Bu lövhə Yucini olduqca həyəcanlandırırdı – o, ehtirasla sevirdi, sevdiyi qız da burada onunla yanaşı oturmuşdu, onun kölgəyə bürünmüş üzü güclə seçilirdi. O qızın qəşəng profilini, yanaqlarını, gözlərini, yumşaq saçlarını görürdü.

Onların ətrafında deyib-gülür, oxuyurdular. Ümumi şənlik gurultusu altında Yucin əllərini Stellanın belinə sarımağa, əllərini əllərinə almağa, onun fikrini anlamaq üçün gözlərinin düz içinə baxmağa müvəffəq oldu. Stella, ancaq müəyyən hüduda qədər güzəştə getməklə, həmişə özünü təmkinli aparırdı. Üç yaxud da dörd dəfə gizlincə onun yanağından, bir dəfə də dodağından öpdü, sonra isə qatı qaranlıqdan istifadə edərək güclə qızı özünə tərəf çəkdi və onun dodaqlarından elə ehtiraslı öpdü ki, qız qorxdu.

Stella həyəcan içərisində geri çəkilərək:

– Eləmə, – dedi, – olmaz!

O, həddini aşdığını hiss edərək tabe oldu. Lakin o gecənin şirinliyi və qızın gözəlliyi əbədi olaraq onun xatirində qaldı.

Vitla ata bir dəfə arvadı ilə söhbət zamanı:

– Yucini qəzet işinə, yaxud oxşar bir işə düzəltmək pis olmazdı, – dedi.

Missis Vitla oğlunun nəyə istedadı olduğunu bilmədiyini hiss edərək:

– Bəli, deyəsən bu onun hal-hazırda yararlı olduğu yeganə işdir, – dedi. – Vaxt gələr, o yaxşı bir işlə məşğul olar. Sən ki onun bədəncə necə zəif olduğunu bilirsən.

Vitla ürəyində oğlunun sadəcə tənbəl olduğunu fikirləşirdi, lakin buna tamamilə əmin deyildi. O zənn edirdi ki, Silviyanın qayınatası, “Morninq Eppil” qəzetinin redaktoru və sahibi olan Bencamin C.Berces Yucini işlə tanış etmək üçün ona repartyor, yaxud mürəttib yeri verə bilər. Doğrudur, “Morninq Eppil”də ştat böyük deyildi, amma mister Berces, yəqin ki, Yucinə repartyor xəbərlərindən – əgər onun buna istedadı varsa – yaxud mürəttib işlərindən və ya hər ikisindən başlamağa imkan verməkdən imtina etməzdi. Bir dəfə Vitla ata küçədə Berces ilə görüşərkən onunla söhbət etdi:

– Bura baxın, Berces, mənim oğluma sizin qəzetdə bir yer tapılmazmı, hə? O daim nə isə yazıb-pozur, hərçənd ki, onun cızma-qarası mənim nəzərimdə elə bir şey deyil, deyəsən, bir az şəkil də çəkir. Onu bir yerə düzəltmək lazımdır. Məktəbdə avaraçılıq edir. Məsələn, o, mətbəə işini öyrənə bilər. Əgər sonralar bu sahədə işləməyə həvəsi olsa, lap əvvəldən başlamaq ona ancaq faydalı ola bilər. Başlanğıc üçün ona nə qədər əmək haqqı təyin edəcəyinizin əhəmiyyəti yoxdur.

Berces fikrə getdi, o, Yucini küçədə görmüşdü. Bu oğlanın xəyalpərəst və adamayovuşmaz olmasından başqa onun haqqında heç bir pis şey eşitməmişdi.

– Onu bir gün mənim yanıma göndərin, – deyə boyun qaçırırcasına cavab verdi. – Bəlkə onun üçün bir şey tapdım.

Vitla:

– Mən sizə minnətdar olaram, – dedi, – yoxsa o məni narahat edir.

Bu söhbətdən sonra onlar ayrıldılar. O evdə Yucinə öz görüşü haqqında danışdı, lampanın yanında oturub mütaliə edən oğluna dedi:

– Berces deyir ki, o səni “Morninq Eppil”də mürəttib, yaxud reportyorluğa götürə bilər. Bu günlərdə onun yanına gedərsən.

– Eləmi?! – deyə Yucin sakitcə səsləndi. – Hm! Məndən reportyor çıxar? Bəlkə mürəttib ola bildim. Sən özün ona müraciət etdin?

Vitla:

– Bəli, – dedi. – Hər halda sən ora bir baş çək.

Yucin dodaqlarını dişlədi. O anlayırdı ki, bu onun avaraçılığa olan meylinə işarədir. Doğrudan da, o, atasına narahatlıqdan başqa bir şey vermirdi. Lakin hər halda mürəttiblik sənəti onun kimi tələbatı olan adam üçün parlaq karyera deyildi.

– Olsun, – deyə qət etdi, – dərslər qurtarandan sonra gedərəm.

– Məktəbdə dərslər qurtarana qədər onunla danışsan yaxşı olar.Yoxsa başqa bir adam səni qabaqlayar. Axı belə bir işdə özünü sınamaq sənə zərər verməz.

Yucin itaətlə:

– Danışaram, – dedi.

Bir dəfə günəşli aprel gününün sonunda o, mister Bercesin kontoruna daxil oldu. Bu kontor şəhər meydanında olan üçmərtəbəli qəzet binasının aşağı mərtəbəsində yerləşirdi. Nəzərə çarpacaq dərəcədə dazlaşmış, yoğun mister Berces polad çərçivəli eynəyinin üstündən sınayıcı nəzərlə Yucinə baxdı. Onun seyrək saçları ağarmağa başlamışdı.

– Demək, siz qəzetdə işləməyə razısınız? – deyə o, gəncdən soruşdu.

– Bəli,mən öz qüvvəmi bu işdə sınamaq istərdim, – deyə o, cavab verdi, görüm bu iş ürəyimə yatırmı?

– Mən qabaqcadan sizə deyə bilərəm ki, bu işdə maraqlı cəhət azdır. Atanız mənə dedi ki, siz yazırsınız, eləmi?

– Mən çox istərdim ki, yazım, lakin yəqin ki, bunun öhdəsindən gələ bilmərəm. Mən mətbəə işini məmnuniyyətlə öyrənərdim. Əgər mənim yazdıqlarımdan bir şey çıxsa, vaxt gələr, yazmağa da başlayaram.

– Bəs siz nə vaxt işə başlaya bilərsiz?

– Etiraz etməsəniz, məktəbdə dərslər qurtaran kimi.

– Eybi yoxdur. Əslində mənə adam lazım deyil, lakin sizə bir iş taparam. Həftədə bir beşlik sizi təmin edirmi?

– Tamamilə, ser.

– Onda dərslərdən azad olan kimi gəlin, görüm sizin üçün nə etmək olar.

O, şişman əlinin hərəkəti ilə gələcək mürəttibi yola saldı, üzərinə qəzetlər tökülmüş və yaşıl abajurlu elektrik lampası ilə işıqlandırılmış tünd qoz ağacından köhnə yazı stoluna doğru döndü. Yucin təzə mətbəə rənginin, hələ qurumamış qəzetlərin kəskin iyini özü ilə apararaq otaqdan çıxdı. “Sınamaq maraqlı olar, – deyə o düşünürdü, – lakin, yəqin, bu mənim üçün boş yerə vaxt itirmək olacaqdır”. Yucin Aleksandriya haqqında o qədər yüksək fikirdə deyildi. Bir zaman o buradan çıxıb gedəcəkdi.

“Morninq Eppil” redaksiyası yer kürəsinin hər bir yerində olan başqa əyalət qəzetlərindən heç bir şeylə fərqlənmirdi. Birinci mərtəbədə pəncərələri küçəyə baxan kontor yerləşmişdi, onun arxasında isə yeganə yastı pres və çap maşınları dururdu. İkinci mərtəbədə mürəttibxana yerləşirdi. Burada yüksək stellajlarda şrift kassaları vardı, çünki ”Morninq Eppil” əksər əyalət qəzetləri kimi əl ilə yığılırdı. Orada, binanın ön hissəsində redaktorun, nəşriyyat müdirinin və şəhər xronikası müdirinin qoxumuş, sanki heç bir zaman havası dəyişilməyən kabineti yerləşirdi – qəzetdə hər üç vəzifəni eyni adam daşıyırdı. Bu, Mr. Kaleb Uilyams adlı birisi idi. Mister Berces onu bir neçə il bundan qabaq haradansa tapmışdı. Uilyams balacaboylu, arıq, damarları çıxmış, sivri qarasaqqallı, müsahibinə qara bəbəkləriylə qəribə baxan sönükgözlü bir adam idi. Fövqəladə çevik və söhbətcil, yaşıl papağının günlüyü həmişə alnına basılmış, ağzında qısa gavalı çubuğu olan Uilyams, müxtəlif iş və vəzifələrin öhdəsindən məharətlə gəlirdi. O, paytaxtda qəzet işində uzun illər boyu topladığı hər cür biliklər xəzinəsi idi. Qasırğalı həyat dənizində intəhasız doladıqdan sonra o, arvadı və üç uşağı ilə birlikdə, Aleksandriyada lövbər salmışdı. O iş gününü qurtardıqdan sonra ümumiyyətlə həyat haqqında, xüsusən öz həyatı haqqında kimlə olursa-olsun məmnuniyyətlə söhbət edərdi. Səhər saat səkkizdən günorta saat ikiyə qədər az-maz şəhər yenilikləri toplayar, ya özü yazar, ya da redaktə edərdi. Onun bütün vilayətə səpələnmiş çoxlu müxbirləri vardı. Bu müxbirlər ona həftədə bir dəfə yerli yeniliklərin icmalını göndərirdilər. “Assosşeytedt press” də onu bəzi şeylərlə təchiz edirdi. Həm də oxucunu hekayələr, təsərrüfat məsələləri, tibbi elanlar və sairə ilə cəlb edən iki səhifəlik “standart əlavələr” onun dadına çatırdı. Uilyams materialın çox hissəsini redaktə etmədən çapa verərdi.

O rastına gələn hər kəsə deyirdi:

– Çikaqoda bütün bunlara çox diqqət yetirərdik, ancaq burada bununla əlləşmək lazım gəlmir. Bir də ki, bizim oxucumuz əslində bunu tələb də etmir. O qəzetdə hər şeydən əvvəl yerli yeniliklərin verilməsini gözləyir. Bunları isə mən çox diqqətlə izləyirəm.

Elan şöbəsini mister Berces özü idarə edirdi. Bundan başqa, o özü elanları təşkil edir və onları müştərilərin arzularına müvafiq olaraq yığılmasına, qəzet materiallarının imkan verilməsindən asılı olaraq və müştərilərin hüquq və tələblərinə müvafiq surətdə yerləşdirilməsinə diqqət yetirirdi. Qəzetin bütün işi onun öhdəsində idi, o hər şeyi nizama salır, qəzetin siyasi xəttini də özü müəyyən edirdi. Bəzən o, baş məqalələr yazır, yaxud Uilyamsla birlikdə onların hansı ruhda yazılacağını qərarlaşdırır, redaksiyaya gələnləri qəbul edir, qarşıya çıxan çətinlikləri yoluna qoyurdu. Mister Berces özünü və öz qəzetini bütünlüklə respublika partiyasının yerli başçılarının sərəncamına vermişdi və bu, tamamilə təbii görünürdü, çünki bu onun meyl və məcazına müvafiq idi. Hətta bir dəfə ona (bəzi xidmətlərinə görə) poçt müdiri vəzifəsini təklif etmişdilər, lakin o bundan imtina etmişdi, çünki qəzet bu yeni vəzifənin verə biləcəyindən çox gəlir verirdi. Respublika partiyası rəhbərlərinin şəhər və əyalət üzrə verə biləcəyi bütün elanlar ona çatırdı, beləliklə də o çox yaxşı yaşayırdı. Bercesin siyasi əlaqələr üzündən cəlb olunduğu mürəkkəb fırıldaqlar haqqında Uilyams bəzi şeylər bilirdi. Lakin bu, səylə çalışan əməkçini azacıq belə təşvişə salmırdı. O hesab edirdi ki, məsləhət vermək onun işi deyildir. O deyirdi: “Mən altı nəfərə yemək verməliyəm. Elə bu mənə bəsdir. Nə üçün özgələrinin işinə qarışım?” Beləliklə, redaksiyada sakit, işgüzar, hətta demək olar ki, xoşagələn bir əhvali-ruhiyyə hökm sürürdü. Burada işləmək adama ləzzət verirdi.

On yeddi yaşı tamam olan kimi, parta arxasından birbaşa bura düşən Yucin, ona qüvvətli təsir bağışlayan mister Uilyams, arxasında işləyən Conas Layl və işə müntəzəm gəlməyən, yalnız təcili mətbəə sifarişləri olduğu hallarda çağırılan Con Sammerslə də dostlaşdı. Yucin tezliklə öyrəndi ki, əlli beş yaşlı, ağsaçlı, qaradinməz bir adam olan Con Sammers daim içir və vərəmdir. Sammers ən müxtəlif saatlarda on-on beş dəqiqəliyə gizlincə mətbəədən yox olurdu. Hamı özünü heç bir şey görmür kimi göstərirdi, çünki burada heç kəsə ağalıq etmirdi. Hər halda işin öhdəsindən gəlirdilər.

Conas Layl daha maraqlı tip idi. Sammersdən on yaş cavan, ondan daha çox sağlam və möhkəm olan Conas da özünə görə qəribə idi. Təbiətcə şən olan bu adam bəzi şeylər haqqında oxumuşdu və filosofluq etməyi sevirdi. Yucin tezliklə öyrəndi ki, Layl Birləşmiş Ştatların hər yerində – Denverdə, Portlenddə, Sent-Polda, Sent- Luisdə, daha haralarda isə işləmişdi; o özünün sabiq ağaları, mətbəə sahibləri haqqında danışmağı sevirdi. O, mətbuatda az-maz görkəmli bir ada təsadüf edən kimi dərhal qəzeti götürüb Uilyamsın, sonralar isə, yaxından tanış olduqları zaman Yucinin yanına gəlir və deyirdi: ”Mən filan yerdə yaşayarkən bu adamı tanıyardım… O filan №-də poçt müdiri idi (yaxud başqa bir vəzifədə idi), indi isə, görün, necə yüksəklərə qalxmışdır!” O əksər hallarda bu məşhur adamları şəxsən tanımırdı, lakin onlar haqqında eşitmişdi və onların şöhrətinin bu uzaqlara gəlib çatan əks-sədası onun xəyalına təsir göstərirdi. O, işin qızğın vaxtında korrektura düzəlişlərində Uilyansa kömək edirdi. O, yaxşı mürəttib idi və ümumiyyətlə öz vəzifəsini vicdanla yerinə yetirirdi. Lakin bu dünyada onun bəxti gətirməmişdi, çünki özgələrinin əmrlərinin yalnız dəqiq bir icraçısı idi; Yucin bunu ilk baxışdan anlamışdı.

Həmin bu Layl Yucinə mürəttiblik işini öyrətdi. O, birinci gün şriftlər üçün kassada “yuvaların” yaxud “gözlərin” necə düzəldiyini, hərflərdən bəzilərinin o birilərindən ələ daha yaxın olması üçün onların necə yerləşdirildiyini göstərdi, nə üçün bəzi hərflərin çox işləndiyini, nə üçün bəzi qəzetlərdə müəyyən hallarda kursiv hərflərinin işləndiyini, başqalarında isə işlənmədiyini izah etdi.

– Çikaqoda “Tribun” qəzetində işlədiyim zaman biz kilsə, paraxod, kitab, mehmanxana və bu cinsdən olan başqa şeylərin adlarını adətən kursivlə verirdik, – deyə o nəql edirdi. – Bildiyimə görə, bu, adları kursivlə verən yeganə qəzetdir.

Çox keçmədən Yucin şponun, qrankanın, verstatkanın nə olduğunu öyrəndi, öyrəndi ki, barmaqlar tədricən, şriftin vəzninə görə onun hansı şrift olduğunu müəyyən etməyə alışır, müəyyən dərəcədə vərdiş etdikdən sonra hərflər, demək olar ki, mexaniki surətdə öz yerlərinə düşür, hətta bu barədə düşünmürsən də. Layl bütün bunları məmnuniyyətlə öz şagirdinə çatdırırdı. O Yucindən belə şeylərə ciddi münasibət tələb edirdi və hər cür biliyə hörmət edən Yucin onu fikir və diqqətlə dinləyirdi. Yucin hələ nə ilə məşğul olmaq istədiyini təsəvvür etmirdi, bunun müqabilində hər şeyi bilmək istədiyini hiss edirdi. Yucin tezliklə nə mürəttib, nə repartyor, nə də ümumiyyətlə əyalət qəzetlərinə mənsub olan başqa bir işçi olmağı arzu etmədiyinə əmin olmuşdu. Buna baxmayaraq, yenə də bir müddət mətbəə ona maraqlı gəldi, çünki o burada həyatı öyrənirdi. O, ancaq pəncərədən özünü xatırladan dünyaya təbəssümlə baxaraq, öz həqiqəti arxasında gülər üzlə işləyirdi. Xəbərlərdən, məqalələrdən yaxud yerli elanlardan – onları yığdığı zamanlar – məzəli parçalar oxuyur və bu dünyanın onun üçün, Yucin üçün, nələr hifz etdiyini düşünürdü. O zamanlar onda sonralar əmələ gəlmiş olan böyük xudpəsəndlik yox idi. Lakin bir qədər fikir çəksə də, qəlbi ümidlərlə dolu idi. O işsiz olaraq küçədə gəzişən, yaxud yol ayrıclarında duran tanış qız və oğlanları, Ted Martinvudun atasının şarabanında şəhərin küçələrində necə çapdığını, Corc Andersonun heç bir zaman işləməsi lazım gəlməyən bir adam görünüşü ilə (şəhərdə olan yeganə mehmanxana onun atasına məxsus idi) necə veylləndiyini görürdü. Yucinin başında çox vaxt balıq ovu, qayıq gəzintisi, çəmənlikdə qəşəng bir qızla oturmağın nə qədər xoş olacağı haqqında fikirlər dolaşırdı. Lakin, əfsus ki, qızlar ona, görünür, o qədər də meyl göstərmirdilər. O həddən artıq utancaq idi. Bəzən o varlı olmağın, yəqin ki, çox yaxşı olduğu haqqında düşünür və xəyala dalırdı.

Yucin elə bir yaşda idi ki, bu yaşda adam öz hislərini ifadə etmək istəyi ilə dolub-daşır. Həmçinin bu elə bir yaşdır ki, insan sevsə və coşqun bir təbiətə malik olsa belə, utancaqlıq onu təmkinli olmağa vadar edir. Stellaya dediyi sözlər ona bayağı görünürdü, o öz hislərini sözdən artıq ah çəkməklə ifadə edirdi. Lakin qız ahlardan usanır və bayağı sözləri ondan üstün tuturdu. Stella hələ o zaman düşünməyə başlamışdı ki, Yucin bir qədər qəribədir, nə isə həyəcanlıdır, əsəbidir. Bununla belə o, Stellanın xoşuna gəlirdi. Şəhərdə belə fikir əmələ gəlmişdi ki, Stella onun sevgilisidir. Kiçik şəhərlərdə və kəndlərdə belə sevişmə məktəblilər arasında adi haldır. Onları hər yerdə birlikdə görürdülər. Atası Yucini lağa qoyurdu. Stellanın ata anası isə bunu qızlarından çox (onlar bilirdilər ki, qızları çox da oğlanlarla maraqlanmır və oğlanların hislərinə çox da əhəmiyyət vermir.) Yucinin uşaqlıq əyləncəsi hesab edirdilər. Onlar düşünürdülər ki, Yucinin sentimentallığı tezliklə Stellanı usandırmağa başlayacaqdır. Bu belə də oldu.

Bir dəfə yuxarı sinif məktəbliləri tərəfindən düzəldilmiş ziyafətdə “kənd poçtu” oyunu təşkil etdilər. Bu, hər şeyin öpüşlə nəticələndiyi oyunlardan biridir. Oyunda iştirak edənlərə suallar verilir, cavab verməyənlərdən fant alınır. Fantı çıxmış olanlar poçt müdiri olur və poçtu aparmaq üçün bir nəfəri çağırır. Bu isə o deməkdir ki, siz poçt müdirinin sizi gözlədiyi qaranlıq otağa gedirsiniz və orada xoşunuza gələn yaxud sizi xoşlayan oğlan ya da qız sizi öpür. Poçt müdirinə istədiyi adamı çağırmaq üçün hüquq, yaxud hökmranlıq – necə istəyirsinizsə adlandırın – verilir.

Bu dəfə Yucindən əvvəl poçt müdiri olmaq növbəsi Stellaya düşdü. Stellanın ilk fikrinə gələn o oldu. Lakin bunu açıqca etməkdən çəkindiyindənmi, yaxud Yucinin coşğunluğunun gizlində onu narahat etməsindənmi, o, Xarvi Ratterin adını çəkdi. Xarvi gözəl oğlan idi. Stella onunla bu yaxınlarda, Yucinə rast gəldikdən sonra tanış olmuşdu. Stella ona vurulmamışdı, lakin Xarvi onun xoşuna gəlirdi; gənc, işvəli qız onu yaxından tanımağın əleyhinə deyildi. Indi onun əlinə müvafiq təsadüf düşmüşdü.

Xarvi onun çağırışına getdi; Yucini quduz bir qısqanclıq bürüdü. O, Stellanın onunla nə üçün belə rəftar etdiyini anlaya bilmirdi. Onun növbəsi çatdığı zaman, o xoşuna gələn, özü də qəşəng qız olan, lakin Yucinin fikrincə Stella ilə müqayisə edilə bilməyən Berta Şumeykeri çağırdı. Əslində başqası haqqında düşündüyü halda bu qızı öpmək onun üçün əzab idi. O, otaqdan çıxdığı zaman Stella onun gözlərində inciklik oxudu, lakin özünü elə göstərdi ki, guya heçnə görmür. Bununla belə süni şənliyinə baxmayaraq, Yucinin süst və kədərli görünüşü hamının gözünə çarpırdı.

Sonra Stella yenidən cərimələndi və bu dəfə Yucini çağırdı. O getdi, lakin incikliyi hələ sönməmişdi. O, Stellanı cəzalandırmaq istəyirdi. Onlar qaranlıqda görüşdükləri zaman Stella gözləyirdi ki, Yucin onu qucaqlayacaqdır və artıq əllərini onun çiyninə qoymuşdu, lakin Yucin ancaq onun barmaqlarını sıxdı və dodaqlarından soyuq bir öpüş aldı. Əgər Yucin: “Nə üçün sən belə etdin?” desəydi, əgər o Stellanı bağrına basaraq onun hisləri ilə belə sərt oynamamağı xahiş etsəydi, onların dostluğu yenə davam edə bilərdi. Lakin Yucin bunların heç birini etmədi. O zaman qızda kin baş qaldırdı və o, dikbaş bir görünüşlə otaqdan çıxdı. Gənclər şənliyin axrına qədər bir-birindən uzaq durdular, lakin Yucin yenə də onu evə ötürdü.

Onlar tam sükut işərisində iki məhəllə getdikdən sora Stella dedi:

– Deyəsən, bu gün sənin kefin yaxşı deyil?

Küçələr qaranlığa bürünmüşdü və onların kərpic döşənmiş səki üzərindəki addımları gecənin sakitliyində boğuq əks-səda verirdi.

– Yox, nə üçün? Mən özümü çox yaxşı hiss edirəm, – deyə Yucin qaşqabaqlı cavab verdi.

– Məncə, Veymergildə çox yaxşı keçdi. Orada yığıncaqlar həmişə çox şən keçir.

– Bəli, olduqca şən! – deyə Yucin təhqiranə cavab verdi.

Stella hirsləndi:

– Sən belə tikanlı olma! Sənin məndən küsməyinin heç bir səbəbi yoxdur!

– Sən elə düşünürsən?

– Bəli, heç bir səbəbi yoxdur.

– Nə deyim, sən özün daha yaxşı bilərsən. Lakin mən buna başqa cür baxıram.

– Bilirsənmi, sənin buna necə baxmağının mənim üçün heç bir fərqi yoxdur.

– Eləmi?

– Bəli, elə!

Qız acıqla başını qaldırdı.

– Elə isə mənim üçün də heç bir fərqi yoxdur.

Yenidən sükut başladı və demək olar ki, Stellagilin evinə qədər davam etdi.

– Sən cümə axşamı balda olacaqsanmı? – deyə Yucin soruşdu.

O, metodist kilsəsinin təşkil etdiyi ziyafəti nəzərdə tuturdu. Bu şənlik özlüyündə heç də onu maraqlandırmırdı, lakin bu ona Stella ilə görüşmək və onu evə ötürmək imkanı verirdi. Yucin bu sualı onların başı üstünü alan ayrılıqdan qorxduğu üçün vermişdi.

Stella:

– Yox, – dedi. – Çətin.

– Nə üçün?

– Həvəsim yoxdur.

– Sən nə kinlisən! – deyə Yucin onu məzəmmətlədi.

– Çox əcəb! – deyə Stella cavab verdi. – Məncə, sən ağalıq etməyi çox sevirsən. Doğrusunu desək, sən çox da mənim xoşuma gəlmirsən.

Məşum bir hiss Yucinin ürəyini sıxdı. O inadla:

– Bildiyin kimi et, – dedi.

Onlar Stellagilin həyət qapısına çatdılar. Burada onlar adətən uzun müddət kölgədə durar və Yucin, Stellanın etirazına baxmayaraq, bərk-bərk onu qucaqlayardı. O, indi də səbrsizliklə bu dəqiqəni gözləyirdi, lakin qız onu qabaqladı. Qapıya çatan kimi cəld onu açıb bağçaya daxil oldu və oradan:

– Gecən xeyrə qalsın! – deyə səsləndi.

Yucin:

– Gecən xeyrə qalsın, – dedi və Stella ev qapısına çatdığı zaman, – Stella! – deyə çağırdı.

Evin qapısı açıq idi, qız tez evə keçdi. Yucin özünü itirmiş, kədərlənmiş, acıqlı və hərəkətsiz halda qaranlıqda dayanmışdı. İndi o nə etsin? O asta addımlarla evə yollandı və yolda necə rəftar edəcəyi barədə düşünməyə başladı: ona fikir verməsinmi, qız onun yanına qayıdana qədər ondan qaçsınmı, yaxud görüşməyə və qəti izahat almağa çalışsınmı? Stella haqlı deyildi – Yucin elə bu fikirlə yuxuya getdi və ertəsi gün də bu fikir onu tərk etmədi.

Yucin mürəttiblik işində xeyli sürətlə irəliləyirdi. O repartyorluq sənətində də öz qüvvəsini sınayaraq, onun üçün nəzərdə tutulmuş bu sənətdə səy və maraqla işləyirdi. O çox vaxt pəncərədən gördüyü lövhələri çəkirdi, lakin Stella ilə mübahisəsindən sonra bu işlə əvvəllər olduğu kimi həvəslə qalan bir yığın müxbir məktubunu, yaxud yenicə onun kassasının yanında mıxdan asılmış teleqramı yığmağa başlamaq onun xoşuna gəlirdi. Uilyams ona yerli xronika şöbəsi üçün tapşırıq verməyi sınadı, lakin Yucin ağır işləyirdi, o bu sahədə işləyə bilməzdi.

Ona bir kəsdən məlumat almağı təklif etdikdə, o, redaksiyaya başqa mənbələrdən əlavəyə ehtiyacı olan materiallar gətirirdi. Uilyams onunla nə qədər əlləşdisə, Yucin mahiyyət etibarilə qəzetin tələbləri səviyyəsinə qalxa bilmədi və vaxtının çox hissəsini öz kassası arxasında keçirdi. Bununla belə, bəzi şeylər öyrəndi.

Elə onun reklam işinin mahiyyətindən baş çıxarmağa başlaması məsələsini götürək. Yerli alverçilər hər gün eyni elanları çap etdirirdilər, onların mətni, demək olar ki, dəyişilmirdi. Yucin, Layl ilə Sammersin aylarla heç bir dəyişikliyi olmadan çap olunan reklamları götürüb bir-iki söz dəyişərək, yenidən sinkoqrafiyaya verdiklərini görürdü. Bu etinasızlıq onu heyrətləndirirdi. Bu reklamlar, nəhayət, yoxlanmaq üçün onun əlinə gəldikdə onda çox vaxt onları dəyişdirmək həvəsi doğururdu – onlar çox quru dildə yazılırdı.

Bir dəfə o, Layldan soruşdu:

– Nə üçün elanlara balaca şəkillər verməyək? Necə bilirsiniz bunun elanlara xeyri olmazmı?

– Hm! Doğrusu, bilmirəm, – deyə Layl cavab verdi. – Məncə belə də keçər. Belə yeniliklər buranın əhalisinə xoş gəlməz. Oxucular bunu ləyaqətli hesab etməzlər.

Yucin jurnal reklamlarını nəzərdən keçirir və bunları müqayisəedilməz dərəcədə təsirli hesab edirdi. Nə üçün qəzet reklamları da dəyişdirilməsin?

Lakin burada, görünür, heç kəsin onun məsləhətlərinə ehtiyacı yox idi. Müştərilərlə mister Berces özü məşğul olurdu. Elanların nə cür olacağını o həll edirdi. O heç bir zaman nə Yucinlə, nə də Sammerslə məsləhətləşmirdi. Ancaq bəzən Uilyams mister Bercesin tələbi ilə onlara əvvəlcədən göstərişlər verirdi.

Yucin hələ o qədər cavan idi ki, əvvəllər Uilyams ona heç fikir vermirdi. Lakin bu gənclə yaxından tanış olduqda bu, ya başqa məsələni ona məmnuniyyətlə izah etməyə başladı: nə üçün bəzi xəbərlər qısa, bəziləri isə geniş olmalıdır; nə üçün onların dairəsinə – Aleksandriya ətrafında olan şəhərciklərə və onların sakinlərinə – aid olan xəbərlər, maliyyə nöqteyi-nəzərindən qəzet üçün Türkiyə sultanının ölümü haqqındakı ən mötəbər hesabatdan daha çox əhəmiyyətlidir. O deyirdi: – Ən əhəmiyyətlisi budur ki, yerli əhalinin ad və soyadları təhrif olunmasın

Bir dəfə o Yucinə dedi:

– Allah eləməsin ki, bu ad və soyadları yanlış yığasınız. Ad və ata adının baş hərflərinə diqqət etmək lazımdır. Bu məsələdə bizim oxucular çox tələbkardırlar. Əgər siz ehtiyatlı olmasanız, biz bütün abunəçilərimizi itirə bilərik. Sonra isə gəl aydınlaşdır ki, bu necə olmuşdur.

Yucin bunların hamısını yadda saxlamağa çalışırdı. Qəlbinin dərinliyində bütün bunları kiçik bir şey hesab etməsinə baxmayaraq, işin mexanikasını dərk etmək onu düşündürürdü. İnsanlar, hər halda onların əksəriyyəti, ona əhəmiyyətsiz görünürdülər.

Lakin mətbəə işində bəzi şeylər onu maraqlandırırdı. O, kağızın maşına necə qoyulduğuna və sonra maşının necə işlədiyinə, formaların düzəldilməsinə kömək etməyi və sonra çap olunan qəzet vərəqlərinin bir-biri üzərinə necə yığıldığına, hazır vərəqlərin necə ayrıldığına baxmağı sevirdi. O, maşınların səsini dinləməyi və başqaları ilə birlikdə hələ yaş olan qəzet dəstələrini ekspedisiya və çeşidləmə stoluna daşımağı xoşlayırdı. “Morninq Eppil” çox da böyük tirajla çıxmırdı, lakin buraxılış vaxtında mətbəə canlanır və bu, Yucinə xoş gəlirdi. Əl-üzünün mürəkkəbə və yağa bulanması və bununla görünüşünün pozulması onun xoşuna gəlirdi, pırtlaşmış saçlarını da aynada görməkdən ləzzət alırdı. O bacardığı yerdə faydalı olmağa can atırdı. Hərdən o öz kobudluğu və lovğalığı ilə qəzetin əməkdaşlarını əsəbiləşdirsə belə, onlar onu sevirdilər. O zamanlar onun səhhəti o qədər də möhkəm deyildi, mədəsi ona tez-tez əziyyət verirdi. Bəzən onda elə fikir əmələ gəlirdi ki, mətbəənin havası onun ciyərləri üçün zərərlidir, lakin buna ciddi əhəmiyyət vermirdi.

Yeni təəssürat Yucini nə qədər sevindirirdisə də, yenə bu kiçik aləm ona dar görünürdü… Redaksiyadan kənarda müqayisə edilməz dərəcədə böyük genişlik vardı. O bunu bilirdi və bir vaxt bu genişliyə çıxacağını düşünürdü. O, Çikaqoya getməyə ümid edirdi.

ÜÇÜNCÜ FƏSİL

Stella nə qədər çox sərbəstlik göstərirdisə, Yucin bir o qədər çox ümidsizliyə qapılırdı. Lakin onun bu əhvali-ruhiyyəsi qızı ancaq soyudurdu. Qızın başqa gənclərin yanında müvəffəqiyyəti də az rol oynamırdı. Onlardan birinin – məhz açıq qəlbli, xoş təbiətli Xarvi Rotterin – Yucindən həm gözəl, həm də xoşxasiyyət olması və bununla ondan kəskin surətdə fərqlənməsi, deyəsən, həlledici rol oynadı. Yucin bəzən onları bir yerdə görürdü – Stella təkcə Xarvi ilə yaxud Xarvinin də iştirak etdiyi gənclər dəstəsi ilə buz meydançasına gedirdi. Yucin bütün varlığı ilə Xarviyə nifrət edirdi. Bəzən o öz məhəbbətini ona bütünlüklə verməyən Stellaya da nifrət edirdi. Lakin onun gözəlliyi yenə əvvəlki kimi Yucinin ağlını başından çıxarırdı. Stella qadın idealı yaratmaqda Yucinə kömək etdi. İndi o, qadın gözəlliyinin nə olduğunu bilirdi.

Öz vəziyyəti haqqında düşünmək vaxtı da çatmışdı. İndiyə qədər yemək, geyinmək və cib xərcliyi üçün çox da səxavətli olmayan valideynindən tamamilə asılı idi. O, şənbə və bazar günləri Çikaqoya yaxud Sprinqfildə (ikinci Aleksandriyanın yaxınlığında idi) əylənməyə getməkdən heç vaxt imtina etməyən oğlanları tanıyırdı. Bu əyləncələr Yucinə müyəssər deyildi. Atası buna icazə verməz, daha doğrusu, pul verməzdi. Başqa oğlanlar valideynlərinin səxavəti sayəsində şəhərdə birinci modabaz hesab olunurdu. Yucin bazar günləri və bəzən adi günlərdə, onların bir yerə getmək üçün hazırlaşdıqlarını, onun xəyalına belə gətirə bilmədiyi gözəl paltarlarda yerli “cəmiyyətin” adətən gəzişdiyi kitab mağazası yanında dolaşdıqlarını görürdü. Şəhərdə ən iri manufaktura tacirinin oğlu Ted Martinvud özünə beli dar, uzunətəkli, ikibortlu üst geyimi tikdirmişdi; o sevdiyi qızın yanına getməzdən əvvəl üzünü qırxdırmaq üçün bu paltarda bərbərxanaya gəlirdi. Corc Andersonun bütün hallarda şıqlıqla göstərdiyi frakı və lak ayaqqabıları vardı. Ed Uoterberi şəhərdə öz ekipajında gəzirdi. Doğrudur, bütün bu gənclər Yucindən bir qədər yaşlı idilər və onları daha yaşlı qızlar maraqlandırırdı, lakin bu, vəziyyəti dəyişmirdi. Yucin də dərindən əzab çəkirdi.

O özü üçün imkanı görmürdü. Onun atası heç bir zaman varlı olmayacaqdı, bu, hər kəsə aydın idi. Yucin özü məktəbdən heç bir əməli bilik almamışdı. Onun sığorta işindən – bu yazı-pozudan və müştərilərin ardınca qaçmaqdan zəhləsi gedirdi, tikiş maşınları alverinə nifrət edirdi, vaxtilə yazıçı və rəssam olmağa müvəffəq olacağına da heç bir ümid bəsləmirdi. Onun çəkdiklərinin hamısı ona sadəcə olaraq əyləncə, yazdıqları – daha doğrusu, yazmaq təşəbbüsləri isə ona hər növ əhəmiyyət və mənadan məhrum kimi gəlirdi. Bu vaxtlar Yucin gələcək haqqında tez-tez və kədərlə düşünürdü.

Çoxdan bəri bu gəncə nəzər salan Uilyams bir dəfə onun qarşısında dayandı.

O:

– Bura baxın, Vitla, bəlkə Çikaqoya gedəsiniz, – dedi. – Orada sizin kimi oğlan üçün daha artıq imkanlar vardır. Əyalət qəzetində işləməklə siz heç vaxt bir şey əldə edə bilməzsiniz.

– Mən bunu bilirəm, – deyə Yucin cavab verdi.

– Siz mənə baxmayın, – deyə Uilyams davam etdi, – mən dünyanı kifayət qədər dolaşmışam. Mənim arvadım və üç uşağım var, adamın ki, aiələsi oldu, onun risk etməyə haqqı yoxdur. Siz gəncsiniz, nə üçün Çikaqoya getməyəsiniz, qəzetlərdən birinə işə girməyəsiniz? Siz orada asanlıqla iş tapacaqsınız.

– Məsələn, nə cür iş? – deyə Yucin soruşdu.

– Hərgah, ittifaqa daxil olsanız, heç olmazsa, mürəttibliyə düzələrsiniz. Sizdən yaxşı repartyor çıxacağını deyə bilmərəm – bu sizin sahəniz deyil, amma sizə şəkil çəkməyi öyrənmək lazımdır. Qəzetlərdə rəssamların əməyinə yaxşı qiymət verirlər.

Yucin öz rəssamlıq istedadı haqqında kədərlə düşündü. Bu istedada bir şey dəyməzdi. O az öyrənmişdi. Buna baxmayaraq o, Çikaqo haqqında düşünməyə başladı. Geniş dünya onu cəlb edirdi. Bircə buradan yaxasını qurtarsaydı, əməlli-başlı əmək haqqı alsaydı, həftədə yeddi-səkkiz dolların ümidinə qalmasaydı! Bunlar onun fikrini daim məşğul edirdi.

Bir dəfə bazar günü o, Mirtl və Stella ilə birlikdə Silviyanın görüşünə getdi; Stella anasının narahat olacağını söyləyərək, tezliklə qayıtmağa hazırlaşdı. Mirtl onunla bir yerdə getmək istəyirdi, lakin bacısı ondan çayı gözləməyi xahiş etdi.

Silviya:

– Qoy Yucin Stellanı ötürsün, – dedi.

Yucin sevincindən yerə-göyə sığmırdı. İslahediləməz dərəcədə inadcıl olan Yucin hələ də Stellanın məhəbbətini qaytaracağına ümid edirdi. Onlar bahar qoxusu gələn küçəyə çıxdıqları zaman o qət etdi ki, qızı özünə cəlb etmək məqsədilə ona bir şey demək üçün bu yaxşı təsadüfdür.

Onlar Stellanın yaşadığı şəhər kənarına çıxdılar və qız öz dalanlarına dönmək istəyəndə, Yucin onu saxladı.

–Bir qədər mənimlə qal. Məgər evə getmək sənə bu qədər vacibdir? – deyə o xahiş etdi.

– Yox, mən bir qədər gəzə bilərəm – deyə Stella cavab verdi.

Onlar söhbət edə-edə şəhərin kənarına çıxdılar, son ev arxada qaldı. Söhbəti davam etdirmək getdikcə çətinləşirdi. O, qızın başını qarışdırmaq üçün bütün qüvvəsini toplayıb, müvazinət qanunlarına əsaslanan bir fokus göstərmək niyyəti ilə yerdən üç çubuq qaldırdı. İki çubuqdan düzbucaq düzəltmək və üçüncü çubuqla onu havada saxlamaq lazım idi. Stella onları əlinə almağı belə istəmirdi. Bu onu maraqlandırmırdı. Lakin Yucin təkid edirdi və Stella razı olduğu zaman Yucin kömək etmək üçün onun sağ əlindən tutdu.

Stella əlini dartaraq:

– Lazım deyil, – dedi. – Mən özüm edərəm.

Lakin Stella çubuqlarla müvəffəqiyyətsiz olaraq əlləşdi və onları tullamaq istərkən, Yucin onun hər iki əlini öz əlinə aldı. Bu elə gözlənilməz oldu ki, Stella əllərini çəkib çıxara bilmədi və bilaixtiyar Yucinin gözlərinin içinə baxdı.

– Əl çək, Yucin, xahiş edirəm, əllərimi burax.

Yucin düz ona baxaraq, başını buladı.

– Rica edirəm, burax, – deyə Stella təkrar etdi. – Eləmə. Mən istəmirəm.

– Nə üçün?

– Elə belə!

– Axı nə üçün?

– Elə belə, istəmirəm.

– Sən həqiqətənmi məni daha sevmirsən? – deyə Yucin soruşdu.

– Yox, sevmirəm… Hər halda elə yox…

– Bəs sevirdin?

– Çox güman ki, sevirdim.

– İndi isə artıq sevmirsən?

– Bəli, əgər bilmək istəyirsənsə, artıq sevmirəm.

O, Stellanın əllərini buraxdı və məyus nəzərlərlə onu süzdü. Lakin bu da təsir göstərmədi. Onlar yavaş-yavaş geriyə, şəhərə doğru qayıtdılar. O, Stellagilin həyət qapısının girəcəyində dedi:

– Belə görünür mənim daha sənin yanına gəlməyimə dəyməz?

Stella:

– Bəli, dəyməz, – dedi.

Stella bir dəfə də olsun arxasınca baxmadan evə daxil oldu. Yucin isə bacısının yanına qayıtmaq əvəzinə evlərinə yollandı. Bu iş ona çox ağır gəlirdi, bir qədər qonaq otağında oturduqdan sonra o öz otağına getdi. Hava qaralmışdı, o isə hələ də oturub pəncərədən ağaclara baxır və öz itkisi üçün qüssələnirdi. İndi ki o, Stellanın məhəbbətini qazana bilmədi, görünür, onun üçün kifayət qədər yaxşı deyildi. Bəs səbəb nədir? Kifayət qədər gözəl (Yucin həqiqətən də özünü gözəl hesab etmirdi) və ya kifayət qədər qüvvətli və cəsarətli olmadığımı?

O, ayın parlaq bir qalxan kimi ağacların üzərindən sallandığını gördü. İki lay yüngül bulud müxtəlif yüksəklikdə bir-birinə doğru üzürdü. Yucin öz fikirlərindən ayrılaraq, bu buludların haradan gəldiyini düşünməyə başladı. Günəşli günlərdə buludlar intəhasız karvanlarla səmada üzdükləri zaman, onlar adamın gözünün qarşısında əriyir, sonra isə bir möcüzə kimi yenə haradan isə gəlirdilər. Yucin ilk dəfə buna diqqət yetirərkən çox heyrətləndi, o zaman o hələ buludların nə olduğunu bilmirdi. Sonra o bu barədə fiziki coğrafiyadan dərs kitabında oxudu. Bu gün bu buludlar da, onların üzərində süzdükləri hüdudsuz çöllər də, otlar da, ağaclar da, millərlə uzanan intəhasız meşələr də onun xəyalına gəldi. Dünya nə qədər gözəldir! Axı şairlər – Lonqfello, Brayant və Tennison – məhz belə şeylər haqqında yazmışdır. Yucin sevdiyi poemaları – “Tanatopsis”i və “Elegiya”nı xatırladı. Həyat necə də qəribədir!

O, ürək ağrısı ilə Stella haqqındakı fikrə qayıtdı. Stella, bu gözəl qız, tamamilə onun həyatından getmişdi. Artıq onlar heç vaxt danışmayacaqlar. O heç vaxt Stellanın əllərindən tutmayacaq, onu öpməyəcəkdir. Ah, o buz meydanındakı axşam! Bu nə qədər gözəl idi! O soyundu və yatağa uzandı. Yucin tək qalmaq, öz kədər və qüssəsinə qapılmaq istəyirdi. O, yatağına uzanıb, ola biləcək şeylər – öpüşlər, nəvazişlər, min cür sevinclər haqqında xəyala daldı.

Bir bazar günü Yucin tor yelləncəkdə uzanıb, Aleksandriyanın necə sıxıcı şəhər olduğu barədə düşünürdü. O, Çikaqo şənbə qəzetini açdı (bu, əslində bazar günü qəzeti idi, çünki bazar günləri qəzet çıxmırdı) və darıxdığından onu nəzərdən keçirməyə başladı. Qəzet həmişə olduğu kimi onun üçün rəfedilməz maraqla dolu idi, böyük şəhərin sehrləri bir maqnit kimi onu özünə çəkirdi. Budur, kiminsə tikməyə hazırlaşdığı böyük otel, budur, Çikaqoya qastrola gəlmiş məşhur pianoçunun şəkli, sonra yeni komediya haqqında rəy, Çikaqo çayları arasında yerləşən Qaz adasında şairanə bir guşənin təsviri – burada köhnə gəmilər yaşayış evlərini əvəz edir və onların arasında qazlar yırğalana-yırğalana dolaşırlar. Cənubi Xolsted-stritdə kömür anbarına düşmüş adam haqqındakı xəbər Yucinin diqqətini cəlb etdi. Bu, altı min iki yüz neçənci nömrəli evdə olmuşdu, – o belə uzun küçələrin olduğunu təsəvvür etmirdi. Bu, yəqin ki, nəhəng bir şəhər olmalıdır. Daş döşənmiş küçələrdə qaçışan konka vaqonları, dəstə-dəstə camaat, qatarlar haqqında fikirlər cazibəli çağırış kimi onu hədsiz dərəcədə həyəcanlandırırdı.

O sanki bir maqnitin cazibəsi altına düşmüşdü. Bu əcaiblik, bu gözəllik, bütün bu həyat dəfedilməz bir qüvvə ilə onu özünə doğru çəkirdi.

O, fikrində “Çikaqoya gedəcəyəm!” – deyə qət etdi və ayağa qalxdı. Budur – doğma, rahat, sakit evləri onun gözü qarşısında durur. Bu evdə anası, atası, Mirtl yaşayırlar. Lakin o gedəcəkdir. Əgər o istəsə, geri qayıtmasına heç nə mane olmaz.

O öz-özünə: “Əlbəttə, mən qayıda bilərəm”, dedi.

O, yenilməz bir qüvvə ilə hərəkət etdirilirmiş kimi evə daxil oldu, öz otağına qalxdı və kiçik çamadanını tapdı. O ilk növbədə ona lazım ola biləcək şeyləri ora yığdı. Cibində doqquz dollar pulu var idi – bir müddət idi ki, o pul yığırdı. Aşağı düşdü və qonaq otağının qapısında dayandı.

Onun daxili mübarizə keçirdiyini bildirən ciddi üzünə baxaraq, anası:

– Nə olmuşdur? – deyə soruşdu:

O:

– Mən Çikaqoya gedirəm, – dedi.

Anası nə düşünəciyini bilmədən, təəccüblə:

– Nə vaxt? – deyə soruşdu.

Yucin cavab verdi:

– Bu gün.

Ana səsləndi:

– Ola bilməz! Sən zarafat edirsən?!

Ana etimadsızlıqla gülümsədi. Əlbəttə bu, uşaqcasına hərəkətdən başqa bir şey deyildir.

Yucin:

– Mən elə bu gün gedirəm, – dedi, – özü də saat dörd qatarına çatmaq istəyirəm.

İndi ananın üzündə təşviş görünürdü.

– Bu ola bilməz, – deyə o təkrar etdi.

Yucin:

– Axı mən hər vaxt qayıda bilərəm, – dedi. – Özümə başqa bir məşğələ axtarmaq vaxtı çatmışdır.

Ata daxil oldu. Onun anbarda balaca bir emalatxanası var idi. O burada bəzən maşınları təmizləyir və furqonları təmir edirdi. İndi də oradan gəlirdi.

– Nə olmuşdur? – deyə soruşdu.

– Yucin gedir.

– Bu xeyir iş nə vaxtdır? – deyə ata istehza ilə soruşdu.

– Bu gün. O deyir ki, bu saat gedir.

Təəccüblənmiş Vitla:

– Ümid edirəm ki, bu ciddi deyildir? – dedi. O öz qulaqlarına inanmırdı. – Nə olub, birdən belə, havalanmısan? Belə bir addımı yaxşıca düşünmək lazımdır! Sən orada hansı vəsaitlə yaşayacaqsan?

Yucin:

– Birtəhər dolanaram, – dedi. – Mən gedirəm. Aleksandriyada qaldığım bəsdir. Mən buradan qurtulmaq istəyirəm.

Təşəbbüsə inanan ata:

– Sən deyən olsun, – dedi. Görünür o, bu vaxta qədər oğlunu tanımamışdı.

– Çamadanını yığmısanmı?

– Yox, qoy anam şeylərimi mənə göndərsin.

– Bu gün getmə, – deyə miss Vitla xahiş etməyə başladı. – Heç olmasa, nəğd bir şey olana qədər gözlə.

– Mən bu gün gedirəm, ana. – O bir əli ilə anasını qucaqladı. – Ana can!..

O indi artıq anasından hündür idi və hələ də boy atmaqda davam edirdi.

Ana yavaşdan:

– Yaxşı, Yucin, – dedi. – Lakin sən nahaq yerə gedirsən.

Oğlu onu tərk edirdi – ananın ürəyindən qara qanlar axırdı.

– Mən həmişə qayıda bilərəm. Axı, oradan bura cəmi yüz millik yoldur.

Özünü sakit tutmağa cəhd edən ana, nəhayət:

– Nə deyim, get, – dedi, – mən sənin çamadanını yığaram.

– Mən artıq hamısını yığmışam.

Ana yoxlamağa getdi.

Yucinin hələ tərəddüd edəcəyini düşünən Vitla:

– Qoy sən deyən olsun, – dedi, – yola düşməyə az qalıb. Çox təəssüf. Yəqin ki, bu sənin xeyrinə olacaqdır. Hər ehtimala qarşı sən bilirsən ki, sənin buraya qayıtmağına həmişə şad olarıq.

Yucin:

– Bilirəm, – dedi.

Onlar hamısı – Yucin, ata, Mirtl – bir yerdə avtovağzala yollandılar. Ana onlarla getmədi. O ağlamaq üçün evdə qaldı.

Vağzala gedərkən onlar Silviyaya dəydilər.

– Nə edirsən,Yucin? – deyə o səslədi. – Bu nə əcaib fantaziyadır! Getmə!

Vitla:

– O artıq qərar vermişdir, – dedi.

Nəhayət, Yucin azadlığa çıxdı. Məhəbbət, ailə, bütün qohum və tanışlar, valideynləri onu möhkəm sürətdə öz ağuşunda saxlayırdı və onun indi atdığı hər addım sanki bu halqaları qırırdı. Ata oğlunun əlini mehribanlıqla və möhkəm sıxaraq:

– Qoçaq ol! – dedi və titrəyərək udqundu.

Mirtl qardaşını öpdü.

– Sən nə qəribəsən, Yucin! Mənə məktub yaz.

– Yaxşı…

O vaqona qalxdı. Zəng çalındı və qatar yola düşdü. Yucin tanış yerlərə baxdı, ağrı, əsl bir ağrı onun ürəyini sıxdı. Stella, atası, anası, Mirtl, onların sevimli evləri… bütün bunlar onun həyatından çıxıb gedirdi.

O udqunaraq az qala inildədi.

– Hmm! Lənət şeytana!

O skamyanın arxasına söykəndi və heç bir şey haqqında düşünməməyə çalışdı. O özünə yol açmalıdır. Dünya bunun üçün yaranmışdır. Onun özü də bunun üçün yaranmışdır. O istədiyini əldə edəcəkdir.

DÖRDÜNCÜ FƏSİL

Çikaqo – onu kim təsvir edə bilər? Göl sahilinin çürümüş bataqlığında sehrli əsanın hərəkəti ilə boy atmış kimi görünən bu nəhəng qarışqa yuvasını təsvir etməyə kimin qüvvəsi çatar! Bir çox millər boyu miskin balaca evlər, ağac döşəməsi, qaz fanarları, su kəmərləri, çox keçmədən əhalinin çaxnaşacağı taxta səkiləri olan küçələr uzanır. Daşyonanların əllərindəki yüz minlərlə çəkicin danqıltısı, iskənə zərbələrinin ahəngdar səsi! Uzaqlarda birləşən teleqraf ağaclarının uzanan cərgələri; növbətçi kimi duran minlərlə pərakəndə evlər, zavodlar, göyə ucalan fabrik bacaları, onların arasında çılpaq səhrəda sancılanmış tənha, görkəmsiz, zəlil kilsə! Günəş altında otlarının rəngi solmuş bakir düzlər. On, on beş, iyirmi, otuz cərgəli polad relslərin keçdiyi geniş dəmir yol sahəsi, muncuq kimi bu yollarda düzülən minlərlə çirkli vaqonlar. Guruldayan paravozlar, qaçan qatarlar, keçidlərdə duran adamlar – piyadalar, arabaçılar, sürücülər, pivə arabaları, kömür, kərpic, daş, qum daşıyan platformalar – yeni, təbii, qarşısıalınmaz həyatın mənzərəsi!

Çikaqoya yaxınlaşdıqca Yucin böyük şəhərin məna və əhəmiyyətini daha artıq anlamağa başlayırdı. Bu parlaq, mənalı, gözəl həyatla müqayisədə zəif qəzet səsləri indi ona nə qədər anlaşılmaz görünürdü. Onun qarşısında yeni aləmin – əzəmətli, cazibədar, tamamilə başqa bir aləmin mahiyyəti açılırdı. Qatar şəhərə yaxınlaşarkən, gözəl şəhərətrafı stansiya gəncin nəzərini cəlb etdi. O hələ belə stansiya görməmişdi. O heç bir zaman bu qədər əcnəbi fəhlələr yığını da görməmişdi – bir yığın litvalılar, polyaklar, çexlər şəhərkənarı qatarı gözləyirdilər. O, ömründə əsl böyük zavod da görməmişdi, burada isə onlar Yucinin qarşısında bir-birinin ardınca yüksəlirdi – poladəridən, çini qab qayıran, sabun hazırlayan, çuğunəridən zavodlar qaralan səmanın qəmgin və əlçatmaz fonunda yüksəlirdi. Bazar günü olduğuna baxmayaraq, bu küçələrin havasında nə isə gənclik, canlanma və qaynar bir qüvvə hiss olunurdu. Yucinin nəzərini sərnişin gözləyən konkalar cəlb etdi. Bir yerdə çaydan kəndirlə bərə aparılırdı; bu, çirkli iyrənc çay idi, lakin onun səthində çoxlu gəmilər toplanmışdı, hər iki sahildə isə nəhəng anbarlar, taxıl dəyirmanları, kömür anbarları – böyük şəhərin zəruri ehtiyaclarına xidmət edən binalar uzanırdı. Yucinin təxəyyülü canlandı. Bu lövhəni qara tonda vermək necə yaxşı olardı, ancaq körpülərdə və gəmilərdə olan işığı qırmızı yaxud yaşıl rəngdə vermək lazımdır. Bəzi rəssamlar belə şeyləri jurnallar üçün çəkirlər, lakin bu onlarda kifayət qədər şairanə çıxmır.

Yucini gətirən qatar, başqa uzun qatarların arasından keçərək, nəhəng qabarıq damın altına gəldi, burada şüşə və poladdan olan iyirmiyə qədər qövs fənərləri işıldayırdı. İnsan izdihamı irəliyə-geriyə gedir, paravozlar fısıldayır, zəng səsləri ətrafa yayılırdı.

Yucinin bu şəhərdə nə qohumları, nə tanışları, müraciət edəsi heç kəsi yox idi, lakin o, tənhalıq hiss etmirdi. Yeni, görünməmiş həyat mənzərəsi onu valeh etmişdi. O vaqondan çıxdı, haraya getmək haqqında fikirləşərək, ağır addımlarla çıxışa doğru yönəldi. Küncdə yandırılmış fənər işığında, onun gözünə “Medison-strit” sözləri yazılmış lövhəcik sataşdı. O bu küçəyə nəzər saldı. Küçə boyunca hər iki tərəfdə cərgə ilə çoxlu mağazalar yerləşmişdi, konkalar cingildəyir, piyadalar tələsik ötüb keçirdilər. Onun başında “Nə gözəl mənzərədir” fikri doğdu və o, qərb tərəfə döndü. Xəyala qapılaraq, üç milə qədər yol getdi, tamamilə qaranlıqlaşdıqdan sonra yadına düşdü ki, gecələmək üçün yer tapmaq qayğısına qalmamışdır. Karvansara qabağında, hörülmüş oturacaqlı stulda əyləşən xoşsifət, kök bir kişi təkcə görünüşü ilə sanki bütün lazım olan məlumatı verəcəyini vəd edirdi.

– Bilmirsiniz, burada, yaxında otaq kirayə verən tapılarmı? – deyə Yucin soruşdu.

Axşam havasından həzz alan adam diqqətlə onu nəzərdən keçirdi. O bu karvansaranın sahibi idi.

– Bax, orada, yeddi yüz otuz iki nömrəli evdə, aşağı mərtəbədə yaşlı bir qadın yaşayır. Deyəsən, onun otağı vardır. Bəlkə o sizi qəbul etdi.

Gənc oğlan onda açıqcasına etimad oyadırdı.

Yucin küçənin o tərəfinə keçdi və birinci mərtəbənin qapısındakı zəngi basdı. Qapını uca boylu, gülər üzlü bir qadın açdı. Ağ saçları onun simasına nuranilik verirdi.

– Sizə nə lazımdır? – deyə o soruşdu.

– Orada, karvansaranın yanında bir centlmen mənə dedi ki, kirayə üçün sizdə otaq tapılar.

Qadın mehribanlıqla gülümsədi. Gəncin özünü itirməsi, onun həyəcandan parlayan gözləri, həmçinin paltarı və hərəkətləri əyalətdən olduğuna işarə edirdi.

Qadın:

– Hə, içəri gəlin, – dedi. – Məndə otaq vardır. Ona baxa bilərsiniz.

Bu tamamilə ayrıca olan, pəncərələri küçəyə baxan balaca bir yataq otağı idi. Yaxşı, sadə və rahat idi.

Yucin:

– Bu otaq mənim xoşuma gəlir, – dedi.

Qadın yenidən gülümsədi.

– Həftədə iki dollar verəcəksiniz, – dedi. Yucin çamadanını döşəməyə qoyaraq:

– Olsun, – dedi. – Mən bu otağı tuturam.

– Siz şam etmisinizmi? – deyə qadın soruşdu.

– Xeyr, ancaq mən bir az sonra gəzməyə, şəhərə baxmağa çıxacağam, yeməyə bir şey taparam.

– Getməsəydiniz, mən sizə yemək verərdim, – deyə qadın təklif etdi.

Yucin ona təşəkkür etdi və qadın yenə gülümsədi. Gör Çikaqo əyalətlə necə rəftar edir – onun küçələrini əlindən alır.

Yucin pəncərəni açdı, dizi üstə durdu və pəncərə önünə söykəndi. Ona hər şeyin qeyri-adi göründüyü küçəyə baxdı. Vitrinlər işığa qərq olmuşdu. Adamlar tələsirdilər – onların addımları necə də gurultu ilə səslənir! Şərqə, qərbə – hara baxsan, hər yerdə eyni şey, hər yerdə böyük, əzəmətli, heyrətamiz şəhər! Bura nə yaxşıdır! İndi Yucin bunu bilir. Bütün bunların xatiri üçün bura gəlməyə dəyərdi. Necə olmuş ki, o, Aleksandriyada bu qədər qala bilmişdi! O burada işə düzələr, mütləq düzələr. O tamamilə əmin idi. O bunu bilirdi.

O vaxtlar Çikaqo yeni gələnlərə həqiqətən bir aləm imkan və ümidlər verirdi. Burada nə qədər yenilik, hələ toxunulmamış şeylər var idi – hər şey yaradılma mərhələsində idi. Uzun cərgələrlə düzülmüş evlər və mağazalar, əksəriyyəti müvəqqəti binalardan – bir və ikimərtəbəli baraklardan ibarət idi, lakin bəzi yerlərdə yaxşı gələcəyin müjdəsini verən üç və dörtmərtəbəli kərpic binalar nəzərə çarpırdı. Göl ilə çay arasında – Şimal və Cənub tərəflərdə – yerləşən ticarət mərkəzi özündə Yaxın Qərbə xidmət edən mağazalar burada toplaşmışdı. Burada nüfuzlu banklar, kontorlar, böyük pərakəndə satış mağazaları, otellər var idi, burada milyonlarla insanların gəncliyini, xəyallarını, təbii arzularını təcəssüm etdirən insan axını daim qaynayırdı. Siz buraya düşən kimi hiss edirsiniz ki, Çikaqo qarşısıalınmaz coşğunluq, ümid və arzular mənbəyidir. Bu, hər bir mütərəddid qəlbə həyat qüvvəsi axıdan şəhər idi, gəncləri şirin xəyala dalmağa məcbur edir, yaşlılara isə təlqin edirdi ki, yaxşılığa doğru dəyişilə bilməyən heç bir ağır vəziyyət yoxdur.

Bütün bunların arxasında, əlbəttə, mübarizə gizlənmişdi. Gənclik – ümid və qaynar qüvvə – çox güclü çarpışma yaradırdı. Burada gecikmədən işləmək, daim hərəkətdə olmaq, təşəbbüs göstərmək lazımdır. Şəhər hər kəsdən onda olan ən yaxşı keyfiyyətləri tələb edir, bu keyfiyyətlər olmadıqda ondan sadəcə üz çevirirdi. İstər nə isə axtaran gənclər, istərsə də yetkin adamlar bunu öz üzərində sınayırdı. Burada tənbəlliyə yer yoxdur.

Yucin özünə yer eləyən kimi bunu anladı. O mürəttiblik sənətindən əl çəkdi. Bu məsləhət olunmuşdu. O, rəssam yaxud buna bənzər bir sənət sahibi olmaq istəyirdi, lakin bu işə necə başlamaq haqqında heç bir təsəvvürü yox idi. Hər şeydən yaxşı qəzet işinə düzəlmək idi, lakin təcrübəsizləri ora çətin ki, qəbul etsinlər. Axı o tamamilə köməksizdir. Doğrudur, onun şəkil eskizləri bacısı Mirtlə xoş gəlirdi. Lakin Mirtl nə anlayırdı? Əgər o bir yerdə öyrənərsə, onu öyrədəcək bir adam tapılarsa, bəlkə də… Hələlik isə işləmək lazımdır…

Hər şeydən əvvəl, şübhəsiz, qəzetlərdə, özünə yol açmaq istəyən hər kəsi cəlb edən bu gözəl müəssisələrdə taleyini sınadı. Lakin səs-küylü redaksiyalar, bədii şöbələrin qaşqabaqlı müdirləri və təkəbbürlü redaktorları Yucini qorxudurdu. İş başında duranlardan biri Yucinin ona göstərdiyi üç-dörd şəkil eskizini maraqlı hesab etdi, lakin onun qanı qara idi. Yox, ona heç kəs lazım deyil. O belə də dedi: “Yox,bizə heç kəs lazım deyildir”. Yucin kədərlə düşündü ki, onu bu sahədə, yəqin məğlubiyyət gözləyir.

Bu oğlanın bütün fəlakəti onda idi ki, onun istedadı hələ mürgüləyirdi. Həyatın gözəlliyi və onda olan valehedicilik artıq Yucini öz hakimiyyətində saxlayırdı, lakin o bunu hələ cizgilər və boyalarla təsvir etmək iqtidarında deyildi. O aramsız olaraq səs-küylü küçələrdə dolaşır, vitrinlərin yanında uzun-uzun dayanır, çayda üzən qayığa, göldə yırğalanan gəmiyə saatlarla baxırdı. Bir dəfə gündüz Yucin gölün sahilində durduğu zaman üfüqdə bir yelkənli gəmi göründü. Bu onun həyatında gördüyü ilk gəmi idi. Onda gözəllik hissi coşdu. O, hasarda oturdu, gəmi gözdən itənə qədər onun arxasınca baxdı. Deməli, böyük göllər belə olur! Bəs böyük dənizlər – Atlantik, Sakit, Hind okeanları necə olmalıdır. Ah, dənizlər! Bəlkə bir vaxt o, Nyu-Yorka getdi, orada dənizləri görər. Burada da dəniz onun qarşısındadır – lakin kiçik miqyasda – və o necə də gözəldir!

İnsan yaşamaq üçün vəsaitlə təmin olunmamışsa, vaxtını göl sahillərində, bərələr və vitrinlər qarşısında xəyallar içərisində keçirərək, heç bir şey etmədən yaşaya bilməz. Yucinin isə vəsaiti yox idi. O, ata evini tərk edərkən müstəqillik əldə etmək qərarına gəlmişdi. O, dolanmaq üçün əmək haqqı almaq istəyirdi. O istəyirdi ki, işinin pis gətirmədiyini evə yazmaq imkanı əldə etsin. Onun əşyaları gəlib çıxdı, anasından mehriban məktub və bir qədər pul gəldi. Bu, cəmisi on dollar idi. O bu pulu geri qaytardı – o yeni həyata bu cür başlamağı düşünməmişdi. O, hesab edirdi ki, öz qazancı ilə yaşamalıdır, hər halda bunu sınamağı qərara almışdı.

On gün keçdi, Yucinin sərmayəsi olduqca azaldı, – onun bir dollar yetmiş beş sent pulu qalmışdı – nə cür iş olur-olsun, işləmək lazım idi. İndi rəssamlıq, hətta mürəttiblik yeri haqqında düşünməyə belə dəyməzdi. Mürəttib, həmkarlar ittifaqının üzvü olmalıdır, Yucin isə ittifaq üzvü deyildi, bunun üçün də rast gələn hər bir işdən yapışmaq lazım idi. O öz xidmətini təklif etməklə bu mağazadan o mağazaya getməyə başladı. İş haqqında soruşduğu miskin emalatxanalar o qədər xoşagəlməz idi ki, Yucin daxilən iyrənirdi. Lakin o öz vasvasılığını boğdu. O nə iş olursa olsun, qəbul etməyə, çörəkçi, şirniyyat yaxud parça-mal mağazasında kontorçu olmağa da razı idi.

Bir dəfə o bəxtəbəxt böyük bir dəmirçi dükanına daxil oldu. Onun müraciət etdiyi adam ona baxdı.

– Mən sizə soba təmiri işini təklif edə bilərəm, –dedi.

– Yucin onu başa düşmədi, lakin məmnuniyyətlə razılaşdı. Ona həftədə altı dollar təyin etdilər – bu pulla hər halda yaşamaq olardı. Yucini sobaların yığılması, rənglənməsi və təmiri ustası olan iki yekəpər işçinin ixtiyarındakı çardağa apardılar. Onlar öz yeni köməkçilərinə acıqlı-acıqlı izah etdilər ki, o köhnə sobaların pasını təmizləməli, həmçinin onların yığılmasına, rənglənməsinə və anbara daşınmasına kömək etməlidir – bu dükanın sahibi şəhərin hər tərəfindən köhnə mallar satanlardan sobalar alır və bunlar satış üçün təmir olunurdu. Pəncərənin yanında Yucinə alçaq bir oturacaq ayrılmışdı. O, paslı sobaları təmizləməli idi. O aşağıya, dalana, həyətində yaşıl ot bitmiş evlərə baxaraq çox vaxt işi unudurdu. Şəhər onun üçün möcüzələrlə dolu idi, hər bir xırda şey onu özünə cəlb edirdi. Yaxından keçən cındırçı “Cındır, dəmir-dümür alıram” deyə bağırdığı yaxud tərəvəz satan “Pomidor, kartof, təzə qarğıdalı, göy noxud” deyə səsləndiyi zaman Yucin başını qaldırır və qulaq asırdı. Bu bir növ musiqi kimi onda canlı əks-səda yaradırdı. Aleksandriyada buna oxşayan bir şey eşitməzsən. Bütün bunlar onun üçün necə də yeni idi! Yucin nə kimi eskizlər çəkəcəyini təsəvvürünə gətirirdi. O, həyətdə ipdən asılmış paltarları, səbətli qızları və sairəni xəyalında təsvir edirdi.

Bir dəfə o, səylə işləyirmiş kimi düşündüyü zaman ( o artıq iki həftə idi ki, dükanda işləyirdi) ustalardan biri səsləndi:

– Ey, hərəkətə gəlsənə! Pulu onun üçün vermirlər ki, sən gözünü pəncərəyə dikəsən.

Yucin yerində donub qaldı. O, avaraçılıq etdiyini görmürdü. İncik halda və meydan oxuyarcasına:

– Sizə nə var? – dedi. İndiyə kimi o hesab edirdi ki, bu adamlarla bərabər hüquqda işləyir və heç də onlara tabe deyildir.

– Mən sənə göstərərəm, dikbaşın biri, – deyə yaşlı, çox kobud, “Oliver Tvist”dəki Bill Sayksa oxşayan usta səsləndi. – Sənin ağanın kim olduğunu mən sənə göstərərəm. Cəld ol deyirəm sənə, həyasızlıq etmə!

Bu vəhşi kobudluğun gözlənilməz partlayışı Yucini heyrətə gətirdi. Onun rəssam kimi uzaqdan müşahidə etdiyi və onu bir hadisə kimi maraqlandıran yırtıcı indi özünü göstərirdi.

Yucin özünü nə cür təhlükəyə atdığını yalnız nisbətən anlayaraq çığırdı.

– Cəhənnəm olun!

– Nə dedin? – deyə usta bağırdı və onun üzərinə atıldı.

O ağır, mıxlı başmağının burnu ilə Yucini vurmaq niyyətiylə onu divara doğru itələdi. Yucin döşəmədən sobanın dəmir ayağını qapdı. O, kətan kimi ağarmışdı.

Yucin dəmir qıçı əlində möhkəm sıxaraq hədə ilə:

– Yaxşısı budur ki, mənə toxunmayın, – dedi.

Belə bir qızışmanın yersiz olduğunu anlayan başqa usta:

– Burax Cim, – dedi, – ona toxunma. Əgər o sənə xoş gəlmirsə, qov çıxsın getsin.

Yucinin açıqürəkli ağası:

– Elə isə cəhənnəm ol, get! – dedi.

Yucin hələ də əlində sobanın qıçını tutaraq pencək və şlyapası asılmış asılqana yaxınlaşdı, hücumun təkrar olunmasından qorxaraq ehtiyatla rəqibinin yanından keçdi. O, inadcıllıq göstərdiyi üçün cəza olaraq, Yucinə yenidən yumruq vurmaq fikrində idi, lakin özünü saxladı.

Yucin qapıya yaxınlaşarkən usta:

– Özünü çox ağıllı hesab edirsən, küçük, – dedi. – Ayıl, yuxulu əntər!

Yucin özünü alçaldılmış və rüsvay edilmiş hiss edərək, sakitcə çıxıb getdi. Bir işə bax! Onu, Yucin Vitlanı az qala təpikləmiş, bayıra itələmişdilər, özü də işdə, həftədə altı dollar verdikləri işdə! Bir anlığa kəskin ağrı onun boğazını tutdu, lakin bu, tədricən keçib getdi. Yucin ağlamaq istədi, ancaq bacarmadı, aşağıya düşdü və kontora yaxınlaşdı. Onun üzü və əlləri rəngə bulaşmışdı. Onu işə qəbul edən adama:

– Mən gedirəm, – dedi.

– Yaxşı. Nə baş vermişdir?

– Bu heyvan usta məni təpiklə vurmaq istəyirdi, – deyə Yucin izah etdi.

– Bəli, onlar bir az ədəbsiz uşaqlardır, – deyə sahibkar razılaşdı. – Mən bilirdim ki, siz onlarla yola gedə bilməyəcəksiniz. Burada sizdən möhkəm adam lazımdır. Hesabınızı alın.

O stol üstünə üç yarım dollar qoydu. Yucin bu qəribə cavabı heyrət içərisində dinlədi. O, həmin adamlarla yola getməli imiş. Bəs onlar Yucinlə yola getməyə borclu deyillər? Deməli, böyük şəhər özündə belə sakitlik gizlədir!

Yucin evə qayıtdı, yuyundu və yenidən küçəyə çıxdı, çünki indi işsiz oturmaq vaxtı deyildi. Bir həftə keçdikdən sonra o, daşınmaz əmlak satışı agentliyində kuryerlik yeri tapdı. O, boşalan evləri öyrənməli, nömrələrini xəbər verməli və pəncərəyə “kirayə verilir” sözləri ilə elan yapışdırmalı idi. Bu iş ona həftədə səkkiz dollar gətirir və gələcəkdə bəzi imkanlar açırdı. Bu yer Yucini tamamilə təmin edirdi, lakin üç ay keçməmişdi ki, bu kontor iflasa uğradı. Payız yaxınlaşırdı, qış kostyumu və isti palto haqqında düşünmək lazım idi. Lakin Yucin işinin düz gətirməməsi haqqında valideyninə yazmırdı. Əslində nə olursa olsun, o istəyirdi ki, evdəkilər onun işinin yaxşı olduğunu düşünsünlər.

Onun təəssüratı getdikcə aydınlaşır və kəskinləşirdi – şəhərin bəzi rayonlarının hər addımda gözə çarpan zənginliyi buna səbəb olurdu. Miçiqan, Preri, Eşlend-avenyü kimi küçələr, həmçinin Vaşinqton bulvarı – Yucinin heç bir vaxt görmədiyi ən gözəl evlər tikilmiş rayonlar – onu heyrətləndirirdi. O bu evlərin möhtəşəmliyinə, onları əhatə edən çəmənliklərin gözəlliyinə, aynalı pəncərələrinə, karetalarına və qulluqçularına valeh olmuşdu. O həyatında ilk dəfə idi ki, zəngin geyimli qapıçılar görürdü. O, uzaqdan ona gözəllik möcüzəsi kimi gələn və bəzəkli paltarlarında bu qədəq şıq görünən gənc qız və qadınlar, öz boy-buxunları ilə adamı valeh edən gəncləri görürdü. Ola bilsin ki, daim qəzetlərin yazdığı həmin “cəmiyyətin” nümayəndələri elə bunlar idilər. Yucin hələ bundan baş çıxarmağı bacarmırdı. Gözəl geyim və dəb-dəbə onun üçün yüksək ictimai vəziyyətə dəlalət edirdi. İlk dəfə idi ki, onun gözləri açılmışdı və o, əyalətdən gələn yeniyetmələri gözləyən həyat ilə dünyada olan nemətlər – daha doğrusu, ictimai pillələrin ən yuxarısında duran bir ovuc insanın başına səxavətlə səpilən nemətlər – arasındakı dərin uçurumu görürdü. Bütün bunlar onu bir qədər ayıldır, həm də kədərləndirirdi. Həyat ədalətsizliklə dolu idi.

Bu payız günlərində, ağacların yarpaqları saraldığı və iliklərə işləyən külək, tüstü burumlarını və toz buludlarını qabağına salıb qovduğu zaman o inandı ki, şəhər amansız olmağı bacarır. Onun qarşısına köhnə paltarda, kədərli, taqətsiz, çuxura düşmüş gözləri dərin ümidsizliklə baxan adamlar çıxırdı. Onları bu vəziyyətə, yəqin ki, ağır həyat salmışdı. Əgər onlar sədəqə dilənirdilərsə – doğrudur, onlar Yucinə az müraciət edirdilər, çünki onun görünüşü heç də təmin olunduğunu isbat etmirdi, – deməli, sadəcə həyatın uğursuzluğundan şikayət edirdilər. Axı fəlakətə uğramaq asandır. Əgər diribaş olmasan, asanlıqla acından vərəmləmək olar – şəhər bunu Yucinə tezliklə öyrətdi.

Bu günlər kədər onu gəmirirdi. Yucin o qədər də adamayovuşan və həmçinin özünü mühakimə etməyə meyl göstərən adam deyildi. Onun dostluq qurmaq imkanı yox idi, hər halda o belə düşünürdü, buna görə də o ya böyük şəhərin həyatını müşahidə edə-edə axşamlar təkbaşına küçələri dolaşır, ya da evdə balaca otağında oturudu. Onun ev sahibəsi miss Vudraf xoşrəftar və kifayət qədər qayğıkeş idi, lakin artıq gənc deyildi – Yucinin arzuladığı isə başqa cür cəmiyyət idi. O, qızlar haqqında bir-iki kəlimə danışa biləcəyi bir adamın olmamasının necə kədərli olduğu haqqında düşünürdü. Stella yoxdur – bu xəyala son qoyulmuşdur. Bu zaman o, Stellaya oxşayan başqa bir qıza rast gələr.

Pulunu hissə-hissə verməklə, kostyum almaq üçün anasının göndərdiyi pulun bir hissəsini xərcləməyə məcbur olduğu ayın axırında Yucin, nəhayət, camaşırxanada arabaçılığa düzəldi. Həftədə on dollar maaşı olan bu iş ona çox yaxşı gəlirdi. O özünü o qədər yorulmuş hiss etmədiyi zamanlar karandaşı götürüb eskizlər çəkir, lakin bu eskizlərin hamısı ona fərsiz görünürdü. Buna görə də o, camaşırxanada işləməyə davam edir və paltar daşıyırdı, halbuki hər hansı bir redaksiyada iş axtarmalı, yaxud rəssamlıq sənətini öyrənməli idi.

Bu qış Mirtl ona yazdı ki, Stella Eplton atası ilə Kanzasa köçüb getmişdir, ana özünü pis hiss edir və xahiş edir ki, heç olmasa bir həftəliyə evə gəlsin. Bundan bir az qabaq Yucin həmin camaşırxanada işləyən Marqaret Daff adlı şotlandiyalı bir qızla tanış olmuşdu; o bu qızla tez yaxınlaşmış və bu münasibət onun qadınlara münasibətinin başlanğıcını qoymuşdu. Buna qədər o, qadının nə olduğunu bilmirdi və buna görə indi onun təbiətində, sabit olmasa da, hər halda dağıdıcı və pozucu olan yeni cəhətlər əmələ gətirmişdi. İndi o özünü belə hissiyata daha artıq qızğınlıqla həsr edirdi. O qadınları sevirdi, onların bədənlərinin gözəl cizgilərini, xarici füsunkarlığını sevirdi, sonralar isə mənəvi gözəlliklərini də sevəcəkdi (o indi də onu sevirdi, ancaq dumanlı, şüursuz sevirdi). Lakin onun qadın idealı hələ ona aydın deyildi. Marqaret Daff ürəyiyumşaq, bir qədər zərif və yapışıqlı qadın idi, vəssalam. Lakin özünə əlverişli zəmin tapdığından Yucinin ehtirası sürətlə artmağa başladı. Bir neçə həftə içərisində qız tamamilə ona hakim kəsildi. O, qızı görmədən bir gün belə yaşaya bilmirdi. Qız isə onun tələblərinə məmnuniyyətlə cavab verirdi ki, onların əlaqəsi bir o qədər də gözə çarpmasın. Marqaret bir az ata-anasından qorxurdu, lakin onlar işçi adamlardı, erkən yatağa girir və bərk yatırdılar. Görünür, onlar qızlarının gənclərlə görüşməsi əleyhinə deyildilər və Yucin onun birinci tanışı deyildi.

Üç ay müddətində onların ehtirasının həddi-hüdudu olmadı. Yucin acgözlük, doymazlıq göstərdi, qız isə, ondan soyuq olsa da, öz sevgilisinin xatirinə dəyməmək üçün hər şeyə hazır idi. Onun coşğunluğu, qızın onda alışdırdığı qüvvətli ehtiras ona ləzzət verirdi, lakin qız tezliklə yorğunluq hiss etdi. Sonra təbiətlərin müxtəlifliyi, zövqlərin, görüşlərin, arzuların ziddiyəti özünü göstərməyə başladı. Əslində Yucin üçün Marqaretlə danışmağa bir mövzu yox idi. O bu qızda özünün daha incə olan duyğularına əks-səda tapa bilmirdi. Marqaret özünü məşğul edən şeylər – estradadan eşitdiyi zarafatlara, tanış gənc oğlan və qızların gülməli atmacalarına Yucin bir maraq görmürdü. Marqaret geyinməyi bacarırdı, lakin incəsənətə, ədəbiyyata, ictimai məsələlərə aid olan hər şeydən xəbərsiz idi. Halbuki Yucin, gəncliyinə baxmayaraq, dünyada olub keçən bütün məsələlər haqqında hərarətlə öz rəyini deyirdi. Böyük adamların – Karleylin, Emersonun, Uiltmenin adları və onların böyük şöhrətinin əks-sədası ona yaxın idi. O, qərb dünyasının səmasında ildırım sürətiylə ötüb keçən dahi filosoflar, rəssamlar, bəstəkarlar haqqında oxuyur və düşünürdü. Onu böyük bir iş üçün yaranmış olduğu haqqında qabaqcadan duyulan tutqun bir hiss həyəcanlandırırdı və o öz gənclik entuziazmı ilə inanırdı ki, bu iş tezliklə olacaqdır. O bilirdi ki,onun yaxınlıq etdiyi qız uzun müddət onu bənd edə bilməz. O, Yucini cəzb etmişdi, lakin cəzb olunduğu halda da Yucin ağa, münəqqid və hakim olaraq qalmışdı. Onda dəfələrlə belə bir fikir oyanırdı ki, Marqaret ona lazım deyil, ondan yaxşısını da tapa bilər.

Təbiidir ki, ehtirasdan doymaq belə fikirləri doğurmalı olduğu kimi, belə fikirlər də ehtirası öldürməli idi. Marqaret tədricən Yucindən soyuyurdu. Onun təkəbbürü, bəzən lovğa ahəngi Marqa reti acıqlandırdı. Onlar boş bir şey üstə savaşırdılar. Bir dəfə axşam Yucin adəti lovğalığı ilə dedi ki, Marqaret filan və filan şeyi etməlidir. Marqaret:

– Rica edirəm, əmr verməyi burax, – dedi. – Sən həmişə mənimlə elə danışırsan ki, guya mən sənin xüsusi malınam!

Yucin zarafatyana:

– Elədir ki, var, – dedi.

– Sən elə düşünürsən! – deyə qız alışdı. – Başqa həvəskarlar da tapılar.

– Nə vaxt kefin istəsə, onların yanına gedə bilərsən. Mən razıyam.

Yucin tərəfindən bu, qızı acıqlandırmaq üçün ancaq mənasız bir arzu olsa da, o, qızı incitmək istəmirdi, amma bu sözlər qızın qəlbinə toxundu.

– Elə isə mənim kefim bu saat istəyir! İstəmirsənsə, mənim yanıma gəlməyinin mənası yoxdur. Mən sənsiz də keçinə bilərəm.

O, meydan oxuyurmuş kimi başını dik tutdu.

Yucin onu necə acıqlandırdığını anlayaraq:

– Sakitləş, Marqaret, – dedi. – Sən heç də belə düşünmürsən.

– Düşünürəm! Baxarıq!

Marqaret ondan kənara çəkildi. Yucin onun arxasınca getdi, lakin qızın qəzəbi onda yenidən əsəbilik oyatdı.

O qətiyyətsiz halda duraraq:

– Bir də ki, kefinə bax, – dedi. – Yaxşısı budur, mən gedim.

Marqaret heç bir cavab vermədi, heç bir təmənnada olmadı, heç bir şey təklif etmədi. Yucin palto və şlyapasını götürmək üçün getdi.

O qayıdaraq:

– Vidalaşarkən məni öpmək istəmirsən? – deyə soruşdu.

– Yox, – deyə qız soyuq cavab verdi.

O:

– Gecən xeyrə qalsın, – dedi.

– Xeyrə qarşı, – deyə qız laqeyd cavab verdi.

Onların münasibətləri hələ bir müddət davam etdi, lakin yenə də tamamilə barışmadılar.

BEŞİNCİ FƏSİL

Bu qızla əlaqəsi Yucində qadınlara qarşı demək olar ki, qarşısıalınmaz bir maraq oyatdı. Əksər kişilər özlərinin sevgi müvəffəqiyyətləriylə gizlincə fəxr edirlər və onların qadını maraqlandırmaq və saxlamaq bacarığını sübut edən hər şey onlarda özlərinə inam və cəsarət doğurur. Bəzi, müvəffəqiyyətlə korlanmamış kişilərdə bu cəsarət olmur.

Bu, Yucin üçün bu qəbildən olan ilk qələbə idi və ona böyük ləzzət verirdi. O özündə daha çox inam hiss edir və qətiyyən utancaqlıq duymurdu. O düşünürdü ki, Aleksandriyadakı uşaq-muşaq Yucinin burda keçirdiyi həyat haqqında nə bilir? O, Yucin, Çikaqoda yaşayır. Bu tamamilə başqa aləmdir. O artıq kişidir, müstəqil adam olmuşdur, başqaları üçün maraqlı olan fərdiyyətə çevrilmişdir. Marqaret Daff Yucinə onun haqqında çox təriflər deyirdi. Marqaret onun zahiri görünüşündən, ədalarından, zövqündən heyrətə gəlirdi. Yucin qadına malik olmağın nə demək olduğunu dadmışdı. Bütün bunlar onun başını gicəlləndirirdi. Hətta kobudcasına verilən istefa belə ona heç bir təsir buraxmırdı, axı o bu istefanı qəbul etməyə hazır idi. İndi o öz işindən usanmağa başlamışdı, çünki həftədə on dollar almaq özünə hörmət edən gənci, xüsusən ilk imkan ələ düşəndə yenicə pozulmuş əlaqə kimi yeni bir əlaqə düzəltməyi qarşısına məqsəd qoymuş bir gənci qane edə bilməzdi. Yucin bundan yaxşı iş yeri axtarmağı qərara aldı.

O, Uorren-Avenyüdə yaşayan bir qadına paltar daşıyırdı. Bir dəfə həmin qadın ona belə bir sual vermişdi:

– Siz arabaçılar, həftədə neçə dollar alırsınız?

Yucin:

– Mən on dollar alıram, – dedi. – Lakin bəziləri bəlkə də artıq qazanırlar.

– Sizdən yaxşı inkassator çıxardı, – deyə qadın davam etdi. O ucaboylu, zahirən sadə, ağıllı və açıq qadın idi. –Siz belə bir işə keçmək istərdinizmi?

Paltar daşımaq Yucini tamamilə iyrəndirmişdi. İş günü hədsiz dərəcədə uzun idi. Məsələn, şənbə günü gecə saat birdə qurtarırdı.

– Necə ki, istəmirəm! – deyə Yucin səsləndi. – Mən bunun nə cür iş olduğunu bilmirəm, lakin mənim indiki işim də ürəkaçan bir şey yoxdur.

– Mənim ərim “Ucuz mebel, xalçalar” kompaniyasında qulluq edir, – deyə qadın davam etdi. – Oraya yaxşı inkassatorlar lazımdır. İndi onların, deyəsən, boş yerləri vardır. İstəyirsiniz, mən onunla danışım.

Yucin sevindi və ona təşəkkür etdi. Həqiqətən də bu iş göydəndüşmə idi. O belə bir inkassatorun nə qədər ala biləcəyini bilmək istəyirdi. Lakin soruşmağın münasib olmadığını qət etdi. Lakin qadın, görünür, onun fikrini anlamışdı.

O:

– Əgər o sizi götürsə, əvvəldə, yəqin ki, on dörd dollara qədər alacaqsınız. – dedi.

Yucin həyəcan içərisində idi. Bu, həqiqətən irəliyə doğru addımdır! Dörd dollar artıq! Belə bir maaşla o geyinə bilər və ehtiyat pulu da olar. O, rəssamlıq təhsili ala bilər. Onun arzuları böyüyür və artırdı. Bəli, adam istəsə, özünə yol aça bilər. Öz müştərilərinə vicdanla xidmət etməyin indi əvəzi çıxırdı. Yeni sahədə gələcək zəhmətləri isə bəlkə də, ona böyük müvəffəqiyyət gətirəcəkdir. Axı, o hələ çox cavandır.

Bu vaxta qədər o, altı ay idi ki, camaşırxanada işləyirdi. Ay yarımdan sonra onun adına “Ucuz mebel, xalçalar” kompaniyası müdiri Mr. Henri Mitçldən məktub gəldi. Müdir ondan istədiyi gün axşam səkkizdən sonra onun evinə gəlməyi xahiş edirdi. Məktubun axırında o, “Sizi mənə arvadım məsləhət görmüşdür,” deyə bildirirdi.

Yucin elə o gün həmin ünvana getdi və orada onu qırx yaşlarında, arıq, çevik, şitliyə varan xoşrəftar bir adam qarşıladı və diqqətlə süzdü. Valideyni, işi, aldığı maaş və sairə haqqında çoxlu suallar verdi. Nəhayət dedi:

– Mənə işcil bir gənc lazımdır. Mötəbər, namuslu və əməksevən işçi üçün bizdə çox yaxşı yer vardır. Mənim arvadım sizi tərifləyir, mən də sizi imtahandan keçirməyə hazıram. Mən sizə on dörd dollar maaşı olan bir vəzifə təklif edə bilərəm. Gələn bazar ertəsi mənim yanıma gəlin.

Yucin ona təşəkkür etdi. İşdən getməsi haqqında, mister Mitçlin məsləhəti ilə camaşırxana müdirinə bir həftə qabaq xəbərdarlıq etməyi qərara aldı. O öz planını Marqaretə danışdı, o da, görünür, Yucinin belə iş tapmasına sevindi. Müdir təəssüflə ondan ayrıldı, çünki Yucin namusla işləyirdi. Yucin onun yerinə götürülmüş adamın bu həftə içərisində işlə tanış olmasına kömək etdi və bazar ertəsi mister Mitçlinin yanına gəldi.

Mister Mitçl Yucini sevinclə qarşıladı, çünki onun simasında enerjili və bacarıqlı bir işçi görürdü. O, Yucini inkassatorun mürəkkəb olmayan vəzifələri ilə tanış etdi. Bu vəzifələr ondan ibarət idi ki, Yucin kompaniyanın müştərilərindən, pulu hissə-hissə verilməsi şərtilə, onlara satılmış malların – saat, gümüş, xalça və sairənin cari haqqını almalı idi. Bu da gündə orta hesabla yetmiş beşdən, yüz iyirmi dollara qədər təşkil edirdi.

– Belə işlərdə xidmətçilərdən adətən girov alırlar, – deyə mister Mitçli izah etdi, – lakin biz bu adətdən kənara çıxa bilərik, bunsuz da keçinmək olar. Mənə şəxsən belə gəlir ki, bir gəncin namuslu olub-olmadığını ilk baxışdan bilmək olar. Hər halda bizdə nəzarət vardır. Əgər birisinin əli düz olmazsa o, atını çox da oynada bilməz.

Yucin namuslu olmağın nə demək olduğu üzərində heç bir zaman xüsusi olaraq düşünməmişdi. Evdən ona cib xərcliyi verməkdən imtina etmirdilər, qəzetdə işlərkən öz ehtiyacları üçün kifayət qədər qazanırdı. Digər tərəfdən onun mühitində namusluluq öz-özlüyündə aydın olan məcburiyyət hesab olunurdu. Namuslu olmayanlar həbsxanaya düşürdülər. O, Aleksandriyada olan bir kədərli hadisəni yaxşı xatırlayırdı. Oğurluq məqsədiylə bir mağazaya girmiş tanışı həbsə alınmışdı. Bu hadisə Yucinə çox təsir etmişdi. Sonralar o bu məsələ haqqında az düşünmədi, lakin heç bir nəticəyə gəlib çıxmadı. O bilirdi ki, onun sərəncamına verilmiş məbləğin haqq-hesabı hər dəqiqə tələb edilə bilər və o buna hazır idi. O hesab edirdi ki, onun qazancı yaşamaq üçün çatmalıdır, o ki, heç kəsi saxlamır. Yucin əslində həyatın dərinliyinə varmır, dayaz yerdə üzür və bunun üçün də nə qədər namuslu olduğu sınanmış qalırdı.

Yucin onun üçün hazırlanmış hesabları götürdü və evləri bir-bir gəzməyə başladı. Bəzi müştərilər ona pul verir və müqabilində ondan qəbz alırdılar, bəziləri vaxt verilməsini xahiş edir, yaxud kompaniya ilə olan hər hansı anlaşılmazlığa əsaslanaraq, pul verməkdən tamamilə imtina edirdilər. Çox vaxt məlum olurdu ki, onun axtardığı adamlar ünvanlarını qoymadan, alınmış şeyləri də özləri ilə bərabər götürərək, köçüb getmişlər. Belə hallarda Yucin, mister Mitçlinin izah etdiyi kimi, onlar haqqında qonşulardan xəbər tutmalı idi.

Yucin dərhal anladı ki, bu qulluq onun ürəyincədir. Təmiz havada gəzməsi, həmişə hərəkətdə olması, vəzifələrinin nisbətən sadəliyi – hamısı ona xoş gəlirdi. Bu vəzifələr onu şəhərin tanış olmayan yerlərinə aparır və bu vaxta qədər ona tanış olmayan tiplər və xarakterlərlə görüşürdü. Əgər arabaçılıq işi – bir evdən o biri evə getmək zərurəti – ona gümrahlıq verirdisə, yeni iş də belə bir şey idi. O, gələcəkdə çəkəcək şəkillər üçün ona gözəl material ola biləcək səhnələri müşahidə edirdi. Fabriklərin açıq rəngli səmaya doğru ucalan qara gövdələri, gah yağışda, gah qarda və ya parlaq günəş altında gördüyü, relsləri bir-birinə qarışmış iri dəmiryol parkı, səhər və ya axşam buludlarına doğru ucalan nəhəng qara bacalar. Bu bacalar axşamüstü, qırmızı, yaxud tutqun bənövşəyi qürub fonunda daha qabarıq göründüyü zaman ona xüsusilə xoş gəlirdi. Öz- özünə ucadan “necə gözəldir!” deyir və düşünürdü ki, əgər o, bir zamanlar Doredən az gözəl olmayan şeylər yaratmağa müvəffəq olarsa, dünya necə heyrətə gələcəkdir. O bu sənətkarın əzəmətli təxəyyülünə heyran olurdu. Yucin heç bir zaman yağlı boya yaxud akvarellə çəkən, ya da karandaşla eskizlər düzəldən rəssam olacağını düşünmürdü – o ancaq tuş ilə çəkəcək, həm də böyük və kəskin ləkələrlə çəkəcək, qara və ağ rənglərdən kontrastlar yaradacaqdı. Bax, belə çəkmək lazımdır. Qüvvətli təəssürat bununla əldə edilirdi.

Lakin o hələ surətlər yaratmağı bacarmırdı, onlar haqqında ancaq düşünə bilirdi.

Onu hər şeydən artıq valeh edən Çikaqo çayı, onun fısıldayan buksirlərin ağır-ağır köpükləndirdiyi qara, çox çirkli suları, cərgə ilə nəhəng qırmızı dəyirmanlar, kömür yükləyən qara novlar, parlaq sarı rəngli taxta-şalban anbarları düzülmüş sahilləri idi. Əsl boyalar, əsl həyat burada idi. Bunları çəkmək lazım idi. Daha başqa bir mənzərə: alçaq boylu, yağış döymüş yetim kotteclər, onların çılpaq səhra fonunda boz, kədərli görünən cərgələri, yaxında isə tənha, alçaq bir ağac. O, əlinə düşən ilk kağız parçasını alır, gördüklərinin mənasını tutmağa – özü ifadə etdiyi kimi, təəssüratını verməyə çalışırdı, lakin heç nə çıxmırdı. Çəkdiklərinin hamısı ona acınacaqlı və bayağı görünürdü. Bunlar heç nəyi isbat etməyən cizgilər, cansız, ağır kütlələr idi. Böyük rəssamlar şəklin təbii və sadə verilməsinə necə müvəffəq olurlar? – deyə Yucin özünə sual verir və fikrə gedirdi.

ALTINCI FƏSİL

Yucin namusla işləyirdi – hesablar üzrə pul toplayır, topladıqlarını təhvil verirdi. Artıq özü üçün bir qədər pul yığa bilmişdi. Marqaret indi onun üçün uzaq keçmiş olmuşdu. Yucinin mənzil sahibəsi miss Vudraf, Missuri ştatındakı Sedeyliyə, qızının yanına getmişdi və Yucin şəhərin şərq hissəsində iyirmi birinci küçədə bundan yaxşı olan başqa bir evə köçmüşdü. Evin qabağındakı əlli kvadrat futluq çəmənlikdə bir ağac vardı. Yucini cəlb edən də bu olmuşdu. Onun birinci otağı kimi yeni otağı da baha deyildi və o, ailədə yaşayırdı. O hər bir səhər yeməyi, nahar və yaxud şam üçün ev sahiblərinə iyirmi sent verməyə razılaşmışdı və beləliklə, yeməyə həftədə cəmi beş dollar xərcləyirdi. Qalan doqquz dollar isə paltara, yol xərcinə və əyləncəyə gedirdi. O, əyləncəyə də çox az sərf edirdi. O bir qədər pul yığan kimi incəsənət institutundan – bura ona müvəffəqiyyətə doğru gedən bir yol kimi görünürdü, – xəbər tutmaq və axşam kurslarına daxil olmaq şərtlərini öyrənmək haqqında düşünməyə başladı. Yucin eşitmişdi ki, orada oxumaq haqqı baha deyildir, semestrdə cəmi on beş dollardır, o qərara aldı ki, əgər daxil olanların qarşısında böyük tələblər qoymurlarsa, oraya daxil olsun. Onda tədricən belə bir etiqad əmələ gəlmişdi ki, o, rəssam olmaq üçün doğulmuşdur, tez, ya gec rəssam olacaqdır.

İncəsənət institutu indiki görkəmli binaya köçənə qədər, onun Miçiqan-Avenyü ilə Monro-Stritin tinində olan köhnə binası zəriflik nümunəsi idi. Buradakı gözəllik o vaxtın ümumi binalarının əksəriyyətində yox idi. Böyük, altımərtəbəli, boz qum daşından tikilmiş olan bu binada sərgi salonundan və siniflərdən başqa rəssamlar, heykəltəraşlar və musiqi müəllimləri üçün iş studiyaları yerləşirdi. Burada gündüz və axşam kursları var idi və hələ o zaman onlara çoxlu tələbə gəlirdi. İncəsənətdə olan gözəllik, qərbi amerikalını müəyyən dərəcədə hərəkətə gətirmişdi. Bu xalqın həyatında gözəlliklər çox az idi, amma bu sahədə özünü göstərməyə müvəffəq olanlar və bu gözəl mühitdə yaşayanlar nə qədər şöhrət qazanmışdılar! Parisə getmək! Orada şöhrət qazanmış bir emalatxanada öyrənmək! Yaxud Münhenə, Romaya getmək! Avropanın sənət xəzinələri ilə, rəssamların yaşadığı məhəllələrin həyatı ilə tanış olmaq – elə bu özü dünyalara dəyərdi! Çətinlik çəkməmiş bir çox oğlan və qızların sinəsində, adi həyatın bataqlığından qurtularaq, o zaman hesab edildiyi kimi, incəsənət xadimlərinə xas olan zövq və adətləri qavramaq, onların qismən laqeyd, qismən sayğısız olan nəfis ədalarını mənimsəmək; studiyaya keçmək, adi adamlara nəsib olmayan müəyyən əxlaq azadlığından istifadə etmək kimi həqiqətən rəfedilməz arzu yanırdı, – bax, belə böyük işlər görmək, belə olmaq lazımdır. Bütün bunlarda, şübhəsiz, incəsənətə də müəyyən rol verilirdi. Ehtimal edilirdi ki, bir zaman siz öz gözəl lövhələriniz və nəcib heykəllərinizlə dünyanı zənginləşdirəcəksiniz, hələlik isə sizə rəssam həyatı ilə yaşamaq olar və lazımdır. Nə gözəl, nə sərbəst həyat!

Belə şeylər çoxdan Yucinin xəyalına gəlirdi. O bilirdi ki, məşhur emalatxanalar az deyildir və qəzetlərin verdiyi rəylərə görə, gözəl əsərlər yaratmış rəssamlar da vardır. Gah burada, gah orada düzələn sərgilər haqqında mətbuatda xəbərlər nəzərə çarpırdı; bu sərgilərin əksəriyyəti pulsuz olurdu, çünki onsuz da camaatı oraya cəlb etmək olduqca çətin idi. Bir dəfə Yucin hansı aqibətlə isə Qərb yarımkürəsinə düşmüş şöhrətli rus batalisti Vereşşaginin şəkillərinin sərgisi haqqında oxudu. Yucin bazar günlərinin birində onun şəkillərinə baxmağa getdi və döyüş təfsilatının bu qədər gözəl verilməsi, rənglərin heyrətamizliyi, surətlərin həqiqiliyi və bu tablodan gələn faciə hissi, təhlükə, dəhşət və əzablarla sarsıldı. Bunlar rus rəssamının təkamüllüyünü, dərin istedadını, onun təsəvvür və temperametrinin müstəsna zənginliyini sübut edirdi. Yucin baxır və belə bir təkamüllüyə necə çatmaq haqqında düşünürdü. Bütün gələcək həyatı boyu Vereşşaginin adı onun üçün ən böyük amil oldu. Rəssam olsan, ancaq beləsindən olasan!

Yucin başqa bir sərgidə, əvvəlcə ancaq sənətkarlıq nöqteyi-nəzərdən onu maraqlandırmış olsa da, başqa hislərini dindirən bir lövhə gördü. Bu, öz cəsarətli şəkilləri ilə vaxtilə sensasiya yaratmış olan fransız rəssamı Buqronun çəkdiyi şəkil – koloritinə görə çox hərarətli olan çılpaq qadın bədəni idi. Buqronun ən çox sevdiyi obrazlar qüvvə və ehtirasdan məhrum olmuş işvəsiz, xırda, zəif varlıqlar deyil, boyunlarının, qollarının, sinələrinin, sağrı və ayaqlarının şəhvətli cizgiləri olan gözəl, sağlam qadınlar idi. Bu qadınlar sanki gənc kişilərin qanında çoşqun ehtiras alovunu oyatmaq üçün yaranmışdılar. Onun təsvir etdiyi hissi maraq, şəhvət, şübhəsiz, rəssamın özünü də həyəcanlandırırdı; onun əsərlərində formaya, gözəlliyə vurğunluq, gözəl obrazların arxasında izdivac yatağı, analıq, sevinclə sinəyə basılan totuq, çiçək kimi körpələr duyulurdu. Onun qadınları özlərinin bütün gözəlliyi və cazibədar qüvvələri ilə – yarıaçılmış şəhvətli dodaqları, yanaqlarındakı ehtiras qızartısı, gözlərindəki azdırıcı şəhvətlə qarşıda dururdular. Söz yox ki, mühafizəkarlar, puritanlar və dini riyakarlar bu cür şəkillərə lənət yağdırırdılar. Bu şəkilin satılmaqdan ötrü Çikaqoya gətirilməsi özü həyəcan tufanının yaranması üçün kifayət idi. Belə şeyləri çəkmək olmaz, deyə qəzetlər bağırışırdılar, hər halda onların camaata göstərilməsinin mənası yox idi. Çoxları Buqronun simasında öz istedadı ilə ictimai adətlərə pozğunluq gətirməyi cəhd edən incəsənət iblislərindən birini görmək istəyirdi. Fəryad qoparırdılar ki, şəkili sərgidən rədd etmək lazımdır və ictimai etirazın partlayışı zamanı həmişə olduğu kimi, bu şəkil camaatda böyük maraq oyatdı.

Yucin də mübahisə ilə maraqlandı. O nəyinki Buqronun əsərini, ümumiyyətlə çılpaq bədən təsvir edən heç bir həqiqi şəkil görməmişdir. O, saat üçdə işdən çıxıb sərgilərə gedə bilirdi, həm də indiki işinin sayəsində həmişə yaxşı kostyum geyməyə də imkan tapırdı. Yucin ciddi, mötəbər bir gəncə oxşayırdı, bədii salonda bir şey göstərilməsi haqqında onun xahişi heyrətə səbəb olmamalı idi. Xarici görünüşü etibarilə o tamamilə ziyalılara, yaxud rəssamlar tayfasına mənsub ola bilərdi.

Bu qədər gənc olan bir adamın (onun hələ iyirmi yaşı da tamam olmamışdı) necə qarşılanacağına heç bir ümidi olmadan, Yucin yenə də Buqronun lövhəsi qoyulmuş mağazaya cəsarətlə daxil oldu və şəkilin ona göstərilməsini xahiş etdi. Xidmətçi maraqla onu süzdü, yenə də mağazanın o başına, tünd-qırmızı pərdələr olan otağa apardı, qırmızı məxmərlə örtülü divar oyuğunda olan elektrik qəndilini yandırdı, tablonun üzündəki örtüyü çəkdi. Yucin belə bir bədəni, belə bir çöhrəni xəyalına da gətirə bilməzdi. Bu, ancaq xəyallarda olan bir gözəllik – onun həyatda təcəssüm edən idealı idi. O, gözünü çəkmədən bu üzə və boyuna, canlı qumral saçların qıvrım halqasına, gül yarpağı kimi açılan dodaqlara, zərif yanaqlara baxırdı. O, yumşaq cizgili döşləri, kişiləri əsir edən, analıq vəd edən zərif qarnı heyrətlə nəzərdən keçirirdi. O, saatlarla beləcə durub baxaraq, düşünə bilər və zövq ala bilərdi, lakin bir neçə dəqiqəliyinə onu tək qoymuş xidmətçi otağa qayıtdı.

– Bu şəkilin qiyməti nə qədərdir? – deyə Yucin soruşdu.

– On min dollar, – deyə cavab verildi.

Yucin anlayan adam kimi qımışdı.

– Bəli, çox gözəl şeydir, – dedi və qapıya doğru yönəldi. Xidmətçi işığı söndürdü.

Bu şəkil də Vereşşaginin tablosu kimi, Yucinin qəlbində dərin iz buraxdı. Lakin nə qədər qəribə olsa da, onda bu tərzdə bir şey yaratmaq arzusu yox idi. O, ancaq sevincli həyəcan duyurdu. Bu şəkil ona yeni qadın idealını – gözəllik idealını açıb göstərmişdi və Yucin ona iltifatlı ola biləcək belə bir xilqət tapmağı bütün varlığı ilə arzu edirdi.

Ona az təsir etməyən başqa sərgilər də var idi (birində o Rembrandtın çəkdiyi şəkilin əslini görmüşdü). Lakin heç bir rəssam onu Vereşşagin və Buqro kimi dərindən həyəcanlandırmamışdı. İncəsənət Yucini qarşısıalınmaz bir qüvvə ilə cəlb edirdi, o çox bilmək və öz qüvvəsini sınamaq istəyirdi. Bir dəfə o, cəsarətini toplayaraq, incəsənət institutunun binasına daxil oldu və katibədən bəzi şeylər soruşdu. Katibə praktik ağla malik bir qadın idi. Bu qadın ona dedi ki, məşğələlər oktyabrdan maya qədər davam edir, o, canlı natura, yaxud gips qrupuna, yaxud hər ikisinə – başlanğıc üçün gips daha məqsədə uyğundur – yazıla bilər, yaxud müxtəlif dövrlərin paltarlarında naturaçı qız və oğlanlar çəkilən illüstrasiya qrupuna girə bilər. Katibə bunun üçün Yucinin nə qədər verəcəyini də dedi. O öyrəndi ki, hər qrupun öz adlı-sanlı və sanballı müəllimi (lakin bu saat Yucinin onlardan birinə müraciət etməsinə lüzum yoxdur) və öz qrup başçısı vardır. Oxuyanlardan vicdanla işləmək tələb olunur – bu tələb onların özlərinin xeyrinədir. Yucin sinifləri görmədi, lakin onda elə bir təəssürat oyandı ki, burada hər bir bucaq incəsənətlə qidanlanmışdır: hətta dəhlizlər və iş otaqları belə zərif bəzənmişdi. Hər yerdə gipsdən qayrılmış əllər, ayaqlar, gövdələr, sağrılar və başlar asılmışdır.

Yucinə elə gəlirdi ki, o açıq qapıda durub yeni dünyaya baxır. O sevinclə öyrəndi ki, ona illüstrasiya sinfində tuşla və ya rənglə şəkil çəkməyi öyrənmək, həmçinin, əgər arzu edirsə, axşamlar canlı natura sinfində məşğul olmaq və heç bir əlavə haqq vermədən saat beşdən altıya qədər eskiz sinfinə getmək imkanı verilir. Ona verilən çap edilmiş prospektdən canlı natura sinfində görüləcək işin çılpaq modellərə – kişi və qadınlara baxıb şəkil çəkməkdən ibarət olduğunu bildikdə, o bir qədər heyrətləndi. O, doğrudan da, yeni dünya yolunda idi. Bu dünya ona təbii və zəruri görünürdü, lakin eyni zamanda oradan nədənsə əlçatmazlıq qoxusu gəlirdi, bu da qapısı ancaq ən istedadlılar üçün açıq olan müqəddəs məbədgah haqqında fikir oyadırdı. Onun istedadı varmı? Səbr edin! O, kobud bir əyalətçi olsa da, hələ özünü göstərəcəkdir.

Yucin əvvəla, məşğələləri bazar ertəsi, çərşənbə və cümə günləri saat yeddidən ona qədər olan canlı natura sinfinə, ikincisi, məşğələləri hər gün beşdən altıya qədər olan eskiz sinfinə yazılmağı qərara aldı. O anlayırdı ki, insan bədəninin quruluşu və anatomiyası haqqında çox az bilir, daha doğrusu heçnə bilmir və bunun üzərində işləmək daha yaxşı olar. Kostyum və illüstrasiya gözləyə bilər, peyzajlara, daha dəqiq deyilsə, onu xüsusilə cəlb edən şəhər mənzərələrinə gəldikdə, əsas şeyləri mənimsəyənə qədər bunu təxirə salmaq lazımdır.

Yucin, daha böyük kompazisiyalar üçün xırda eskiz və kiçik detallar istisna edilərsə, bu vaxta qədər insan sifəti, yaxud fiqurası çəkməyə heç bir zaman təşəbbüs etməmişdi. İndi onun qarşısında canlı naturadan kömürlə baş, yaxud bədən eskizi götürmək məsələsi dururdu, bu da onu qorxudurdu. O bilirdi ki, ona on beş-iyirmi tələbə ilə bir sinifdə işləmək lazım gələcəkdir, bu tələbələr onun işini görəcək və tənqid edəcəklər. Həftədə iki dəfə müəllim onları yoxlamalıdır. O, prospektdən öyrəndi ki, bir ay içərisində daha artıq müvəffəqiyyət qazananlar, hər dəfə sinif yeni işə başladığı vaxt yaxşı yer seçmək hüququ alır. Yucin müəllimləri Amerikanın incəsənət aləmində yaxşı tanınmış adamlar kimi təsəvvür edirdi – bunlar hamısı “M.A” – “milli akademiklər” idilər. Onun bəzi dairələrdə bu ada necə həqarətli münasibət bəsləndiyindən də xəbəri yox idi.

Bir dəfə axşam, oktyabr ayının bazar ertəsi günlərindən birində Yucin hər şeyə izahat verən həmin prospektin göstərişlərinə riayət edərək, aldığı kağızdan bir neçə vərəq götürüb məşğələlərə başladı. O, parlaq işıqlandırılmış dəhlizə və siniflərə baxarkən bir qədər əsəbiləşirdi, yanından ötüb keçən oğlan və qızların görünüşü isə onun sakitləşməsinə heç də kömək etmirdi. Onların şənliyi və sərbəst hərəkətləri dərhal onun gözünə dəydi. Tələbələr maraqlı, mərd və əksərən gözəl kişi təsiri, talibələr isə incə, cəsarətli və özünə inanan gənc qız təsiri buraxırdılar. Yucinin fikrən qeyd etdiyi kimi, bu qızlardan biri, yaxud ikisi xüsusi, anlaşılmaz gözəlliklə fərqlənirdi. Bu, heyrətəlayiq bir aləm idi.

Sinif otaqları da onu az təəccübləndirmədi. Onlar bu məqsədə çoxdan xidmət etdiklərindən, onların divarları başdan-başa palitralardan qazınan boyaya bulaşmışdı. Burada molbert adlı şey yox idi, yalnız kiçik stullar və skamyalar vardı. Yucin öyrəndi ki, tələbələr stulları qıçları yuxarı qoymaqla onlardan molbert kimi istifadə edirlər, skamyalar isə stulları əvəz edir. Sinfin ortasında adi stol hündürlüyündə səhnə düzəlmişdi. Naturaçı kişi və qadınlar çəkilmək üçün burada otururdular, otağın bir küncündə isə arakəsmə vardı ki, bunun arxasında onlar paltarlarını dəyişirdilər. Nə bir şəkil, nə də bir heykəl var idi, divarlar çılpaq idi, onlardan birinin yanında isə nə üçünsə royal qoyulmuşdu. Dəhlizlərdə və ümumi salonda müxtəlif vəziyyətlərdə bədən, yaxud onun hislərinin təsviri asılmışdı, bu isə səmimi gənc oğlan olan Yucin üçün çox cəlbedici idi. O, gizli bir hiss ilə bu şəkillərə baxır, lakin anlayırdı ki, belə bir fikirdə olduğunu heç kəsə etiraf etməməlidir; o özünə deyirdi ki, incəsənət adamları belə vəsvəsələrə laqeyd olmalı və özündə bu hisləri boğmalıdır. Axı onlar buraya qadınlar haqqında düşünməyə deyil, işləməyə gəlirlər.

Məşğələlər üçün təyin olunmuş saat gəldikdə tələbələr vurnuxmağa və o tərəf-bu tərəfə qaçmağa, bəziləri öz aralarında məsləhətləşməyə başladılar və bir az sonra kişilər bir cərgədə, qadınlar isə o biri cərgədə olan otaqları tutdular. Yucin öz sinfində lap arakəsmənin yanında oturan və darıxdırıcı nəzərlə ətrafa baxan bir qız gördü. Qarasaçlı və qaragözlü bu qız qəşəng idi, onun üzü irlandiyalı olduğunu göstərirdi. Başında Polşa qadınlarının milli papağını xatırladan papaq və əynində qırmızı plaş var idi. Yucin onun naturaçı olduğunu düşünür və gizlində özündən soruşurdu ki, doğrudanmı o bu qızı çılpaq görəcəkdir. Bir neçə dəqiqədən sonra, hamı oturduğu zaman, cərgələrdə gur bir hərəkət əmələ gəldi. Otuz altı yaşlarında, ucaboylu, zahirən çox gözəl olan bir kişi ağır addımlarla sinfə daxil oldu. O gəzə-gəzə bütün otaqdan keçdi və diqqət toplamağı tələb etdi. Onun əynində köhnə boz yun kostyum, başında səliqəsiz halda yan qoyulmuş, ensiz kənarlı, darçını rəngli şlyapa var idi. O bu şlyapanı çıxarmağı lazım bilmədi. Pencəyinin altında qatlama yaxalıqlı mavi milli köynək görünürdü – bütün bunlar ona fövqəladə, özündən razı bir adam görünüşü verirdi. O, uzun və ensiz üzlü, möhkəm cizgiləri olan iri ağızlı, iri əl-ayaqlı, uca və qədd-qamətli bir kişi idi, dənizçi kimi yırğalana-yırğalana yeriyirdi. Yucin bunun onların müəllimi mister Templ Boyl olduğunu başa düşdü və onun indicə giriş nitqi şəklində bir şey irad edəcəyini gözlədi. Lakin o, ancaq məlumat verdi ki, sinif başçısı mister Uilyam Reyn təyin olunur və ümidvardır ki, intizam barəsində də boş yerə vaxt sərf etmək barədə şikayət etməyəcəkdir. Çərşənbə və cümə günləri o müntəzəm olaraq, işləri nəzərdən keçirəcək və əmindir ki, bütün tələbələr müvəffəqiyyətlə çalışacaqdır. Sonra sinfə işə başlamağı təklif etdi və gəldiyi kimi tələsmədən çıxıb getdi.

Yucin tələbələrin birindən bunun həqiqətən də mister Boyl olduğunu öyrəndi. Gənc irlandiyalı qız arakəsmənin arxasına keçdi və Yucin öz yerindən onun soyunduğunu gördü. Bu, Yucini çaşdırdı, o bu qədər tələbənin içərisində həyəcanını üzə verməmək üçün özünü ələ aldı. Başqaları etdiyi kimi, o da stulu baş-ayaq qoydu və skamyada oturdu. Balaca qutuda olan kömür onun yanında idi. O, lövhənin üzərinə çəkilmiş kağızı hamarladı, zahiri sakitliyini mühafizə edərək səbrsizliklə gözlədi. Bəzi tələbələr öz aralarında danışırdılar. Nəhayət, naturaçı qız nazik, şəffaf köynəyini çıxartdı, çılpaq və tamamilə sakit halda bir anda arakəsmənin arxasından çıxdı. Qız səhnəyə qalxdı, əllərini yanlarına saldı, başını geri ataraq üzü tələbələrə doğru durdu. Yucinin qulaqları cingildədi, rəngi qızardı. O, qıza baxmaqdan qorxdu. Kömür götürüb, heç olmasa qızın duruşunu və üzünün cizgilərini qismən verməyə cəhd edərək, kağızda cəsarətsiz xətlər çəkməyə başladı. Bütün cizgilərini qismən verməyə cəhd edərək, kağızda cəsarətsiz xətlər çəkməyə başladı. Bütün olub keçənlər – onun bu otaqda olması da, onun qarşısında bu naturaçı qızın durması da, – bir sözlə, onun şəkil çəkməyi öyrənməsi də – ona qeyri-adi görünürdü. Demək bu aləm, onun bu vaxta qədər tanıdığı aləmə heç də oxşamayan bu aləm, belə imiş! O bu aləmə daxil oldu, çünki burada öz yerini tapmışdı.

YEDDİNCİ FƏSİL

Yucin incəsənət institutuna daxil olmağı tamamilə qət etdikdən sonra ilk dəfə öz ailəsinə baş çəkdi. Onun doğma evinin Çikaqodan cəmi yüz mil məsafədə olmasına baxmayaraq, onda heç vaxt, yeni il bayramlarında belə, oraya getmək arzusu doğmamışdı. İndi o, valideyninə deyə bilərdi ki, öz yerini tapmışdır – o, rəssam olacaqdır. Onun iş məsələsinə gəldikdə, bu sahədə hər şey çox yaxşı idi. Görünür, mister Mitçli ondan razı idi. Yucin hər gün pulları və ödənilməmiş hesabları ona təhvil verirdi. Mister Mitçli nəqd pulları yoxlayır və pulları verilməmiş hesablarda “alınmalı” deyə qeyd edirdi. Yucinin səhvləri də olurdu: pul gah çox artıq, gah çox əksik gəlirdi. Lakin artıq pullar çatışmayan məbləği ödədiyindən nəticə etibarilə hesab düzəlirdi. Yucin pul məsələlərində aldatmağa qabil deyildi. O çox şey almaq istəyirdi, lakin o bunları namuslu yolla qazanmaq üçün səbrlə gözləməyə hazır idi. Onun təbiətində olan məhz bu cəhət mister Mitçliyə xoş gəlirdi. İndi o düşünməyə başlamışdı ki, ticarət işində Yucindən bir şey çıxar.

Yucin Çikaqodan cümə günü axşam, Əmək günü ərəfəsində yola düşdü – məlum olduğu kimi bu bayram sentyabrın birinci bazar ertəsi gününə düşür. Bu bayramı Aleksandriyada xüsusən təntənəli keçirirdilər. O, bazar və bazar ertəsi günlərini evdə keçirtmək üçün şənbə günü yola düşmək istədiyini mister Mitçliyə xəbər verdi, o isə şənbə günündə görülməsi nəzərdə tutulmuş işləri cümə axşamı və cümə günləri görməyə və cümə günü axşam yola düşməyi təklif etdi.

– Həm də ki, biz şənbə günləri günortaya qədər işləyirik, – deyə əlavə etdi. – Beləliklə, siz həm işin öhdəsindən gələr, həm də evdə iki gün deyil, üç gün qalarsınız.

Yucin mister Mitçliyə təşəkkür etdi və onun məsləhətinə qulaq asdı. O paltarlarının ən yaxşılarını çamadana yığdı və onu evdə gözlədikləri fikriylə qatara mindi. Bu vaxt ərzində çox dəyişikliklər olmuşdu! Stella köçüb getmişdi. Yucinin gənclik sadəlövhlüyü və təcrübəsizliyi keçmişdə qalmışdı. İndi o, evlərinə gələcəyə bəzi ümidləri olan dünya görmüş bir adam kimi gedirdi. Hələ nə qədər uşaq göründüyü, həyata hələ nə qədər az bələd olduğu və dünyada belə yüksək qiymətləndirilən kamil və mərifətdən nə qədər uzaq olduğu onun ağlına belə gəlmirdi.

Yucini Aleksandriya vağzalında atası, Mirtl və iki yaşlı oğlu ilə Silviya qarşıladı. Onlar ailə faytonlarında gəlmişdilər, burada Yucin üçün də yer var idi. Yucin hamı ilə mehribanlıqla salamlaşdı və özünün xarici görünüşünə aid tərifləri lazımi təvazökarlıqla qəbul etdi.

– Yaman boy atmısan, Yucin! – deyə atası səsləndi. – Görünür, sən uca boylu kişi olacaqsan. Mən artıq sənin boy atmayacağından qorxurdum.

Yucin:

– Mən isə heç boy atdığımı hiss etmirəm, – dedi

– Yox, doğrudur, – deyə Mirtl əlavə etdi, – sən çox boy atmısan, Yucin. Bunun üçün də adama elə gəlir ki, arıqlamısan. Hə, səhhətin necədir, sağlamsanmı?

Yucin gülərək:

– Gündə on beş- iyirmi mil yol gedirəm, həmişə də təmiz havada oluram, nə üçün də sağlam olmayım? – dedi.

Silviya onun mədəsi haqqında soruşdu; ümumiyyətlə hər şey əvvəlki kimidir, – deyə Yucin cavab verdi. Gah elə gəlir ki, yaxşıdır, gah da pis. Bir həkim ona səhərlər bir stəkan isti su içməyi məsləhət görmüşdü, lakin o heç vəchlə özünü bu suyu içməyə məcbur edə bilməmişdir. Bu zəhrimarı udmaq olmur.

Beləliklə, onlar söhbətlə və sual-cavabla evə necə gəlib çatdıqlarını hiss etmədilər. Missis Vitla onları artırmada gözləyirdi. Yucin axşam qaranlığında anasını görən kimi yerə tullandı və ona doğru atıldı.

– Anacan! – deyə səsləndi, – Məni belə tezliklə gözləmirdin, deyilmi?

Ana ancaq:

– Tezliklə deyirsən? – deyə bildi və onun sinəsinə sıxıldı. Bir neçə dəqiqə onu qucağından buraxmadı, sonra isə dedi: – Sən lap kişi olmusan, Yucin!

Yucin qonaq otağına keçdi və ətrafına nəzər saldı. Burada hər şey əvvəlki kimi idi. Eyni kitablar, eyni stol və stullar, tavandan asılmış eyni lampa. Nə başqa otaqlarda, nə dəhlizdə, nə qonaq otağında, nə yataq otaqlarında, nə də mətbəxdə bir dəyişiklik yox idi. Anası bir az qocalmışdı, atası isə qətiyyən dəyişməmişdi. Silviya gözə çarpacaq dərəcədə dəyişmişdi. Onun girdə sifəti bir az arıqlamış və uzanmışdı. “Bu, analığın nəticəsidir” deyə Yucin düşündü. Yalnız Mirtlin üzü sakitlik və səadətlə parlayırdı. İndi onun yerli mebel fabrikinin müdiri olan Frenk Benqs adlı nişanlısı var idi. O hələ tamamilə gənc idi və özü də pis deyildi. Ailədə belə hesab edirdilər ki, bir vaxt varlı adam olacaqdır. İki iş atından biri – qoca Bill – satılmışdı. Çoban itlərindən biri – Qaçaq –artıq ölmüş, pişik Cek isə gecə gəzintiləri zamanı haradasa tələf olmuşdu.

Yucin mətbəxdə durub, onun üçün qalın bifşteks qızardan və onun gəlməyi şərəfinə şirəli biskvit hazırlayan anasına baxırdı. Bu aləm onun təsəvvür etdiyindən daha dar və kiçik idi. O, faytonda küçələrlə gəldiyi zaman şəhərin özü də ona balaca görünürdü, evlər də balacalaşmışdı. Əlbəttə, bura yaxşı idi. Lakin bu səliqəli, sakit həyətlər kəndi çox xatırladırdı. Hələ atası, – öz tikiş maşınları ticarəti ilə – nə qədər məhduddur. Xalis əyalətçidir. Gör nə qədər mədəniyyətdən yoxsuldurlar ki, onların evində heç bir zaman royal olmamışdır, deyə Yucin birdən düşündü. Axı Mirtl musiqini sevir. Onun özünün də musiqiyə çoşğun məhəbbəti var. Çikaqoda mərkəzi musiqi salonunda çərşənbə axşamı və cümə günləri orqan konsertləri olurdu. Bəzən o, işdən sonra bu konsertlərə gedə bilirdi. Bundan başqa, bəzi görkəmli mühazirəçilərin – professor Suinq, möhtərəm X. U. Tomas, möhtərəm F. U. Qansolus, professor Soltas kimi öz liberal görüşləri ilə məşhur olan adamların çıxışı həmişə gözəl musiqi ilə müşayiət olunurdu. Yucin bunların hamısını həyatı öyrənmək və tənhalıqdan qaçmaq cəhdi sayəsində kəşf etmişdi. İndi o anlayırdı ki, bir vaxt yaşadığı köhnə dünyanı dünya adlandıra bilməz. Bu, sadəcə olaraq uzaq və ucqar bir şəhərcik idi. O heç bir vaxt belə həyata qayıtmayacaqdır.

Öz əvvəlki yataq otağında yaxşıca yuxusunu almış Yucin ertəsi gün mister Kaleb və Bercens ilə, Conas Layl və Con Sammers ilə görüşmək üçün “Morninq Eppil”ə getdi. Məhkəmənin yanındakı meydanda Ed Mitçeli və Corc Tepsi, sonra isə Bill Qroniceri və məktəb yoldaşlarından dörd-beş nəfəri gördü. Yucin onlardan bütün yenilikləri öyrəndi. Corc Anderson buralı bir qızla evlənmişdi və indi Çikaqoda yaşayırdı – orada sallaqxanada işləyirdi. Ed Uotberi San-Fransiskoya getmişdi. Mister Sempsonun bir vaxt Ted Martinvud ilə dostluq edən qəşəng qızı – Bessi Sempson İndiana ştatında olan Andersondan gəlmiş bir nəfərə qoşulub qaçmışdır.

Yucin dinləyirdi. Lakin bütün bunlar onun düşündüyü yeni mühitlə müqayisədə ona nə qədər əhəmiyyətsiz görünürdü! Gələcəyin ona, Yucinə nə kimi şəkildə göründüyü bu gənclərdən heç birinin xəyalına da gəlmirdi. Parisə getməlidir! Ondan azına o razı deyil! Nyu-Yorka da! Hərçənd o hansı uzaq yolla ora gedib çata biləcəyini deyə bilmədi. Bill Qroniçer isə yerli vağzalların birində yük şöbəsində qulluğa düzəldiyinə sevinirdi, hələ bununla fəxr də edir. Aman Allah!

“Morninq Eppil”in redaksiyasında hər şey köhnə qaydada idi. Yucin iki ildən sonra burada böyük dəyişikliklər görmək fikrində idi, bunun əvəzində isə onun özü dəyişilmişdi. Müxtəlif korlanma və dəyişmə cərəyanına düşən yalnız o idi. O, paslı sobalar təmizləmişdi, hərəkətsiz əmlak satışı üzrə agentin köməkçisi, arabaçı, inkassator olmuşdu. O, Marqaret Daffini, camaşırxananın müdiri mister Redvudu, mister Mitçlini tanımışdı. Böyük şəhər öz işığı ilə onu işıqlandırmışdı – o, Vereşşagini, Buqronu, incəsənət institutunu tanımışdı. O, yeddi millik addımlarla irəliyə gedirdi, bu şəhərcik isə, həmişə olduğu kimi, hədsiz sürətdə həyatdan geri qalırdı.

Kaleb Uilyams əvvəllər olduğu kimi şən, söhbətcil, hər şeydə iştirak etməyə hazır bir tərzdə otaqda o tərəf-bu tərəfə yüyürürdü.

O yeganə və yaşaran gözünü Yucinə dikərək:

– Səni görməyimə şadam, Yucin. – dedi. Şadam ki, sən müvəffəqiyyət qazanırsan. Bu yaxşıdır. Gələcəkdə rəssam olacaqsan, eləmi? Bu yaxşıdır. Mən şəxsən belə hesab edirəm ki, sən elə bunun üçün yaranmısan. Mən hər gəncə Çikaqoya getməyi məsləhət görməzdim, lakin sən orada lap öz yerində olacaqsan. Əgər mənim arvadım və üç uşağım olmasaydı, mən heç nəyin bahasına ordan getməzdim. Lakin adamın ki, arvadı və ailəsi oldu… – O, fasilə verdi və başını buladı. – Ehhh! Ayaqlarını yorğanına görə uzatmalısan.

Bundan sonra o harada isə itib batmış bir müxbir məktubunu axtarmağa getdi.

Cons Layl yenə əvvəlki kimi nəzakətli, süst və filosofanə əhvali-ruhiyyədə idi. O, Yucini ciddi, sınayıcı nəzərlərlə salamladı.

– Hə, işləriniz necədir?

Yucin gülümsədi.

– Pis deyil.

– Deməli, mürəttib olmaq istəmirsiniz?

– Elə bilirəm ki, yox.

– Nə deyim, olsun ki, elə belə yaxşıdır. Mürəttiblər onsuz da həddindən artıqdır.

Onlar söhbət etdikləri zaman yandan Cons Sammers yaxınlaşdı.

– Mister Vitla, kefiniz necədir? – deyə o soruşdu.

Cons artıq arıqlamış, üzü meyit rəngi almış, çiyinləri qalxmışdı.

Yucin:

– Çox yaxşı, mister Sammers, – dedi.

Qoca çapçı:

– Mən isə lovğalana bilmərəm, – dedi. O çox mənalı surətdə sinəsinə vurdu. – Bu zəhrimar tezliklə mənim axırıma çatacaqdır.

– Ona inanmayın, – deyə Layl söhbətə qarışdı. – Con daim zarıldayır. O heç bir vaxt belə sağlam olmamışdır. Mən ona deyirəm ki, o hələ iyirmi il zarıldayacaqdır.

Sammers başını bulayaraq:

– Yox, yox, – dedi, – özüm ki, bilirəm. – Buradaca o “bu aralarda, yolun o tərəfində işim var” deyə izah edib aradan çıxdı. İçməyə getdiyi zaman o həmişə belə deyərdi.

Onun arxasınca qapı örtülən kimi Layl:

– O bir il belə yaşamaz, – dedi. – Berces ancaq onun üçün dözür ki, qocanı küçəyə atmaq ayıbdır. Lakin onun əcəli çatmışdır.

Yucin:

– O saat məlum olur ki, çox pis haldadır, – dedi.

Onlar söhbətlərini bu əhvalda davam etdirdilər.

Yucin evə saat on ikidə qayıtdı. Mirtl xəbər verdi ki, axşam onunla və mister Benqs ilə mütləq qonaq getməlidir. Orada oyunlar və ziyafət olacaqdır. Bu şəhərdə gənclərin rəqs etməməsi və musiqi ilə demək olar ki, məşğul olmaması üzərində o əvvəllər heç bir zaman düşünməmişdi. Burada çox az adamın evində royal var idi.

Şamdan sonra mister Benqs gəldi və hər üçü ucqar şəhərcik üçün səciyyəvi olan ziyafətə getdilər. Bu ziyafət Yucinin bir zaman Stella ilə getdiyi ziyafətlərdən azacıq fərqlənirdi. Bu fərq ancaq ondan ibarət idi ki, iştirak edənlərin hamısı bir qədər yaşlı idilər. Gənclərin həyatında iki il böyük rol oynayır.

İyirmiyə qədər oğlan və qız çətinliklə üç geniş otaqda və eyvanda yerləşmişdilər. Eyvana çıxan qapı və pəncərələr açıq idi. Pəncərələrin arxasında saralmış ot və nadir payız çiçəkləri görünürdü. Cırcıramalar cırıldayır, gecikmiş atəş böcəkləri havada qaçışırdılar. Sakit, isti bir axşam idi.

Təbii əhvali-ruhiyyə yaratmaq üçün ilk təşəbbüslər olduqca çətin başa gəlirdi. Kimi isə kiminləsə tanış edirdilər. Yerli ədabazlar bir-biriylə zarafatlaşır, məzəli sözlər deyirdilər. Xeyli təzə adam var idi, xüsusən qızlar arasında: bəziləri buraya başqa yerlərdən gəlmiş, bəziləri isə Yucinin burada olmadığı dövrdə böyümüş və yetkinləşmişdilər.

O gənclərdən birinin:

– Mem, mənə ərə gedin, mən sizə balıq qovuğundan sırğa alaram, – dediyini eşitdi.

Yucin gülümsədi, qız da ona baxdı və güldü.

– O elə xəyal edir ki, bu məzəlilikdir.

Belə hallarda onu bürüyən utancaqlığı rəf etmək üçün Yucin həmişə böyük səy göstərməli olurdu. O, ətrafdakıların nəzərində özünü alçaltmaqdan qorxurdu – bunda onun şöhrətpərəstliyi, artmış xudpəsəndliyi büruzə çıxırdı. İndi o, söhbətlərə qətiyyətsizliklə qulaq asır, bir-iki məzəli qeydlə söhbətlərin ümumi axınına qoşulmağa can atırdı. O yenicə canlanmağa başlamışdı ki, otağa Mirtlin nişanlısı Benqsin müşayiəti ilə, ona tanış olmayan bir qız daxil oldu. Qız onun hansı bir sözünəsə şən qəhqəhə ilə güldü və bu şən, lətif gülüş dərhal Yucinin diqqətini cəlb etdi. Qızın əynində büzməsinin kənarları narıncı lentlə bəzənilmiş paltar var idi. Donuq, qızıla çalan açıq rəngli saçları uzun qalın hörüklərlə onun başına sarınmışdı. Onun düz burnu, nazik al dodaqları vardı. Almacıqları azacıq qabarıq idi. Bu qızda, onu ətrafakılardan fərqləndirən bir şey – çətin sezilən və qeyri-adilikdən doğan bir füsünkarlıq vardı. Yucin özü də bilmədən bu qıza bir meyl hiss etdi. Benqs bu qızı Yucinin yanına gətirdi. Benqs səliqəli, həmişə gülümsəyən, gənc palıd kimi möhkəm olan sadə və namuslu bir gənc idi.

– İcazə verin, sizi təqdim edim, Yucin, bu miss Bludur. O, Viskonsindəndir və tez-tez Çikaqoda olur. Mən ona deyirəm ki, siz mütləq tanış olmalısınız. Siz orada görüşə bilərsiniz.

– Nə yaxşı oldu! – deyə Yucin sevindi. – Mən sizinlə tanış olmağıma çox şadam. Siz Viskonsində harada yaşayırsınız?

– Blekvudda, – deyə qız gülərək cavab verdi və onun yaşıla çalan mavi gözlərində qığılcımlar oynadı.

Benqs:

– Onun saçları sarıdır, gözləri mavidir, özü isə, – Blekvuddandır – dedi. – Necədir?

Qız qəhqəhə ilə güldü, düz ağ dişləri parıldadı.

– Siz göy adı və ağ paltarı nəzərdən qaçırdınız. Miss Blu həmişə ağ paltar geyməlidir.

– Düz deyilmi, bu rəng mənim adıma yaraşır? – deyə qız səsləndi. – Mən evdə elə çox vaxt ağ geyinirəm. Axı mən adi bir əyalət qızıyam və öz paltarlarımı demək olar ki, həmişə özüm tikirəm.

– Bunu da özünüz tikmisiniz? – deyə Yucin soruşdu.

– Əlbəttə, özüm.

Benqs bir addım geri çəkildi, sanki o, paltarı tənqidi sürətdə nəzərdən keçirmək istəyirdi.

– Hm, bu paltar doğrudan da gözəldir, – deyə o elan etdi.

Qız Yucinə müraciət edərək təbəssümlə dedi:

– Mister Benqs olduqca yaltaqdır. O daim mənə kompliment deyir.

Yucin:

– O haqlıdır, – dedi. – Mən onun paltar haqqındakı fikri ilə şərikəm və elə hesab edirəm ki, bu sizin saçlarınıza çox yaxşı yaraşır.

– Görürsünüzmü, o da əsir oldu, – deyə Benqs güldü, – Bu ümumi bədbəxtlikdir. İndi isə mən sizi tərk edəcəyəm. Mən getməliyəm, çünki, Yucin, sizin bacınızı bir rəqibimin ixtiyarına buraxmışam.

Yucin qıza tərəf döndü və həmişəki kimi təmkinlə gülümsədi.

– Mən elə bu saat nə edəcəyim haqda düşünürdüm. Mən burada iki il olmamışam və buranın adamlarını tamamilə yadırğamışam.

– Mənim vəziyyətim daha pisdir. Mənim Aleksandriyada olduğum cəmi iki həftədir və demək olar ki, heç kəsi tanımıram. Missis Kinq məni cəmiyyətə çıxarır və buranın adamları ilə tanış edir. Lakin bütün bunlar mənim üçün elə yenilikdir ki, mən heç bir vəchlə bu həyata alışa bilmirəm. Məncə Aleksandriya gözəl şəhərdir.

– Yaxşı şəhərcikdir. Siz yəqin gölü görmüsünüz?

– Əlbəttə. Biz balıq tutmuşuq, qayıqda gəzmişik, çadırlarda yatmışıq. Mən vaxtımı gözəl keçirmişəm, amma sabah artıq yola düşməliyəm.

– Doğrudanmı? – deyə Yucin soruşdu. – Mən də sabah gedirəm. Dörd on beş qatarı ilə.

– Məndə elə o qatarla gedirəm! –deyə qız qəhqəhə çəkdi. – Bəlkə bir yerdə getdik?

– Mütləq. Nə yaxşı olar. Mən düşünürdüm ki, tək getmək lazım gələcəkdir. Bura cəmi bir neçə günlüyə gəlmişdim. Mən Çikaqoda işləyirəm.

Onlar özləri haqqında bir-birinə danışmağa başladılar. Bu qız Çikaqonun səksən kilometrlik məsafəsində yerləşən Blekvud şəhərində doğulmuş və bütün həyatını orada keçirmişdir. Onun bir neçə bacısı və qardaşı var idi. Yerli fermer olan atası, deyəsən, siyasətlə maraqlanırdı, lakin başqa şeylərə də yad deyildi. Yucin öz yeni tanışının ötəri qeydlərindən anladı ki, onlar varlı olmasalar da cəmiyyət içərisində hörmətləri var. Yeznələrindən biri bankda işləyir, digəri dəyirman sahibidir. Qızın özü isə müəllimədir, bir neçə ildir ki, Blekvudda dərs deyir.

O, Yucindən beş yaş böyük idi, – o zaman Yucin bunu bilmirdi – və yaşlar arasındakı bu fərqin verə biləcəyi nəzakətə və böyük üstünlüklərə malik idi. Müəllimlik etmək onu cana gətirmişdi, ərli bacılarının uşaqlarına baxmaq onu bezdirmişdi, yaxşı illərini evdə işləmək və yaşamaq zərurətindən təngə gəlmişdi. Onu istedadlı gənclər cəlb edirdi, axmaq kənd cavanları onu maraqlandırmırdı. Elə bu yaxınlarda belə bir Blekvud sakini ona evlənməyi təklif etmişdi. Lakin, o maraqsız adam idi, doğrudan da bu qıza layiq deyildi. Qız, kədərlə, ümidsizliklə, tutqun inamla və gizli ehtirasla yaxşı bir şey gözləyir və tapmırdı. Yucinə rast gəlmək də arzu edilən çıxış yolunu göstərmirdi. Bir də o, səadət arxasınca elə ehtiyatsız qaçmırdı ki, hər bir tanışlığa müəyyən bir nöqteyi-nəzərlə baxsın. Lakin bu gənc onu son vaxtlarda rast gəldiklərinin hamısından artıq cəlb etmişdi. Yəqin təmiz iri gözləri, qara saçları, təsirli solğunluğu qıza xoş gəlirdi. Yucin onun tanıdıqlarının hamısından yaxşı idi və o, ümid edirdi ki, Yucinlə dostluq etmək mümkün olacaqdır.

SƏKKİZİNCİ FƏSİL

Yucin şənliyin qalan hissəsini tamamilə miss Ancela Blunun (o öyrəndi ki, bu qızın adı Anceladır) cəmiyyətində keçirməsi də, hər halda, onun yaxınlığında oldu. Ancela onu təkcə xarici görünüşü ilə deyil (qəşəng olsa belə), temperamentində olan nə isə bir xüsusiyyətlə cəzb edirdi. O bu cazibə qüvvəsini, bəzən ağızda uzun müddət hiss edilən ləzzət kimi daim duyurdu. O bu qızın çox gənc olduğunu qət etmiş və onun məsumluğuna, sadəlövhlüyünə – ona belə gəlirdi – valeh olmuşdu. Əslində Ancela gənc və sadəlövh olmaqdan artıq qeyri-şüuri olaraq özünü sadədil göstərirdi. O, sözün ümumi qəbul edilmiş mənasında yaxşı, möhkəm əxlaq qaydalarına tamamilə sadiq olan namuslu, abırlı qız idi. O, izdivac və analığı hər bir qadının borcu və qisməti hesab edirdi, lakin başqalarının uşaqları ilə kifayət qədər çəkdiyi əzabdan sonra özününkülərin olmasına, xüsusən onların çox olmasına, elə bir arzu hiss etmirdi. Əlbəttə o, çoxları tərəfindən təriflənən ümumi qismətdən yaxasını qurtarmaq ümidində deyildi. Lakin bacıları kimi bəxti gətirən bir işgüzara, yaxud ağayana sənət sahibi olan bir adama ərə getməyi, üç, dörd yaxud beş sağlam uşağı olmasına, orta dərəcədə təmin olunmuş nümunəvi bir evin xanımı və öz ərinin sadiq qulluqçusu olmasını arzulayırdı. Onda şiddətli ehtiras gizlənmişdi – bu ehtiras heç bir zaman tamamilə qane edilməyəcəkdi. Heç bir kişi, hər halda, onun yolunda rast gələ biləcək kişilərdən heç biri, onu anlamağa qadir deyildi, bununla belə o bilirdi ki, böyük sevmək istedadına malikdir. Əgər ona məhəbbət alovlandıracaq bir adam rast gələrsə və buna layiq olarsa, o bu adama nə kimi ehtiras qasırğası ilə cavab verərdi! O necə sevər və özünü necə fəda edərdi! Lakin, görünür, onun arzuları doğrulmayacaqdı: nə qədər vaxt keçdi, onun yoluna bir dəfə də olsun “həqiqi” kişi çıxmadı. Budur, indi, iyirmi beş yaşında ikən, səadət haqqında bu qədər şirin xəyala dalarkən və səadətə doğru cəzb olunarkən gözlənilmədən qarşısında arzularının mücəssəməsi durdu, özü isə bunu heç dərhal anlamadı.

Kişi ilə qadının qarşılıqlı meyli özünü çox tez büruzə verir. Yucin çox şeylərdə Anceladan yetkin idi. O bəzi məsələlərdən Anceladan daha artıq xəbərdardı və görüş dairəsi ondan daha geniş idi, həm də Yucində olan qüvvə Ancelanın anlayışı xaricində idi. Bununla bərabər Yucin hiss və arzularının aciz oyuncağı idi. Ancelanın – bəlkə daha qüvvətli olan – hisləri isə başqa şeylərlə qidalanırdı. Ulduzlar, gecə, gözəl mənzərə, təbiətdə olan bütün füsunkarlıq Yucini hədsiz dərəcədə həyəcanlandırırdı. Ancelaya gəlincə təbiət özünün ən parlaq təzahürlərində ona əslində yad gəliridi. Musiqi, Yucində olduğu kimi, Ancelada da qızğın əks-səda tapırdı. Yucin ədəbiyyatda realizm istiqamətini qiymətləndirirdi, Ancela üçün isə bütün gözəlliklər hissdə idi. Özünün xalis estetik formalarında incəsənət Ancelanın ruhuna heç bir təsir bağışlamırdı. Yucin üçün isə, bu, incə əyləncələr mənbəyi idi. Tarix, fəlsəfə, məntiq, psixologiya Ancela üçün açılmamış kitab idi, Yucin üçün isə bu, tanış sahələr, bəlkə də onun sevinclə dolaşdığı, çiçəklərlə örtülmüş cığırlar idi. Bütün bunlara baxmayaraq, onlar bir-birinə meyl edirdilər.

Onların arasında başqa fərqlər də vardı. Yucin üçün şərtiliyin heç bir əhəmiyyəti yox idi. Onun yaxşılıq və pislik haqqında təsəvvürü sıravi adama anlaşılmaz görünə bilərdi. O hər bir insana, xasiyyət və mövqeyindən asılı olmayaraq, yüksək inkişaf etmişə və cahilə, təmiz və natəmizə, şən və qüssəliyə, ağ, sarı yaxud qara dəriliyə rəğbət göstərməyə qadir idi. Ancela isə, əksinə, özünü ədəb qaydalarına müvafiq aparanları açıqcasına üstün tuturdu. Hələ uşaqkən Ancelaya daha səylə işləyənlərə, mümkün olduqca özünü hər şeydən məhrum edənlərə, öz hərəkətini nəyin yaxşı və nəyin pis olması haqqında ümumi qəbul edilmiş məfhuma uyğunlaşdıranlara hörmət təlqin etmişdilər. Müəyyən edilmiş qaydaları tənqid etmək onun ağlına belə gəlmirdi. İctimai və əxlaq kodeksi lövhələrində yazılanlar onun üçün dəyişdirilə bilməzdi. Ola bilsin, onun mühitindən kənarda ən sevimli adamlar vardır, lakin onlarla münasibətdə olmaq mənasızdır və onlara rəğbət bəsləmək olmaz. Yucin üçün isə hər insan hər şeydən əvvəl insan idi. O, səfillər və uğursuzlar içərisində olarkən onlarla birlikdə və onlara qəhqəhə ilə gülməyi bacarırdı. Dünyada olan hər şey onun üçün qəşəng, gözəl və maraqlı idi. Həyatın amansız faciəsi də, Yucin ona laqeyd qalmasa belə, onun gözlərində nə ilə isə bəraət qazanırdı. Onun Ancelaya nə üçün belə şiddətli meyl hiss etməsi də müəmmalı qalırdı. Peyk daha böyük ulduzu tamamladığı kimi, bəlkə bunlar da o zaman bir-birini tamamlayardılar, çünki Yucinin xudbinliyi təriflər, rəğbət, qadın nəvazişi tələb edirdi. Öz növbəsində Ancela da Yucinin atəşli qəlbi və səmimiyyəti qarşısında dayana bilmirdi.

Onlar ertəsi günü qatarda, demək olar ki, üç saat məstedici söhbətlə məşğul oldular. Söhbət başlanan kimi Yucin iki il bundan qabaq elə bu yolla, bu qatarla, elə bu saatlarda necə getdiyini nağıl etdi. O gecələmək üçün yer axtararaq, bu böyük şəhərin küçələrini necə dolaşdığını, necə işə başladığını, öz yerini tapdığına əmin olmadıqca Aleksandriyaya qayıtmadığını danışdı. İndi o, rəssamlıq təhsili alacaq, sonra isə Nyu-Yorka, yaxud Parisə gedəcək, jurnallarda işləyəcək və bəlkə də şəkillər çəkəcəkdir. Yucin, ona heyran olanlar qarşısında lovğalanmağı sevirdi, burada isə ona heyran olacaqlarına əmin idi. Onun yol yoldaşı ondan başqa heç nəyi görməyən gözlərlə ona baxırdı. Bu adam həqiqətən Ancelanın bu vaxta qədər tanıdığı adamların heç birinə oxşamırdı – o, gənc idi, istedadlı idi, məğrur idi, zəngin təfəkkürə malik idi. O, Ancelanın da can atdığı, lakin görməyə azacıq belə ümidi olmayan aləmə – incəsənət aləminə özü üçün yol açmaq istəyirdi. Budur, gələcək rəssam ona öz planlarını nağıl edirdi, Paris haqqında danışırdı. Bu nə qədər gözəldir!

Onlar Çikaqoya yaxınlaşdıqları zaman Ancela dedi ki, bilaixtiyar Çikaqodan Sent-Pola gedən və Blekvudda dayanan qatara minməlidir. Doğrusu, onun qəlbində bir qədər qüssə var idi və ürəyi sıxılırdı, çünki yay tətili qurtarmaq üzrə idi və yenidən məktəb məşğələlərinə getməli idi. Onun sabiq məktəb yoldaşı blekvudlu miss Minqgildə keçirdiyi iki həftə gözəl bir yuxu kimi ötüb keçdi. Yoldaşı Ancelanın vaxtını şən keçirməsi üçün bütün səyini göstərdi. Artıq hər şey arxada qalmışdı. Yucinlə tanışlığı da tezliklə kəsiləcəkdi. O yenidən görüşmək haqqında hələ bir söz belə deməmişdi. O, Yucinin belə parlaq boyalarla təsvir etdiyi aləmi yaxından tanımağın yaxşı olacağı haqqında düşünürdü ki, Yucin dedi:

– Mister Benqs mənə dedi ki, siz hərdənbir Çikaqoya gəlirsiniz?

– Bəli, doğrudur, – deyə qız cavab verdi. – mən teatra getmək və bəzi şeylər almaq üçün bəzən orda oluram.

Ancela bu səfərlərin əməli iş mülahizələri ilə izah olunduğunu demədi – o, ailədə şey almaq bacarığı ilə şöhrət qazanmışdı və şey almaq üçün qohum-qardaş onu tez-tez Çikaqoya göndərirdi. O, təcrübəliliyi və təsərrüfatçılığı ilə hamısını ötüb keçmişdi. Bundan başqa hər cür əziyyəti məmnuniyyətlə öz üzərinə götürdüyünə görə, bacıları və dostları onu çox qiymətləndirirdilər. Əməyə olan bu məhəbbəti nəticəsində onun bütün ailə üçün qulluqçuya çevrilməsi təhlükəsi oyanırdı. Bununla belə, hansı işə girişsə, onu vicdanla görürdü, lakin demək olar ki, ancaq xırda təsərrüfat məsələləri ilə məşğul olurdu.

Yucin soruşdu:

– Siz bu yaxınlarda Çikaqoya gəlməyi nəzərdə tutursunuzmu?

– Əvvəlcədən demək çətindir. Adətən mən qışda, opera tamaşaları başlayan zaman gəlirəm. Bəlkə də, həmd-səna gününə gələ bildim.

– Bəs ondan qabaq?

Qız hiyləgərcəsinə cavab verdi:

– Çətin.

– Təəssüf. Mən isə ümid edirdim ki, hələ bu payız sizi görərəm. Hər halda gəldiyiniz zaman mənə xəbər verin. Mən məmnuniyyətlə sizinlə teatra gedərəm.

Yucin əyləncələrə çox az pul xərcləyirdi, lakin bu dəfə bir qədər cızıqdan çıxmağı qət etdi. Axı bu qız tez-tez gəlməyəcəkdir. Bir də ki, o bu yaxın günlərdə əmək haqqının artırılacağı ümidində idi, bu isə işi əsaslı sürətdə dəyişirdi. Qız gələn vaxt o institutda oxuyacaq və onun üçün yeni fəaliyyət sahəsi açılacaqdır. Gələcək ona ən əlvan rənglərdə görünürdü.

– Bu sizin tərəfinizdən böyük lütfkarlıqdır, – deyə Ancela cavab verdi. – Mən gələndə sizə xəbər verərəm. Axı mən əyalət qızıyam, mənə böyük şəhərdə olmaq ancaq hərdənbir müyəssər olur, – deyə o əlavə etdi və başını silkələdi.

Yucin, bu qızın öz yoxsulluq və təcrübəsizliyini belə açıq etiraf etməsini hiyləsiz sadəlik kimi qəbul etdi və bu xüsusiyyət onun xoşuna gəldi. Adətən qızlar özlərini belə tutmurlar. Onun dodaqlarında yoxsulluq və təcrübəsizlik az qala məziyyət kimi görünürdü. Bu, bir etiraf kimi, hər halda gözəl səslənirdi.

Yucin:

– Aldatmayın ha, – dedi.

– Niyə aldadıram. Mən sizi məmnuniyyətlə xəbərdar edərəm.

Qatar vağzala yanaşdı. Bu dəqiqə Yucin Ancelanın Stella qədər gözəl və əlçatmaz olmadığını və temperament etibarilə, yəqin ki, Marqaretdən uzaq olduğunu unutdu. O, qızın gözəl, donuq saçlarına, incə dodaqlarına və başqa bir xüsusiyyətlə cilvələnən mavi gözlərinə baxır, onun açıqqəlblilik və təbiiliyindən heyrətə gəlirdi. Qatar dayanan kimi o, qızın çamadanını götürdü və onun gedəcəyi qatarı tapmağa kömək etdi, sonra isə vidalaşarkən uzun müddət onun əlini sıxdı. Axı bu qız o qədər sevimli idi, onu elə rəğbət və maraqla dinləyirdi ki!

Yucin qızı şəhərkənarı qatarın vaqonuna əyləşdirərək:

– Unutmayın ha! – deyə təkrar etdi.

– Unutmaram.

– Əgər sizə məktub yazmış olsam, acıqlanmayın.

– Əksinə çox şad olaram.

O vaqondan çıxa çıxa:

– Yaxşı, onda mən sizə yazaram, – dedi.

Yucin perronda durub qatar gedənə qədər ona baxdı. Bu tanışlıq onu sevindirirdi. Nə gözəl qızdı – təmiz, düzgün, hiyləsiz. Yaxşı qadın elə belə olmalıdır: abırlı və təmiz. Bu, Marqaret kimi başlı-başına qalmış, Stella kimi laqeyd, ehtirassız gözəl deyil, – deyə əlavə etmək istədisə də buna qüvvəsi çatmadı. Hansı bir səs isə ona pıçıldayırdı ki, Stella rəssam üçün kamillik nümunəsidir. İndi belə Stellanı xatırlamaq ona ağır gəlirdi. Lakin Stella onun həyatından həmişəlik getmişdi – buna heç bir şübhə yox idi.

Bundan sonra Yucin tez-tez Ancela haqqında düşünürdü, fikrində Blekvudun nə cür olduğu, qızın nə kimi şəraitdə yaşadığı və nə kimi adamlarla əhatə olunduğu haqqında fərziyyələr düzəldirdi. Yəqin onlar da Yucinin Aleksandriyada olan qohumları kimi sevimli və sadə qəlblidirlər. Onun təsadüf etdiyi böyük şəhərin sakinləri, xüsusən qızlar, həmçinin var-dövlətdən ərköyünləşmiş adamlar o zaman Yucində maraq oyatmırdılar. Onlar Yucinin can ata biləcəyi hər şeyə olduqca uzaq, olduqca yad idilər. Halbuki miss Blu kimi bir qız hər kəs üçün xəzinədir. O durmadan özünə təkrar edirdi ki, ona məktub yazacaqdır. O zaman onun başqa bir tanış qızı yox idi və instituta daxil olmaq ərəfəsində o, birlikdə etdikləri səfər haqqında təşəkkürlə qıza qısa bir məktub yazdı və onun bu yaxınlarda gəlib-gəlməyəcəyini soruşdu. Bir həftədən sonra gələn cavab məktubunda Ancela xəbər verirdi ki, o, oktyabrın ortalarında yaxud axırında Çikaqoda olmağı nəzərdə tutur və əgər Yucin onun görüşünə gələrsə, o şad olar. Ancela şimal tərəfdə Ohayo-stritdə yaşayan xalasının ünvanını bildirir və yazırdı ki, gələcəyi gün haqqında ona ayrıca məlumat verəcəkdir. İndi məktəbdə elə başı qarışmışdır ki, yayı nə qədər gözəl keçirdiyini xatırlamağa belə vaxtı yoxdur.

“Zavallı qız, –deyə Yucin düşündü, – o daha yaxşı qismətə layiqdir. O gələndə mən mütləq onun görüşünə gedəcəyəm”. O bu qərara gəldi və bu fikrə çoxlu başqa fikirlər də qarışdı: “Onun nə gözəl saçları vardır!”

DOQQUZUNCU FƏSİL

İnstituta daxil olmaqla Yucin üçün yeni bir həyat başlandı. İndi o incəsənətə xidmət edənlərlə sıravi adamlar arasında olan fərqi anlayırdı, Yaxud hər halda ona belə gəlirdi. Gündüzlər o, Çikaqonun yoxsullar yaşayan məhəlləsində dolaşdıqdan sonra birdən başqa bir aləmə atılır, onun üçün, Yucin Vitla üçün, burada yer tapıldığına çətinliklə inanırdı. Tələbələr – hər halda onlardan bəziləri – ona başqa maddədən olan məxluqlar kimi gəlirdilər. Onlar məşhurların yoğrulduğu xəmirdən olmasalar da, hər halda elə zəngin xəyal və fantaziyaya malik idilər ki, rəssamı bunlarsız təsəvvür etmək olmaz. Yucinin tədricən öyrəndiyi kimi, bu gənclər buraya ölkənin hər bir tərəfindən, – qərbdən və cənubdan, Çikaqo və Sent-Luisdən, Kanzas, Nebraska və Ayovadan, Texas, Kaliforniya və Minnesotdan toplanmışdılar. Bir gənc Kanadanın şimal-qərbində olan Saskaçevandan, digəri hələ o zamanlar “ərazi” adlanan yeni Meksikadan idi. Bu axırıncının adı Cil idi, yoldaşları onu “Hila-monstr” adlandırırdılar. İlk hərfin belə dəyişilmiş halda tələffüz edilməsi onun halını azacıq belə pozmurdu. Burada minnesotalı bir fermerin oğlu da var idi. O gələcək yazı və yayı evə getməyə – şumlamağa, əkib biçməyə hazırlaşırdı. Tələbələr içərisində Kanzas-Sitidən bir milyonerin oğlu da var idi.

Yucin əvvəlcə şəkil çəkmə texnikası ilə xüsusi olaraq maraqlandı. Hələ birinci axşam o işıq-kölgə haqqındakı təsəvvürlərinin yanlış olduğunu anladı. İnsan bədənini təsvir edəndə o, möhkəmlik və həcm duyğusu göstərməyə heç vəchlə müvəffəq ola bilmirdi.

Çərşənbə günlərinin birində müəllim onun çiyni ardından baxaraq qısaca:

– Ən qatı kölgə ən parlaq işığa yaxın düşür, – dedi, – sizdə isə hamısı eyni dərəcədə tutqun və yeknəsəqdir.

– Deməli, iş bunda imiş!

– Sizin bu fiquranı çəkməniz memarlıq məsələlərindən başı çıxmayan bənnanın ev tikməsini xatırladır. Siz kərpicləri plansız qoyursunuz. Hanı planınız? – bu səs arxadan hiss edilmədən yaxınlaşmış mister Boylun səsi idi.

Yucin başını qaldırdı. O, doğrudan da, ümumi kantoru nəzərdə tutmadan başı çəkməyə girişmişdi.

Mister Boyl əllərinin geniş hərəkəti ilə şəklin dairəsini göstərərək:

– Plan! Plan haradadır? – deyə təkrar etdi. – Hər şeydən əvvəl əsas xətləri çəkmək lazımdır. Təfərrüat ilə sonra məşğul olarsınız.

Hər şey dərhal Yucinə aydın oldu.

Başqa bir dəfə o, qadın döşü çəkərkən müəllim ona baxırdı. Onda hər şey nədənsə cansız çıxırdı, o, cizgilərin gözəlliyini verə bilmirdi.

Uzun müddət susan mister Boyl, nəhayət, özündən çıxdı:

– Onlar ancaq dəyirmi olur! İnandırıram sizi, ancaq dəyirmi! Əgər siz bir zaman dördkünc görmüş olsanız, lütfən mənə xəbər verin!

Yucin qəhqəhə çəkdi, bununla bərabər, o hələ nə qədər öyrənməli olduğunu anlayaraq bərk qızardı.

Bir dəfə o bu adamın bacarıqsız və küt, lakin çox çalışqan bir oğlana dediklərini eşitdi. Bu sözlər Yucinin onun ağzından eşitdiyi ən sərt sözlər idi. O kobudcasına dedi:

– Sizin işinizdən heç bir şey çıxmayacaqdır. Mənim məsləhətimə qulaq asın və evinizə gedin, siz yük arabaçılığına getsəniz, daha çox pul qazanarsınız.

Bütün sinif diksindi, lakin bu adam belə idi – qabiliyyətsizliyə, birisinin onun vaxtını boş yerə almasına dözmürdü. O, incəsənətə əməli sürətdə baxırdı və uğursuzların, axmaq və kütlərin nazı ilə oynamaq istəmirdi. O, sinfi inandırmaq istəyirdi ki, sənət böyük səy tələb edir.

Lakin rəssamın rəf etməli olduğu çətinliklər haqqında bu sərt və təkidli xatırlatmalar nəzərə alınmazsa, institutda xoşa gələn, hətta özünəməxsus şirnikləndirici cəhətlər az deyildi. Naturaçının çəkilmək üçün durduğu yarım saatlıq seanslar arasında bir neçə dəfə dörd-beş dəqiqəlik fasilələr olurdu. Bu zaman tələbələr söhbət edir, sönmüş çubuqlarını alışdırır, hər kəs istədiyini edirdi. Bəzən otağa başqa siniflərin tələbələri də gəlirdilər.

Naturaçının tələbələrlə və onların bu qızla belə sərbəst münasibəti Yucini təəccübləndirirdi. Şəraitə tədricən alışan Yucin görürdü ki, bəzi tələbələr qızın oturduğu yerə qalxır və onunla söhbətə başlayırlar. Çiyni və döşlərini örtən şəffaf al şərf nəinki onları gizlədir, hətta onun çılpaqlığının cazibədarlığını daha da artırırdı.

Yucinlə yanaşı oturan oğlan bir dəfə:

– Siz buna nə deyirsiniz? – deyə ona müraciət etdi. – Etiraf edirəm, belə bir səhnə qarşısında məni tər basır.

Yucin güldü.

– Bəli, mənzərə çox cazibəlidir.

Tələbələr tez-tez qızla zarafat edir və gülüşürdülər. Qız da gülür və onlarla mazaqlaşırdı. Yucin onun sinifdə necə dolaşıb, onların albomuna baxdığını görürdü. Belə dəqiqələrdə o, güclü həyəcan keçirirdi, lakin o bu həyəcanı, xəcalət gətirən və göstərilməsi lazım gəlməyən bir şey kimi boğur və gizlədirdi. Bir dəfə o, tələbələrdən birisi tərəfindən gətirilmiş şəkilləri nəzərdən keçirərkən bu qız, bu küçələr çiçəyi ona yanaşdı və çiyninin üstündən baxmağa başladı. Onun çiynində nazik şərf var idi, dodaqları və yanaqları boyanmışdı. Qız yumşaq döşlərini onun çiyninə və qoluna söykəyərək lap yaxında durdu. Yucinin bədənindən sanki elektrik cərəyanı keçdi, lakin özünü elə göstərdi ki, guya azacıq da karıxmamışdır.

Sinifdə royal vardı və tələbələr fasilə zamanı tez-tez çalıb oxuyurdular. Bəzən naturaçı qız da royalın arxasında oturur və onun akkompanementi altında kimsə oxuyur, iki-üçü isə səsini bunlara qoşurdu. Belə oxumaq nədənsə Yucini xüsusi həyəcanlandırırdı, bu oxumaqda o, eyş-işrət duyurdu. O özünü çətin idarə edir və dişlərinin bir-birinə necə dəyməyə başladığını hiss edirdi. Qız yenidən pozada durduğu zaman ehtiras dalğası yatır və onun gözəlliyinin soyuq, estetik qavrayışı ön plana keçirdi. Elə bu təsadüfü epizodlar onu müvazinətdən çıxarırdı.

Yucin yavaş-yavaş şəkil çəkməkdə müvəffəqiyyət qazanır və bir rəssam kimi inkişaf edirdi. O, adam bədəni çəkməyi sevirdi. Bu ona mənzərə və binaların daha müxtəlif olan cəhətlərini çəkmək qədər asan olmurdu. Lakin o, bədənin – xüsusən qadın bədəninin – incəliklərini təsir bağışlamağa başlayan gözəl, həssas xətlərlə verməyi bacarırdı. O, Boylun “Onlar ancaq dəyirmi olur” – deməyə məcbur olduğu mərhələni çoxdan keçmişdi. Onun kontorları gözəllik kəsb etmişdi və bu, tezliklə müəllimin nəzərini cəlb etdi.

Bir dəfə müəllim ona yavaşdan:

– Budur, indi siz yalnız ayrı-ayrı cəhətləri deyil, hər şeyi bütünlüklə qavrayırsınız, – dedi.

Yucin sevincdən qızardı. Başqa bir dəfə Boyl dedi:

– Daha sakit, oğlum, daha sakit. Olduqca çox hissiyat lazımdır. Fiqurada bu yoxdur. Əgər sizin buna meyliniz varsa, gələcəkdə sizdən yaxşı freska ustası olar, – deyə o davam etdi. – Sizdə gözəllik hissi vardır.

Yucinin bədəninə titrətmə düşdü. Demək, o, şəkil çəkməyi mənimsəməyə başlayır. Bu adam onun qabiliyyətini gördü. Deməli, həqiqətən onda istedad vardır.

O, bir dəfə axşam hər cür elanlar asılan lövhədə aşağıdakı plakatı gördü:

RƏSSAMLAR! DİQQƏT!

NOYABRIN 16-DA SAFRONİYADA

ŞAM EDİRİK! ŞAM EDİRİK!

İştirak etmək arzusunda olan hər kəs adını sinif başçılarına bildirməlidir

Əvvəllər bu barədə heç bir şey eşitməmiş Yucin düşündü ki, bu həngamə, yəqin, onların siniflərindən başlanmamışdır. O yenə də sinif başçısından soruşdu və öyrəndi ki, iştirak etmək üçün yetmiş beş sent verilməlidir. Arzu edənlər özləri ilə qız da gətirə bilərlər. Əksəriyyəti belə də edəcəkdir. Yucin şamda iştirak etməyi qərara aldı. Lakin qızı haradan tapsın?

“Safroni” – Klark-stritin aşağı hissəsində, əsas etibarilə italyan işçilərinin yerləşdiyi kvartalda olan italyan restoranı idi. Restoranın olduğu ev başqalarından bir az yaxşı idi. Həyətdə üstü kif basmış sadə taxta stollar qoyulmuşdu və yayda buraya taxtalar çıxarılırdı. Yağışdan qorunmaq üçün stolların üstündən tent çəkilmişdi. Sonralar tent öz yerini şüşə dama vermişdi, bunun sayəsində qışda da buradan istifadə etməyə başlamışdılar. Restoran təmiz idi, burada yeməklər də pis deyildi. Bir cavan jurnalist, yaxud rəssam buranı tapmışdı və senyor Safroni yavaş-yavaş hiss etmişdi ki, müştərilərinin heyəti yaxşılaşır. O yeni müştərilərlə salamlaşmağa başlayır, onlar üçün xüsusi yer ayırırdı. Bir dəfə isə balaca bir məclisə verilən yeməyi az qala maya qiymətinə hesablamışdı. Restoranın şöhrəti artdı. İndi senyor Safroni olduqca müxtəlif növlü şərab və tünd içkilər verilən şam yeməyi üçün hər adam başına yetmiş sent almaqla yüz nəfərlik məclis üçün qışda da burada ziyafətlər düzəldə bilirdi. Bütün bunlar onun şöhrətlənməsinə az yardım etməmişdi.

Noyabrın on altısına təyin olunmuş şam, bu vaxtadək siniflərin özündə təşkil olunan bir sıra qonaqlıqların son nəticəsi idi. Yeni tələbə, yaxud ümumiyyətlə yad bir adam gəldikdə burada onu “Qonaqlıq!Qonaqlıq!” səsləri ilə təbrik etmək kimi bir ənənə var idi. Yeni gələn, pivə fonduna öz payını – iki dollar – verməli idi, əks təqdirdə onu kənara atar, yaxud onun başına oyun açardılar. Araya pul gələn kimi axşam məşğələlər kəsilərdi. Tələbələr pul yığır, pivə çəlləyi və pendir buterbrodu almağa adam göndərirdilər, sonra isə şənlik – içmək, oxumaq, royal çalmaq və hər cür şıltaqlıq başlanırdı. Bir dəfə Omaha ştatından olan ucaboylu, qayğısız, kefcil bir tələbə çılpaq naturaçını qaldırdı, onu boynuna oturtdu, oynaya-oynaya otaqda gəzdirməyə başladı. Qız bütün qüvvəsi ilə onun saçlarını dartırdı, qalanları isə qulaqbatırıcı səslərlə onun arxasınca qaçışırdılar. Yucin buna çox təəccüb etdi. Qonşu otaqda məşğələ keçən canlı natura sinfinin bir neçə tələbəsi işi buraxıb, belə macəralar üçün xüsusi olaraq deşiklər açılmış arakəsməyə söykəndilər. Gördükləri səhnə onları o qədər heyrətləndirirdi ki, bu barədə bir an içərisində bütün binaya səs yayıldı. Bu hərəkət haqqında müdriyyət də bildi və müqəssir tələbə ertəsi gün xaric edildi. Lakin eyş-işrət rəqsi hər halda baş tutmuşdu və onun xatirəsi üzün müddət institutun divarları arasında qaldı.

Belə ziyafətlər zamanı Yucini də içməyə məcbur edirdilər – o, az da olsa, içirdi. Yucin pivədə bir ləzzət görmürdü. O, papiros çəkməyi də sınadı, lakin bu da onun xoşuna gəlmədi. Bəzən belə başıpozuq şənliyin təkcə görünüşündən əsəbi məstlik kimi bir şey duyurdu və bu zaman adi süstlük yox olurdu, gülür, ağına-bozuna baxmadan zarafat edirdi. Hətta ziyafətlərin birində naturaçı qızlardan biri ona dedi:

– Siz göründüyünüzdən daha yaxşısınız. Mən sizi yaman qaraqabaq sanırdım.

– Nə danışırsınız! – deyə o səsləndi. – Bu, məndə hərdənbir olur. Əslində isə mən heç də belə deyiləm. Siz hələ məni tanımamısınız.

O, qızın belindən tutdu, lakin qız onu itələdi. O zaman rəqs etmədiyinə necə də heyfsləndi! O, qızı qucaqlayar və otaqda fırlanardı. O mütləq rəqs öyrənməyi qərara aldı.

Şama dəvət edə biləcəyi bir qızı hardan tapmaq məsələsi Yucinin başından çıxmırdı. O, Marqaretdən başqa heç kəsi tanımırdı, lakin onun rəqs edə biləcəyini güman etmirdi. Çikaqoya gəlişi zamanı görüşə bildiyi blekvudlu qız – miss Blu məsələsinə gəldikdə, belə bir işlə əlaqədar olaraq onun haqqında düşünmək ona sadəcə mənasız görünürdü. Maraqlıdır, – deyə o düşündü, – onun gördüklərini o qız görmüş olsaydı, nə deyərdi?

Bir dəfə Yucin dəftərxanaya nəzər salarkən, orada ilk dəfə dərsdə olduğu axşam çəkilmək üçün onların sinfində duran naturaçı qızı – miss Kennini gördü. Yucin özünün ilk modelini unutmamışdı. Həm də ki, qız çox qəşəng idi. Bir dəfə fasilə zamanı ona yaxınlaşan və yaxınlığında duran qız bu idi. O vaxtdan bu qıza rast gəlməmişdi. Yucin qızın xoşuna gəlmişdi, lakin o adamayovuşmaz və solğun idi. O son zamanlardan boş bağlanmış qalstuk taxmağa və üzünə çox yaraşan dəyirmi yumşaq şlyapa qoymağa başlamışdı. İndi o, saçlarını geri darayır və mister Boyl kimi sərbəst, əl-qolunu ata-ata yeriməyə çalışırdı. Bu adam Yucinə bir növ ilahi əzəmətli və qayğısız gəlirdi. Yucin onun kimi olmağı necə də istəyirdi!

Qız Yuccindəki bu dəyişikliyi gördü. O necə gözəl olmuşdur, – deyə qız fikirləşirdi. – Onun necə də ağ dərisi, aydın gözləri vardır. Bu adamda qüvvə hiss olunur.

Qız özünü elə göstərirdi ki, guya çılpaq qadın eskizini nəzərdən keçirir.

Yucin gülümsəyərək:

– Salam, – dedi. O özünü tənha hiss edirdi, bu qızdan başqa heç kəsi tanımırdı, bunun üçün də onunla danışmağa cəsarət etdi.

Qız başını çevirdi və onun salamına mehriban təbəssümlə cavab verdi.

Yucin:

– Mən uzun zamandır ki, sizi görmürdüm, – dedi, – yenə də bizdə işləyirsiniz?

– Ancaq bu həftəliyə, – deyə qız cavab verdi. – Mən xüsusi studiyalarda çəkilirəm. İmkan olanda mən orada işləməyi üstün tuturam.

Yucin onun həmişə necə şən olduğunu xatırlayaraq təəccüb etdi:

– Mənə isə belə gəlirdi ki, bizdə işləmək sizin xoşunuza gəlir.

– Xoş gəldiyini deyə bilmərəm, – deyə qız güldü və qara gözləri ilə hiyləgərcəsinə ona baxdı.

– Xeyr, doğru deyirəm, – deyə Yucin cavab verdi və sonra gizli bir ümidlə soruşdu: – Siz on altısında olacaq axşam ziyafətimizdə iştirak edəcəksinizmi?

Qız:

– Ola bilər, – dedi. – Mən hələ qərara gəlməmişəm. Hər şey asılıdır…

– Nədən?

– Mənim əhvali-ruhiyyəmin necə olmasından və məni kimin dəvət etməsindən.

Yucin:

– Mən güman edirəm ki, dəvət kifayət qədər olacaqdır, – dedi və məqsədə yaxınlaşmağa cəsarətlə səy edərək davam etdi: – Mən də gedərdim, ancaq mənimlə gedəsi adamım yoxdur.

Qız onun niyyətini anladı. O gülərək:

– Bunu nə cür anlamaq olar?

Bu qədər açıq yardım təklifindən istifadə edərək Yucin:

– Siz mənimlə gedərsinizmi? – deyə soruşmağa cəsarət etdi.

– Şübhəsiz! – deyə qız cavab verdi. Yucin getdikcə onun daha çox xoşuna gəlirdi.

– Nə gözəl oldu! Siz harada yaşayırsınız? Sizin ünvanınız mənə lazım olar.

O karandaş üçün əlini cibinə atdı və qız əlli yeddinci küçənin qərb tərəfinin qurtaracağındakı evinin nömrəsini dedi.

Yucin inkassator işləməsi sayəsində bu rayona yaxşı bələd idi. Şəhərin cənub kənarında olan bu küçə başdan başa miskin taxta evlərdən ibarət idi. Bu yer balaca dükanların sıx cərgəsini, daş döşənməmiş səkiləri, insan yaşamayan şəhərkənarı bataqlıqları xatırladırdı. Bu qızın, zibillər arasında və kömür tozu içərisində boy atmış bu gülün naturaçı olması nədənsə Yucini azacıq da olsun təəccübləndirmədi.

– Mən mütləq sizin arxanızca gələcəyəm, – deyə o, gülər üzlə davam etdi. – Siz unutmazsınız, eləmi, xanım … ?

– Sadəcə Rubi, – deyə qız onun sözünü kəsdi. – Rubi Kenni.

Yucin:

– Sizin gözəl adınız var, – dedi. – Çox məlahətli səslənir. Sizin evinizin harada olduğuna baxmaq üçün bir bazar günü gəlməyə icazə verərsiniz?

Onun adının Yucinə xoş gəlməsindən sevinən qız:

– Lütfən, – deyə cavab verdi. – Bazar günləri vaxtın çoxunu evdə oluram. Əgər həvəsiniz olsa, elə bu bazar günü səhər gəlin.

Yucin:

– Mütləq gələcəyəm, – dedi.

– O, böyük ruh yüksəkliyi ilə qızla birlikdə küçəyə çıxdı.

ONUNCU FƏSİL

Rubi Kenni, irlandiyalı qoca işçinin və onun arvadının qızlığı idi. Onlar, həmişə bir-biriylə dalaşan valideyni tərəfindən tamamilə atılmış dörd yaşlı körpənin halına yanıb, bu qızı evlərinə gətirmişdilər. O, dünyanı hansı qüvvələrin idarə etdiyindən yaxşı baş çıxarmasa da, ağıllı, yaxşı qız idi. Bu sadə qəlbli məxluq maraqlı macəralar şövqündə idi. Lakin bu macəraların insanı hara apardığını qabaqcadan görməyi bacarmırdı. Əmək fəaliyyətinə universal mağazada kassirlikdən başlamış bu qız on beş yaşında bakirəlikdən məhrum olmuşdu. Xoşbəxtliyi üzündən o zövqlü, ağıllı və ehtiyatlı kişiləri cəlb edə bilən incə gözəlliyə malik idi. Onların xoşbəxtliyindən isə onun özü də şəxsi uydurmalarında mühakiməsiz deyildi. Ancaq qüvvətli bağlılıq onda arzu, bir-iki təsadüfdə isə hətta həqiqi məhəbbət doğurmuşdu. O ancaq məhəbbətə güzəştə gedirdi, bunun nəticəsində isə pərəstişkarları kimi öz şıltaqlığının və ehtirasının qurbanı olurdu.

Rubinin atalığı və analığı onun tərbiyəsinə az-çox ağıllı rəhbərlik etməyi bacarmamışdılar. Onlar qızı sevirdilər və bu qız öz inkişafı ilə onlardan yüksək olduğu üçün onun görüşlərini, mühakimələrini və dəliliklərini haqlı hesab edərək, hər şeydə ona tabe olurdular. Rubi onların cəsarətsiz mülahizələrinin cavabında qonşuların nə düşündüyünün ona maraqlı olmadığını təkrar edərək ancaq gülürdü.

Yucinin Rubigilə gəlməsi və onlar arasında dostluq yaranması onun bu şəkildə olan başqa tanışlıqlarından mahiyyət etibarilə heç nə ilə fərqlənmirdi. O, qadında hər şeydən əvvəl gözəllik axtarırdı, lakin bununla bərabər elə bir hadisə olmamışdı ki, onu xüsusən cəlb edən ağıl və ürək keyfiyyətlərini aşkara çıxarmağa müvəffəq olmasın. O, qadında gözəllikdən başqa həssaslıq və gözəlliyə meyl axtarırdı. Kinli tənqiddən və soyuqdan qaçaraq, o heç bir zaman hiss incəliyində, qavrama cəldliyində, fikir yüksəkliyində özündən üstün olan bir adamı yoldaş seçməzdi.

O vaxtlar ona sadə şeylər, sadə mənzil, adi, təvazökar mühit, sadə həyat atmosferi xoş gəlir, daha qəşəng, daha zərif mühit isə onu qorxudurdu. Yanlarından ötüb keçməli olduğu dəbdəbəli malikanələr, gözəl mağazalar, yüksək ictimai mövqe tutan adamlar ona təkəbbürlü və soyuq görünürdü. O təvazökar, heç nə ilə şöhrətlənməyən, lakin xeyirxah və mehriban adamları üstün tuturdu. Əgər belə bir mühitdən çıxmış belə bir gözəl qadın tapsaydı, o xoşbəxt olardı və bundan artıq heç bir şey arzu etməzdi. Bunun üçün də Rubi onu cəlb etdi.

Bazar günü yağış yağdı və bu yağıntı şəhərin Rubi yaşayan hissəsinə durğunluq gətirdi. Evlər arasındakı boş yerlərdə saralmış, cansız otlar içərisində çoxlu gölməçələr işıldayırdı. Üzərində saysız-hesabsız paravozlar və vaqonlar duran qara şlak səpələnmiş əyri-üyrü, intəhasız dəmir yollarından keçib gedən Yucin, rütubətlə dolu boz havaya tüstü və buxar püskürən bu nəhəng, qara paravozların, yağışdan islanmış və bunun üçün də xüsusi gözəllik kəsb etmiş ikirəngli vaqonların rəssam üçün necə yaxşı material olduğunu düşünürdü. Qaranlıqda yollar ayrılan yerlərdə makasların işığı parlaq çiçəklərə bənzəyirdi. Canlı gözlər kimi yanan bu sarı, qırmızı, yaşıl və mavi ləkələr Yucinin xoşuna gəlirdi. Yucin belə materiala xüsusən həssas idi və o gözəl qızın – bu ətirli gülün – harada isə bu yaxında yaşamasından gizli bir sevinc duyurdu.

O, qapıya yanaşdı, zəngi basdı, qapını bütün bədəni əsən, görüş dairəsi, görünür çox dar olan bir irlandiyalı açdı. Yucin düşündü ki, bu adama şlaqbauma¹ gözətçi olmaq daha çox yaraşardı. Qocanın əynində cod, lakin qəşəngliyini itirməmiş paltar var idi, bu paltar çox geyilməkdən insan bədəninin təbii şəklini almışdı. Onun əlində qısa çubuq tüstülənirdi.

Yucin ondan:

– Miss Kenni evdədirmi?

– Aha! Buyurun. Mən onu çağıraram.

O, otağın qapısını göstərdi, bu, yəqin qonaq otağı idi. Kimsə burada hər şeyin – ipək abajur altındakı böyük lampanın, ailəvi albomun, döşəmədəki xalçanın və güllü divar kağızının qırmızı tonda olması üçün qayğı göstərmişdi.

Yucin Rubini gözləyərək, albomu açdı və şəkilləri nəzərdən keçirməyə başladı. Yəqin bunlar qızın qohumlarıdır, deyə Yucin düşündü. Onlar hamısı xırda adamlar – kontorçular, dükançılar, kommivoyajerlər idi. Bir az sonra Rubi gəldi və Yucinin gözləri parıldadı. Bu qızda (onun yenicə on doqquz yaşı tamam olmuşdu) onu həmişə heyrətə gətirən gənclik məlahəti hiss olunurdu. Onun əynində boynu və qolları qırmızı məxmərdən olan qara kəşmiri paltar, boynunda oğlanlarda olduğu kimi səliqəsiz düyünlənmiş qırmızı qalstuk var idi. O, bəzənmiş və kefi kök halda daxil oldu və gülər üzlə əlini Yucinə uzatdı.

– Hə, bizim evi tapmaq çətindir, eləmi? – deyə soruşdu.

Yucin başını buladı:

– Mən bu yerlərə çox yaxşı bələdəm. Mən buralara borc toplamağa gəlirəm, mən axı “Ucuz mebel və xalçalar” kompaniyasında xidmət edirəm

Onun açıq danışmasından xoşlanan Rubi:

– Deməli, mən əbəs yerə narahat olurdum, – dedi. – Mən qorxurdum ki, siz bizi tapana qədər tamam əldən düşərsiniz. Çox pis havadır, hə?

Yucin onunla razılaşdı, sonra isə ətrafdakı mənzərələrin onu nə kimi fikrə gətirib çıxartdığı haqqında danışdı.

– Əgər mən rəssam olsaydım, məhz belə şeyləri çəkərdim. Bu elə əzəmətli, elə gözəldir ki.

O, pəncərəyə yanaşdı və oradan görünən mənzərəyə baxmağa başladı.

Rubi onu maraqla süzürdü. Onun hər bir hərəkəti Rubiyə ləzzət verirdi. O bu gənclə özünü olduqca sərbəst hiss edirdi, sanki əvvəlcədən əmin olmuşdu ki, onu sevəcəkdir. Onunla söhbət etmək necə asandır. İnstitut, onun naturaçı işləməsi, Yucinin ümidləri, qızın yaşadığı yer – bütün bunlar onları yaxınlaşdıran mövzular idi. Onlar qızın işi haqqında söhbət edərkən, Yucin:

– Burada şöhrət qazanmış emalatxanalar çoxdurmu? – deyə soruşdu. O, Çikaqo rəssamlar aləminin vəziyyətini öyrənmək istəyirdi

– O qədər də çox deyildir. Hər halda yaxşıları azdır. Axı bəzi rəssamlar elə xəyal edirlər ki, guya şəkil çəkməyi bacarırlar.

Yucin soruşdu:

– Bəs burada ən böyük sənətkar kim hesab olunur?

– Məsələ belədir: mən ancaq başqalarından eşitdiklərimi bilirəm. Deyirlər, mister Rouz çox istedadlıdır. Bayem Cons məişət şəkillərini pis çəkmir. Uolter Lou yaxşı portretçidir. Menson Stil də həmçinin, hə, bağışlayın, bir də Artur Biqs vardır, o ancaq mənzərə çəkir. Onun emalatxanasında mən heç vaxt olmamışam. Sonra Finli Vud vardır ki, o da portretçidir. Uilson Bruks isə çox fiquralı kompozisiyalar çəkir. Lakin hamısını yadda saxlamaq olmur, onlar çoxdurlar.

Yucin ovsunlanmış kimi dinləyirdi. İncəsənətə aid olan şeylər haqqında bu iddiasız söhbətlər onda buranın rəssamları barəsində indiyə qədər bütün eşitdiklərindən daha artıq təsəvvür yaradırdı. Yəqin bu qız çox şey bilirdi. O bu aləmin adamıdır. Yucin düşünürdü: görəsən həmin adamlarla bu qızın münasibəti necədir?

Bir müddətdən sonra onlar yenidən pəncərəyə baxmağa başladılar.

Qız:

– Bura çox gözəl deyil, – dedi. – Amma atama və anama xoş gəlir. Atamın iş yeri bura yaxındır.

– Mənə qapını açan sizin atanız idimi?

– O mənim doğma atam deyil, – deyə qız izah etdi. – Onlar məni qızlığa götürmüşlər, amma öz doğma qızları kimi baxırlar. Mən onlara çox borcluyam.

Yucin qızın hələ nə qədər gənc olduğunu düşünərək:

– Siz yəqin, bu peşəyə yaxın zamanlarda başlamısınız? Deyə soruşdu.

– Bəli, təqribən bir il olar.

O, Yucinə danışdı ki, əvvəllər “Bazar”da kassirlik edirdi, birdən onun və yoldaşlarının ağlına naturaçı olmaq fikri gəldi. “Tribun”un bazar günü nömrəsində onlar tələbələrin qarşısında duran bir qızın şəklini gördülər. Bu hadisə onları həvəsləndirdi. Onlar bu işdə özlərini sınamağı məsləhətləşdilər. O vaxtdan naturaçılıq peşəsində işləyirlər. Onun rəfiqəsi də şam yeməyində olacaqdır.

Yucin onu həvəslə dinləyirdi. Rubinin sözləri vaxtilə qəzetlərdə onu cəlb edən şəkilləri – Çikaqo çayı üzərində Qazlar adasının mənzərələrini, köhnə balıqçı evlərini, üzü üstə çevrilərək adamlara sığınacaq yerini əvəz edən qayıqları xatırlatdı. O bu barədə, həmçinin özünün Çikaqo səfəri haqqında nağıl etdi. Qız ona böyük maraqla qulaq asırdı. Qız düşünürdü ki, o, həddindən artıq hissiyata qapılsa da, oğlandır. Necə də boylu-buxunludur, – o, Yucinin yanında xırdaca görünürdü.

– Siz, gərək ki, çalırsınız? – deyə Yucin soruşdu.

– Az-maz. Bizdə royal yoxdur. Çəkilmək üçün getdiyim studiyalarda bir az öyrənmişəm.

– Rəqs edirsiniz?

– Əlbəttə.

Yucin kədərlə:

– Mən də rəqs etməyi öyrənmək istərdim, – dedi.

– Nə mane olur ki? Bu çox sadə işdir. Mən bir dərsdə sizə öyrədərəm.

– Lütfən, – deyə Yucin xahiş etdi.

Rubi ondan bir addım aralanaraq:

– Bu heç də çətin iş deyildir, – dedi. – Mən bütün addımları – “pa”ları sizə göstərərəm. adətən valsdan başlayırlar.

O, paltarının ətəklərini qaldırıb, balaca ayaqlarını bir az açaraq, Yucinə birinci “pa”nı göstərdi. Yucin təkrar etmək istədisə də, bir şey alınmadı. O zaman qız onun bir əlini öz belinə qoydu və o biri əlini öz əlinə aldı.

Rubi:

– Mən sizi apararam, – dedi.

Qızı öz ağuşunda hiss etmək necə də ləzzətli idi! Görünür, qız dərsi qurtarmaq üçün azacıq belə tələsmirdi, – onunla səbrlə məşğul olur, müxtəlif hərəkətləri izah edir, onun addımlarını düzəltmək, onun və özünün səhvlərinə gülmək üçün tez-tez dayanırdı.

Onlar bir neçə tur etdikdən sonra qız:

– Yavaş-yavaş düzəlir, – dedi.

Onların nəzərləri dəfələrlə qarşılaşdı, Yucin gülümsədiyi zaman qız ona şən təbəssümlə cavab verirdi. Yucin bu qızın studiyaya onun yanında durduğu və çiyni üzərindən boylanaraq baxdığı axşamı xatırladı. Əlbəttə, o daha cəsarətli olsaydı, dərhal bütün şərtilikləri addımlayıb keçə bilərdi. O yüngülcə qızı ağuşuna sıxdı, durduqları zaman isə buraxmadı.

O güclə:

– Siz necə mərhəmətlisiniz, – dedi.

Onun ağuşundan azad olmağa tələsməyən qız:

– Heç də elə deyil, sadəcə mənim xasiyyətim yaxşıdır, – deyə gülümsədi.

Həmişə belə hallarda olduğu kimi, Yucini həyəcan bürüdü.

Rubini isə Yucinə cəzb edən onun bir xüsusiyyəti idi –Rubi onda amiranə bir inam görürdü. O, Rubinin tanıdığı başqa kişilər kimi deyildi.

O, qızın gözlərinin içinə baxaraq:

– Mən sizin xoşunuza gəlirəm? – deyə soruşdu.

Rubi onun saçlarını, üzünü, gözlərini diqqətlə nəzərdən keçirdi.

– Bilmirəm, – deyə sakitcə cavab verdi.

– Doğrudan bilmirsiniz?

Yenidən sükut başladı. Qız bu vaxt içərisində ona baxırdı, sonra isə dəhlizə çıxan qapıya ehtiyatla nəzər salaraq:

– Hə, deyəsən xoşuma gəlirsiniz, – dedi.

– Siz mələksiniz! – deyə Yucin səsləndi və onu qırmızı divana doğru apardı. Rubi yağmurlu günün qalan hissəsini Yucinin ağuşunda nazlanaraq və öpüşləri ilə məst olaraq keçirdi. Rubi onun kimisinə hələ təsadüf etməmişdi.

ON BİRİNCİ FƏSİL

Bu hadisədən bir az əvvəl, Ancela Blu Yucinin qızğın xahişlərinə əməl edərək, bu payızda ilk dəfə Çikaqoya gəldi. Evdən çıxmaq onun üçün çox çətin idi. Lakin Yucinin hər bir fikrinə, xüsusən arzuları ilə bağlı olan fikirlərinə verdiyi ehtiraslılığına uymuş Ancela bütün maneələri dəf etdi. Yucin təkcə fırça ilə deyil, qələmlə işləməyi də bacarırdı. Doğrudur, onda nə təkmilləşmiş üslub, nə də fikirlərini məntiqi ifadə etmək bacarığı vardı, lakin təsvir qabiliyyəti olduqca çox inkişaf etmişdi. Yucin öz təsvirlərinə nüfuzedici bir incəlik verərək, fırça ilə çəkdiyi kimi, qələmlə də adamların, evlərin, atların, itlərin, mənzərələrin əksini yaradırdı. O, Ancelaya şəhər və onu əhatə edən aləmi ən cəzbedici boyalarla təsvir edirdi. Onun hər bir saatı hesaba alınmışdı, lakin Ancelaya öz həyatını təsvir etmək üçün sərf olunan vaxta heyfi gəlmirdi. O, dolaşdığı aləmin xüsusiyyətləri ilə və qeyri-adi şəxsiyyətinin məlahəti ilə (bu barədə Yucin açıq danışmırdı) qızı cəlb edirdi. Bu təzada görə Ancelanın öz kiçik aləmi ona hədsiz dərəcədə acınacaqlı görünməyə başladı.

Ancela institutda dərslərin başlanmasından bir az sonra gəldi və Yucin onun dəvətini alaraq, Ancelanın xalasının sakit bir döngədə qəşəng kərpic evdə yaşadığı Şimal tərəfə tələsdi. Burada hər şey meşşan səliqəsi və rahatlığı ilə düzəldilmişdi. Yucin ilk nəzərdən köhnə zadəgan mühitinin sakit gözəlliyi ilə dolu olan bu həyatın əsiri oldu. Bu ev bu qədər incə və zərif olan Ancela kimi bir qız üçün tamamilə münasib idi.

Yucin şənbə günü səhər tezdən gəldi, çünki qulluq işlərinə görə şəhərin bu hissəsində olmalı idi. Ancela onun üçün royal çaldı, – Yucin ömründə belə yaxşı ifa eşitməmişdi. Bu onu Yucinin gözündə daha da ucaltdı. Ancela nəvazişli incəliklə dolu olan həssas musiqini, romansları, melodiyaları sevirdi. Yucinin qaldığı yarım saat içərisində Ancela onun üçün bir neçə parça çaldı. Yucin onun bədəninə yapışmış sadə paltarda sanki heykəltəraş tərəfindən yaradılmış kimi görünən incə fiqurasına, yoğun hörüklərlə hörülmüş və belindən aşağı sallanan qalın saçlarına baxırdı. Bu paltar və bu hörüklərlə Ancela “Faust”dakı Marqaritanı xatırladırdı.

Yucin axşam ən yaxşı kostyumunu geyinmiş, kefi kök, üzügülər halda yenidən gəldi. O tamamilə rəssam olmaq ümidinə qapılmışdı və ehtirasla sevəcəyini hiss etdiyi bu qızla görüşmək onu sevindirirdi. Bu qızda nə isə qüvvətli, xeyirxah bir şey hiss olunurdu. Yucini ona cəzb edən də bu idi. Qız isə istedadlı gənci oxşamaq, əzizləmək və onun xoşuna gəlmək istəyirdi, bu da onların yaxınlaşmaları üçün zəmin yaradırdı.

Elə o axşam onlar operaya getdilər. Orada xəyali tamaşa (feeriya) göstərirdilər. Sakit, şən əhvali-ruhiyyə yayan bu musiqili fantaziyanın quruluşu, zəngin paltarlar, qəşəng xorçu qızlar və valehedici melodiyalar Yucin və Ancelanı heyran etdi. Onların hər ikisi çoxdan teatrda olmamışdı. Həyatın belə fantastik şərti təsviri onların hər ikisinin ürəyindən idi. Aleksandriyadakı qısa tanışlıqdan sonra bu təsirlər onların görüşünə nə isə xüsusi bir şənlik verirdi.

Teatrdan çıxdıqdan sonra Yucin Ancelanı camaatın içərisindən keçirərək, şəhərin mərkəzini Şimal hissə ilə birləşdirən tramvay xəttinə doğru apardı (Yucinin Çikaqoda olduğu vaxt içərisində şəhər yolları elektrikləşdirilmişdi). Gənclər tamaşanın gözəllik və müvəffəqiyyətini maraqla müzakirə edirdilər. O, yenidən Ancelaya baş çəkmək üçün icazə istədi, ertəsi günü nahardan sonra gələrək, axşamlar Mərkəzi musiqi salonunda çıxış edən məşhur natiqi dinləməyi təklif etdi.

Ancela Yucinin zirəkliyindən vəcdə gəlmişdi. O, Yucinlə bir yerdə olmaq istəyirdi, indi isə belə yaxşı bir bəhanə ələ düşmüşdü. Onlar vaxtında getdilər və natiqi böyük maraqla dinlədilər. Natiqin məharəti Yucin üçün bəşər sözündə nə qədər təravət, gözəllik və insanlar üzərində hakimiyyət gizləndiyinə dəlil idi. O, bu cür natiq olmaq istəyirdi, o, ucadan bu fikri, sonra isə başqa gizlin fikirlərini Ancelaya açıb söylədi. Onun maraqlarının müxtəlifliyi və incə zövqü qıza qüvvətli təsir bağışladı. Qız əmin idi ki, görkəmli adam olmaq onun alnına yazılmışdır.

Onların başqa görüşləri də oldu. Ancela yenidən gəldi – bir dəfə noyabrın əvvəllərində, sonra Milad ərəfəsində Yucin onun gözəl saçlarının torunda getdikcə daha artıq dolaşırdı. Noyabrda Rubi ilə tanış olmasına və onların arasında, o vaxtlar Yucinin ifadə edəcəyi kimi, ideallıqdan bir qədər uzaq olan yaxınlıq başlamasına baxmayaraq, o ürəyində Ancela ilə dostluğu daha yüksək və qiymətli bir şey kimi mühafizə edirdi. Ancela öz saflığı ilə onu təəccübləndirirdi. Bu qızın ona söylədiyi fikirlərdə, ifasının incəliyində Rubidə olduğundan daha artıq zəngin təbiət hiss olunurdu. Bundan başqa, Ancela uzaq əyaləti, onun öz evi kimi sakit evi, sevimli, sadə şəhərciyi, gözəl adamları təcəssüm etdirirdi. Nə üçün o, Anceladan ayrılmalı, özünün təmas etdiyi o başqa aləmi örtən pərdəni onun qarşısında açmalıdır? O elə hesab edirdi ki, bunu etməməlidir. Onu itirmək ehtimalı Yucini qorxudurdu, çünki Ancelanın ona evlənəcək hər bir kişiyə xoşbəxtlik verə biləcəyinə əmin idi. Ancela dekabr ayında yenidən gəldi və bu dəfə Yucin az qala evlənmək məsələsini açacaq idi. O, hiss edirdi ki, bu qızla heç bir sərbəst hərəkətə yol verməməli, çox tələsik olaraq möhkəm yaxınlıq axtarmamalıdır. Ancela məhəbbətin və izdivacın müqəddəsliyi fikrini ona təlqin edə bildi və o, yanvarda həqiqətən evlənməyi ona təklif etdi.

Müəyyənləşdirilməsi mümkün olmayan zərif hislər və arzulardan yoğrulmuş artist təbiəti! Bu dövrdə heç bir qadın Yucini tam qane edə bilməzdi. Onun üçün gözəllik əsas rol oynayırdı. Gənclik, hiss saflığı və qəlbin həssaslığı ilə zahiri məlahətə malik olan hər bir qız onu cəlb edir və müvəqqəti saxlaya bilirdi. Ona kiminsə buyruğu ilə düzəldilmiş həyat deyil, gözəllik lazım idi. O, ailə qurmaq deyil, məşhur rəssam olmaq xəyalı ilə yaşayırdı. Qızlıq gözəlliyi, gənclik lətafəti onu bir rəssam kimi həyəcanlandırırdı və o, ehtirasla onlara doğru can atırdı.

Yucinin əksinə olaraq, Ancela öz görüşlərində və hiss məsələlərində müəyyənləşmiş bir adam idi. O, uşaqlıqdan izdivacda sarsılmaz, pozulmaz bir şey görməyə adət etmişdi. O inanırdı ki, insana bir həyat və bir məhəbbət verilmişdir və siz belə məhəbbəti tapdığınız zaman qalan hər şey öz əhəmiyyətini itirir. Uşaqlar olsa yaxşıdır, olmasa da əhəmiyyəti yoxdur. Bundan izdivac öz mahiyyətini itirmir. Əgər o sizə səadət verməmişsə, yenə də həyatın hələ sizin üçün saxlayıb mühafizə etdiyi şey naminə əzab çəkmək və dözmək lazımdır. Belə bir ittifaq sizə amansız peşmançılıq gətirə bilər, lakin onu pozmaq özünə namussuzluq gətirmək deməkdir. Əgər daha əzab çəkməyə qüvvət yoxdursa, demək, həyat tam iflasa uğramamışdır.

Yucin, şübhəsiz, nə kimi təhlükəli bir oyuna başladığını ağlına gətirmirdi. O üz-üzə gəldiyi münasibətlərin xarakteri haqqında heç bir anlayışa malik deyildi. O, Ancela ilə izdivacın mümkün olması fikrindən qanadlanaraq öz idealı kimi onun haqqında qeyri-şüuri arzudan çəkinmirdi. Bunun nə vaxt başa gələcəyini demək çətin idi, çünki Miladda maaşının artırılmasına baxmayaraq, ona həftədə cəmi on səkkiz dollar verirdilər. O özünə onunla təsəlli verirdi ki, bu vaxt gələcəkdir və həm də çox uzaqda deyildir.

Bununla bərabər onun Rubi ilə görüşləri labüd nəticəyə gətirib çıxartdı. Hər şey sanki buna imkan yaradırdı. Qız cavan idi, o, romantik macəralar həsrətində idi, kişilərdəki gənclik və qüvvəyə valeh olurdu. Yucinin xəyalpərvər solğun üzü, temperametrinin cazibəsi, gözəlliyə olan məhəbbəti onun təsəvvürünü coşdururdu. Əvvəllər, olsun ki, onda azğın ehtiras hökmranlıq edirdi, lakin çox tezliklə ehtirasa əsl məhəbbət qarışdı, çünki bu qız sevməyi bacarırdı. O çox sevimli, sadə qəlbli idi və bir çox həyat məsələlərindən tamamilə xəbərsizdi. Yucin ona təsəvvürünə gətirə biləcəyi bütün kamilliyin mücəssiməsi kimi görünürdü. Qız Yucinə öz atalığı və analığı haqqında, onların necə sadəlövh olduğu və onları istədiyi kimi barmağına doladığı haqqında danışmışdı. Onlar heç ağıllarına gətirmirdilər ki, o rəssamların qarşısında çılpaq durur. O, həmçinin, bəzi rəssamlarla dostluqdan daha artıq başqa münasibətdə olduğunu etiraf edir, indi isə onlardan hər hansı biri ilə cismani yaxınlıqda olduğunu inkar edirdi. O, “bütün bunlar keçmişin işidir” deyirdi, lakin Yucin ona inanmırdı. O düşünürdü ki, qız onun nəvazişini məmnuniyyətlə qəbul etdiyi kimi başqalarının da canfəşanlığını eləcə həvəslə qəbul edir. Bu, Yucində qısqanclıq və qızın naturaçılığı bilaixtiyar buraxmasına dair inadlı arzu oyadırdı. O, qıza belə də dedi, qız isə qəhqəhə çəkib güldü. Qız Yucinin belə arzuda olacağını bilmirdi və bu, Yucinin ona həqiqi marağına dəlalət edirdi.

Yucin üçün Rubi ilə keçən gözəl günlər və axşamlar başladı. Bir dəfə, Safroni restoranındakı şamdan bir az əvvəl, Rubi onu yaxın bazar günlərinin birində səhər yeməyinə dəvət etdi. Onun atalığı ilə analığı bütün günü hara isə getmiş və bütün günü evi onun ixtiyarına vermişdilər. O, Yucini səhər yeməyinə qonaq etmək, başlıca olaraq necə yaxşı xörək hazırladığını ona göstərmək istəyirdi, bir də onun üçün burada nə isə bir yenilik var idi. Rubi onun gəlişinə qədər hazırlıq işlərinə başlamadı, saat doqquzda, Yucin gəldikdən sonra açıq yasəmən rəngli gözəl, yaxşı yaraşan ev paltarında, büzməli ağ önlükdə işə girişdi, süfrəni düzəltdi, tünd şərabla böyrək raqusu, isti biskvit və qəhvə hazırladı.

Yucin sevincindən uçurdu. O, qızın ardınca gedir, tez-tez onu qucaqlayır, öpüşlərə qərq edir, işləməsinə mane olurdu. Yucin Rubinin una bulaşmış burnunu öpüşlərlə təmizləyirdi.

Rubi bu səhər xüsusi, qalın altlı başmaq geyinmiş ayaqlarını yerə döyməklə ahəng yaradaraq, ona maraqlı bir rəqs göstərdi. Rubi paltarını topuq sümüyündən azacıq yuxarı qaldıraraq, ağlagəlməz məharət və çevikliklə ən mürəkkəb “pa”lar edir, ayaqları rəqs qasırğasında gah görünür, gah itirdi. Yucin həyəcandan özünü itirmişdi. O qət etdi ki, hələ heç bir zaman belə qıza rast gəlməmişdir – rəssamlar qarşısında pozalarda durur, royal çalır, rəqs edir, özü də belə gəncdir. Bu xilqətlə həyat sürmək ona cənnət kimi gəlirdi və o bunun üçün imkanı olmadığına təəssüflənirdi. Tez-tez onun fikrinə gəlirdi ki, Rubiyə evlənmək bəlkə də, pis olmazdı.

Şam ziyafəti günü o, qızı aparmaq üçün getdi və onun əynində başdan-ayağa çəpəki düymələr düzülmüş qırmızı paltarı, ayaqlarındakı qırmızı corabları, eyni rəngli başmaqları və saçlarına taxılmış qırmızı qərənfili görərkən təəccüb etdi. Paltarın sinəsi və çiyinləri açıq, qolları gödək idi. Rubi Yucinə gözqamaşdırıcı görünürdü və Yucin bunu ona dedi. Rubi güldü. Onlar ekipaja doğru getdilər. Rubi əvvəlcədən onu xəbərdar etmişdi ki, ekipaj tutmaq lazım gələcəkdir. Gedib gəlməyin hər dəfəsi iki dollara başa gəldi – bu, yolverilməz bədxərclik idi! – lakin Yucin özünə deyirdi ki, bu xərc müstəsna şəraitdə edilmişdir. Ancaq belə xırda-xuruşlar onu öz həyatını daha yaxşı qurmaq lazım gəldiyi üzərində ciddi düşünməyə məcbur edirdi.

Şam yeməyində bütün kursların həm gündüz, həm axşam tələbələri – iki yüzdən artıq gənc iştirak edirdi. Burada tələbə qızlar, naturaçı qızlar və dəvət edilmiş müxtəlif ictimai mövqedə və zehni inkişaf səviyyəsinə malik qızlar var idi. Böyük salonda qabların səsindən, qarmaqarışıq mahnıdan, zarafatyana bağırtılardan və təbriklərdən qulaqbatırıcı gurultu qopmuşdu. Burada həmkurs tələbələrdən başqa kifayət qədər tanışlar da var idi. Buna görə Yucin darıxmır və ümumi şənlikdən kənara qalmırdı.

Elə ilk dəqiqədən məlum oldu ki, hamı Rubini tanıyır və o hər kəsin rəğbətini qazanmışdır. O öz cəsarətli geyimi sayəsində o birilərindən çox fərqlənirdi. Hər tərəfdən: “Salam, Rubi!” səsləri eşidilirdi.

Bu, Yucini təəccübləndirdi və ona toxundu. Onun, üzlərini heç bir zaman görmədiyi gənclər Rubiyə yanaşır, onunla Yucinin azacıq belə təsəvvürü olmadığı şeylər haqqında söhbət edirdilər. On dəqiqənin ərzində Rubi kiminsə çağırışına qoşularaq, on dəfələrlə Yucindən uzaqlaşmışdı. O, qızı tez-tez otağın o biri başında, tələbələr dəstəsinin əhatəsində görürdü. Rubi şən-şən gülür və həvəslə söhbət edirdi.

Vaxt keçdikcə gənclərin əhvali-ruhiyyəsi daha çox açıq-saçıq və yüngül olurdu. Şam yeməyi qurtardıqdan sonra salonun bu başında yer boşaltdılar və küncə pərdə şəklində yaşıl parça çəkdilər. Bu çıxış edənlər üçün geyinmək yeri idi. Gurultulu alqışlarla qarşılanan bir tələbə hamının gözü qarşısında yaşıl bakenbard taxdı, irlandiyalı tələffüzünü yamsılayaraq monoloq oxudu. Bir başqası əlində şer yazılmış böyük, sıx bükülmüş kağız rulonu tutaraq, estradaya çıxdı. Düşünmək olardı ki, bu tam bir poemadır və o bunu bütün gecə oxuyacaqdır. Hamı birdən guruldadı. Tələbə sakitlik tələb edən bir artist hərəkəti ilə əlini qaldırdı və rulonu açaraq deklamasiyaya başladı. Şeir pis deyildi, lakin ən maraqlısı orası idi ki, bu şeir cəmi iyirmi misraya qədərdi. Qalanları isə camaatı aldatmaq üçün yazılmış sadəcə cızma-qara idi. Bu çıxış alqışlar qazandı. İkinci kurs tələbələrindən biri “Liqay vadisində” romansını oxudu, bir başqası Templ Boylun və başqa müəllimlərin tələbələrin işini necə nəzərdən keçirdiyini və bütün göstərdiklərini təsvir etdi. Bu, tələbələrə böyük ləzzət verdi. Uzun müddət kəsilməyən “”Desmond!Desmond!”səslərindən sonra naturaçılardan biri yaşıl pərdənin arxasına keçdi və bir neçə dəqiqədən sonra qara və gümüş halqalarla bəzədilmiş qısa ispan rəqqasəsi yubkasında, əllərində kastanet olduğu halda çıxdı. Tələbələrdən birində mandolina tapıldı və onun akkompanenti altında naturaçı “La Paloma” rəqsini ifa etdi.

Bütün bu vaxt içərisində Yucin, demək olar ki, Rubini görmədi. Rubi burada olduqca böyük şöhrətə malik idi. Birinci naturaçı hələ öz rəqsini qurtarmamışdı ki, kiminsə səsi eşidildi: ”Ey Rubi! Nə üçün sən öz məharətini göstərmirsən?” – Onun istedadının başqa pərəstişkarı: “Hə, hə, Rubi!” – deyə birincinin səsinə səs verdi. Tezliklə bütün salon bu səsə qoşuldu və tələbələr qızı əhatə edərək rəqs üçün təmizlənmiş meydançaya itələməyə başladılar. Kimsə qızı qolları üzərinə aldı, sonra isə Rubini zarafatla bir dəstədən o biri dəstəyə atmağa başladılar. Alqışlar səsləndi. Qızla yaxın olduğundan bu ədəbsizlik Yucini özündən çıxarırdı. Sanki bu qız təkcə ona məxsus deyildi, hamının və hər kəsin malı idi. Rubi isə qayğısız surətdə qəhqəhə çəkib gülürdü.

Döşəməyə sıçrayan kimi o – Yucin üçün oynayanda olduğu kimi – paltarının ətəklərini qaldırdı və həvəslə ortaya atıldı. Tələbələr onu mühasirəyə aldılar. Onu görmək üçün Yucin adamları yarıb keçməli oldu. Rubi isə, sanki onun varlığını unudaraq, dabanlarını yerə vurub qızğın surətdə oynayırdı. Rubi qurtardıqdan sonra dörd nəfər, xüsusən inadcıl gənc, nəzakətsiz halda onun qollarına və çiyinlərinə toxunaraq, bir daha oynamaqçün dilə tutmağa başladılar. Kim isə stolun üstünü təmizlədi, kiminsə əlləri qızı qaldıraraq əlüstü düzəldilmiş bu estradaya qoydu. Rubi yenə və yenə oynadı. Kim isə səsləndi: “Ey, Kenni, qırmızı paltarını çıxarıb oynasan daha rahat olmazmı?”

Demək onun müvəqqəti rəfiqəsi belə imiş!

Nəhayət, səhər saat dördə yaxın, Rubi evə getməyə qərar verdi, – daha doğrusu, tələbələr onu buraxmağa razılıq verdikdə – o, buraya Yucin ilə gəldiyini çətinliklə xatırladı və ancaq iki tələbə onu ötürməyi təklif etdiyi dəqiqədə Yucinin onu gözlədiyini gördü.

Rubi onu görərkən:

– Xeyr, məni ötürən vardır, – deyə səsləndi. Getmək vaxtıdır. Salamat qalın! – Bunu deyib Yucinə doğru yönəldi.

Yucinin ürəyində bir soyuqluq vardı. O burada özünü tamamilə yad hiss edirdi.

– Gedək? – deyə qız soruşdu.

Yucin qaşqabaqlı halda başı ilə razılıq işarəsi verdi.

ON İKİNCİ FƏSİL

Bu qışı naturadan çəkməkdə böyük müvəffəqiyyət qazanmış Yucin, paltarlı modellər çəkilən illüstrasiya sinfi məşğələlərinə keçdi. Burada o vaxtlar jurnalların, xüsusilə maraqlandığı akvarel işində ilk dəfə öz qüvvəsini sınadı və çox keçmədən onun işini tərifləməyə başladılar. Amma həmişə tərifləmirdilər, çünki amansız tənqidin yüksəliş üçün yaxşı amil olduğuna inanmış müəllimlər bəzən onun ən müvəffəqiyyətli işlərini məsxərəyə qoyurdular. Lakin Yucin öz istedadına inanırdı və bir anlıq ümidsizlik partlayışından sonra öz inamında daha da möhkəmlənirdi.

Çərşənbə günlərinin birində illüstrasiya sinfinin müəllimi Vinsent Birs onun eskizinə baxaraq:

– Bilirsinizmi, Vitla, bir az sonra siz öz şəkillərinizlə bir qədər pul qazana bilərsiniz, dedikdə mebel kompaniyasındakı iş artıq ona ağır gəlməyə başladı.

– Tamamilə! Sizin kimi adam üçün hər hansı bir qəzetdə, heç olmasa axşam qəzetlərində yer tapılmalıdır. Sizin heç qəzetə müraciət etdiyiniz vaxt olubmu?

– Çikaqoya təzə gəldiyim zaman müraciət etmişdim, lakin heç birində boş yer tapılmadı. İndi mən şadam ki, heç kəsə lazım olmamışam. Düşünürəm ki, məni uzun müddət işdə saxlamazdılar.

– Siz tuşla eskiz çəkə bilirsiniz, elə deyilmi?

– Əvvəlcə bu mənim hər şeydən artıq xoşuma gəlirdi.

– Görürsünüzmü? Siz qəzetdə çox faydalı ola bilərsiniz. Lakin mən sizin yerinizdə olsaydım, Çikaqoda uzun müddət qalmazdım. Sizə Nyu-Yorka getmək və jurnalda işə girməyə çalışmaq lazımdır. İndi isə qəzetdə bir qədər işləmək ziyan verməz.

Yucin axşam qəzetlərinə müraciət etməyi qərara aldı – belə iş ona institutda dərsini davam etdirməyə mane olmazdı. Axşamlarını o, rəsm sinfinə aid edə bilər və canlı natura üçün də bir-iki saat qazana bilərdi. Bundan yaxşı bir şey arzulamaq da olmaz. Bir neçə gün o, dərsdən sonra bir saat vaxtını iş axtarmağa sərf etdi. O, bu iş axtarışına çıxanda eskizlərini də götürürdü. Bəzi yerlərdə onun şəkilləri xoşa gəlirdi, lakin heç yerdə boş yer olmurdu. Ancaq ən yoxsul qəzetlərin birində Yucinə bəzi şeylər vəd etdilər. Baş redaktor ona dedi ki, bu yaxınlarda rəssam lazım olacaqdır. Qoy Yucin üç-dörd həftədən sonra baş çəksin, o zaman bu məsələ aydınlaşar. Yeni başlayanlara onlar çox az əmək haqqı verirlər – həftədə iyirmi beş dollar.

Bu məbləğ Yucinə olduqca cəlbedici gəldi və üç həftədən sonra, qəti razılaşdıqları zaman, onun sevincinin həddi hüdudu yox idi. İndi o, müvəffəqiyyətlərə aparan yola çıxdığına tamamilə inanmışdı. Ona dördüncü mərtəbədə balaca otaqda stol ayırdılar. Xoşbəxt təsadüf üzündən bu otağın pəncərələri şimal-qərb tərəfə, həyətə açılırdı. Bu şöbədə ondan başqa daha iki yaşlı adam var idi, onlardan biri özünü “şef” kimi göstərirdi.

Burada işin mahiyyəti ondan ibarət idi ki, yalnız tuşla şəkil çəkmək deyil, həm də onu sink üzərində həkk etmək, şəkli təbaşir təbəqəsi ilə örtülmüş sink plastinkasına iynə ilə köçürmək lazım gəlirdi. Bu da asanlıqla klişe düzəltməyə imkan verirdi. Yucin bu texnika ilə tanış deyildi və “şef” bunu ona göstərməli oldu, o da tezliklə öyrəndi. Çox keçmədən o başa düşdü ki, bu iş ciyərlər üçün zərəlidir, çünki lövhənin təbaşirlə örtülmüş səthini iynənin ucu ilə qazanda həmişə üfləmək lazım gəlir, təbaşir tozu ağız və buruna dolurdu. O ümid edirdi ki, belə qravürləri tez-tez hazırlamaq lazım gəlməyəcəkdir. Lakin o, işə başlayanda bu qravürlər dedikcə çox oldu, başlıca olaraq onun üçün ki, naşılığından istifadə edərək hər iki yoldaşı bu işi onun üzərinə atırdılar. Tezliklə Yucin bunu anlamağa başladı, lakin bu vaxt içərisində o, iş yoldaşları ilə dostlaşa bilmişdi və hər şey az-çox yoluna qoyulurdu.

Bu yeni tanışlar Yucinin həyatında böyük rol oynamasalar da, yenə də onu Çikaqonun qəzet aləminə çıxartdılar, onun görüş dairəsini genişləndirdilər, ona fayda verdilər. Onlaran biri – “şef” – ədabaz idi və şıqlıq etməyi sevirdi. Onun adı Xoreys Xay idi. İkincisi Ceremayya Metyuz, yaxud sadəcə olaraq Cerri qısaboylu, dolu, girdə, şən, daim gülərüzlü, cod topa qarasaçlı bir adam idi. O, tütün çeynəyirdi, geyimi o qədər də xoşa gələn deyildi, amma özü zəhmət sevən, həssas, xeyirxah adam idi. Yucin aşkar etdi ki, onun üç şeyə şövqü vardı: o yaxşı yeməyi sevir, arxeologiya və əcnəbi bəzək-düzəklə maraqlanırdı. Metyuz dünyada olub keçən hər şeylə ürəkdən maraqlanırdı və istər ictimai, istər əxlaqi və dini mövhumata kökündən yad idi. O öz işini sevir, işləyərkən fit çalır, yaxud danışırdı. Yucin lap ilk günlərdən ona rəğbət bəslədi.

Yucin qəzetdə işləyərkən ilk dəfə özündə ədəbi istedad olduğunu kəşf etdi. Bu tamamilə təsadüfən oldu, çünki bir zaman bu sahə haqqında düşünmüş olsa da, jurnalistlik sənətində bir şeyə nail olmaq fikrindən çoxdan imtina etmişdi. Qəzetin bazar günü əlavələrində yerli xarakter daşıyan mövzulara kiçik felyetonlara ehtiyac var idi. Şəkil çəkmək üçün ona tapşırılmış bəzi felyetonları oxuyaraq Yucin bu əqidəyə gəlmişdi ki, o, felyeton müəlliflərindən müqayisəedilməz dərəcədə yaxşı yaza bilər.

Bir dəfə o, bazar günü nömrəsini nəzərdən keçirərək:

– Bizdə bu məqalələri kim yazır? – deyə Metyuzdan soruşdu.

– Kim istəsə. Adətən ştatda olan repartyorlar yazırlar. Gərək ki, bəzi şeyləri redaksiyadan kənara sifariş edirlər. Hər sütuna cəmi dörd dollar verirlər.

Maraqlıdır, ona da bu dörd dolları verərlərmi, – deyə Yucin düşündü. Lakin hər necə olursa, o bununla məşğul olmaq istəyirdi. Bəlkə felyeton altında adını yazmağa icazə verdilər. Bəzilərinin adları yazıldığını o görürdü. Yucin ucadan dedi ki, məmnuniyyətlə bu cür bir şey yazar, lakin tək şəkil çəkməkdə deyil, kiçik məqalələr yazmaqla da məşğul olan Xay cavabında təkdiredici bir halda fınxırdı. Belə etinasızlıq Yucinə toxundu və o, təsadüf düşən kimi, öz qüvvəsini sınamağı qət etdi. O, Çikaqo çayı haqqında bir şey yazmaq istəyirdi. Ona elə gəlirdi ki, belə bir felyetona zəngin şəkillər çəkə bilər. O, Qazlar adasını – yeri gəlmişkən bunun haqqında bir neçə il bundan qabaq oxuduğunu xatırladı, – həmçinin məşuqələri müşahidə edə-edə bazar günləri gəzməyi sevdiyi şəhər parkının sadə gözəlliyini təsvir edə bilərdi. Onun başqa mövzuları da var idi. Lakin məhz valehedici əhvali-ruhiyyə ilə dolu olan vinetkalar onu cəlb edirdi. Yucin bunu sınamaq istəyirdi. Dostlaşmış olduğu Mitçel Holdfarbla söhbət zamanı Yucin bir dəfə işarə vurdu ki, Çikaqo çayı illüstrasiya üçün fövqəladə əlverişlidir.

Bu layiqli kişi, bədəninə buzlu su çilənmiş kimi hıçqıra-hıçqıra gülən, sağlam, qüvvətli, otuz yaşlarında olan bu gənc amerikalı:

– Nə olar, təşəbbüs edin, – dedi. – Bizə belə şeylər lazımdır. Siz ümumiyyətlə yazmağı bacarırsınızmı?

– Əgər çalışsam elə düşünürəm ki, bir şey çıxar.

Redaktor pulsuz olaraq material ala biləcəyini fikirləşərək:

– Bəs nə mane olur? – deyə davam etdi. – Cəsarətli olun. Bəlkə müvafiq bir şey quraşdıra bilərsiniz. Əgər yazınız şəkil çəkməyinizdən pis olmasa, hər şey öz qaydasında olar. Biz ştatda olan əməkdaşlarımıza qonorar vermirik, lakin sizin imzanız olacaqdır.

Bu, Yucinə kifayət idi. O dərhal işə başladı. O artıq rəssam kimi iş yoldaşlarının nəzərini özünə cəlb etməyə başlamışdı. Onun rəsmlərində qaba bir duzluluq, cəsarət, kəskinlik və nə isə bir səmimilik vardı. Xay gizlində ona qibtə edirdi. Metyuz valeh olmuşdu. Yucin Holdfarbla söhbətdən sonra gələn bazar günü Çikaqo çayının qollarını gəzdi, onun gözəl, nəzərəçarpan yerlərini qeyd etdi və rəsmlər hazırladı. Sonra o ictimai kitabxanaya yollandı, orada çayın tarixi ilə tanış oldu. Təsadüfi olaraq bir neçə hökümət mühəndisinin məlumat vərəqlərinə rast gəldi. Bu məlumatlarda çayın rabitə vəsaiti xüsusiyyətlərinə çox yer verilmişdi. Onun yazdığı yazı məqalə olmaqdan daha çox kiçik bir mədhiyyə idi. Çayın kiçikliyindən şəhvətə gələrək, onun heç kəsin ağlına gəlməyən yerlərdə axtarıb tapdığı gözəlliklərinə heyran olurdu. Holdfarb onun məqaləsini heyrətlə oxudu. O heç güman etmirdi ki, Yucində belə ədəbi istedad ola bilər.

Yucinin ilk yazıçılıq təcrübəsinin qüvvətli cəhəti onda idi ki, gözəllik və kolorit hissi ilə bərabər o, məntiqi ağla malik idi və faktlarla maraqlanırdı, bu isə onun yazdığını maraqlı edirdi. O maraqlandığı şeylərin tarixini araşdırmağı sevir və mövzunu gündəlik məsələlərlə bağlamağı bacarırdı. O, parklar haqqında, Qazlar adası haqqında, Brayduel həbsxanası haqqında, onu cəzb edən hər şey haqqında bir sıra oçerklər yazdı.

Lakin şəkil çəkmək, əvvəllər olduğu kimi, yenə də onun əsas istəyi olaraq qalırdı. Bu onun üçün daha təbii, daha üzvi ifadə vasitəsi idi. Sözlərlə bir şey təsvir edə bilməsi, sonra da şəkil çəkməsi onu sevindirirdi. Bu Yucinə gözəl istedad kimi görünürdü, ən sadə şeylərə olduqca maraqlı xarakter vermək imkanı onu cəlb edirdi. O bu maraqlı cəhəti hər yerdə – küçədən keçən arabalarda da, yüksək binalarda da, küçə fanarlarında da – bir sözlə, hər şeydə tapmağı bacarırdı.

O, institutda da öz dərslərini buraxmırdı və görünür, qabağa gedirdi.

Bir dəfə Metyuz ona dedi:

– Vitla, mən başa düşmürəm ki, sizin şəkillərinizdə mənə xoş gələn nədir? Onlarda nə isə vardır. Məsələn, deyin görüm nə üçün bacanın üzərində uçan quşlar çəkmisiniz?

– Özüm də bilmirəm, – deyə Yucin cavab verdi. – Yəqin ki, bir vaxt bunu görmüşəm.

– Amma bu çox əhəmiyyətlidir, – deyə Metyuz davam etdi. – Siz kompozisiyada da qüvvətlisiniz. Mən bizdə sizin kimi şəkil çəkən başqa bir adam tanımıram.

“Bizdə” Amerikada demək idi, çünki o da, Xau da, rəssamlıq sahəsinin bu zəhmətkeşləri, tuşla çəkməkdə, ümumiyyətlə hər cür qrafik işlərində özlərini savadlı hesab edirdilər. Onlar “Yukend”, “Simplitsissimus” “Pik-Mi-Ap” və radikal istiqamətli Avropa bədii jurnallarına abunə yazmışdılar. Onlar Steynlenə də, Şere də, Muşa da, bədii plakatlar çəkən bütün gənc fransız ustalarına da bələd idilər. Yucin bu adamları və bu jurnalları heyrətlə öyrənirdi. Onda özünə qarşı getdikcə daha artıq inam əməl gəlir və o, özünün nadir bir adam olduğunu düşünürdü.

Elə həmin dövrdə, bilik topladığı və müasir incəsənətlə, müxtəlif rəssamlıq üsulları ilə səylə tanış olduğu zaman, onun Ancela Blu ilə sevişməsi öz məntiqi nəticəsinə gəldi, o, nişanlı oldu. Rubi Kenni ilə dostluğunu tələbələr müsamirəsindən sonra da davam etdirməsinə baxmayaraq, Yucin hesab edirdi ki, Ancelasız yaşaya bilməz. Bu, qismən onunla izah olunurdu ki, Stelladan sonra heç bir qız ona belə müqavimət göstərməmişdi, qismən də onun üçün ki, Ancela ona çox məsum, səmimi və mərhəmətli görünürdü. Həm də onu tamamilə füsünkar adlandırmaq olardı. Onun gözəl bədəni var idi, bu gözəlliyi onun yaraşıqsız və əyalət biçimli paltarı belə gizlədə bilmirdi. Onun gözəl saçlarına və iri, cazibədar, açıq mavi gözlərinə diqqət yetirməmək olmazdı. Onun al yanaqları, dodaqları və təbii incə yerişi var idi; o rəqs edir və royal çalırdı.Yucin getdikcə belə etiqada gəlirdi ki, öz gözəlliyi ilə bu qız onun tanıdığı qızların heç birindən geri qalmır, lakin qəlbcə əhəmiyyətli dərəcədə onlardan üstündür. Hər dəfə Yucin onun əlindən tutmağa, qucaqlamağa, yaxud öpməyə cəhd etdikdə, qız düşünülmüş hərəkət edərək, onun əlindən qurtulur, bir qədər güzəştə getməklə ehtiyatı əlindən buraxmırdı. O, Yucindən rəsmi təklifi onu öz toruna salmaq üçün deyil, şərtiliklərə pərəstiş ruhunda tərbiyə edildiyindən, nişanlanmadıqca belə sərbəstliyi yolverilməz hesab etdiyi üçün gözləyirdi. Ancela əslində artıq Yucinə vurulmuşdu, lakin əvvəlcə onun nişanlısı olmaq istəyirdi. Yucin daha artıq inad göstərdiyi zaman Ancela onun ağuşuna atılmaq istəyirdi, lakin səbrlə gözləyərək özünü saxlayırdı.

Nəhayət, bir axşam , Ancela royal arxasında oturduğu zaman,Yucin birdən onu qucaqladı, coşqunluqla bağrına basdı və öpdü.

Ancela yerindən sıçradı və onun ağuşundan çıxdı.

– Belə etmək yaramaz, – deyə o səsləndi. – Bu yaxşı deyil. Mən bunu sizə qadağan edirəm.

Yucin onun arxasınca gedərək:

– Axı mən sizi sevirəm, Ancela! – deyə səsləndi. – Mən istəyirəm ki, siz mənim arvadım olasınız. Siz mənə ərə getməyə razısınızmı, Ancela? Mənim olmaq istəyirsinizmi?

Qız səbrsiz gözlərini ondan çəkmirdi. O anlayırdı ki, həyata bələd olmayan, rəssam temperamentli bu gözəl gənci özü istədiyi kimi hərəkət etməyə məcbur etmişdir. O düşünmədən, dərhal razılıq verməyə hazır idi, lakin nə isə ona pıçıldayırdı ki, gözləmək lazımdır.

O:

– Mən bu saat sizə cavab verməyəcəyəm, – dedi. – Mən valideynim ilə məsləhətləşməliyəm. Axı onlar hələ heç nə bilmirlər. Onların fikirlərini bilmək mənim üçün vacibdir. Mən yenidən buraya qayıtdığım zaman sizə cavabımı deyərəm.

– Oh, Ancela! – deyə Yucin yalvardı.

– Xeyr, mister Vitla, lütfən gözləyin. – O, Yucini bir dəfə də olsun adı ilə çağırmamışdı. – Mən iki-üç həftədən sonra qayıdacağam. İcazə verin, yaxşıca fikirləşim. Belə yaxşıdır.

Yucin öz ehtirasını boğdu və gözləməyi qərara aldı, lakin bu ancaq onda Anceladan yaxşı qadın tapmayacağı inamını möhkəmləndirdi. Ancela bütün başqa qadınlardan fərqli olaraq, onu öz ehtirasını ölçüb biçməyə və öz məhəbbətinin guya təmiz mənəvi mahiyyət daşıdığını göstərməyə məcbur edirdi. Yucin hətta özünü inandırmağa çalışırdı ki, məsələ ancaq mənəvi yaxınlıq haqqındadır, lakin həqiqətdə bu qızın gözəlliyi, onun bədəninin qəşəngliyi, onun temperamenti ilə alışdırılmış alov Yucini yandırmaqda idi. Ancelanın hisləri isə şərtilik və dini ənənələrlə buxovlanaraq hələ mürgüləyirdi. Onu oyatmaq mümkün olsaydı!

Yucin gözlərini yumur və xəyala dalırdı.

ON ÜÇÜNCÜ FƏSİL

Ancela Yucinlə özünü vəfa əhdi ilə bağlanmağa hazır olduğu halda iki həftədən sonra qayıtdı. Yucin onun ağızından bu cavabı eşitmək arzusu ilə yanaraq, səbrsizliklə gözləyirdi. O, Ancelanı vağzalın tüstülü qübbəsi altında qarşılamaq, Kinslidə birlikdə nahar etmək, ona çiçəklər təqdim etmək və əvvəlcədən hazırlanmış üzüyü (bu üzük yetmiş beş dollar qiymətində idi və onun bütün pullarını udmuşdu) onun barmağına keçirmək istəyirdi. Lakin Ancela bu anın ciddiliyini yaxşı anlayırdı və onunla ancaq xalasının qonaq otağında görüşmək istəyirdi. O, Yucini burada bütün gözəlliyi ilə silahlanmış halda gözləyəcəkdi. Ancela səhər tezdən gələcəyini ona yazdı və şənbə günü axşam saat səkkizdə Yucin onun yanına gəldikdə, Ancela, Aleksandriyada ilk görüş zamanı geymiş olduğu daha artıq “romantik” hesab etdiyi paltarda onu qarşıladı. O öz korsajını çiçəklərlə bəzəməmişdi, çünki o bu çiçəkləri Yucindən gözləyirdi. Yucin ona qırmızı gül təqdim etdiyi zaman Ancela onu kəmərinə taxdı. Ancela təravət saçan gənclik mücəssiməsi idi, onda çox şey həqiqətən Kral Arturun saray qadınlarından birini – gözəl İleyni xatırladırdı. Onun qızıla çalan saçları ağır düyünlə boynunun ardına toplanmışdı; üzü həyəcandan qızarmışdı, dodaqları nəm idi, gözləri yanırdı. Bütün varlığı ilə o, Yucinin gəlişinə şad olduğunu bildirirdi.

Yucin sevincdən özünü itirmişdi. Hər cür romantik vəziyyət onu vəcdə gətirirdi. Məhəbbətin gözəlliyi, gəncliyin təsviredilməz təravəti qanında həyəcan coşğunluğunu alovlandıraraq, qəlbində mahnı kimi səslənirdi.

Yucin onun hər iki əlini tutmağa cəhd edərək:

– Nəhayət gəldiniz, Ancela! – dedi. – Cavabınız nədir?

– Məni tələsdirməyin, – deyə Ancela cavab verdi. – Mən əvvəlcə sizinlə danışmaq istəyirəm. Mən indi sizə bir şey çalaram.

Yucin onun arxasınca royala doğru gedərək:

– Yox, mən bu saat bilmək istəyirəm, – dedi. – Mən bilməliyəm. Artıq mənim gözləməyə halım yoxdur.

– Mən hələ qərara gəlməmişəm, – deyə Ancela boyun qaçırırcasına cavab verdi. – İcazə verin, fikirləşim. Yaxşısı budur ki, sizin üçün bir şey çalım.

– Yox, yox! – deyə Yucin təkid etdi.

– Lütfən, icazə verim çalım.

Yucinin xahişlərinə baxmayaraq, royal səsləndi. Ancela çaldığı zaman Yucinin burada olduğunu daim duyurdu, sanki bir qüvvə onun üzərində hakim kəsilmişdi. O, çalmağı qurtarıb musiqinin təsiri altında bütün hisləri daha artıq kəskinləşdiyi zaman Yucin, bir zaman olduğu kimi, onun çiyinlərini qucaqladı. Lakin Ancela yenidən dartınıb çıxdı və hürkmüş heyvancığaz kimi küncə sıxıldı. Yucin sevinclə Ancelanın pörtmüş simasına, dağınıq saçlarına, kəmərindən asılmış qızılgülə baxdı.

Onun qarşısında duraraq:

– Nə oldu, – dedi. – Siz mənim arvadım olmağa razısınızmı?

Qız şübhələrlə mübarizə edərək, onun inadkarlığından qorxmuş kimi başını lap aşağı saldı. Onun gözlərinin içinə baxmaq üçün Yucin dizi üstə düşdü və əllərini onun belinə doladı.

– Hə, Ancela?

Ancela onun yumşaq, qara və sıx saçlarına, təmiz ağ alnına, qara gözlərinə və yaraşıqlı çənəsinə baxırdı. O “hə” sözünü mümkün olduğu qədər artistcəsinə demək istəyirdi və bu dəqiqəni münasib hesab edirdi. O, Yucinin başını əlləri içərisinə aldı və gözlərinin içinə baxdı. Gözlərini ondan ayırmadan:

– Sən məni sevəcəksən? – deyə soruşdu.

– Hə, hə! – deyə Yucin səsləndi. – Sən özün bilirsən, Ancela. Axı mən səni dəlicəinə sevirəm.

Ancela onun başını qaldırdı və dodaqlarını onun dodaqlarına yapışdırdı. Onun öpüşündə atəş və işgəncə var idi. O, uzun müddət Yucini buraxmadı, nəhayət, o qalxdı və qızın üzünü, ağzını, gözlərini, boynunu öpüşlərə qərq etdi.

– İlahi! – deyə Yucin səsləndi, – sən nə qədər gözəlsən!

Onun səsi Ancelanı qorxutdu.

– Belə olmaz.

– Lakin mən özümlə mübarizə etmək iqtidarında deyiləm. Sən nə qəşəngsən!

Bu kompliment üçün Ancela onun bütün təqsirlərindən keçdi.

Ehtiraslı dəqiqələr başladı. Ancela onun ağuşunda məstanə uzanmışdı, o isə Ancelanı bağrına basaraq ona gələcək planlarını pıçıldayırdı. O, Ancela üçün aldığı üzüyü çıxartdı və onun barmağına taxdı. O, böyük rəssam olacaqdır, Ancela isə rəssam arvadı. O, Ancelanın qəşəng üzünü, saçlarını, bədənini çəkəcəkdir. O, məhəbbət səhnəsi çəkmək istədikdə onların indi keçirdiklərini tabloya köçürəcəkdir. Onlar gecə saat birə qədər söhbət etdilər, Ancela onun getməsini xahiş etdi, ancaq Yucin getmədi. O yalnız gecə saat ikidə getdi, bu şərtlə ki, səhər tezdən yenidən gəlsin və onlar kilsəyə getsinlər.

Yucin üçün gözəl dövr – onun bütün mənəvi və yaradıcılıq qüvvələrinin çoşğun inkişafı dövrü başladı. Onun ədəbiyyat və incəsənət hadisələrini qavramaq qabiliyyəti daha dərin və daha kəskin olmuşdu. Ancelaya olan məhəbbəti isə onda minlərlə yeni, alışmadığı fikirlər doğururdu. Fövqəladə kəskinləşmiş qavramaq istedadı ona əvvəllər üzərində düşünmədiyi məsələləri anlamağa yardım edirdi: dini ehkamların insanlar qarşısında qoyduğu tələblərin münasibətsizliyi, əxlaq məsələlərində hökmranlıq edən dolaşıqlığın ümidsizliyi, bizim ictimai orqanizmin daxilində çoxlu müxtəlif aləmlərin mövcud olması, əslində hamı üçün və hər kəs üçün məcburi olan heç bir müəyyən möhkəm görüşlərin yaranmaması. Metyuz ona fəlsəfədə müxtəlif cərəyanlar haqqında – Kant, Hegel, Şopenhauer haqqında – danışmışdı və Yucin onun sayəsində onların təfəkkür və nəzəriyyələri ilə qismən tanış olmuşdu. Yucin Xoreys Xaudan o zaman məşhur olan və yeni əhvali-ruhiyyənin carçıları olan Pyer Loti, Tomas Qardi, Meterlnik, Tolstoy kimi yazıçılar haqqında eşitmişdi. Yucin həmişə kitablarla məşğul olan adamlardan deyildi – həyat arzusu onda olduqca çox idi – lakin o maraqla qoşulduğu mübahisələrdən çox şey öyrənmişdi. İndi ona elə gəlirdi ki, o hər bir işin – şeir, pyes, povest yazmağın, şəkil çəkməyin, tablolar yaratmağın və sairənin öhdəsindən gələ bilər. O gah özünü sərkərdə, gah natiq, yaxud siyasi xadim təsəvvür edir və hər hansı bir iş üzərində möhkəm durarsa, nə qədər yüksəklərə qalxa biləcəyi haqqında xəyala dalırdı. O bəzən küçədə dolaşarkən quraşdırdığı nitqlərdən atəşli parçaları ucadan söyləyirdi. Lakin bütün bu gənclik arzuları əməyə olan səmimi məhəbbət hissi ilə bağışlanırdı. O heç nədən boyun qaçırmırdı və hansı vəzifə olursa olsun, həvəslə üzərinə götürürdü.

İnstitutda axşam məşğələlərindən sonra Yucin bəzən Rubigilə tərəf yollanır və on birdə ora çatırdı. Onlar əvvəlcədən bu barədə razılaşırdılar; onun heç kəsi narahat etmədən gəlməsi üçün küçə qapısı açıq qoyulurdu. Dəfələrlə o, Rubini qonaq otağı ilə yanaşı olan balaca otağında yatmış görmüşdü. O, yumaq kimi büzüşərək, qara qıvrım saçlı uşaq kimi, öz qırmızı ipək paltarında uzanırdı. Rubi gözəl və zərif şeylərə olan meylinin Yucinə xoş gəldiyini bilirdi və xüsusi bir səylə geyinməyə çalışırdı. O, qırmızı qalpaq altında yanan şamı çarpayının yanındakı balaca stolun üstünə qoyur, Yucin içəri daxil olarkən guya oxuduğunu düşünsün deyə, kitabı səliqəsiz halda yorğanın üstünə atırdı. Yucin səssizcə daxil olur, yuxulu-yuxulu qızı qolları üzərinə alır, dodaqlarından öpərək onu oyadır, sinəsinə basaraq qonaq otağına aparırdı, orada isə əzizləyərək, qulağına ehtiraslı sözlər pıçıldayırdı. O, Ancelaya eşq elan etdikdən sonra belə Rubinini sevməkdən çəkinməmişdi. O, ürəyində belə hesab edirdi ki, bu hislər bir-birinə mane olmur. O özünə deyirdi ki, Ancelanı sevir, lakin Rubi də onun xoşuna gəlir və o bu qızı çox qəşəng hesab edir. Hərdənbir onun qıza yazığı gəlirdi: o elə zəif, avam məxluq idi ki, onunla kim evlənəcəkdir? Onun axırı necə olacaqdı?

Öz məşuqunun belə münasibətinə cavab olaraq, qız ona daha şiddətlə bağlanırdı və onun xatirinə hər bir fədakarlığa hazır idi. O, insanlardan uzaqda, balaca otaqda Yucinlə bir yerdə yaşamağın necə yaxşı olacağı haqqında xəyala dalırdı. O özünün modelçilik peşəsindən imtina edər və ev işləri ilə məşğul olardı. Yucin fikrən belə bir imkanla oynayaraq və yəqin ki, heç bir zaman bunun baş tutmayacağını tamamilə dərk edərək, özü bu barədə söhbət salırdı. O, Ancelayla evlənmək istəyirdi, lakin belə düşünürdü ki, pulu olsaydı, Rubini də bir başqa yerdə saxlayardı. Buna Ancelanın nə deyəcəyi onu azacıq belə təşvişə salmırdı, təkcə orası mühüm idi ki, o bu barədə heç bir şey bilməsin. Yucin heç birinə digəri haqqında bir söz deməmişdi, o tez-tez özündən soruşurdu ki, əgər onlar həqiqəti bilmiş olsaydılar, bir-biri haqqında nə düşünərdilər. Pul, pul – başlıca maneəçilik törədən bu idi. Pul omadıqda o heç biriylə – nə Ancelayla, nə də Rubiylə evlənə bilərdi. Evlənmək haqqında ciddi düşünmək üçün maddi vəziyyətin təmin olunmasına nail olmaq lazımdır. O bilirdi ki, Ancela ondan bu təminatı gözləyir. Əgər Rubini mühafizə etmək istəyirsə, yenə buna müvəffəq olmalıdır.

Pulsuzluq Yucini getdikcə daha artıq əzirdi. O öz yaşayışının bütün miskinlik və yoxsulluğunu anlamağa başlayırdı. Ondan çox alan Metyuz və Xaunun yaxşı yaşamaq imkanı var idi. Onlar gecə restoranlarına, teatrlara, Çikaqoda qaranlıq çökəndə bohema nümayəndələri üçün xüsusi gözəllik kəsb edən məhəllələrin hər cür əyləndirici yerlərinə: Çikaqo çayı sahilinin Mol adlandırılan məşhur hissəsinə, Klark-stritin cənub hissəsindəki Kemblers-Rouya, həmçinin qəzetçilərin toplaşdığı “Uaytçepel” klubuna, ədəbiyyat adamlarının və daha görkəmli jurnalistlərin sevdiyi başqa yerlərə gedirdilər. Təbiəti etibarilə gördüklərini düşünən, mülahizəçiliyə meyl edən Yucin bu əyləncələrdə iştirak etmirdi. Bu yerlərə xas olan gurultulu zövqsüzlük onun estetik hislərini təhqir edirdi, bundan başqa isə, onun belə əyləncələrə vəsaiti çatmırdı. Tələbələr institutda məşğələlər zamanı özlərinin dünənki macəraları haqqında danışır və öz danışıqlarına böyük cazibə qüvvəsi vermək üçün boyalamağa xəsislik etmirdilər. Doğrudur, Yucin qaba, vulqar qadınları və hərc-mərclik olan içki məclislərini sevmirdi, lakin bununla belə öz-özünə etiraf edirdi ki, istəsə belə, bu cür əyləncələrdə iştirak edə bilməz. Eyş-işrət məclisləri üçün pul lazım idi, onun isə pulu yox idi.

Yəqin ki, gənc, təcrübəsiz və bacarıqsız olduğundan ağaları onun maaşını artırmağı xəyallarına belə gətirmirdilər. Onlar, görünür, elə hesab edirdilər ki, o, az əmək haqqına da qane olar və pul üçün mübahisə etməz. Əmək haqqının artırılmasına başqalarından daha artıq layiq olduğu halda Yucin, buna heç bir işarə vurmadan, yarım il redaksiyada işlədi. Yucin öz mənafeyini müdafiə etməyi bacaran adamlar təbəqəsinə mənsub deyildi, lakin bu vəziyyət onu axırda həyəcanlandırmağa başladı. Onun hirsi və həmişə olduğu kimi, vicdanla işləməsinə baxmayaraq, işdən çıxmaq arzusu getdikcə artırdı.

Ağaları tərəfindən göstərilən bu laqeydlik Yucində Çikaqodan getmək arzusu oyatdı, lakin başlıca səbəblər, əlbəttə – Ancela, böyük rəssam olmaq fikri, təbiətən narahat olan xasiyyəti və öz qüvvəsinə getdikcə daha artıq inanması idi. Onun gələcək haqqında arzuları Ancelada təcəssüm etmişdi. Əgər o, Ancelayla evlənə bilsəydi və bir yerdə möhkəm qərar tapsaydı – xoşbəxt olardı. Rubiyə gəlincə, Yucin artıq ondan doymuşdu və əslində ondan ayrılmağa hazır idi. Rubi bu ayrılığı yəqin ki, ürəyinə salmayacaqdı, bunun üçün onun məhəbbəti kifayət qədər dərin deyildi. Bununla bərabər o, Rubiyə qarşı insafsız olduğunu yaxşı başa düşürdü. Rəssamlar arasında Rubinin əlaqələrinə olan marağını itirərək, onun yanına gec-gec getməyə başladıqda, çox vaxt öz sərtliyindən utanırdı. Yucin uzun müddət görünmədikdə Rubinin bütün hərəkətləri göstərirdi ki, o, əzab çəkir və onun getdikcə soyuduğunu başa düşür.

Bir dəfə Rubi:

– Sən bazar günü axşam gələcəksənmi? – deyə soruşdu.

– Yox, heç vəchlə gələ bilməyəcəyəm, – deyə Yucin özünə bəraət qazandırmağa başladı. – İşim var.

– Sənin nə işin olduğunu bilirəm. Necə istəyirsən et. Mənim üçün fərqi yoxdur.

– Rubi, nə üçün belə danışırsan! Axı mən həmişə sənin yanında otura bilmərəm.

– Mən işin nə yerdə olduğunu çox yaxşı bilirəm, Yucin. Sən artıq məni sevmirsən. Bir də ki, bu tamamilə əhəmiyyətsizdir.

O:

– Rubi, əzizim, bəsdir, belə danışma, – deyirdi.

O getdiyi zaman isə Rubi uzun müddət pəncərənin yanında durur, məyus halda küçəyə baxır və kədərlə ah çəkirdi. Bu adam Rubiyə onun indiyə qədər rast gəldiklərinin hamısından əziz idi. Lakin Rubi göz yaşı tökənlərdən deyildi.

“O məni tezliklə atacaq, – deyə, o daim fikirləşirdi, – o məni tezliklə atacaq”.

Holdfarb çoxdan Yucinə nəzər yetirirdi. O, Yucinin işi ilə maraqlanır və onun necə istedadlı olduğunu anlayırdı. O özü yaxın zamanda başqa, daha iri qəzetə, bazar günü nömrəsinin redaktoru vəzifəsinə keçməyə hazırlaşırdı və elə hesab edirdi ki, Yucin burada boş yerə vaxt itirir və bunu onun nəzərinə çatdırmaq lazımdır.

Bir dəfə şənbə günü işin qurtarmasına az qalmış o, Yucinə dedi:

– Mən düşünürəm ki, sizin burada olan nüfuzlu qəzetlərdən birinə keçməniz yaxşı olardı. Bizim qəzetdə siz heç bir şey əldə bilməzsiniz. O çox nüfuzsuzdur. Özünüzə bir mötəbər qəzet axtarın. Nə üçün siz “Tribun”a getmirsiniz? Bu da olmasa, Nyu-Yorka gedin. Mənə belə gəlir ki, sizə jurnalda işləmək lazımdır.

Yucin onun hər bir sözündən məst olurdu.

– Mən artıq bu barədə fikirləşmişəm, – dedi. – Hər ehtimala qarşı mən Nyu-Yorka gedəcəyəm. Mən orada bundan yaxşı işə düzələrəm.

– Mən sizin yerinizdə olsaydım, müəyyən bir qərara gələrdim. Bu cür qəzetdə uzun müddət işləməyin zərərdən başqa heç bir xeyri yoxdur.

Yucin öz yerinə qayıtdı. Qarşıdakı təbəddülat haqqında fikir onun başında çıxmırdı. Getmək lazım idi. Yüz əlli, iki yüz dollara qədər pul yığmağa başlar və o zaman Şərqdə taleyini sınayar. O, Ancela və Rubidən ayrılacaqdır. Birinci ilə müvəqqəti, ikinci ilə isə, yəqin həmişəlik. O utana-utana bunu etiraf edirdi. O çoxlu pul qazanar, geri qayıdar və öz blekvudlu idealı ilə evlənər. Onun təxəyyülü irəli qaçaraq, kənd kilsəsində romantik nigah mərasimini və yanında ağ paltarda duran Ancelanı təsvir edirdi. O, Yucin Vitla, o vaxtacan Şərq ştatlarında şöhrət qazanmış bir rəssam, Ancelanı Nyu-Yorka aparar. O, daim Şərqin bu əzəmətli şəhəri haqqında, onun sarayları, şöhrəti haqqında düşünürdü. Bu, Paris və Londonla müqayisəyə layiq olan, haqqında çox eşitdiyi gözəl şəhər idi. O, təxirə salmadan ən yaxın vaxtda oraya gedəcəkdir. Orada nəyə nail olacaqdır? Ona şöhrət qazanmaq mümkün olacaqmı? Özü də bu tezliklə?

O belə xəyallarla yaşayırdı.

ON DÖRDÜNCÜ FƏSİL

Nyu-Yorka getmək xəyalına düşən Yucin bu fikri asanlıqla həyata keçirtdi. O bütün pullarını Ancelanın üzüyünə xərclədikdən sonra kitabçaya altmış dollar qoymağa müvəffəq olmuşdu və indi bu məbləği, mümkün qədər tez, üçqat artırmağı və yola düşməyi qət etdi. İşə düzələnə qədər bir növ dolanmaq lazım idi. Əgər jurnallarda onun şəkillərini qəbul etməsələr, o, qəzetdə iş axtarar. Bir də ümumiyyətlə o əmin idi ki, birtəhər dolanacaqdır. O lap yaxın vaxtlarda Şərqə köçmək istədiyini Xoreys Xauya və Metyuza bildirdi. Onların hər biri bu yeni xəbəri başqa cür qarşıladı. Çoxdan Yucinə qibtə edən Xau ondan qurtulduğuna şad idi, bununla bərabər, bu küçüyün qətiyyətinin ona nə kimi parlaq mənsəb vəd etdiyi fikri onu didib gəmirirdi. “Ola bilsin, o, həqiqətən də müstəsna müvəffəqiyyətlərə nail olacaqdır, – deyə o düşünürdü. – O elə qəribə, elə inadcıldır ki”. Metyuz, acı təəssüf hissi ilə olsa belə, Yucin üçün sevinirdi. Eh, Yucinin cəsarəti, onun atəşi, onun istedadı onda olsaydı!..

Bir dəfə Metyuz, Xoreys otaqda olmadığı zaman, – o, anlayırdı ki, Xoreys Yucinə paxıllıq edir, – Yucinə dedi:

– Siz orada müvəffəqiyyət qazanarsınız. Bunun üçün sizdə bütün imkanlar vardır. Sizin buradakı işlərinizdən bəziləri orada sizin üçün yaxşı xasiyyətnamə olar. Mən də getmək istərdim!

– Bəs nə üçün getmirsiniz? – deyə Yucin soruşdu.

– Kim? Mən? Mən hara, ora hara? Mənim üçün hələ tezdir. Mən hələ o yerə çatmamışam. Bəlkə bir zaman mən də cəsarət etdim.

– Sizin işləriniz mənə çox xoş gəlir, – deyə Yucin bilə-bilə yalan dedi. Bir qəzet eskizləri kimi pis olmasa belə, Metyuzun işlərini Yucin əslində həqiqi sənət əsəri hesab etmirdi.

– Siz belə düşünmürsünüz, Vitla, – deyə Metyuz səsləndi, – mən nəyə qabil olduğumu gözəl bilirəm.

Yucin susdu.

– Hərdənbir olsa da, Nyu-Yorkdan heç olmasa məktub yazın, – deyə Metyuz davam etdi. – Mən sizin işinizin yaxşı getdiyini eşitsəm, şad olaram.

Öz qərarının oyatdığı maraqdan xoşlanmış Yucin:

– Mütləq yazaram, – deyə cavab verdi. – Mütləq.

Lakin o, bir dəfə də yazmadı.

Yucinin qarşısında Rubi və Ancelanın simasında iki çətin problem dururdu. Hər nə cür olursa, o bu problemləri həll etməli idi. O, Rubiyə, onun acizliyinə, korlanmış həyatına acıyır, onun haqqında kədər və təəssüflə düşünürdü. O özünə görə qəşəng və sevimli idi, lakin nə ağlı, nə də qəlbi ilə Yucinə tay deyildi. Əgər o istəsəydi belə, bu qız onu qane edə bilərdimi? Rubi onun üçün Ancela kimi bir qızı əvəz edə bilərdimi? İndi o, Ancelanı da uzaqlara çəkib aparmışdı, çünki bu qız nişanlısı olduğu vaxtdan onu yeni cəhətdən öyrənmişdi. Zahirən belə təvazökar və məsum görünən bu qız bəzən od almış qov kimi yanırdı. Yucin onun gözəl saçlarını açıb tökdüyü və onların qalın dəstəsini əlinə aldığı zaman qızın gözlərində alov parlayırdı. Yucin deyirdi: “Reyn qızı! Mənim balaca Loreleyim! Sən gənc məşuqunu su pərisi kimi saçlarının toruna salıb aparırsan. Sən Marqaritasan, mən isə sənin Faustun. Sən qəşəng Qretxansan. Mən bu hörülmüş, bu qəribə saçları nə qədər sevirəm. Oh, mənim sevincim, mənim gözəlim! Bir zaman mən sənin surətini tabloda əbədiləşdirərəm. Mən səni şöhrətləndirərəm”.

Bu sözlərədən Ancelanın bütün bədəni əsirdi. O, Yucinin alışdırdığı odda qovrulurdu. O, hərarətli və uzun sürən öpüşləri ilə dodaqlarını Yucinin dodaqlarına yapışdırır, onun dizləri üzərində oturur, saçlarını onun boynuna dolayır və onun üzünü bu ipək tellərlə yuyurmuş kimi oxşayırdı. Belə dəqiqələrdə Yucin özünü itirir və onu coşqun öpüşlərə qərq edirdi. Əgər Ancela, Yucin tərəfindən göstərilən ilk cəsarətli hərəkətdə ondan daha artıq öz-özündən ehtiyat edərək onun ağuşundan qurtulub çıxmasaydı, Yucin bununla kifayətlənməzdi.

Ancela onun məhəbbəti haqqında yaxşı rəydə olduğunu deyərək, onu danladı və Yucin onun etimadını üstün tutaraq, özünü ələ almağa cəhd etdi. O buna müvəffəq oldu, çünki gözəl bilirdi ki, istədiyinə nail ola bilməyəcəkdir. İzafi həvəs ancaq Ancelanı qorxuda bilərdi. Onların bu məhəbbət mübarizələrinin həddi hüdudu yox idi.

Payızda Ancela ilə nişanlanmasından bir neçə ay sonra, Yucin həqiqətən Çikaqonu tərk etdi. Gələcək haqqında təşvişli fikirlərə qapılaraq, yay mövsümünü bir növ keçirtdi. O getdikcə Rubidən daha çox qaçırdı. Nəhayət, onunla vidalaşmadan çıxıb getdi, halbuki son dəqiqəyə qədər özünü inandırırdı ki, onunla vidalaşmalıdır.

Yucin qəmgin və əzgin halda Anceladan ayrılırdı. İndi ona elə gəlirdi ki, o, Nyu-Yorka öz arzusu ilə deyil, acı zərurət üzündən gedir. Burada, qərbdə, onun yaşamaq üçün kifayət qədər qazanmaq imkanı yoxdur. Onun gəliri ilə onlar yaşaya bilməzlər. Bunun üçün də o getməlidir və gedərkən də Ancelanı itirə bilər. Vəziyyət ona ən facianə boyalarda görünürdü.

Ancela Yucinin yola düşməsi ərəfəsində şənbə və bazar günləri qalmaq üçün evdən birtəhər çıxaraq, xalasının evinə düşmüşdü. İndi Yucin burada, onların sərəncamında qalmış saatları sayaraq və onun arxasınca zəfər qazanaraq qayıtdığını təsvir edərək, qaşqabaqlı halda o tərəf bu tərəfə gəzişirdi. Bu qayıtmağa mane ola biləcək hadisələrdə doğan uğursuz qorxular Ancelanı az təşvişə salmırdı. O, böyük şəhərlərə gedib bir daha qayıtmayan şairlər və rəssamlar haqqında povestlər oxumuşdu. Axı Yucin də görkəmli şəxsiyyətdir – birdən Ancela onu saxlaya bilmədi, onda nə olsun? Lakin o, Ancelaya vəd vermişdir, o Ancelanın sevgisindən başını itirmişdir, buna şübhə ola bilməz. Bu inadlı, ehtiraslı, ruhi əzabla dolu nəzərlər əbədi sevgidən başqa nəyi ifadə edə bilər? Həyat ona misilsiz xəzinə bəxş etmişdir: böyük məhəbbət və rəssam sevgili.

Nəhayət, Ancela Yucinin başını əlləri içərisinə alaraq:

– Get, Yucin, narahat olma! – deyə kədərlə səsləndi. – Mən səni gözləyəcəm. Nə zaman qayıtsan, məni burada taparsan. Ancaq tez gəl, axı sən tez gələcəksən, deyilmi?

Yucin onu öpərək:

– Hələ soruşursan da! – deyə cavab verdi. – Soruşursan da! Gözlərimə bax. Məgər hiss etmirsən?

Ancela onun ağuşuna atılaraq:

– Hə, hə, hə! Əlbəttə. Hiss edirəm, – deyə səsləndi.

Sonra onlar ayrıldılar. O, həyatın nə qədər mürəkkəb və faciəli olması fikrinin ağır təsiri altında getdi. Oktyabr səmasında parlaq şəfəq saçan ulduzlara baxaraq, o, kədərli fikirlərə daldı. Dünya gözəldir, amma onda yaşamaq bəzən ağır olur. Lakin hər şeyə dözmək olar, gələcəkdə isə onu yəqin ki, səadət və rahatlıq gözləyir. Bunların hər ikisini o, Ancelanın öpüşləri ilə nəşələnib məhəbbəti ilə məst olaraq, onun yanında tapacaqdır. Belə də olmalıdır. Bütün dünya buna inanır. Stelladan, Marqaretdən və Rubidən sonra hətta o özü də buna inanır. Hətta özü də.

Çikaqodan gedən qatarda dərin fikrə dalmış bir gənc oturmuşdu. Qatar saysız-hesabsız köməkçi yollardan keçib, miskin həyət və evlərin, küçə ayırıcılarının, nəhəng fabrik və dəyirmanların yanından keçdikcə, Yucin böyük şəhər həyatına atılmaq üçün etdiyi ilk cəsarətli addım olan başqa bir səfərini xatırlayırdı. Hər şey necə dəyişilmişdir! O necə yonulmamış və sadəlövh idi. O vaxtdan bəri o, rəssam-illüstrator ola bilmişdir, pis yazmır, qadınların xoşuna gəlir və həyat haqqında müəyyən təsəvvürü vardır. Doğrudur o, pul yığmamışdır, lakin incəsənət institutu kursunu qurtarmış, Ancelaya brilyant üzük bağışlamışdır və indi onun yanında iki yüz dollar vardır ki, bu pulun vasitəsilə o, Amerikanın ən böyük şəhərlərində kəşfiyyat aparmaq niyyətindədir. Qatar əlli yeddinci küçədən keçirdi. Yucin Rubinin yanına gəldiyi yerləri tanıdı. O yenə də Rubi ilə vidalaşmadı. Budur, orada, uzaqda, ikiotaqlı taxta evlər cərgəsi görünür, onlardan birində Rubinin atalığıgil yaşayır. Zavallı balaca Rubi! Axı Rubi onu sevir. O çox pis hərəkət etdi, lakin çarəsi nə idi? O, Rubidən soyumuşdu. Doğrudur, Rubi haqqında düşünmək onu həqiqətən qüssələndirirdi, lakin o bacardıqca bu fikirlərdən tezliklə yaxa qurtarmağa cəhd edirdi. Dünyada bu qədər adi olan belə faciələrə qüssəli fikirlərlə kömək edə bilməzsən.

Qatar indi İndiananın şimal hissəsinin hamar düzləri ilə sürətlə gedirdi, əyalət şəhərciklərini ötüb keçərkən Yucin Aleksandriyanı xatırladı. Görəsən Conas Layl və Con Sammers nə edirlər? Mirtl yazırdı ki, onun toyu baharda olacaqdır. O hesab edir ki, buna hələ vaxt var və tələsməyin mənası yoxdur. Bəzən Yucinin ağlına gəlirdi ki, Mirtl ona oxşayır – onun da əhvali-ruhiyyəsi tez-tez dəyişir. O, möhkəm əmin idi ki, heç vaxt Aleksandriyaya qayıtmaq istəməyəcəkdir, bəlkə yalnız qısa bir müddətə qayıtdı, lakin bununla bərabər, atasının, anasının, doğulduğu evi xatırlamaq ona xoş gəlirdi. Onun atası həqiqi dünyaya necə də bələd idi.

Qatar Pitsburqu ötüb keçdidən sonra Yucin zirvəsini təntənə və əzəmətlə səmaya qaldıran yüksək dağları və borularından alovlu dillər uzanan koksyandıran sobaların nəhəng cərgələrini ilk dəfə olaraq gördü.

O, işləyən adamları, sürətlə bir-birini əvəz edən yatmış şəhərləri görürdü. Amerika nə qədər ucsuz-bucaqsız ölkədir! Bu ölkədə rəssam olmaq nə qədər yaxşıdır! Axı burada milyonlarla adamlar vardır, bununla belə, bu vaxta qədər bütün bunları – heç olmazsa bu koksyandıran sobalar kimi pafosla dolu adi şeyləri əks etdirən dahiyanə bir əsər belə yoxdur. O buna nail olsa idi! Adının Fransada Dorenin, Rusiyada Vereşşaginin adı kimi səslənməsi üçün bütün ölkəni sarsıtmağa qüvvəsi çatsaydı! Əgər özündə duyduğu atəşi öz əsərlərinə verməyə müvəffəq olsaydı!

Gecədən çox keçmiş Yucin öz yerinə qalxdı, dalğın nəzərlərini qatı qaranlığa və ulduzlara zilləyərək uzun müddət yata bilmədi və sonra yuxuya getdi. O ayıldığı zaman artıq səhər idi. Qatar Filadelfiyanı ötmüşdü və indi geniş çəmənlikdən keçərək Trentona yaxınlaşırdı. Yucin qalxdı və yanından ötüb keçən, sanki əsgər kimi düzülmüş Trenton, Nyu-Bransvik, Metuçen, Elizabet şəhərlərini nəzərdən keçirərək geyindi. Bu yerlər nədənsə ona İllinoys ştatını xatırladırdı – bura da eləcə dümdüz idi. Nyu-Arkı keçdikdən sonra qatar geniş düzənliyə çıxdı və Yucin dənizin yaxınlığını hiss etdi: o bu düzənlikdən o tayda olmalı idi. Buradan dəniz qabarmasından qidalanan Pasaik və Xakensak çayları axırdı – limanlarda kərpic və kömürlə yüklənmiş balaca gəmilər və barajlar dayanmışdı. Bələdçi vaqonları dolaşıb: “Cersi-Siti” – deyə elan etdikdə onun bədəninə titrətmə düşdü. Nəhəng perrona çıxdıqda isə ürəyi sıxılırdı. O yalnız idi. Nyu-Yorkda, bu zəngin, soyuq, bədxah şəhərdə tamamilə yalnız idi. O burada necə müvəffəqiyyət qazanacaqdı?

Yucin vağzaldan çıxıb alçaq qübbə altında bərələr yerləşən yerə getdi və bir an içərisində onun nəzərləri qarşısında şəhərin mənzərəsi açıldı, – körfəz də, Qudzon da, Azadlıq heykəli də, bərələr də, kiçik paraxodlar da, okean gəmiləri də – hamısı yağışın boz pərdəsinə bürünmüşdü və onun gurultusu arasında həzin fiq səsləri eşidilirdi. Yucinin gözü qarşısında elə bir mənzərə var idi ki, onu heç bir vaxt görməyənlər təsəvvür edə bilməzlər, kükrəyən dalğalarla sahili döyən əsl şor suların pıçıltısı isə ruhunu musiqi kimi oxşayırdı. Gəmilərin və qüvvətli balinaların yarıb keçdiyi anlaşılmaz sirlərlə dolu olan bu dəniz necə də gözəldi! Nyu-York, okean sahilində duran və onun dalğaları ilə qucaqlaşan, ucsuz-bucaqsız ölkənin ürəyi olan bu şəhər nə qədər qəribədir! Budur, dəniz dalğalanır, o yanda isə – dünyanın bütün limanlarına gəmilər göndərilən nəhəng doklar görünür. Yucinin nəzərlərinə onların boz və qara rənglə boyanmış heybətli korpusları sataşdı. Onlar dənizin içinə doğru uzanan uzun dalğalarla bağlanmışdı. O, fitlərə, şiddətlə sahilə çarpan dalğaların səsinə qulaq asır, başının üzərində qanad çalan qağayıları müşahidə edir və bu şəhərdə nə qədər saysız-hesabsız insan yaşadığını bütün varlığı ilə duyurdu. Burada Cey Huld və Rassel Ceys, həqiqi, canlı vanderbiltlər və morqanlar yaşayır, hamısı da burada. Uoll-Strit, Beşinci avenyü, Medison-skver, Brodvey – bu küçələr haqqında o nə qədər eşitmişdi. İndi onun həyatı nə cür olacaq? Müvəffəqiyyət qazana biləcəkmi? Nyu-York bir zaman ona bəxti gətirmişlərin nəsibi olan dəbdəbəli qonaqpərvərlik göstərəcəkdirmi? Yucin bütün qəlbi ilə şəhərə doğru can ataraq, geniş açılmış gözləri ilə ətrafa baxır və gördüklərinə intəhasız dərəcədə valeh olurdu. Olsun, o bu şəhərə daxil olacaqdır, – hər halda təşəbbüs edəcəkdir, sonra isə kim bilir… bəlkə də… Lakin onun qəlbində kədər var idi. O indi Ancela ilə olmağı, onun ağuşunda etibarlı sığınacaq tapmağı necə istəyirdi. O öz üzündə onun əllərinin, onun saçlarının təmasını hiss etməyi necə istəyirdi. O zaman o, yalqız mübarizə etməli olmazdı. Lakin o tək idi, onun ətrafındakı şəhər okean kimi dalğalanırdı. O oraya daxil olmalı və mübarizəyə başlamalı idi.

ON BEŞİNCİ FƏSİL

Yucin, tamamilə ona yad olan şəhərdə haraya gedəcəyini bilmədən Debross-strit limanında bərəyə oturdu, Vest-stritdə düşərək doka gedən yolları nəzərdən keçirtdi və bu gurultulu küçəni uzun müddət dolandı. Bu müşahidə nöqtəsindən Manhetten ona çox yaraşıqsız görünürdü. Lakin o öz-özünə deyirdi ki, bu şəhər gözəl olmasa da, onda çox diqqətəçarpan cəhətlər olmalıdır. O, bir-birinə sıxılan iri evləri, küçə hərəkətinin sarsıdıcı səhnələrini, intəhasız insan axınını gördükdə anladı ki, insanların böyük toplanışı öz-özlüyündə əzəmətli təsir yaradır və Manhettenin də əsas xüsusiyyəti bundan ibarətdir. Lakin başqa xüsusiyyətlər də var idi: köhnə şəhərdə alçaq tikintilərin çox olması, dar küçələrdən ibarət olan bütöv məhəllələr, yüz illər boyu yağış, duman altında qalıb qaralmış çirkin kərpic və daş evlər, – bunların hamısı Yucində gah maraq, gah da əzici kədər oyadırdı. O asanlıqla zahiri təəssürata uyurdu.

Yucin şəhəri dolaşdığı zaman yaşamaq üçün mənzil tapmağı nəzərdən qaçırmırdı – o, bağlı-bağçalı, yaxud heç olmazsa pəncərəsi önündə ağac olan kiçik bir ev axtarırdı. Nəhayət, Yeddinci avenyünün aşağı hissəsində dəmir balkonları olan bir neçə ev onun nəzərlərini cəlb etdi. O soruşmağa başladı və bu evlərin birində həftədə dörd dollara kirayə verilən bir otaq tapdı. O düşündü ki, hələlik bu otağı tutmaq olar. Mehmanxanada oturmaq ona daha baha otura bilərdi. Qara köhnə paltar geyinmiş, çox qəmgin ev sahibəsi ona simasız bir məxluq kimi göründü. Onun görünüşü kirayənişin saxlamağın necə darıxdırıcı bir peşə olduğu fikrini doğururdu. Otaq da eləcə qəmli, adi bir otaq idi. Lakin Yucin yeni dünyanın qapısı qarşısında dururdu, onun bütün marağı və fikirləri orada idi. O, çamadanını oraya qoydu, sandığın dalınca adam göndərdi və küçəyə çıxdı – axı o buraya öyrənmək və dərk etmək üçün gəlmişdi.

Yucin Nyu-Yorkla tanışlığının bu ilk dövründə tamamilə öz təəssüratına qapıldı. O nə etmək lazım gəldiyi üzərində heç düşünmürdü. Küçəyə çıxır və ayağı getdikcə boş-boşuna dolaşırdı. Elə birinci günü Brodveylə aşağı, bələdiyyə idarəsinə qədər, axşam isə On dördüncü küçə ilə yuxarı, Qırx ikinci küçəyə qədər getdi. Tezliklə o, Üçüncü avenyü, Baueri ilə Beşinci avenyünün və Riveysayd-Drayvın dəbdəbəsi, İstriver, Batteri, Sentral parkın gözəlliyi və İst-Saydın aşağı hissəsi ilə tanış oldu. Ən qısa bir müddətdə paytaxt həyatının bütün gözəlliyini, nahar fasiləsində və teatrların açılması ərəfəsində küçələrdəki izdihamı, ticarət məhəllələrində səhər və gündüz insanı dəhşətə gətirən basabası, Beşinci avenyü və Sentral parkda intəhasız sıralarla gedən ekipajları görə bildi. Vaxtilə onu Çikaqonun zənginliyi və dəbdəbəsi heyrətə salmışdı, indi gördüklərində isə onun nəfəsi tutulurdu. Burada hər şey elə çılpaq, elə əyani, elə anlaşıqlı idi ki, hər şeydə adi adamları varlı sinif nümayəndələrindən ayıran uçurum hiss olunurdu. Bunu duyunca Yucinin damarlarında qan donurdu; ictimai pillədə nə qədər aşağıda durması fikrindən onu bir kütlük bürüyürdü. Bu şəhərə gələnə qədər o öz qabiliyyəti haqqında olduqca yüksək fikirdə idi, indi isə ətrafına nə qədər çox baxırdısa, özü öz gözlərində bir o qədər kiçilirdi. O özü nədir? İncəsənət nədir? Bütün bunların şəhərə nə dəxli vardır? Şəhər başqa şeylərlə – bəzəklərlə, yeməklə, dəvətlərlə, səyahətlərlə daha çox maraqlanırdı. Adanın aşağı hissəsini Yucini dəhşətə salan soyuq alverçilik ruhu bürümüşdü, qadınların və zahiri dəbdəbənin istiqamət verdiyi yuxarı hissədə isə onda qibtə oyadan, şövqə gətirən naz-nemət hökm sürürdü. Onun cəmi iki yüz dollar pulu vardı. O bu pullarla özünə yol açmalı idi, – onun fəth etməli olduğu dünya isə belə idi.

Yucin xasiyyətli adamlar ruh düşgünlüyü hissinə asanlıqla qapılırlar. O, həyatın onun qarşısında açdığı lövhələrdən həddindən artıq acgözlüklə məst olurdu, indi də təəssüratın çoxluğundan əziyyət çəkirdi. O çox qısa bir müddət ərzində olduqca çox şey gördü. O, vitrinləri, kitabxanaları, muzeyləri, geniş prospektləri öyrənə-öyrənə həftələrlə şəhərdə dolaşdı, ümidsizlik onun qəlbinə günü-gündən daha dərin soxuldu. Gecə o öz misgin otağına qayıdır və Ancelaya geniş məktublar yazaraq gördüklərinin hamısını təsvir edir, əbədi məhəbbətinə onu inandırırdı. Bu məktublar onun aşıb-daşan enerjisini və əhvali-ruhiyyəsini əks etdirmək üçün yeganə çıxış yolu idi. Bunlar canlı boyalarla və qüvvətli iztirablarla dolu ilhamlı məktublar idi, lakin Ancela onlara öz bildiyi kimi məna verirdi. Onlar Ancela üçün incə hislər və həqiqi qüssə şahidi idilər, çünki o hesab edirdi ki, bunları təlqin edən onların ayrılığıdır. Bu, qismən də belə idi. Lakin bu məktublar başlıca olaraq tənhalıqdan və qarşısında açılan həyatın əzəmətli mənzərəsinin Yucində oyatdığı hissi ifadə etmək arzusundan irəli gəlirdi. O həmçinin Ancelaya müşahidə etdiyi səhnələrdən çəkdiyi şəkilləri: Otuz dördüncü küçədə qatı qaranlıqda izdihamın, İstriverdə, Səksən altıncı küçənin yaxınlığında şiddətli yağışda kiçik gəmilərin, vaqon yüklənmiş barajı yedəkdə çəkən gəminin şəklini göndərdi. Yucin özü də bu etüdlərlə həvəsini sınamaq istəyirdi. Bu gözəl jurnallar onu bir qədər qorxudurdu. İndi onlarda iştirak etməsi imkan daxilində olduqda, o özünə daha az inanırdı.

Yucin Nyu-Yorka gəldiyi ilk həftələrin birində Rubidən məktub aldı. Nyu-Yorka gəldikdən sonra Yucinin ona yazdığı vida məktubu onun ehtirasdan doğmuş, zorla yazılmış məktublar silsiləsindən idi. Yucin yazırdı: çox təəssüf ki, onunla vidalaşmadan getməyə məcbur olmuşdur. O artıq gəlmək istəyirdi ki, təxirəsalınmaz hazırlıqla əlaqədar olaraq… və s. O, yaxın günlərdə Çikaqoda olmaq ümidindədir, o zaman mütləq onun görüşünə gələr. O, əvvəlki kimi onu sevir, lakin böyük imkanlar gizlənən yerə, Nyu-Yorka getmək onun üçün zəruri idi.

O axırda yazırdı: “Biz ilk dəfə görüşəndə sənin necə qəşəng olduğun yadımdadır. Mən ilk təəssüratımı heç bir zaman unutmaram, Rubi!”

İndi bu barədə danışmaq ən böyük nəzakətsizlik idi, lakin Yucin özündə rəssamlıq təbiətini boğa bilmirdi. Bu sözlər Rubinin qəlbində kəskin ağrı oyatdı. O anladı ki, Yucin ancaq gözəlliyi sevir və indi onun gözəlliyi Yucin üçün öz lətafətini itirmişdir.

Rubi meydanoxuyucu, laqeyd bir ton tutmaq niyyəti ilə bir müddət sonra cavab verdi, lakin buna heç vəchlə müvəffəq olmadı. O, acı bir söz düşünmək istədi, lakin axırda hiss etdiyini yazmalı oldu.

O yazırdı:

“Əziz Yucin, bir neçə həftədir ki, sənin məktubunu almışam, lakin bu vaxtadək özümü cavab verməyə məcbur edə bilməmişəm. Mən bilirəm ki, bizim aramızda hər şey bitmişdir, başqa cür ola da bilməzdi. Mənə belə gəlir ki, sən bir qadını uzun müddət sevməyə qadir deyilsən. Əlbəttə, sən haqlısan, sənin Nyu-Yorka getməyin vacib idi, orada səni daha geniş fəaliyyət sahəsi gözləyir. Bütün bunlar belədir, lakin sənin vidalaşmağa gəlməməyin məni çox incidir. Sən bunu edə bilərdin. Lakin mən səni heç nədə məzəmmət etmirəm. Əslində bu, nəticə etibarilə, son vaxtlar bizim aramızda olanlardan az fərqlənir. Mən səni sevirdim, lakin bilirəm ki, hər necə olsa buna dözəcəyəm və heç bir zaman səni qınamayacağam. Rica edirəm, mənim məktub və şəkillərimi qaytar. İndi onlar sənə artıq lazım deyil.

Rubi”.

Məktubun lap axırında əlavə etdi:

“Gecə pəncərənin yanında durur və küçəyə baxırdım. Ay işıq saçır, külək çılpaq ağacları tərpədirdi. Uzaqda, çəmənlərin arasında göl parıldayır və onda ay əks olunurdu. Gölün üzü gümüş kimi görünürü. Oh, Yucin, kaş öləydim!”

Yucin bu sözləri oxuduqda yerindən sıçradı və məktubu əlində əzişdirdi. Bu məktub onu ürəyinin dərinliyinə qədər mütəəssir etmişdi. O biixtiyar Rubiyə qarşı hörmət hiss etdi. Hətta bu qızı tərk etməkdə səhv edib-etmədiyini düşündü. Axı, o, həqiqətdə, bu qızı sevirdi. Onda o qədər cazibə vardı ki, Rubi Nyu-Yorkda olsaydı, onlar bir yerdə yaşaya bilərdilər. O burada naturaçılığa da düzələ bilərdi. O artıq bu barədə Rubiyə yazmağa hazır idi ki, bu zaman Ancelanın, demək olar, hər gün ona göndərdiyi məktublardan biri gəlib çıxdı və onun əhvali-ruhiyyəsi dəyişdi. Ancelanın məhəbbəti kimi böyük və təmiz hissin qarşısında Rubi ilə əlaqəni davam etdirmək olarmı? Görünür, onun Rubiyə olan keçmiş bağlılığı sönüb gedirdi. Onu diriltməyə cəhd etməyə dəyərdimi?

Təzadlı hislərin bu toqquşması, Yucinə çox xas olan bir cəhət idi. Onda sağlam özünü təhlil qabiliyyəti inkişaf etmiş olsaydı, o bu nəticəyə gələ bilərdi ki, təbiətən xəyalpərvərdir, gözəlliyə məftundur, məhəbbətə vurğundur və yeganə, xəyali qadından başqa hər hansı bir qadına sədaqətli olmaq ona xas deyildir.

Buna baxmayaraq, o, Rubiyə təəssüf və peşmançılıqla dolu məktub yazdı, lakin bu məktubda gəlmək dəvəti haqqında bir söz olmadı. O özünə deyirdi: hərgah Rubi gəlmiş olarsa, onu uzun müddət saxlıya bilməz. Bundan başqa o, Ancelanı almaq istəyirdi. Beləliklə, kəsilmiş münasibət yenidən bərpa edilmədi.

Yucin bu arada jurnal redaksiyalarına getməyə başladı. Çikaqodan gedərkən vaxtilə “Qlob” qəzeti üçün çəkdiyi bir neçə şəkili sandığına qoymuşdu. Burada Çikaqo çayının etüdləri, bir dəfə perspektivdə çəkdiyi Blu-Aylend avenyü, Qazlar adası, Miçiqan gölünün sahili, həmçinin bəzi küçə səhnələri var idi. Bütün bunlar Yucinin, arasında gözlənilmədən bir neçə ağ zolaqlar və xətlər atdığı sayrışan qara ləkələrdən mozaika yaratmaq xüsusiyyəti sayəsində qüvvətli təsir bağışlayırdı. Bu şəkillərdə hissiyat sezilir, həyat duyulurdu. Onları ilk nəzərdən qiymətləndirməli idilər. Lakin səmərəli yenilikçiliyə dair bir işarə vuran kimi onun şəkilləri çoxlarına sadə və qaba görünürdü. O, bir cizgi ilə paltonu, bir ləkə ilə də üzü təsvir edirdi. Onun işinə diqqətlə baxdıqda da ayrı-ayrı təfərrüatı çətin görmək olurdu, çox zaman isə bu təfərrüat heç olmurdu. İnstitutda, həmçinin Metyuzdan və Holdfarbdan eşitdiyi təriflərin təsiri altında Yucin tədricən belə etiqada gəlmişdi ki, onda özünə məxsus şəkil çəkmə üslubu yaranmışdır və öz müstəqilliyini qiymətləndirərək, o, bu üslubun arxasınca getməyə meylli idi. İndi o, çox özünə güvənən bir gənc təsiri bağışlayırdı, bu isə adamları ondan ikrahlandırırdı. O öz şəkillərini “Sençuri” jurnalı redaksiyasında, həmçinin Xarperin və Skribnerin yanında göstərdikdə, onları yorğun nəzakətliliklə nəzərdən keçirirdilər. Onun getdiyi redaksiyaların divarlarına ölkənin ən yaxşı illüstrasiyaçı rəssamlarının çəkdiyi (bu vaxt Yucin artıq onları tanıyırdı) onlarca gözəl şəkillər vurulmuşdu. O, şəkillərinin təsir bağışlamadığına əmin olaraq, evə qayıdırdı. Görünür, redaksiyalarda ondan min dəfə yaxşı rəssamların işinə adət etmişdilər.

Həqiqətdə də Yucini karıxdıran şey ancaq zahiri cəhət idi. Redaksiya otaqlarının divarlarında asılan şəkillər əksər hallarda onun öz şəkillərindən yaxşı deyildi, bəlkə də pis idi. Onların üstünlüyü qalın çərçivələrdə olmasında və rəssamların adında idi. Yucin hələ jurnallarda tanınmış usta deyildi, lakin ilk əsərlərində olan atəş ən son dövrünün şəkillərindəki atəşdən az deyildi. Son əsərləri böyük yetkinliklə fərqlənirdi, onlarda təfərrüata dözülməzlik görünmürdü, lakin onlarda mənalılıq da çox deyildi, bəlkə az idi. Lakin iş burasında idi ki, öz şəkillərini gətirən gənc rəssamlar bədii şöbə rəhbərlərini həddən artıq təngə gətirmişdilər. Qoy biraz əziyyət çəksinlər, bu onların xeyrinədir. Yucin də hər yerdə onun üçün məhvedici tənqiddən pis olan xəsis təriflərlə bərabər rədd cavabına rast gəlirdi. Nəticədə o, tamamilə ruhdan düşdü.

Lakin hələ xırda qəzet və jurnallar da var idi. Yucin özünə bir iş tapmaq üçün yorulmadan şəhəri dolaşırdı. İki-üç balaca jurnalda otuz beş dollarlıq bir neçə şəkil sifarişi almaq mümkün oldu. Hələ naturaçı qıza da bir qədər vermək lazım gələcəkdi. İndi ona emalatxananı əvəz edəcək və naturaçını dəvət etməyə imkan verəcək otaq lazım idi. Yucin On dördüncü küçənin qərb hissəsində, dəhlizin qurtaracağında, pəncərələri həyətə baxan və buradan birbaş onun yanına qalxmaq üçün ehtiyat pilləkəni olan münasib bir otaq tapdı. Otaq ayda iyirmi beş dollara idi, lakin o bu məbləği verməyi qərara aldı. Bir neçə sifariş olsa idi, onda yaşamaq olardı.

ON ALTINCI FƏSİL

Nyu-Yorkun sənət aləmi özgə bir xüsusiyyət təşkil edir. Haqqında söhbət gedən dövrdə və bundan uzun müddət sonra bu aləm, aralarında demək olar ki, heç bir əlaqə olmayan ayrıca qruplardan ibarət idi. Burada bir-biriylə çox az tanış olan otuz-qırx nəfər heykəltəraş xüsusi yer tuturdu. Onlar bir-birini qeyzlə tənqid edir, tanış və dostlarının məhdud dairəsində qapalı həyat keçirməyi üstün tuturdular. Rəssamların da öz xüsusi aləmi var idi. Onlar qrafiklərdən uzaq dururdular və özlərini rəssam adlandıran min nəfər və bəlkə daha çox adamdan ibarət idilər. Onların əksəriyyəti, öz işlərini bir-iki dəfə Milli akademiyanın salonlarında göstərmək, hərdənbir öz şəkillərini satmaq, yaxud dekorativ şəkillərə və portretlərə təsadüfi sifariş almaq şərəfinə nail olmaq üçün kifayət qədər istedadı olan kişi və qadınlar idi. Şəhərdə Vaşinqton-skverdə, Doqquzuncu və Onuncu küçələrdə, həmçinin Makduqal-elli kimi gözlənməz yerlərdə yaxud Vaşinqton-skverlə Əlli doqquzuncu küçələr arasındakı rayonun bəzi məhəllələrində studiya üçün otaq kirayə verilən bir çox evlər var idi. Bu evlər rəssamlar, qrafiklər, heykəltəraşlar və həmçinin müxtəlif tipli tətbiqi incəsənət nümayəndələri tərəfindən tutulmuşdu. Rəssamlar heykəltəraşlardan daha artıq bir-birinə bağlı idilər, heykəltəraşlar da qismən rəssamlara qoşulurdular. Rəssamların “Salmaqundi”, ”Kit-Ket”, “Lotos” kimi bir neçə klubu var idi. Çox vaxt dostluq görüşləri ilə birlikdə sərgilər – tuş, akvarel, yağlı boya ilə şəkil sərgiləri düzəldilirdi. Bu sərgilərdə onlar bir-birini tərif və tənqid edə bilər, məsləhətlər verə bilərdilər. Rəssamlar Onuncu küçədə olan studiyalarda, İyirmi üçüncü küçədə olan GXC ümumi yataqxanasında, Van-Deyk adına studiyalarda və bir sıra başqa yerlərdə tez-tez toplaşırdılar. O zaman müvəqqəti dostluğa əsaslanmış belə kiçik qruplara təsadüf etmək və – əgər bütün möhtərəm kompaniyanın ürəyinə yatsanız, – onlara qarışmaq belə çətin deyildi. Nyu-Yorkda bunlardan kənarda rəssamın həyatı qəmgin keçirdi və o özünə böyük çətinliklə müvafiq mühit tapırdı.

Qrafiklər rəssamlara qarşı dururdular. Bunların əksəriyyəti yetişməmiş gənclər idi. Redaktor cənablarının möhkəm meylini qazanmağa müvəffəq olanlar bunlara qoşulurdular. Onlar rəsmən rəssam və heykəltəraşlar aləminə mənsub deyildilər, lakin ruhən onlara yaxın idilər. Onların da öz klubları var idi. Emalatxanaları isə həmişə rəssamların və heykəltəraşların emalatxanaları ilə yanaşı olurdu. Qrafiklər gələcəyə böyük ümid bəslədikləri üçün onların adətən üç-dörd nəfəri bir studiyaya toplaşırdı. Bu, qismən iqtisadi mülahizələrdən, qismən də işdə bir-birinə kömək etmək kimi yoldaşlıq hissindən irəli gəlirdi. Nyu-Yorkda o vaxtlar belə qrupların sayı çox idi. Yucin, əlbəttə, bunların olduğunu bilmirdi.

Yeni adamın özünə diqqəti cəlb etməsi üçün çox vaxt lazımdır. Biz həmişə, hansı sahəyə daxil olsaq, illərlə təlim keçməliyik. Yucin istedadlı idi və qətiyyətlə dolu idi. Lakin onun nə həyat təcrübəsi, nə də yaxın dostları və tanışları var idi. Bu şəhər elə yad və soyuq idi ki, əgər Yucin ilk dəqiqələrdən ona hədsiz məhəbbətlə bağlanmasaydı, o özünü burada tənha və bədbəxt hesab edərdi. İndi o, Vaşinqton, Yunion və Meedison-skver kimi ən gözəl yaşıl bağçaların, Brodvey, Beşinci avenyü, Altıncı avenyü kimi heyrətamiz küçələrin, gecə işığında Bauerin, İst-riverin, sahil boyu küçələrin və Batterinin xariqüladə mənzərəsinin özündə gizlətdiyi gözəlliyin hökmranlığı altında idi.

Yucin bu şəhərdə gizlənən və gözəllik adlanan sehrin hipnozu altına düşmüşdü. Qaynayan insan izdihamları, guruldayan coşqun həyat, nəhəng otellər, opera, teatrlar, restoranlar – hər şey, hər şey öz gözəlliyi ilə onu heyran edirdi. Gözəl paltarlar geyinmiş qəşəng qadınlar, nəhəng həşəratı xatırladan sarıgöz ekipajların uzun sıraları, səhərlər və axşamlar insan kütlələri dolub boşalan küçələr – bütün bunlar onu öz tənhalığını unutmağa məcbur edirdi. Onun nə artıq pulu, nə sürətlə müvəffəqiyyət qazanmağa ümidi var idi, bunun üçün də o istədiyi qədər küçədə dolaşa bilər, evlərin pəncərəsinə baxa bilər, ən gözəl qadınlarla maraqlana bilər və ya başqa sahədə bəxti gətirənlərin hər saat nəsibinə düşən zəfərlər haqqında oxuya bilərdi. Qəzetlər səs-küy salmış kitabların müəllifləri haqqında, yeni şey kəşf etmiş alimlər haqqında, yeni nəzəriyyə ilə çıxış edən filosoflar haqqında, yaxud iri müəssisə bünövrəsi qoyan maliyyəçilər haqqında tez-tez xəbər verir, hazırlanan teatr tamaşaları haqqında, buraya gələn məşhur adamların qarşıdakı qastrolları haqqında, ilk dəfə cəmiyyətə qədəm qoymuş gənc qızların müvəffəqiyyətləri haqqında və səs-küylü ictimai məclislər haqqında yazırdılar. Bir şey aydın idi: söz gəncliyin və mənsəbpərəstliyindir. Əgər adamda yüksək istedad varsa, onun sədasının dünyaya yayılması yalnız vaxt məsələsidir. Yucin də onun təntənəsinin vaxtı gələcəyinə ümid edirdi, ancaq bunun çox gec olacağından qorxurdu. Bu isə çox vaxt onu məyus edirdi. Onun qarşısında hələ uzun bir yol dururdu.

O zaman onun sevdiyi məşğələlərdən biri – gecə-gündüz yağışda, dumanlı havada, qarda küçələri dolaşmaq idi. Nyu-York onu yağışlı havada da, nazik qarla örtülmüş olanda da özünə cəlb edirdi. Yucin bağçaları xüsusilə sevirdi. Bir dəfə o, şiddətli tufanda qövs fanarları işığında Beşinci avenyü gördü və sabahı gün bu lövhəni qara-ağ tonlarda yaratmaq üçün öz molbertinə doğru tələsdi. Bundan heç bir şey çıxmadı, – hər halda ona belə gəlirdi, – bir saata qədər əlləşdikdən sonra nifrətlə fırçasını tulladı. Lakin belə tamaşalar onu cəlb edirdi. O bunları kağızda əks etdirmək, rənglərlə təsvir olunmuş görmək istəyirdi. Naharda on beş sentdən artıq xərcləməyi qət etdiyi və bütün şəhərdə gedəcəyi bir yer, söz deyəcəyi bir adam olmadığı bir zamanda, gələcəkdə müvəffəqiyyət qazana bilməsi ehtimalı onun üçün yeganə təsəlli olurdu.

Yucinin xüsusi cəhətlərindən biri tam maddi müstəqilliyə can atması idi. Hələ Çikaqoda ikən onun ağır dəqiqələrdə evə yazıb yardım tələb etməyə imkanı var idi; o indi də atasından bir az pul borc ala bilirdi, lakin özü qazanmağı üstün tuturdu. Qoy onlar elə bilsinlər ki, o, həqiqətdə olduğundan yaxşı yaşayır. Əgər bir adam onun işinin necə olduğunu soruşsaydı, o cavab verərdi ki, şikayətlənməyə haqqı yoxdur. Yucin Ancelaya da belə yazırdı, toyu təxirə salmağını isə böyük vəsait əldə etmək arzusu ilə izah edirdi. İki yüz dollarını uzun müddətə çatdırmağa və cüzi əmək haqqı ilə olsa da, kiçik sifarişlərdən az-çox qazanmağa bütün qüvvəsi ilə can atırdı. O öz xərcini həftədə on dollarla məhdudlaşdırmışdı və bu məbləğdən kənara çıxmamağa müvəffəq olurdu.

Yucinin yaşadığı ev əslində studiya üçün deyildi. Bu, ucuz pansionlar, mebelli otaqlar və həmçinin ticarət kontorlarından ibarət köhnə bina idi. Evin yuxarı mərtəbəsində üç yaxşı otaq və iki qaranlıq hücrə var idi. Onların hər birində yaradıcılıq işi ilə məşğul olan subay bir adam yaşayırdı. Yucinin qonşusu təhsilini Bostonda almış və özünü dolandırmaq ümidi ilə indi molbertini Nyu-Yorkda qoymuş xırda illustrator idi. Yucin gəlişinin ikinci günündən, açıq qapıdan molbert göründüyünə görə, qonşuluqda rəssam yaşadığını anlamış olsa da, qonşular arasında ilk dövrdə heç bir münasibəti olmamışdı.

Heç bir naturaçı qız öz xidmətini təklif etmək üçün onun yanına gəlmədiyindən Yucin gənc rəssamlar cəmiyyətinə müraciət etməyi qərara aldı. O, katibin yanına getdi və ondan dörd naturaçının ünvanını aldı, onlar da gecikmədən onun dəvətinə səs verdilər. O, uzaqdan bu qızlardan birini – bu yaxınlarda oxuduğu povestin qəhrəmanını xatırladan, əcdadı isveçli olan gənc amerikalı bir qızı seçdi. Bu, çox yaxşı geyinmiş, sevimli, qarasaçlı, düzburunlu və azacıq itiçənəli bir qız idi; o, ilk baxışdan Yucinə xoş gəldi. Lakin Yucin evinin yaraşıqsız olmasından xəcalət çəkirdi, bunun üçün də özünü cəsarətsiz aparırdı. Naturaçı qız da özünü təvazökar tuturdu və Yucin eskizi mümkün qədər tez, izafi xərcsiz qurtarmağa səy etdi.

Yucin, inkişaf səviyyəsinə görə ona tay olanlarla çox tez yaxınlıq etməsinə baxmayaraq, təsadüfi tanışlıq quran adamlardan deyildi. O, Çikaqo İncəsənət institutunda bir neçə gənc rəssamla dost idi. Lakin burada heç kəsi tanımırdı, çünki buraya heç bir tövsiyənaməsi olmadan gəlmişdi. Yenə də o, qonşusu Filipp Şotmeyerlə tanış oldu. Yucin ondan Nyu-Yorkun bədii aləminin nə cür olduğunu soruşmaq istəyirdi. Lakin Şotmeyer o qədər ağıllı adam deyildi və ona əməlli-başlı bir şey danışa bilmədi. Doğrudur, Yucin ondan ən iri emalatxanalar haqqında, görkəmli incəsənət xadimləri haqqında və yeni başlayan rəssamların qrupla işləmələri haqqında bəzi şeylər öyrəndi. Şotmeyerin özü də bir il bundan qabaq belə qrupda idi, lakin nədənsə o indi tək işləyirdi – o, Yucinə bu barədə heç bir şey demədi. Onun illüstrasiyaları bir neçə jurnalda çıxırdı, – doğrudur, bu jurnallar kiçik idi, ancaq yenə də Yucinin yaxın olduğu jurnallardan mötəbər idi. Lakin o, Yucinə bir mühüm xidmət göstərdi: o, Yucinin şəkillərinə heyran qaldığını gizlətmirdi. Ondan qaba bir çoxları kimi, Şotmeyer də qonşusunun eskizlərində onu rəssamlar kütləsindən ayıran nə isə xüsusi bir cəhət tapdı, – o heç bir bədii sərgini buraxmırdı, – və bir dəfə Yucinə onun jurnal qrafiki sahəsində parlaq karyerasının başlanğıcını qoyan bir yol göstərdi. Yucin o zaman öz küçə səhnələrinin biri üzərində işləyirdi – o boş vaxtı olan kimi bununla məşğul olurdu. Bir dəfə Şotmeyer Yucinin otağına daxil oldu və onun fırçası altında İst-Sayd həyatından bir səhnənin tabloda necə canlandığını seyr etməyə başladı. Burada axşam saat altıda iş qurtarandan sonra küçəni dolduran işçi qadınlar təsvir olunurdu. Binanın qaranlıq divarları, bir-iki sayrışan fanar, sarı işığa qərq olmuş bir neçə vitrin və kölgə içərisində ayırd edilən üzlər. Bu yalnız ötəri cizgilər idi, lakin onlar canlı izdiham duyğusunu və nəbzi vuran həyatı ifadə edirdi.

Şotmeyer dedi:

– Bilirsinizmi, bu şəkil çox müvəffqiyyətli alınıb. Mən izdihamı müşahidə etmişəm, o sizinkinə çox oxşayır.

– Doğrudanmı? – deyə Yucin sevindi.

– Mən əminəm ki, jurnallardan biri sizin çəkdiyiniz şəkli əlavə vərəq üçün mütləq götürər. Bəlkə onu “Truf” redaksiyasına aparasınız?

“Truf” Yucinin hələ qərbdə yaşayarkən heyran qaldığı həftəlik jurnal idi. Onun hər bir nömrəsində səhifə boyu rəngli şəkillər çap edilir və bunlar çox vaxt məhz Yucinin çəkməyə səy etdiyi səhnələr kimi olurdu. Nədənsə həmişə elə olurdu ki, Yucin qeyri-ixtiyari olaraq axınla üzdüyü zaman onu hərəkət etməyə məcbur edən oyadıcı təkana ehtiyac duyurdu. Şotmeyerin sözlərinin təsiri altında o, etüd üzərində xüsusi səylə işlədi və qurtaran kimi “Truf” redaksiyasına aparmağı qət etdi. Şəkil ilk görüşdən bədii şöbənin müdirinə xoş gəldi, lakin o heç nə demədi, onu baş redaktora göstərməyə getdi.

– Bax, bu, məncə, əsl tapıntıdır! – deyə o, etüdü iftixarla redaktorun stolu üzərinə qoydu.

Baş redaktor məşğul olduğu yazıdan ayrılaraq:

– Hm, həqiqətən gözəl şəkildir, hə? – dedi. – Bunu kim gətirmişdir?

– Vitla adlı bir oğlan. Mən onu burada ilk dəfədir görürəm. Əsl rəssamdır, deyilmi?

– Bu kölgədə olan üzlər nə qədər ifadəlidir, – deyə redaktor təəccübləndi. – Siz buna nə deyərsiniz? Bir qədər Dorenin kütləvi səhnələrini xatırladır. Yaxşı çəkilmişdir, deyilmi?

– Çox gözəldir, – deyə bədii şöbənin müdiri onun fikrini təkrar etdi. – Məncə, əgər onun başına bir şey gəlməsə, gələcəyin ümid verən sənətkarıdır. Əlavə vərəqlər üçün ondan bir neçə şəkil götürmək lazımdır.

– O bunun üçün nə qədər istəyir?

– Görünür, özü də bilmir. Nə qədər versələr, o qədər də alacaqdır. Mən ona yetmiş beş dollar təklif edərəm.

Redaktor şəkil olan vərəqi bir az uzaqda tutaraq:

– Olar, – dedi. – Burada nə isə təzə bir şey hiss olunur. Bu rəssamla əlaqə saxlamaq lazımdır.

– Mən belə də edərəm, – deyə bədii şöbənin müdiri cavab verdi, – lakin o hələ gəncdir. Onu çox da korlamaq lazım deyildir.

O otaqdan çıxanda simasına sərtlik ifadəsi verdi.

– Etüd mənim xoşuma gəlir, – dedi. – Biz bəlkə də onu jurnal üçün götürdük. Ünvanınızı verin, mən sizə tezliklə çek göndərərəm.

Yucin ünvanını dedi. Onun ürəyi sevinclə döyünürdü. Nə qədər alacağı haqqında düşünmürdü, indi bir fikir onu hər şeydən az məşğul edirdi, lakin o, təsəvvüründə öz etüdünü jurnalın orta vərəqində çap olunmuş görürdü. Demək, o, nəhayət həqiqətən öz əsərini çap etdirməyə müvəffəq oldu, həm də “Truf” kimi bir jurnalda! İndi o, sakit vicdanla deyə bilər ki, müəyyən bir şeyə nail olmuşdur. O elə bu saat Ancelaya yazacaq və bu yeniliyi ona xəbər verəcəkdir. Jurnal çıxdığı zaman isə ona bir neçə nüsxə göndərər. Gələcəkdə o bu işə istinad edə bilər. Ən başlıcası isə budur ki, indi o belə səhnələri çəkməyi bacardığını bilir.

O, küçə ilə gedir, boz daşlar üzərində havada imiş kimi addımlayırdı. Başını geri ataraq, sinə dolusu nəfəs alırdı. Onun arzuları doğrulmağa başlayırdı. O, Yucin Vitla, “Truf” jurnalında dərc olunan rəngli reproduksiyanın müəllifidir. Onun başında artıq bir sıra belə şəkillər, bir zaman arzusunda olduğu şəkillər seriyası hazır idi. O, mümkün olduqca, tez Şotmeyerin yanına qaçmaq, öz müvəffəqiyyətləri haqqında danışmaq və onu yaxşı şama qonaq etmək istəyirdi. Onun Yucinə belə uğurlu məsləhət verməsi üçün o, Şotmeyerə, bu zavallı incəsənət peşəkarına mehribanlıq belə hiss etdi.

Yucin başını onun qapısından içəri salaraq:

– Eşidirsənmi, Şotmeyer, bu gün birlikdə şam edirik. Mənim şəklim “Truf”da çıxacaqdır.

– Bu lap əla oldu! – deyə qonşusu azacıq belə qibtə əlaməti olmadan səsləndi. – Mən çox şadam. Mən elə belə də düşünürdüm.

Yucinin az qala gözləri yaşardı. Zavallı Şotmeyer! Onun necə rəssam olduğunu Allah bilir, lakin ürəyi qızıldır. O heç bir zaman Şotmeyerin xidmətini unutmayacaqdır.

ON YEDDİNCİ FƏSİL

Yetmiş beş dollarlıq çek gətirən şəklin satışı kimi böyük müvəffəqiyyət və bir qədər keçdikdən sonra şəklin jurnalda çap edilməsi Yucini qanadlandırdı: nəhayət o, möhkəm yoldadır. O, Blekvuda gedib Ancelanı görmək məsələsi üzərində düşünməyə başladı. Lakin, yox, o əvvəlcə lazımınca işləməlidir.

Yucin daha bir neçə küçə səhnələri hazırladı, çiləyən yağış altında Qrili-sveri, Buer üzərindəki yüksək şəbəkəli estakada ilə çapan qatarı çəkdi. O, işıqla kölgəni kəskin sürətdə bir-birindən ayırmaqla, kontrasları tutmağı bacarır, effektli və yayğın ləkələrlə şəkil çəkirdi, rənglərin sezilmədən bir-birini əvəz etməsi və bunlarda gizlənən böyük məna – qiymətli daşların oynaq cilvəsini xatırladırdı. “Truf” redaksiyasına getməsindən bir ay sonra Yucin yenidən ora getdi və yenə bədii şöbənin müdiri öz müvazinətini itirdi. O laqeyd görünməyə cəhd edir, lakin buna müvəffəq ola bilmirdi. Bu gəncdə məhz ona lazım olan şey var idi. O:

– Sizdə nə qədər belə şəkil olsa, hamısını mənə gətirin, – dedi. Əgər şəkillər bundan pis olmasa, biz həmişə onlara yer tapa bilərik.

Yucin redaksiyadan başını dik tutaraq çıxdı. O öz istedadına inanmağa başlayırdı.

Özünü lazımi qədər gəlirlə təmin etmək üçün yetmiş beş və yüz dollarlıq çoxlu şəkil lazımdır. Həm də Nyu-Yorkda rəssamlar hədsiz dərəcədə çoxdur və irəli getmək o qədər də asan deyildir. Yucinin ilk işləri mətbuatda görününcəyə qədər bir neçə ay keçdi. O, daha iri jurnallarda çap olunmaq ümidiylə xırdalarından qaçırdı, iri jurnallar isə gənc istedadları özlərinə cəlb etmək üçün o qədər də təşəbbüs göstərmirdilər. Şotmeyer Yucini Veverli-pleysdə birlikdə studiya tutmuş iki rəssamla tanış etdi. Onlar hər ikisi Yucinə xoş gəldilər. Vayominq ştatından olan Mak-Xyu mədənlərdə və dağ fermalarındakı həyat haqqında məharətlə nağıl edirdi. Smayt Nova-skotindən olan Kanada balıqçısının oğlu idi. Hündür və arıq olan Mak-Xyu ilk tanışlıqda tipik kənd tənbəli kimi görünürdü, lakin onun nəzərlərində o qədər ağıl və canlı yumor var idi ki, bu təəssürat tezliklə silinib getdi. Xoşsifət və adamı özünə çəkən bu şəxs Yucini dərhal özünə cəlb etdi. Cozef Smaytdan dəniz qoxusu gəlirdi. Orta boylu, enli kürəkli və möhkəm bədənli bu adam dəmirçini xatırladırdı. Onun iri əlləri və ayaqları, yekə ağzı dərin və kəskin dairələrlə əhatə olunmuş göz çuxurları və cod şabalıdı saçları var idi. O ağır-ağır, dayana-dayana danışırdı, amma gülümsədiyi yaxud güldüyü zaman üzü tamam dəyişirdi. Həyəcanlı, yaxud sevincli dəqiqələrdə onun bütün bədəni kəndirbazlarınkı kimi hərəkətə gəlir, sifəti qəribə, mehriban qırışıqlar şəbəkəsi ilə örtülür, pəltəkliyi kökündən yox olmuş kimi asan və tez-tez danışmağa başlayırdı. O öz danışdığını məzəli sözlərlə bəzəməyi sevirdi, çünki dənizçilər arasında işləyərkən çox kəskin ifadələr toplamışdı. Lakin bunlarda acı istehza hiss olunmurdu. Smayt xeyirxahlığın və xoşqəlbliyin mücəssəməsi idi. Yucin bu iki nəfərlə dost olmaq istəyir və onlarla tanışlığını saxlamağa cəhd edirdi. O görürdü ki, dostları onunla görüşməkdən sevinirlər. Onlar bir-birinə saatlarla maraqlı epizodlar danışır və insanlar haqqında fikir mübadiləsi yürüdürdülər. Yucin tez-tez onların yanına gedirdi, bir müddət sonra onlar da Yucinin yanına getməyə başladılar. Yalnız bir çox aylar keçəndən sonra Yucin hiss etdi ki, həqiqətən onlarla dostlaşmışdır.

Bu ilin ərzində o, naturaçı qızlar arasında tanışlıq düzəltmiş, bədii sərgilərə getməyə başlamış, “Truf” jurnalının bədii şöbə müdiri Xadson Dyulanın sayəsində rəssamların və onların rəfiqələrinin dostluq naharlarına bir neçə dəfə dəvətnamə almışdı. “Kreft” adlı olduqca kasıb bir məcmuənin redaktoru Riçard Uilyer hesaba alınmazsa, təsadüf etdiklərindən heç kəs ona bir elə xoş gəlmədi. Riçard Uilyer şair temperamentli, sarışın bir gənc idi. O, Yucində gözəlliyə olan qarşısıalınmaz meyli dərhal duydu və onunla dostlaşmağa cəhd etdi. Yucin onun bu cəhdinə məmnuniyyətlə cavab verdi və Uilyer onun emalatxanasına gəlməyə başladı. Yucin o zaman yaxşı mənzil tutmaq üçün kifayət qədər qazanmırdı, lakin studiyası üçün bir neçə gips modellər və gözəl tunc şeylər əldə etmişdi. Divarlarda onun başlıca olaraq, Nyu-Yorkun mənzərələrindən çəkdiyi şəkillər asılmışdı. Şəkilləri nəzərdən keçirərkən rəssamlığa bələd olanların üzlərindəki ifadələr tədricən Yucini incəsənətdə öz sözünü deməyə layiq bir adam olduğuna inanırdı.

Nyu-Yorka gəldiyinin ikinci ilinin yazında, Yucin artıq yeni mühitə alışdığı zaman, qərbə gedib Ancelanı görməyi və fürsətdən istifadə edərək, Aleksandriyada valideyninin yanına və Çikaqoya getməyə qərar verdi. Onun Çikaqonu tərk etməsindən on altı ay keçmişdi, lakin bu vaxt içərisində onu cəlb edən, onunla Ancela arasında dura biləcək bir qadına təsadüf etməmişdi. O, mart ayında Ancelaya yazmışdı ki, bəlkə mayda, yaxud iyunda gəldi, lakin ancaq iyul ayında, Nyu-York dözülməz istidən inildədiyi zaman vaxt tapa bildi. O bu vaxt içərisində o qədər də çox iş görməmişdi, cəmi ona qədər hekayənin illüstrasiyasını və “Truf” jurnalının əlavə vərəqi üçün dörd şəkil çəkmişdi. Onlardan biri çap olunmuşdu, lakin bu yenə də irəliləmə idi. O, Çikaqo və Blekvuda yola düşməyə hazırlaşdığı gün kiosklarda onun çəkdiyi şəkil çıxmış jurnalın ikinci nömrəsi göründü. Yucin iftixar hissi ilə sevindi və özü ilə aparmaq üçün bir nüsxə aldı. Şəkil, gecə Baueri üzərindən keçən hava dəmir yolu qatarını təsvir edirdi. Reproduksiya çox müvəffəqiyyətli çıxmışdı. Yucin qeyri adi bir iftixar hissi duyur və bilirdi ki, Ancela onunla birlikdə şad olacaqdır. Ancela onun “Saat altında” adlandırdığı ilk İst-Sayd şəkli haqqında elə bir vəcdlə məktub yazmışdı ki…

Yucin qatarda oturaraq xəyala dalmışdı.

Nəhayət, qatar Nyu-Yorkla Çikaqo arasındakı böyük məsafəni qət edərək, göl sahilində yerləşən bu şəhərə çatdı. Yucin, müstəqilliyə doğru getdiyi yollarda ilk addımını atdığı bu yerləri ziyarət etmədən, Blekvuda gedən saat beş qatarına yollandı. Hava bürkü idi, o, qatarda getdiyi vaxt ərzində səmada qalın qara buludlar toplaşdı, tezliklə yay yağışı başlandı. Ağaclar və otlar doyunca su içdi, yolların tozu yatdı, ruhu təzələyən sərinlik istidən yorulmuş bədənləri oxşadı. Qalın yaşıllığa bürünərək, sürətlə gözdən itən şəhərciklər bir-bir ötüb keçirdi; nəhayət, Blekvud göründü. O, Aleksandriyadan kiçik idi, lakin ümumiyyətlə ondan az fərqlənirdi. Aleksandriyada olduğu kimi burada da hər şeydən əvvəl kilsələrin milləri, taxta-şalban zavodu, kərpic evləri olan gözəl ticarət küçəsi və qol-budaqlı nəhəng ağaclar gözə çarpırdı. Şəhər ilk baxışdan Yucinə xoş gəldi. Ancela məhz belə mühitdə yaşamalı idi.

Artıq saat yeddi idi, qaranlıq çökürdü, Yucin gəlişinin vaxtını Ancelaya xəbər verməmişdi. O, stansiyanın yaxınlığında gördüyü balaca mehmanxanada, daha doğrusu, aşxanada gecələməyi qərara aldı. Yucin özü ilə böyük çamadan və yol çantası da götürmüşdü. O, Blunun fermasına necə getməyi və onun uzaq olub-olmadığını mehmanxana sahibindən soruşdu və öyrəndi ki, səhər onu istədiyi vaxt bir dollara ora apararlar. Bifşteks, qızardılmış kartof və dadsız qəhvə ilə şam edib bu şəhərciyin necə güzəran keçirdiyinə nəzər salmaq və axşam sərinliyi ilə nəşələnmək üçün küçəyə çıxan eyvanda oturdu. O, xəyalında Ancelanın yaşadığı gözəl yurdu təsəvvür edirdi. Necə balaca şəhərcikdir, bura nə qədər sakitlikdir! Saat on birə qədər Çikaqodan qatar olmayacaqdır.

Bir az keçdikdən sonra Yucin gəzmək və axşam havası ilə nəfəs almaq üçün çıxdı. Mehmanxanaya qayıdanda boğunuq nömrənin pəncərəsini taybatay açdı. Yağışın təravətini mühafizə etmiş yey gecəsi, qurumamış ağaclar, yaş, şehli bitkilərin ətri – bütün bunlar gildə qabarıq nəqşlər kimi onun qəlbində iz buraxırdı. O, pəncərələri işıq saçan balaca evlərə, bir-birinə sadə dostluq salamı verən təsadüfi yolçulara mehribanlıq hiss edirdi. Cırcıramaların cırıltısı, qurbağaların qurultusu, uzaq ulduzların – sanki ağacların təpəsi üzərində asılmış günəş və planetlərin sayrışması da onu ürəkdən mütəəssir edirdi. Gecə bərəkətlə nəfəs alırdı, ətrafda insanın iştirak etməsinə baxmayaraq, ondan çox az asılı olan yaxud heç asılı olmayan çox kiçik, gözə görünməyən iş qaynayırdı. Nəhayət, onun göz qapaqları enməyə başladı. O, yatağa uzandı və dərin, rahat yuxuya getdi.

Yucin səhər tezdən oyandı, yola düşmək mümkün olacaq saatı səbrsizliklə gözləməyə başladı. O, saat doqquzdan qabaq yola düşməyi qeyri-münasib hesab edirdi və vaxtı öldürmək üçün şəhəri dolaşdı, o ətrafdakıların nəzərini cəlb edirdi, çünki uca arıq, yaraşıqlı fiqurası və kəskin profili tez gözə çarpırdı. Saat doqquzda ona Nuh əyyamından qalmış bir şaraban verdilər və o, palçıqlı, dünənki yağışla yuyulmuş, bəzi yerlərdə isə sıx ağacların kölgə saldığı yollarla sürüb getməyə başladı. Yolun hər iki tərəfində o qədər gözəl çöl çiçəkləri bitmiş, şəbəkə çəpərlər arasında sarı və qırmızı yabanı gül, kəndalaş və s. o qədər çox çiçək açmışdı ki, həyəcandan Yucinin ürəyi döyünürdü. Bu gözəl təbiət – saralan taxıl, az qala insan boyuna çatan tər qarğıdalı, çəmənlər, kiçik meşələrlə ayrılan yonca tarlaları, havada cücülər ardınca sürətlə qanad çalan qaranquşlar, çox yüksəkdə süzən və hələ uşaqlıqdan Yucinə gözəllik mücəssəməsi kimi görünən çalağan – onun ürəyində musiqi kimi səslənirdi.

Yucin uşaqlıqda kəpənək və quşların qanad çalmasından, meşə qumrusunun quruldamasından (budur o, indi də uzaqlarda sakitliyi pozur) necə sevindiyini və kənd əhalisinin mərdlik qüvvəsinə necə heyran olduğunu xatırladı. O öz şarabanında oturaraq, yanlarından ötüb getdiyi həyətlər kimi, yaxınlıqda mal-qaranın su içdiyi gölməçəni yaradan və yolu kəsib keçən bu arx kimi, qapısız, pəncərəsiz, üstü uçmuş damına qədər çiçəklənən, əməköməci və sarmaşıq basmış, tərk edilmiş bu uçuq ev kimi kənd etüdləri seriyasını çəkmək haqqında düşünürdü. “Biz, şəhər sakinləri, bütün bunları bilmirik”, – deyə o, içini çəkə-çəkə düşünürdü. O tamamilə unudurdu ki, paytaxta gedən bütün kəndli oğlanlar və qızlar kimi, o da təbiətin ağuşunda keçirdiyi uşaqlığının qəlbinin dərinliyinə qədər işləmiş təəssüratını özü ilə bərabər aparmışdı.

Blu ailəsinin ferması meşəli təpələrin yamacları arasında, çox geniş olan dərənin ortasında yerləşmişdi. Bir tərəfdə, evin yaxınlığında, sıx söyüd və qoz ağacları bitmiş sahillər arasında daşların üzəri ilə şırıldayaraq çay axırdı; bu evdən bir mil məsafədə balaca göl parıldayırdı. Malikanənin düz qabağında buğda əkilmiş on arlıq sahə uzanırdı. Onun sağ tərəfi otlaq, sol tərəfi isə yonca tarlası idi. Evə doğru gedən və nəhəng, uca qarağacların kölgəli xiyabanından keçən yol otlarla örtülmüşdü. Evin arxasında kəhriz, donuz damı, qarğıdalı anbarı və bir neçə kiçik mərəklər görünürdü. Evin qabağındakı bağça çəmənlikdən alçaq çəpərlə ayrılırdı, bu çəpər boyu yasəmən qalxmışdı, bağçanın özündə isə qızılgül və nərgiz çiçəyindən ibarət kərdilər salınmışdı. Dal qapını yay mətbəxi ilə birləşdirən dəhliz tamamilə sarmaşıqla örtülmüşdü, yaxınlıqda duran kötük isə çiçəklənən doqquzdona bürünmüşdü. Həyətdəki çiçəklik təmiz saxlanırdı, evin qabağında olan, üzərinə qol budaqlı ağacların kölgə saldığı böyük otluq isə məxmər kimi görünürdü. Ev uzun və birmərtəbəli idi, onun ön tərəfində cərgə ilə altı otaq vardı. Ortada olan iki otaq, yəqin, onun yetmiş il bundan qabaq tikilmiş köhnə hissəsi idi. Qalan dördü sonra tikilənlər idi. Bunlardan başqa yan tikinti də var idi ki, burada qış mətbəxi və yemək otağı yerləşmişdi. Yay mətbəxinə gedən dəhlizin qərb tərəfində taxtadan düzəldilmiş, rənglənmiş anbar dururdu. Bütün ev köhnə idi və başlı-başına buraxılmışdı, lakin özünə məxsus şairanəliyə malik idi.

Yucin belə gözəl yerə düşəcəyini gözləmirdi. Uzun və alçaq evin özü də, birbaşa bağa açılan qapıları da, cır üzüm tənəkləri ilə hörülmüş pəncərələri də, evi yaşıl divar ilə çəmənlikdən ayıran yasəmən kolları da, növbətçiləri xatırladan kölgəli qarağaclar da ona xoş gəldi. Şaraban darvazaya yaxınlaşdığı zaman o öz-özünə dedi: “Bu yer sevgi üçün yaranmışdır! Təsadüfə bax ki, Ancela burada yaşayır!”

Şaraban, çəmənliyin sol tərəfində iri çınqıllı yola səs-küy salaraq, bağın küçə qapısı yanında durdu. Marietta evdən çıxdı. Onun iyirmi iki yaşı var idi. Böyük bacısı nə qədər ağıllı və bəzən həddən artıq cəsarətsizdisə, bu qız bir o qədər gülərüz və şən idi. Pişik kimi qayğısız olan bu qız hər şeyin yaxşı tərəfini görməyə meyl edir, hər yerdə özünə dost qazanırdı. Ona coşqun məktublar yazan pərəstişkarlar dəstəsi ah çəkə-çəkə durur, o isə hamını ürək açıqlığı ilə rədd edirdi. Adama elə gəlirdi ki, burada – kənddə, ictimai əyləncələr mənasında şəhərdə olduğu kimi imkanlar yoxdur. Lakin “pərəstişkarlar” bu və ya başqa bəhanə ilə buraya da gəlirdilər. Marietta onları maqnit kimi özünə çəkirdi, Ancela da kiçik bacısının düzəltdiyi şənliklərdə iştirak edirdi.

Ancela yemək otağında idi, onu çağırmaq çox asan idi. Lakin Marietta, bacısının tora sala bildiyi gəncin nə cür olduğunu öz gözləri ilə görmək istəyirdi. Marietta onun boyunu, nüfuzedici xarici görünüşünü və iliklərə qədər işləyən nəzərlərini gördükdə heyrətdən donub qaldı. O inana bilmirdi ki, bacısının belə həsəd aparılası nişanlısı vardır. Qız mehriban təbəssümlə əlini uzatdı.

– Siz mister Vitlasınız, elə deyilmi? – deyə o soruşdu.

Yucin bir qədər təntənə ilə:

– Özüdür ki var, – deyə cavab verdi. – Sizin yollarınız necə gözəldir!

Qız gülə-gülə:

– Elədir, ancaq hava yaxşı olanda. Qışda onlar sizə belə xoş gəlməzdi. Rica edirəm, içəri gəlin, çamadanı da, bax, bura qoyun. Qardaşım onu sizin otağınıza aparar.

Yucin tabe oldu. Lakin o durmadan Ancela barəsində, onun nə vaxt gələcəyi və ona nə şəkildə görünəcəyi barədə düşünürdü. O, geniş, alçaq, sərin qonaq otağına daxil oldu, orada royalı və kitab rəfinə qoyulmuş notları görərkən xeyli sevindi. Açıq pəncərənin o tayında, çəmənlikdə, ağaclar arasında açılan tor yelləncək görünürdü. “Nə gözəl yerdir, – deyə o düşündü, – əsl poemadır”. Bu zaman Ancela gəldi. O, sadə ağ kətan paltarda idi. Yoğun hörükləri başına dolanmışdı, – bu həmişə Yucinin xoşuna gəlirdi. O, iri gül dərmiş və kəmərinə sancmışdı. Yucin Ancelanı görərkən hər iki əlini ona uzatdı və Ancela onun boynuna atıldı. Yucin onu bərk-bərk öpdü, çünki Marietta ədəbli hərəkət edərək onları tək buraxmışdı.

Yucin onu öpə-öpə:

– Nəhayət, mən səninləyəm, – deyə pıçıldadı.

– Hə, hə, – deyə qız köksünü ötürdü. – Sən çox gecikdin.

– Sən mənim gecikməyim üçün məndən artıq əzab çəkə bilməzdin, – deyə Yucin Ancelaya təsəlli verdi. Mən çox əzab çəkir və hey gözləyirdim.

Ancela:

– Bunu unudaq, – dedi. – Biz yenidən bir yerdəyik. Sən buradasan.

– Bəli, mən buradayam, – deyə Yucin ürəkdən güldü. – Bütün ağlım və istedadımla və yeganə qəhvəyi kostyumumla! Lakin sizin yerlər necə gözəldir – bu heyrətəşayan ağaclar, bu gözəl çəmənlik!

Yucin pəncərədən baxmaq üçün bir dəqiqəliyə gözünü Anceladan ayırdı.

– Mən şadam ki, bizim yerlər sənə xoş gəlir, – deyə Ancela səsləndi və onun gözləri sevinclə parladı. – Evimiz çox köhnə olsa da, biz onu sevirik.

– Elə bunun üçün də o mənə xoş gəlir. Bu kollar, bu güllər necə qəşəngdir! Əzizim, əgər sən buraların nə qədər yaxşı olduğunu təsəvvür etsəydin! Sən də – sən də elə gözəlsən ki!

O, Anceladan aralanaraq başdan-ayağa onu süzdü, Ancela isə qızardı və daha da gözəlləşdi. Onun coşqunluğu və cəsarəti Ancelanı təlatümə gətirirdi və onun ürəyi şiddətlə döyünürdü.

Bir az keçdikdən sonra onlar həyətə çıxdılar. O zaman yenidən Marietta, onunla bərabər altmış yaşlarında olan mehriban, dolu bədənli miss Blu gəldi. O, Yucinlə səmimiyyətlə salamlaşdı. Yucin dərhal hiss etdi ki, bu qadın hər cəhətdən onun anasına – hər bir yaxşı anaya oxşayır: o da eləcə qayda və dincliyi sevir, eləcə öz uşaqlarının xoşbəxtliyi üçün özünü oda atır, o da ictimai rəy, namus və əxlaq məsələləri üçün əsirdi. Yucin başqalarında olan bütün bu cəhətlərə ürəkdən hörmət bəsləyirdi. Bu cəhətləri ətrafındakılarda görmək onu sevindirirdi, o, hesab edirdi ki, cəmiyyət üçün bunların böyük əhəmiyyəti vardır; lakin onların özü üçün məcburi olmasına çox şübhələnirdi. O, ürəyində həmişə belə hesab edirdi ki, həyat hər cür şablon nəzəriyyədən, yaxud durulmuş olan həyat tərzindən daha zəngin, daha mürəkkəb və daha müəmmalıdır. Kişi, yaxud qadının öz vəziyyətinə və cəmiyyətin özünün xarakterinə müvafiq olaraq namus və ədəb qanunlarına riayət etməsi şübhəsiz tərifə layiqdir. Lakin məsələnin dərinliyinə getdikdə bu heç bir rol oynamır. Uzun ömür sürməyi nəzərdə tutan hər bir həyat tərzində, hər bir quruluşda öz təbiətini həmin cəmiyyətin yüksək prinsiplərinə və onun müəyyən etdiyi qanunlara uyğunlaşdıran miss Blu kimi adamlar olmalıdır. Belə adamlara təsadüf etdikdə, əlbəttə, riqqətə gəlmək olar; lakin bunlar təbiətin səbatsız və anlaşılmaz qüvvəsi qarşısında nədir ki! Onlar həmin quruluş üçün zəruri olan, lakin bütünlüklə bəşəriyyət üçün heç bir əhəmiyyəti olmayan təsadüfi harmoniyanın təzahürüdürlər. İyirmi iki yaşında ikən Yucinin görüşləri belə idi və o öz-özünə sual verirdi ki, görəsən bu görüşlərini bir zaman aşkar edə biləcəkmi və əgər adamlar onun fikirlərini oxuya bilsələr, görəsən nə deyərlər; o öz-özünə sual verirdi ki, görəsən üzərində durmaq üçün sarsılmaz qaya kimi həqiqətən dəyanətli bir şey – nə olursa olsun bir şey varmı, yaxud dünyada hər şey ancaq tərddüd edən kölgələr və xəyallardır?

Missis Blu qızının nişanlısını mehriban nəzərlərlə süzdü. Onun haqqında o çox şey eşitmişdi. Uşaqlarını vəzifə, namus və əxlaq qaydalarında tərbiyə edən ana inanırdı ki, onlar bu qaydalara riayət edən adamlarla münasibətdə olacaqlar. O, əvvəlcədən qət etmişdi ki, Yucin də belə adamlardandır. Onun hiyləgərlikdən əsər belə olmayan açıq üzü, gülən gözləri və sevimli təbəssümü ananı inandırdı ki, Yucin təbiətən də abırlı adamdır. Nəhayət, onun hərdənbir Ancelaya göndərdiyi gözəl şəkillərin sürətləri, xüsusən İst-Sayddakı izdihamı təsvir edən şəkil ananın qabaqcadan Yucini sevməsi üçün kifayət idi. Onun qızlarından heç biri – onlardan üçü artıq ərdə idi – bu gənclə müqayisə edilə biləcək əri olduğu ilə qürurlana bilməzdi. O, Yucinə gələcək kürəkəni kimi baxırdı və hesab edirdi ki, o belə hallarda ümumi qəbul edilmiş öhdəliklərin hamısını sevinclə üzərinə götürəcəkdir.

Yucin ehtiramla dedi:

– Mehriban dəvətiniz üçün təşəkkür edirəm, miss Blu. Mən çoxdan sizə gəlmək istəyirdim. Sizin ailəniz haqqında Anceladan çox eşitmişəm.

– Bizim ev ən adi kənd evidir, o elə bir şey olmasa da, biz onu sevirik, – deyə miss Blu cavab verdi.

O, mehribanlıqla gülümsədi, Yucindən Nyu-Yorkda işinin necə getdiyi haqqında soruşurdu, yelləncəkdə dincəlməyi təklif etdi və qonaq üçün nahar hazırlanan mətbəxə getdi.

Gənclər birlikdə çəmənliyə getdilər və orada ağacın altında oturdular. Yucin nə isə həyəcanlı bir hiss duyurdu. O hələ çox cavan idi, bununla belə, həyat onun başına öz bəxşişlərini yağdırmaqda idi, o sevir və sevilirdi. Onun bu yaxınlarda Nyu-Yorkda qazandığı müvəffəqiyyətlər ən xudpəsənd ümidlərini cilvələndirirdi. İndi isə o, qəlbində bir dinclik hiss edir, qazanılmış istirahətə sevinir, məhəbbət, pərəstiş və şəfəq saçan yayla nəşələnirdi.

Bu fikirlərə qapılmış Yucin yelləncəkdə yellənir və gözlərini gözəl çəmənlikdən ayıra bilmirdi. Nəhayət, onun nəzərləri Ancelada dayandı və düşündü:

“Dünyada bundan gözəl şey ola bilməz!”

ON SƏKKİZİNCİ FƏSİL

Qarğıdalı yerini yandırmaqla məşğul olan qoca Cotem Blu günortaya yaxın evə qayıtdı. Özünün altmış beş yaşına, ağappaq ağarmış saçına və saqqalına baxmayaraq, o doxsan, bəlkə yüzə qədər yaşaya biləcək möhkəm bir adam təsiri buraxırdı. Onun mavi gözləri, nüfuzedici baxışları var idi, sifətində qızartı oynayırdı. Geniş, qüvvətli çiyinləri və nazik beli gənclikdə onun qədd-qamətli bir kişi olduğunu göstərirdi.

O, Yucinə yaxınlaşaraq fövqəladə sadəlik və səmimiyyətlə:

– Salamlar, mister Vitla, – dedi. O, uzunboğaz çəkmə geyinmişdi və bu çəkmələrin üzərində çöldən gətirdiyi sarı palçıq qurumuşdu. O cibindən böyük qatlama bıçaq çıxarıb, yerdən qaldırdığı çubuğu yonmağa başladı. – Sizi gördüyümə çox şadam. Ancela sizin haqqınızda mənə çox danışmışdır.

O gülümsəyərək, Yucinə baxdı. Qonaq ilə yanaşı oturmuş Ancela qalxdı və ağır-ağır evə doğru getdi.

Yucin:

– Mən də sizi görməyimə şadam, – dedi. – Sizin yerlər mənə çox xoş gəlir. Bərəkətli yerlərdir.

Qoca Cotem:

– Söz yox ki, yerimiz bərəkətlidir, – dedi və ağacın altındakı stulu özünə tərəf çəkərək oturdu. Yucin yelləncəkdə yenidən öz yerini tutdu.

– Buranın torpağı əhəng, karbon, kalium ilə zəngindir – bunlar isə bitki üçün əsas qidadır. Süni gübrə çox az tələb olunur. Ən başlıcası torpağı diqqətlə becərmək, alaq otları və ziyanvericilərlə mübarizə etməkdir.

O, dalğıncasına əlindəki çubuğu yonurdu. Onun fizika və kimyanın əkinçilik işlərində tətbiqi ilə tanış olması Yucini təəccübləndirirdi. Özündə əkinçilik məharətini əməlli-başlı biliklərlə birləşdirən bir adamı görmək xoş idi.

– Sizin yollarda mən gözəl taxıl tarlaları gördüm, – deyə Yucin qeyd etdi.

– Bəli, hava az-çox əlverişli olduqda taxıl burada yaxşı bitir, – deyə qoca Blu həvəslə səsləndi, – elə qarğıdalı da yaxşı bitir, alma ağacları bol məhsul verir, üzüm də tez dəyir. Mən həmişə belə rəydə olmuşam ki, Viskonsin ştatının Missisipi hövzəsində olan başqa ştatlara nisbətən bəzi üstünlükləri vardır, təbiət bu yerlərə mülayim iqlim, bol axar su, gözəl, müxtəlif relyef bəxş etmişdir. Şimalda çox zəngin mədənlər və nə qədər istəsəniz meşə vardır. Bizdə, Viskonsində firavan yaşamaq olur. Bu ştatın böyük gələcəyi vardır.

O danışarkən Yucin onun gözlərinin necə geniş açıldığını görə bildi. Qocanın öz ştatının və öz vətəninin taleyilə belə maraqlanması Yucinə xoş gəldi. Bu, torpağın acınacaqlı qulu deyil, sözün həqiqi mənasında əkinçi, öz işini bilən fermer, öz ştatını və vətənini sevən amerikalı idi.

Yucin:

– Missisipi vadisini mən həmişə böyük imkanlar ölkəsi kimi təsəvvür edirdim, –dedi. – Tarix, əhalisi belə sıx olan yerləri, məsələn Nil vadisini yaxud Fərat vadisini tanıyır, ancaq bizim vadi müqayisə edilməz dərəcədə genişdir. Mən inanıram ki, gələcəkdə mühacirlər dəstələrlə axışıb buraya gələcəkdir.

Cotem Blu:

– Bizim ştat yer üzünün yeni cənnətidir, – dedi. Bir dəqiqəliyə çubuğu yonmağı dayandırdı və öz sözünə qüvvət vermək üçün sağ əlini qaldırdı. – Biz hələ onun bütün sərvətlərini yaxşı tanımırıq. Burada bütöv bir ölkənin əhalisini təmin etmək üçün kifayət qədər meyvə, taxıl, qarğıdalı yetişdirmək olar. Bizim torpağın belə münbit olması məni bəzən təəccübləndirir. O elə səxavətlidir ki! O, böyük ana kimidir. O ancaq onunla yaxşı rəftar edilməsini xahiş edir, o zaman özündə olanların hamısını verir.

Yucin gülümsədi. Gələcək qayınatasının geniş görüş dairəsi onu heyrətləndirirdi. O hiss etdi ki, bu adamı sevməyə hazırdır.

Onlar yerli əhalinin xarakteri haqqında, Çikaqonun inkişafı haqqında, Venesuela ilə müharibənin bu günə qədər davam edən qorxusu haqqında, Cotem Blunun valeh olduğu demokrat partiyasının yeni lideri haqqında söhbət etdilər. O bu lider haqqında bütün təfərrüatı ilə danışmağa başladı, – anladı ki, mister Blu onu bu yaxınlarda Blekvudda görmüşdür. Bu söhbət zamanı missis Blu evin astanasında göründü.

– Cotem! – deyə o çağırdı.

O qalxaraq:

– Arvadıma yəqin bir vedrə su lazım olmuşdur, – dedi və tələsmədən evə doğru yollandı.

Yucin gülümsədi. Bütün bunlar necə təsirlidir! Həyat məhz belə olmalıdır – sağlamlıq, qüvvə, xeyirxahlıq, qarşılıqlı anlam və sadə, səmimi münasibət. O, Cotem Blu kimi adam olmağına, belə sağlam, səmimi, təmiz və qüvvətli olmağına şad olardı. Təsəvvür etməli ki, bu adam səkkiz uşaq böyütmüşdür!

Onun Ancela kimi məftunedici qızı olmasına təəccüb yeri qalırmı? Yəqin başqa uşaqları da belədirlər.

Marietta qayıdan zaman Yucin yelləncəkdə yellənirdi. O gülümsəyir, külək onun sarışın saçlarını dağıdırdı.

Mariettanın gözləri atasının gözləri kimi mavi idi, o da atası kimi zirək və çevik, səmimi və mehriban idi. Yucin ona məftun oldu. Marietta ona bir az Rubini və bir az da Marqareti xatırladırdı. O, gənclik və sağlamlıqla cilvələnirdi.

Yucin qıza nəzər salaraq:

– Siz, deyəsən, Anceladan qüvvətlisiniz, – dedi.

– Bəs necə! – deyə qız səsləndi. – Bizim mələk qətiyyən mənə çata bilməz. Biz bəzən tutuşuruq, lakin bir anda ona qüvvətimi göstərirəm, o da təslim olmağa məcbur olur. Hətta bəzən mən özümü ondan böyük hiss edirəm – axı həmişə belə oyunların təşəbbüskarı mən oluram.

Yucin “Mələk” ləqəbini qiymətləndirdi və qət etdi ki, bu ad Ancelaya münasibdir. O, həqiqətən də köhnə dini kitablarda, yaxud kilsə vitrajlarında təsvir olunan mələkləri xatırladırdı. Onun xəyalından tutqun bir fikir keçdi ki, Mariettanın xasiyyəti daha yaxşıdır və onda təbii mehribanlıq və qadınlıq məlahəti daha artıqdır. Lakin o, bu fikri başından çıxarmağa özünü məcbur etdi. O özünə təkrar edirdi ki, burada Ancelaya sadiq olmalıdır.

Onlar söhbət edən zaman uşaqlardan ən kiçiyi, Devid yaxnlaşdı və otun üstündə oturdu. O, orta boylu, ağıllı üzlü və oynaq gözlü, on altı yaşına görə olduqca dolğun bir oğlan idi. Yucin onda müvazinət və sakit qüvvə hiss etdi. O belə nəticəyə gəlirdi ki, valideynlərinin sağlamlığı və xasiyyəti uşaqlara keçmişdir; bu ev uğurlu uşaqların böyüdüyü ev idi. Bir qədər keçdikdən sonra Bencamen onlara yanaşdı. O, ucaboy, yaşına görə hətta həddindən artıq ucaboy idi və xarici görünüşünün xüsusiyyəti ilə Qərbi Amerika puritanı təsirini bağışlayırdı. Sonra isə oğlanlardan ən böyüyü və hamısından daha artıq gözəl olan Semyuel gəldi. O, qoca Cotem kimi, siması sarsılmaz sarsıntı ifadə edən, qaralmış və cavan palıd kimi möhkəm, qüvvətli bir kişi idi. Söhbət zamanı anlaşıldı ki, o, Sent-Polda dəmir yolunda işləyir və evə qısa bir müddətə – üç il ərzində bir dəfə, məzuniyyətini keçirməyə gəlmişdir. Onun işlədiyi dəmir yolu “Böyük şimal yolu” adlandırılırdı və o, stansiya rəisinin ikinci köməkçisi vəzifəsini daşıyırdı, ailədə elə hesab edirdilər ki, o öz vəzifəsində irəliləyəcəkdir. Yucinə aydın idi ki, bütün bu oğlan və qızlar, həmçinin Ancela yenilməz, namuslu və saf xasiyyətlə fərqlənirlər. Onların hamısı comərdlik haqqında xristian anlayışında – heç də onun kilsə təfsirində deyil, həqiqi xristian anlayışında, yəni insandakı zəif cəhətlərə səbrli olmaq və güzəştə getmək ruhunda tərbiyə edilirdilər və onların həyatı əxlaq və ədəb adlanan çərçivədən kənara çıxmırdı. Bu, Yucini düşünməyə məcbur etdi. Onun əxlaq məsələlərində şəxsi prinsipsizliyi onun özü üçün bir müəmma idi. Bəlkə, elə isə kainatın mürəkkəb mexanizmi və onun sirləri kimin üçündür? Yucin hiss etdi ki, əmələ gəlmiş ictimai həyat tərzi dairəsində o, həqiqətən öz yerində deyildir. Lakin həyatı daha geniş mənada anlamağa gəldikdə, burada bir şey demək çətindir.

Saat birin yarısında missis Blu qapıda göründü və naharın hazır olduğunu xəbər verdi. Dərhal hamı qalxdı. Bu, adətən mədəni fermer ailələrində olan sadə ev süfrəsi idi. Bolluca təzə tərəvəz – göy noxud, təzə lobya və təzə kartof qoyulmuşdu. Bozartma üçün ət öz arabası ilə bütün vilayəti gəzən ətçidən alınmışdı. Bundan başqa, miss Blu azca isti biskvit hazırlamışdı. Yucin etiraf etdi ki, o, ayranı çox sevir və ona bir dolu kuzə ayran gətirdilər. Uşaqlardan heç biri ayranı sevmədiyi üçün onu donuzlara verilən yeməyə qatırdılar. Stol arxasında şirin söhbət gedirdi, zarafatlar eşidilirdi. Yucinin qulağına qonşuluqda yaşayanlara aid olan yeni xəbərlər çatırdı. Hansı bir fermerinsə atı ölmüşdür, kim isə taxıl yığımına hazırlaşır. Bu ştatın başqa şəhərlərində yaşayan üç böyük bacının tez-tez adı çəkilirdi. Onların, görünür, çoxlu uşaqları vardı, bu uşaqlar onlara hədsiz əziyyət verirdilər. Onlar möhkəm tellərlə bağlı olduqları qohumlarını tez-tez görməyə gəlirdilər.

Semyuel onların mənafelərinin belə ümumi olduğuna Yucinin təəccüb etdiyini görərək:

– Siz Blu ailəsi ilə nə qədər yaxından tanış olsanız, sizə bir o qədər aydın olar ki, bu, ailə olmaqdan artıq tayfadır. Onun bütün üzvləri bir-biriylə möhkəm surətdə bağlıdırlar.

Öz qohumlarına heç də belə maraq bəsləməyən Yucin:

– Bu, məncə, çox yaxşı cəhətdir, – deyə gülərək cavab verdi.

Qonşularına baş çəkməyə gələn Ceyk Doll adlı fermer:

– Mən isə sizə deyirəm ki, əgər Blu ailəsi üzvlərinin bir-birini necə müdafiə etdiklərini bilmək istəyirsinizsə, onlardan birini incitməyi sınayın.

Semyuel yanında oturan Ancelaya:

– Bu doğrudur, deyilmi, bacıcan? – dedi və nəvazişlə onun əlinə toxundu.

Bu hərəkət Yucinin nəzərindən qaçmadı. Qız da eyni nəvazişlə başı ilə təsdiq etdi.

– Bəli, Blu ailəsi üzvlərinin hamısı bir-birinə möhkəm bağlıdırlar. Yucin Ancelanı doğma qardaşına qısqanmağa hazır idi. O belə bir qızı doğma mühitindən aparmağın, tamamilə bu mühitdən uzaq salmağın və başqa aləmə aparmağın mümkün olub-olmadığı üzərində bilaixtiyar düşündü. Bu qız onu, Yucini, anlaya biləcəkdimi, Yucin həmişəlik onunla qala biləcəkdimi? O daim bu qıza sadiq qalmaq lazım gəldiyini təkrar edərək, təbəssümlə onun atasına və anasına baxırdı. Amma həyatda çoxlu qəribəliklər vardır, onun gələcəkdə necə olacağını demək çətindir.

Yucin gün ərzində daha bir çox xoş təsirlər aldı. Axşam o, Ancela ilə birlikdə sərin qonaq otağında düz iki saat oturdu və Yucin onun necə gözəl olduğunu, özünün bu köhnə evə necə valeh olduğunu, onun ata və anasının necə sevimli adamlar olduğunu, necə gözəl qardaşları olduğunu dönə-dönə ona söylədi. O, tarladan qayıdan Cotemin karandaşla şəklini çəkdi. Şəkil Ancelaya çox xoş gəldi və atasına göstərmək üçün onu özündə saxladı. Yucin pəncərənin yanında durmağı xahiş etdi və Ancelanın başını yumşaq saçlar haləsində çəkdi. Yucin, Bauerin gecə vaxtı təsvir edən şəklini xatırlayaraq, onu axtarmağa getdi və buradaca ilk dəfə onun üçün ayrılmış səliqəli sərin otağı gördü. Pəncərə qərbə açılırdı – buradan əməköməci kolları görünürdü, qapı isə kölgəli və sərin çəmənliyə açılırdı. Ona elə gəlirdi ki, o gözəllikdə çimir və ətrafında ancaq səadət görür. Həyatın daim bu cür şən ola bilməyəcəyi fikri onu incidirdi, sanki gözəllik əbədi və hər yerdə mövcud olan şey deyildi.

Ancela Yucinin çəkdiyi şəkilləri jurnalda görərkən, iftixar və xoşbəxtlik hissindən yerə-göyə sığmırdı. Bu onun sevgilisinin istedadının şəksiz şahidi idi. O öz məktublarında, demək olar, hər gün ona Nyu-Yorkun sənət aləmini təsvir edirdi, bunun üçün də Ancelada Nyu-York haqqında bəzi təsəvvürlər əmələ gəlmişdi; doğrudur, bu təsəvvürlər çox bəzədilmişdi, lakin belə şəkillər nə isə müəyyən, əl ilə toxunmaq mümkün olan şeylər idi. Bütün dünya onları görəcəkdi. Ancela elə xəyal edirdi ki, Yucin artıq məşhur adamdır.

Bu axşam, ertəsi günü və sonrakı günlərdə onlar qonaq otağında tək olduqları zaman Yucin ilə Ancela arasında sevən kişi ilə qadın arasında gec-tez baş verən qarşılıqlı anlayış getdikcə daha artıq müəyyənləşməyə başladı. Əgər Yucini daim cilovda saxlamasaydılar, o, ismətli öpüşlər və məsum nəvazişlərlə kifayətlənməyə qabil deyildi. Ona elə gəlirdi ki, məhəbbət təbii yolu ilə getməlidir. Yucin evli olmamışdı, o, izdivacın insanın üzərinə nə kimi məsuliyyət qoyduğunu bilmirdi və onu adam eləmək üçün valideyninin nə kimi çətinliklərə rast gəldiyi haqqında heç düşünməmişdi. Onda bütün bunları ona deyə biləcək sövq-təbii yox idi. O, atalığa azacıq qədər meyl göstərmirdi, ailə ocağı və ailə yaratmaq üçün lazım olan şərait haqqında insanı xəyala dalmağa məcbur edən təbii arzulardan xəbərsiz idi. Yucinin eşq dövründə bütün fikirləri bu dövrü müşayiət edən öpüşlər, nəvazişlər və qucaqlaşmalar haqqında idi. Ancela özü ilə mübarizə edərək, daha artıq müqavimət göstərdikcə, Yucin gələcək səadətin bütün dolğunluğunu qabaqcadan daha kəskin duyurdu. Bəzən o, Ancelanın gözlərinə baxarkən, onları bürüyən, qarşısıalınmaz coşğunluq vəd edən tutqunluğu görürdü. O, Ancela ilə yanaşı oturur, onun əllərini sığallayır, üzünə toxunur, saçlarını oxşayır və onu bərk-bərk qucaqlayırdı. Bu aydın, riyasız mehribanlığa müqavimət göstərmək və Yucini təhlükəsiz bir məsafədə saxlamaq Ancela üçün çətin olurdu, lakin onun özü də məhəbbət şövqü həsrətində idi.

Yucin, Blu evinə gəldiyinin üçüncü axşamı, bu ailənin hər bir üzvünə getdikcə artan ehtiramına baxmayaraq, Ancelanı son nöqtəyə çatdırdı. Xoşbəxtlikdən, Ancelanın dərin ümidsizliyindən doğmuş tamamilə başqa hislər Yucində üstün gəlməsəydi, bəlkə Ancela ilə birlikdə o, qadağan olunmuş hüdudu keçəcəkdi.

Bir gün onlar evin yaxınlığında olan balaca Oukuni gölündə çimirdilər.

Çimdikdən sonraYucin, Ancela, Devid və Marietta minikdə gəzməyə getdilər. Hərdən yay zamanı olan, gözəllik və məhəbbətdən danışan, insan ruhunu oxşayan axşamlardan biri idi. Gün elə gözəl, elə isti, ağacların kölgəsi elə yaxşı idi ki, Yucinin ürəyi göynədi. İndi o, gəncdir, həyat gözəldir, lakin görəsən qocalıqda həyat necə olacaqdır? Onun qəlbi sanki yaxınlaşan fəlakətin ağır duyğusu ilə parçalanırdı.

Onlar evə yaxınlaşdıqları zaman günəş batmışdı. Cücülər vızıldayır, orada-burada inəklərin zınqırovları səslənirdi. Dərəni keçdikləri zaman axşamın yaxın olduğunu xəbər verən sərin külək onların üzünü oxşadı. Evə yaxınlaşdıqda isə mətbəxin üzərində burulan və şamın yaxınlaşdığını bildirən boz tüstünü gördülər. Yucin şövq içərisində Ancelanın əlini sıxdı.

O, Ancela ilə yelləncəkdə oturub, qatı qaranlıq çökdüyü zaman şirin xəyala dalmaq və onları əhatə edən aləmə baxmaq istəyirdi. Hər tərəfdə həyat qaynayırdı. Qoca Cotem və Bencamen tarladan qayıtmışdılar. Onların yuyunduqları mətbəxdən çox keçmədən səslər və su şappıltısı eşidildi. Tövlədə yem gözləyən atlar səbrsizliklə fınxırır, harada isə uzaqlarda bir inək mələyir, ac donuzlar xoruldayırdı. Bütün bunlarda elə bir sakitlik, elə bir ahəng vardı ki, Yucin, sanki üzərindəki sehri tullayırmış kimi başını qaldırdı.

O, şam zamanı yeyəcək halda deyildi, – onun bütün diqqətini stol arxasında toplananlardan ibarət səhnə cəlb edirdi. Axşam yeməyindən sonra o bütün ailə ilə birlikdə çəmənlikdə oturub çiçəklərin ətri ilə nəfəs alır, ağaclar arasında sayrışan ulduzlara baxır. Cotemin və missis Blunun, Semyuelin, Bencamenin, Devidin, Mariettanın və hərdənbir Ancelanın dediklərini dinləyirdi. Onun əhvali-ruhiyyəsini, bütün bu gözəlliklərdən doğmuş kədərini duyan Ancela da susur, yalnız Yucinin və atasının sözlərinə qulaq asırdı. Bir şey ifadə etdiyi zaman isə onun səsi ahəngdar səslənirdi.

Bir az sonra Cotem Blu qalxdı və yatmağa getdi, qalanlar da bir-bir onun ardınca çıxıb getdilər, sonra Semyuel ilə Bencamen qalxdılar. Hər biri öz gedişini sabahkı işin ağır olacağı ilə izah edirdi. Semyuel keçən günlərini yada salmaq və xırmanda atasına kömək etmək istədiyini bildirdi. Yucin Ancelanın əlindən tutdu və onunla birlikdə başdan ayağa qədər gündüzlər ağ, gecə isə solğun gümüşü görünən çiçəklərlə örtülmüş bağçaya yönəldi.

Ancelanın üzünü əlləri içərisinə alaraq, Yucin öz məhəbbəti haqqında yenidən pıçıldamağa başladı.

– Bu gün mənim üçün qeyri-adi idi, – dedi. – Burada həyat nə qədər gözəldir! Necə qəribə sakit yerdir! Hələ sən… sən… – Qalanlarını onun öpüşləri tamamladı.

Onlar uzun müddət qucaqlaşaraq durdular, sonra qonaq otağına qayıtdılar və Ancela lampanı yandırdı. Otaq xəfif sarı işıqla doldu. Bu, otağa yeni bir ahəng vermək üçün kifayətdir, – deyə Yucin düşündü. əvvəlcə onlar yanaşı olaraq iki yellənən kresloda oturdular, sonra divana keçdilər və Yucin qızı qucaqladı. Şam yeməyindən qabaq Ancela paltarını dəyişmiş və açıq sarı rəngli gen paltar geyinmişdi. Yucin onu dilə tutub, saçlarını oxşamaq üçün sancaqları çıxartdı.

Həqiqi ehtiras lal olur. Yucin əfsunlanmış kimi oturmuşdu və qıza baxırdı. Ancela başını onun çiyninə söykəyib saçlarını sığallayırdı, sonra isə məhəbbətin çoxluğundan üzülərək tamamilə hərəkətsiz qaldı. Yucin ona gənc, qüvvətli, mərd, gözəl görünürdü. Onu parlaq gələcək gözləyir. Bütün bu illər boyu Ancela onu həqiqətən sevən bir adamın meydana çıxacağı ümidiylə yaşayırdı, budur, indi bu istedadlı gənc onun ayaqlarındadır. O, Ancelanın əllərini, boynunu, üzünü sığallayırdı, sonra isə yavaş-yavaş qollarını ona sarıyaraq, başını onun sinəsinə qoydu.

Ancela valideyninin ona təlqin etdiyi ciddi əxlaq qaydalarında tərbiyə olunmuşdu və hər şeydə onların fikri ilə hesablaşırdı. Lakin indi mübarizə etmək onun üçün çətin idi. Əvvəlcə Ancela Yucinin onu qucaqlamasına yol verdi, sonra isə daha yaxın nəvazişlərinə tabe oldu. Müqavimət tamamilə qeyri-mümkün görünürdü, çünki Yucin onu möhkəm qucaqlamışdı; o, tamamilə Yucindən gələn cazibə qüvvəsinin hakimiyyəti altında idi. Nəhayət, Ancela, onun əllərini öz titrəyən bədənində hiss etdiyi zaman, əzab və nəşədən qıvrılaraq geri atıldı.

– Eləmə, Yucin, eləmə, – deyə yalvardı, – sən Allah, eləmə! Məni öz-özümdən xilas et! Məni xilas et, Yucin!

O, Ancelaya baxdı. Onun ağarmış üzü iztirab və ağrı ifadə edirdi. Onun bütün bədəni hərəkətsiz halda Yucinin ağuşunda idi. Artıq hərarətli nəm dodaqları çox mənalı bir hekayə söyləyirdi. Yucin özünü dərhal ələ ala bilmədi. Qızı buraxmazdan əvvəl əsəbi rəssam barmaqlarını onun boynunda və döşündə gəzdirdi.

Ancela son qüvvəsini toplayaraq, onun ağuşundan çıxdı və dizi üstə düşdü. Onun yaxasının düymələri açıldı.

– Bəsdir, Yucin! – deyə o yenidən yalvardı. – Bəsdir! Atam, anam haqqında düşün! Mən həmişə öz təmizliyimlə fəxr etmişəm. Onlar mənə inanırlar. Yalvarıram sənə, Yucin!

Yucin onun saçlarını və üzünü sığallayır, Abelyar Eloizaya baxan kimi onun gözlərinin içinə baxırdı.

Birdən Ancela kəsik səslə:

– Oh, mən bilirəm, bilirəm, – deyə səsləndi. – Mən başqalarından azacıq qədər yaxşı deyiləm. mən o qədər gözləmişəm ki! Lakin mən bunu etməməliyəm, Yucin. Etməməliyəm! Mənə kömək et, Yucin!

Yucin tutqun olsa da anlamağa başladı. Bu qızın heç bir zaman sevgilisi olmamışdı. Bunu nə ilə izah etməli? – deyə düşündü. – Axı o çox gözəldir. O, Ancelanı qolları üzərinə alıb öz otağına aparmağa hazır halda qalxdı, lakin fikir içərisində dayandı. Bu qız öz acizliyi ilə necə təsirlidir! Məgər Yucin bu qədər amansızdır? Məgər alicənablıq göstərmək iqtidarında deyildi? Onun atası və anası Yucini doğma adam kimi qəbul etmişlər… Onun gözü qarşısında Cotem və missis Blu, Ancelanın, bacılarına pərəstişlə baxan qardaş və bacıları durdular. O, qızdan gözünü ayırmayaarq – bu ov olduqca cazibəli idi – hiss edirdi ki, müvazinətini itirir. Buna baxmayaraq, o özünü ələ aldı.

O düz qıza baxaraq, nəhayət, güclə:

– Qalx, Ancela, – dedi və qız qalxdıqdan sonra, – indi isə get, – deyə əlavə etdi, – tez get, yoxsa mən özümə cavabdeh deyiləm. Sən görürsən ki, mən özümü ələ almağa çalışıram. Xahiş edirəm, get.

Ancela yubanır, qorxu və təəssüflə ona baxırdı.

– Oh, bağışla məni, Yucin!

Yucin dedi:

– Sən məni bağışla. Təqsir məndədir. Indi isə get, əzizim. Bunun necə çətin olduğunu sən bilmirsən. Get ki, bu ağırlıq üzərimdən götürülsün.

Ancela qapıya doğru yönəldi. Yucin isə kədər dolu hərarətli nəzərləri ilə onu astanaya qədər müşayiət etdi. Ancela arxasınca qapını səssizcə örtdüyü zaman öz otağına keçdi və oturdu. Onun bütün bədəninə sanki qurğuşun tökülmüşdü, özünü tamamilə əzilmiş hiss edirdi. O çaşmış halda son dəqiqələrdə olub keçənləri xəyalında götür-qoy etməyə başladı. Sonra çıxdı və ətrafa qulaq verərək açıq havada bir qədər dayandı. Qurbağalar quruldayır, otun içində nə isə xışıldayır, sanki orada böcəklər eşələnirdi. Güclə eşidiləcək dərəcədə ördək qaqqıldadı, harada isə yaxınlıqda, çay kənarında otlayan inəyin zınqırovunun səsi gəldi. O, başı üzərində Böyük Ayı bürcünü görür, Sirius parlaq işıq saçır, intəhasız yüksəklikdə kəhkəşan uzanırdı.

“Həyat nə deməkdir? –deyə Yucin özündən soruşurdu. – İnsan bədəni nə deməkdir? Bu ehtiras coşğunluğu haradandır? Biz ehtiras qızdırmasından üzülürük, sonra isə yanarıq və həyat qurtarır”.

Onun başında kağıza tökülmək istəyən şeir parçaları doğur və xəyallar baş qaldırırdı; gözləri qarşısından kino ekranlarında olduğu kimi, bir az qabaq bağrını basdığı, diz çökmüş halda gördüyü Ancelanın sürəti gəlib keçirdi. Bu gün o, Ancelanın ürəyinin içinə baxmışdı. O Ancelanı ağuşunda saxlamışdı. O, Ancelanın ona verə biləcəyi nəşədən öz razılığı ilə əl çəkmişdi. Nə olursa olsun, o xəyanət etmədi. O sonralar da bunu etməyəcəkdir.

ON DOQQUZUNCU FƏSİL

Bu unudulmaz gecənin təsiri altında Yucin ilə Ancela arasındakı münasibətin hansı tərəfə dəyişildiyini – əgər o ümumiyyətlə az-çox dəyişilmişdisə – demək çətindir. O, Ancelada özü üçün təbii olan insan hislərini aşkar etdikdən sonra ona daha dərin meyl hiss edirdi. Ancelanın həm öz zəifliyini, həm özünü müdafiə etmək iqtidarında olmadığını açıq etiraf etməsi və həm də Yucinin alicənab hərəkət etmək üçün özündə qüvvə tapması onun ürəyini yumşaltmışdı. O indi bilirdi ki, istədiyi zaman ona malik ola bilər, lakin sakitləşərək axıra qədər alicənab qalmağı və təkid etməyi qərara aldı. O gözləyə bilər.

Ancelaya gəlincə, o özünə gəldiyi və evin o başında Marietta ilə ona məxsus olan otağına çatdığı zaman onun ruhi vəziyyəti acınacaqlı idi. O ləyaqətli, ağıllı qız olduğunu düşünməyə adət etmişdi. Ancelanın xasiyyətində bir qədər mömin riyakarlığı var idi; əgər onun yoluna heç bir şərtiliyi və köhnə görüşləri tanımayan, yaxud onları anlamayan və ya onlara tam laqeydliklə yanaşan Yucin, – maddi rifah mülahizələrinə yad olan, yaşın fərqi üzərində düşünməyən Yucin çıxmasaydı. Ancela evdə qalıb qarımış bir qız kimi kədərli həyat sürməli olardı. Bu adam Ancelanın bütün fikirlərinə hakim kəsildi, öz məhəbbətini bu qıza verdi. O bu qız üçün onun aləminə yad olan görüşlərin carçısı idi və özü də onun üçün mübahisəsiz qanun idi. O başqa kişilərə oxşamırdı, bu, Ancelaya aydın idi. O, yüksəkdə dururdu. Ola bilsin ki, o bir rəssam kimi, çox pul qazanmaq iqtidarında olmayacaqdı, lakin bunun əvəzində o, Ancelaya daha artıq cəzbedici bir şey verə bilər. Şöhrət, gözəl şəkillər, maraqlı tanışlıqlar – məgər bunlar puldan daha əhəmiyyətli deyildimi? Ancela böyük var-dövlət görməmişdi, Yucin nə qədər qazansa idi, ona yetərdi. Yucinin fikrincə, izdivaca çox pul tələb edilirdi, Ancela isə Yucinin xatirinə hər bir çətinliyə dözməyə hazır idi.

Ancelanı öz gözlərində etibardan salan qonaq otağındakı hadisə nəyinki onun sarsılmaz məziyyətini şübhə altına aldı, hətta Yucinin gələcək məhəbbəti üçün qızı qorxuya saldı. Ancela ancaq izdivac yatağında ola biləcək nəvazişlərə yol verdikdən sonra Yucin indi ona əvvəlki kimi sadiq qalacaqmı? Yucin onu, güzəştə getmək üçün ancaq münasib təsadüf gözləyən yelbeyin, pozulmuş bir qız hesab etməyəcəkmi? O etiraf edirdi ki, o dəqiqələrdə nəyin pis, nəyin yaxşı olması haqqında hər cür təsəvvürü itirmişdi. O möhkəm prinsip sahibi olan atasını, təmiz ürəkli və özlərini mürəkkəb məsələlərlə təşvişə salmayan qardaş və bacılarını unutmuşdu. İndi o, ləkələnmişdi; düzəlməyən bir hadisə baş verməsə belə o, yenə də özünü rüsvay olmuş hesab edirdi. Tamamilə şərtilik tabeliyində tərbiyə olunmuş Ancela vicdan əzabı çəkir və qüssədən ürəyi parçalanırdı.

Ancela həyətə çıxdı, şehdən islanmış otun üzərində oturdu və fikrə getdi. Sərin idi, hər tərəfdə sakitlik hökm sürürdü, ancaq onun ürəyi sakit deyildi. Üzünü əlləri içərisinə alaraq və yanaqlarının necə yandığını hiss edərək, o öz-özündən soruşurdu ki, görəsən Yucin onun haqqında nə düşünür? Ata-anası buna nə deyər? Bu barədə fikirləşdikdə o, ümidsizlik içərisində barmaqlarını əzişdirirdi. Nəhayət, yatmaq ümidi ilə evə qayıtdı. Demək olmaz ki, Ancela keçirdiyi səhnənin sevinc və gözəlliyini duymurdu. Lakin onun etiqadına görə, onun nə hiss etməli olduğu və bütün bunların onun gələcəyinə necə təsir edəcəyi fikri ona rahatlıq vermirdi. Baş bermiş hadisədən sonra Yucini saxlamaq ona çox çətin gəlirdi. O, başını qaldırıb əvvəlki qürurla Yucinə baxa biləcəkmi? Onun coşğunluğunun qarşısını gələcəkdə də ala biləcəkmi? Ancela bu fikirlərin təsiri altında, demək olar, bütün gecəni yuxusuz keçirtdi. Səhəri isə daha pərişan, daha solğun, lakin əvəllər olduğundan daha artıq məhəbbət hissiylə qalxdı. Bu qəribə gənc onun qarşısında parlaq dramatizmlə dolu tamamilə yeni aləm açmışdı.

Onlar səhər yeməyindən qabaq çəmənlikdə görüşdülər. Ancelanın əynində ağ kətan paltar var idi. O, solğun və zərif görünürdü, qara dairə salmış gözləri nə kimi ağır fikirlərin onu təşvişə saldığını göstərirdi. Yucin nəvazişlə onun əlindən tutdu.

– Bəsdir özünə əziyyət verdin, – dedi. – İnandırıram səni, burada heç bir pis şey yoxdur.

O mehribancasına gülümsədi.

Ancela məhzun səslə:

– Ah, Yucin, mən artıq özümü anlaya bilmirəm, – dedi. – Mən düşünürdüm ki, bundan daha yaxşıyam.

– Bu işdən sonra bizim heç birimiz nə yaxşıyıq, nə pis, – deyə Yucin sadəcə cavab verdi. – Bu yalnız sənə belə gəlir. Sən mənim üçün yenə əvvəlki kimisən. Sən nahaq yerə özünü məzəmmət edirsən.

– Doğrumu? – deyə Ancela sevinclə soruşdu.

– Əlbəttə, – deyə Yucin cavab verdi. – Məhəbbətdə ayıb heç bir şey yoxdur. Əksinə, onda hər şey gözəldir. Nə üçün mən sənin haqqında əvəllər olduğundan pis fikirdə olmalıyam?

– Çünki təmiz qızlar belə hərəkət etmirlər. Mən aldığım tərbiyəyə görə nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu anlamalı idim və özümü də buna müvafiq aparmalı idim.

– Bütün bunlar tərbiyənin sənə təlqin etdiyi mövhumatdır. Sən düşünürsən ki, bu yaxşı deyildir. Lakin nə üçün? Ancaq onun üçün ki, sənə atan və anan belə demişlər. Düz deyilmi?

– Xeyr, tək bunun üçün deyil. Hamı hesab edir ki, bu yaxşı deyildir. Bunu bizə İncil öyrədir. Mənim necə qız olduğumu bilən kimi hamı məndən üz döndərər.

Yucin:

– Dayan, dayan, – dedi. – O, Ancela ilə mübahisəyə girişərək əslində özü üçün müəmmalı olan şeyi həll etməyə çalışırdı. – İncili bir tərəfə qoyaq, çünki mən ona inanmıram. Hər halda o mənim üçün qanun deyildir və necə hərəkət etməli olduğumu mənə öyrədə bilməz. Hamı bir şeyi pis hesab edirsə, bu hələ o demək deyildir ki, bu şey həqiqətən pisdir. Elə deyilmi?

O “hamı” anlayışının dünyanı idarə edən prinsiplərin düzgün inikası olduğunu etiraf etməkdən imtina edirdi.

– Əlbəttə, – deyə Ancelanın səsində şübhə duyulurdu.

– Qulaq as, – deyə Yucin davam etdi. – Türkiyədə Məhəmmədi müqəddəs peyğəmbər hesab edirlər. Məgər bundan belə çıxır ki, bu həqiqətən belədir?

– Yox.

– Görürsən! Evdəkilər hamısı bunu pis hesab etsələr də, dünən axşam burada olanlarda heç bir pis cəhət yoxdur. Düz deyilmi?

– Ola bilər, – deyə Ancela dalğın halda cavab verdi. Ancela qarasına danışırdı, Yucinlə mübahisə etmək onun üçün çətin idi. Bu, onun bacarığı xaricində idi. Ancela onun dəlillərinin mənasını tuta bilmirdi, bununla bərabər, onun daxilindəki səs ona tamamilə başqa şeylər deyirdi.

– Axı sən, açıq deyilərsə, adamların sənə necə münasibət bəsləyəcəyi haqqında düşünürsən. Sən deyirsən ki, onlar səndən üz döndərərlər. Lakin bu artıq əməli məsələdir. Sənin atan, olsun ki, səni evdən qovardı…

Atasının necə böyük qəlbi olduğunu anlamayan Ancela:

– Məncə, o məhz belə hərəkət edərdi, – deyə cavab verdi.

Yucin:

– Mən əksinə düşünürəm, – dedi. – Bir də ki, bunun işə heç bir dəxli yoxdur. Ola bilsin ki, heç bir kişi səninlə evlənmək istəməz, lakin bu da xalis əməli məsələdir. Sən bunun, nəyin yaxşı və nəyin pis olduğunu təyin etmək üçün bir meyar ola biləcəyini yəqin ki, isbat etməyəcəksən, elə deyilmi?

Yucinin dəlillərində heç bir möhkəm əsas yox idi. Onun özü də bu məsələdə nəyin yaxşı, nəyin pis olduğunu başqalarından artıq bilmirdi. O hər şeydən əvvəl öz-özünü inandırmaq üçün deyirdi. Lakin, bununla bərabər, Ancelanın qəlbində təlaş yaratmaq üçün kifayət qədər məntiqi mühakimə yürüdürdü.

Ancela tərəddüdlə:

– Mən, doğrusu, bilmirəm, – dedi.

– İnsanların fikrincə, yaxşı şeylər ümumiyyətlə qəbul edilmiş həqiqətlərə müvafiq olanlardır, – deyə Yucin nəsihət verici surətdə davam etdi. – Lakin həqiqətin nə olduğunu kim bilir? Bunu heç kəs sənə deyə bilməz. Sən yalnız öz şəxsi adətin nöqteyi-nəzərindən ağıllı, yaxud ağılsız hərəkət edə bilərsən. Əgər məhz bu sənə əzab verirsə – bunun belə olduğunu mən bilirəm – səni əmin edə bilərəm ki, sənin başına heç bir iş gəlməmişdir və sənin əmin-amanlığını heç bir şey təhdid etmir. Mən hətta onun əksini deyə bilərəm, çünki mən indi səni daha artıq sevirəm.

Ancela onun mühakimələrinin incəliyinə heyrət edirdi. O, Yucinin haqlı olmadığına heç də əmin deyildi. Deməli, onun qorxusu əsaslı deyilmiş? Bununla bərabər Ancela hiss edirdi ki, özünün qızlıq məlahətinin nə isə bir hissəsini itirmişdir.

İndi Yucinin onu daha artıq sevdiyinə inandırmasına cavab olaraq Ancela:

– Sən nə danışırsan? – deyə etiraz etdi.

– Çox təbii bir şey– deyə Yucin cavab verdi. – Mən səni yaxından tanıdım. Sənin düz danışmağın məni valeh edir. Sən mələksən, səninlə heç kəsi müqayisə etmək olmaz.

Yucin hər şeyi təfsilatı ilə danışmağa başladı.

Ancela əli ilə onun ağzına tutaraq:

– Bəsdir, Yucin, – deyə yalvardı. Onun üzü yenidən ağardı. – Rica edirəm, yetər.

Yucin:

– Yaxşı, danışmaram, – dedi. – Lakin sən həqiqətən mələksən. İstəyirsən, yelləncəkdə oturaq.

– Yox, mən yemək hazırlamağa gedirəm. Sənin yemək vaxtın çatmışdır.

Yucin bir qonaq kimi bütün imtiyazlardan həzz alırdı, çünki evdə, demək olar, heç kəs yox idi. – Cotem, Semyuel, Bencamen və Devid tarlaya getmişdilər. Missis Blu tikişlə məşğul idi. Marietta qonşuluqda olan rəfiqəsini görməyə getmişdi. Ancela, vaxtilə Rubi etdiyi kimi, Yucin üçün səhər yeməyi hazırlamağa başladı. O, biskvit üçün xəmir yoğurdu, donuz döşü qızartdı və təzəcə toplanmış bir səbət böyürtkəni təmizlədi.

Anası mətbəxə daxil olaraq:

– Sənin bu oğlanın mənim xoşuma gəlir, – dedi. – O çox yaxşı adama oxşayır. Amma çalış, onu xarab eləmə. Əgər çox ərköyünləşdirməyə başlasan, sonra peşman olarsan.

Ancela atasının ailədə nə kimi bir diqqətlə əhatə olunduğunu düşünərək:

– Bəs sən atamı ərköyün öyrətməmisən? – deyə soruşdu.

– Sənin atan həddini bilən adamdır, – deyə missis Blu cavab verdi. – onu əzizləmək də günah deyildir. Bununla korlanmaz.

Ancela tavadakı ət parçasını çevirərərk:

– Olsun ki, Yucin də belədir, – dedi.

Ana gülümsədi. Onun bütün qızları ər evində xoşbəxt idilər. Ola bilsin ki, Ancelanın izdivacı ən uğurlusu olacaqdı. Onun əri, heç şübhəsiz ki, kürəkənlərinin hamısından yüksəkdir. Hər halda o, ehtiyatlılığın mane olmadığını qeyd etməyi lazım bildi.

Ancela fikrə getdi. Əgər anası bilsəydi! Yaxud atası! Aman Allah! Ancaq Yucin çox sevimlidir. O, Yucinə xidmət etmək, onun nazını çəkmək istəyirdi. Əgər Ancela onunla əbədi bir yerdə olmağı və heç bir zaman ayrılmamağı bacarsaydı!

“Bircə o mənimlə evlənsəydi!” – deyə Ancela ah çəkdi. Bu onun həyatında gözləyə biləcəyi ən yüksək səadət olardı.

Yucin, bəlkə, heç vaxt bu qonaqpərvər evdən ayrılmazdı. O görürdü ki, qoca Cotem məmnuniyyətlə onunla söhbət edir. Qoca, daxili və xarici siyasətlə çox maraqlanır. Söhbət zamanı eşitmiş olduğu çoxlu görkəmli, maraqlı adamlar haqqında bilirdi, yəqin dünya hadisələrindən xəbərlər idi. Yucində elə bir təsəvvür əmələ gəldi ki, qocanın özü də müstəsna adamdır, lakin qoca Cotem saf bir təbəssümlə belə fikirləri rədd etdi.

O dedi ki:

– Mən adi fermerəm. Mən həyatımda ən böyük iş onu hesab edirəm ki, yaxşı uşaqlar tərbiyə etmişəm. Mən bilirəm ki, oğlanlarımdan işgüzar adamlar çıxacaqdır.

Ata olmağın və özünü uşaqlarda davam etdirməyin nə olduğu Yucinə ilk dəfə aydın oldu, lakin o bunun üzərində düşünmədi. O olduqca gənc, olduqca şıltaq idi, həyatın rəngarəng olmasına çox can atırdı, bunun üçün də bu hissin həqiqi mənası hələ ona çatmırdı.

Artıq bazar günü gəlib çatdı, getmək lazım idi. Yucin fermada doqquz gün – nəzərdə tuduğundan iki gün artıq qalmışdı. İndi isə ona bu qədər yaxın olan və uşaq kimi ona qulaq asan Ancela ilə vidalaşmalı idi. Əlvida, təbiətin ağuşunda keçən sakit həyat! Görəsən, Cotem Blu kimi təmiz qəlbli, xeyirxah, ağıllı, hörmətli bir insanı, yaxşı ata olduğu, yoxsulluqdan utanmadığı, nə qocalıqdan, nə ölümdən qorxmadığı üçün bütün boyu ilə qürurla qarğıdalı tarlasında duran bu əkinçini bir də nə zaman görəcək? Yucin müdrik bir peyğəmbəri ziyarət etmişdi. Əlvida, gözəl tarlalar, mavi təpələr, sıx qarağac xiyabanının kölgəsi və evin ətrafında olan ağ, qırmızı, göy çiçəklər! Səliqəli otaqda o necə şirin yatırdı! Quşların – meşə qumrusunun və xoş səsli qaratoyuğun səsini necə sevinclə dinləyirdi! O öz daş yatağı ilə axan kiçik çayın susmayan şırıltısını eşidirdi. Donuzlar, inəklər, atlar – bunlar hamısı onun ürəyinə necə yatırdı! O, Qreyin elegiyasını, Holdsmitin “Tərk edilmiş kəndi”ni, “Yolçu”sunu xatırlayırdı. Buralar şairlər tərəfindən mədh edilmiş yerləri necə də xatırladırdı.

Yola düşmək vaxtı çatdı. Ancela ilə çəmənlikdən keçəndə, Yucin ayrılığın necə ağır olduğunu durmadan təkrar edirdi. Devid kəhər madyanı qoşaraq xiyabanın axırında onları gözləyirdi.

Yucin köksünü ötürərək:

– Mənim sevincim, – dedi, – sən mənim olmayınca mən səadət nə olduğunu bilməyəcəyəm.

Ancela əslində “Oh, apar, apar məni özünlə!” – deyə bağırmaq istəməsinə baxmayaraq:

– Mən gözləyəcəm, – dedi.

O getdikdən sonra Ancela qeyri-şüuri olaraq öz vəzifələrinin ifasına qayıtdı. Lakin hiss edirdi ki, onun üçün hər şey öz sevincini, öz parlaqlığını itirmişdir. Ətrafdakı hər şeyi işıqlandırmaq qabiliyyətinə malik olan Yucinin parlaq təxəyyülündən uzaqda həyat ona donuq görünməyə başladı.

Yucin isə yolla gedir və fikrən bu gözəl yerin hər bir qarışı ilə – taxıl tarlaları, mənzərələri, çayları, Oukuni gölü ilə Blu ailəsinin şairanə evi ilə vidalaşırdı.

O özünə deyirdi: “Mən həyatımda heç vaxt bundan gözəl bir şey görməyəcəyəm. Ancela bu balaca, sadə qonaq otağında, mənim ağuşumda! Aman Allah! Axı insan cəmi yetmiş il yaşayır və bunun ən çoxu on, yaxud on beş ilini həqiqi mənada gənc olur”.

İYİRMİNCİ FƏSİL

Yucin gedəndə özü ilə Ancelaya olan möhkəmlənmiş məhəbbətindən başqa (bu, onların münasibətlərinin bir qədər dəyişməsi ilə izah olunurdu) , onun ailəsinə qarşı getdikcə artan ehtiram hissini də apardı. Qoca Cotem necə də görkəmli adamdır! Onun arvadı necə xeyirxah, açıq qəlblidir! Yucin onların öz övladlarına və bir-birinə olan qüsursuz münasibəti haqqında, cəmiyyətdə onların haqlı olaraq tutduqları fəxri mövqe haqqında düşünürdü. Onların yaşayışının məhdudluğu və əhəmiyyətsizliyi başqa müşahidəçini özündən uzaqlaşdıra da bilərdi. Lakin Yucin özü də dəbdəbə ilə çox az tanış idi, bunun üçün də o belə iddiasız, sadə həyata nifrətli münasibət bəsləyə bilməzdi. O, burada təbii gözəllik, gənclik poeziyası, gəncliyin məğrur arzuları və səadətli ümidlərini tapmışdı. Blunun oğlanları dəyanətli və müstəqil idilər, onlar həyatda özləri üçün nəzərdə tutduqları yerə, şübhəsiz, sahib olacaqlar. Marietta, bu füsunkar qız, yaxşı bir adama ərə gedəcəkdir. Semyuel elə indi də dəmir yol kompaniyasındakı qulluğunda sürətlə irəli gedir. Bencamin vəkil olmağa hazırlaşır. Devidi isə Vest-Poyita göndərməyə hazırlaşırlar. Bu adamlar özlərinin təbii nəcibliyi ilə ona xoş gəlirdilər. Onlar hamısı Yucinlə, gələcəkdə Ancelanın əri olacaq bir adamla olduğu kimi rəftar edirdilər. O, Blu ailəsində qaldığı vaxtın son günlərində ailə ilə elə qaynayıb-qarışmışdı ki, sanki bütün həyatı boyu onları tanıyırdı.

Yucin Nyu-Yorka qayıtmazdan əvvəl Çikaqoya getdi, orada köhnə qulluqlarında çalışmaqda davam edən Xau və Metyuz ilə görüşdü və bir neçə günlüyə Aleksandriyaya getdi. Atası yenə əvvəlki işlərlə məşğul idi. O yenə tikiş maşınlarını özü müştərilərə çatdırır və onun arabası ilk günlərdə olduğu kimi intəhasız kənd yollarında yorulmadan hərəkət edirdi. Yucin bu dəfə atasının öz həyatını necə faydasız keçirdiyi haqqında təəssüflə düşündü, lakin atasının səbr və çalışqanlığına heyrətlənməyə bilmirdi. Oğlunun müvəffəqiyyəti tikiş maşınları satışı kompaniyasının bu zirək agentinə az təsir bağışlamamışdı və o, incəsənətə vicdanla maraq göstərməyə səy edirdi. Bir dəfə axşam, poçtdan birlikdə evə qayıdarkən, mister Vitla oğlunun diqqətini bir küçə səhnəsinə cəlb etdi və onu çəkməyi məsləhət gördü. Yucin düşündü ki, atasının rəssamlığa məhəbbətinin bu yeni təzahürü tamamilə onun müvəffəqiyyətlərindən doğmuşdur. Atası, əlbəttə, onu əhatə edən aləmə əvvəllər də laqeyd deyildi, lakin paytaxt jurnallarında oğlunun şəkillərini görənə qədər bütün bunları boş və əhəmiyyətsiz hesab edirdi.

Bir dəfə axşam mister Vitla oğlunun işlərinə necə əhəmiyyət verdiyini göstərməyə çalışaraq:

– Əgər səni kənd lövhələri maraqlandırırsa, – dedi, – şəlalənin yanında olan Kuk dəyirmanını çəkə bilərsən. Bura mənim təsadüf etdiyim ən gözəl yerlərdən biridir.

Yucin bu yeri tanıyırdı. Bu yer doğurdan da gözəl idi: şəffaf suyunu qırmızı qum daşından olan qırxfutluq təpənin ətəyindən alan mənzərəli çay burada on beş fut yüksəklikdə boz mamırlı daşların üzərinə tökülürdü. Bu yer çox gediş-gəlişli yolun lap kənarında idi və hər tərəfdən sıx ağaclarla əhatə olunmuşdu. Yucin hələ uşaqlıqdan bu gözəl, sakit yerə valeh idi.

– Bəli, ora çox şairanədir, – deyə Yucin cavab verdi. – Bir dəfə ora getmək lazımdır.

Vitla böyük bir iftixar hissi duydu. Oğlu onun məsləhətlərinə qulaq asmaqla ona hörmət göstərirdi.

İllər miss Vitlaya, həmçinin onun ərinə artıq öz təsirini göstərməyə başlamışdı. Onun gözlərinin kənarındakı qırışıqlar dərinləşmiş, alnındakı xətlər kəskinləşmişdi. O, birinci axşam Yucini görərkən diksindi, onun qarşısında yetkinləşmiş, tamamilə müstəqil bir adam dayanırdı. Həyat təcrübəsi onu bərkitmiş, ona kamilləşdiyini isbat edən sakitlik və təmkinlik vermişdi. Hələ bu yaxınlaradək onun diqqət və nəvazişinə ehtiyacı olan oğlan indi artıq yox idi. Onun qarşısında ona rəhbərlik edə biləcək kişi durmuşdu və hətta böyüyün uşaqla etdiyi kimi onunla zarafat edirdi.

Yucin anasını qucaqladığı zaman o:

– Sən elə böyümüsən ki, mən gözlərimə belə inana bilmirəm, – dedi.

– Xeyr, anacan, sən balacalaşmısan. Mənə əvvəllər elə gəlirdi ki, sənin əlin mənim saçımdan tuta bilməyənə qədər mən heç bir zaman böyüməyəcəyəm. İndi o vaxt keçdi, eləmi?

Ana mehribanlıqla:

– Səni cəzalandırmaq üçün də bir əsas yox idi, – dedi. Mirtl bir il bundan qabaq Frenk Benqsə ərə getmiş və onun Ayosa ştatının Ottava şəhərinə köçmüşdü. Benqs orada zavod müdiri idi, bunun üçün də Yucin onu görə bilmədi. Lakin o, indi iki uşaq anası olan Silviyanı gördü. Onun əri, Yucinin keçmişdən xəyalında qaldığı kimi, həmin çalışqan, mühafizəkar məmur idi. Yucin “Morninq Eppil” redaksiyasına getdikdə öyrəndi ki, Con Sammers bu yaxınlarda ölmüşdür. Qalan şeylərdə dəyişiklik olmamışdı. Bütün işləri keçmişdə olduğu kimi Conas Layl və Kaleb Uilyams idarə edirdilər. Yola düşmək vaxtı çatdıqda Yucin sevindi və onu Çikaqoya aparan qatara rahatlıq hissi ilə mindi.

Nyu-Yorkdan gələndə olduğu kimi, Blekvuddan qayıdanda da onda Rubi haqqında xatirələr baş qaldırırdı. O çox şeydə ona borclu idi. Onun sənət sahəsindəki ilk təəssüratı müəyyən dərəcədə onunla bağlı idi. Hər halda onun Rubiyə baş çəkmək arzusu yox idi. Bəlkə də var idi? O bu sualı özünə kədərlə verdi, çünki onu, pyesin, yaxud romanın qəhrəmanını sevən kimi sevməkdə davam edirdi. Bu qızın taleyində nə isə facianə bir şey vardı. Onun həyatı, onun mühiti, onun sadiq məhəbbəti – bütün bunlar bitmiş bir novellanı təşkil edirdi. Yucin bir zaman onun haqqında poema yazacağını düşünürdü. Onun yaxşı şeirlər yazdığı zamanlar olurdu, lakin o bunları heç kəsə göstərmirdi. O çox sadə, lakin hislə yazırdı. Onun şeirlərinin çatmayan cəhəti – onlarda poeziyaya nəciblik verən durulmuş və iti fikirlərin olmaması idi.

Yucin öz sabiq rəfiqəsini görməyə getmədi. Özünü doğrultmaq üçün öz-özünü inandırırdı ki, bu, ədəbsizlik olardı. Rubi, yəqin, bu saat onu görmək istəməz, yəqin ki, bu qız onu unutmağa çalışır. Həm də ki, onun Ancela qarşısında vəzifələri vardı. Bu, Ancela haqqında vicdansızlıq olardı. Bununla bərabər, qatar Çikaqo hüdudundan çıxıb şərqə doğru istiqamət götürdükdə, o uzun müddət Rubi yaşayan tərəfə baxaraq, unudulmaz anları yenidən keçirməyin necə yaxşı olacağı barədə düşünürdü.

Nyu-York sanki Yucinə, əhəmiyyətsiz bir dəyişikliklə, keçənilki yaşayışının təkrarını vəd edirdi. Payızda o, Mak-Xyu və Smaytın yanına köçdü. Onların studiyası böyük emalatxanadan və üç yataq otağından ibarət idi. Onlar bu qərara gəldilər ki, bir yerdə yaşamaq yaxşı olar. Bu, müvəqqəti bir şey kimi, onların xeyrinə oldu. Bir-birini tənqid etmələri onların inkişafına kömək etdi, bundan başqa, bir yerdə nahar etmək, bir yerdə gəzmək, bir yerdə sərgilərə getmək onlara xoş gəlirdi. Onlar çox və faydalı mübahisələr edirdilər, çünki hər birinin hər şeyə şəxsi nöqteyi-nəzəri var idi. Bu, Yucinə Metyuz və Xau ilə bir yerdə işləməsini xatırladırdı.

Qışda Yucinin şəkilləri ilk dəfə olaraq o vaxtın ən iri jurnallarından biri olan “Xarpers Maqazin”də çap olundu. Yucin bu jurnala öz köhnə şəkillərindən bir neçəsini apardı. Onlar bəyənildi və münasib hekayə rast gələn kimi ona iş veriləcəyi vəd edildi. Həqiqətən Yucini çox çəkmədən redaksiyaya dəvət etdilər və o, yüz iyirmi dollara üç şəkil çəkmək tapşırığını aldı. O, naturaçı qızlara baxıb çəkdi, işin öhdəsindən gözəlcə gəldi və bu iş jurnalda bəyənildi. Yoldaşları onu təbrik etdilər– onlar Yucinin istedadına ürəkdən valeh olmuşdular. O, “Skribners” və “Sençuri” jurnallarını, o zamanlar ifadə edildiyi kimi, “fəth” etməyi möhkəm qərarlaşdırırdı və bir qədər keçdikdən sonra onlardan kiçik də olsa sifarişlər almağa müvəffəq oldu. Bir dəfə ona bir şer üçün, sonra isə onun yaradıcılıq xəttinə heç də müvafiq olmayan kiçik bir hekayə üçün şəkil çəkməyi xahiş etdilər. Bu iş onu kifayətləndirmədi, o hiss edirdi ki, nə bunu, nə də digərini müvəffəqiyyət hesab etmək olmaz. O, illüstrasiya üçün müvafiq material almaq, yaxud özünün küçə səhnələrindən birini bu jurnallarda çap etdirmək istəyirdi.

Özünə əsaslı şöhrət yaratmaq və qazancla həmişəlik təmin olunmaq asan deyildi. Doğrudur, Yucin haqqında rəssamlar arasında söhbət gedirdi, lakin o, özünü camaatın, yaxud redaksiyaların bədii şöbə müdirlərinin gözündə az-maz əhəmiyyətli sima hesab edə bilməzdi. O yenə əvvəlki kimi ümid verən gənc rəssam olaraq qalırdı. O inkişaf etmişdi, lakin tanınmaqdan hələ çox uzaq idi.

Təkcə bir naşir onu xidmətlərinə görə qiymətləndirməyə meyl edirdi, lakin bu naşirin vəsaiti az idi. Bu, ticarət nöqteyi-nəzərindən tamamilə ümidsiz olan “Kreft” jurnalının redaktoru Riçard Uiler idi, onun jurnalı bütün incəsənət məsələlərinə hərarətlə səs verirdi. Uiler hələ gənc və zirək adam idi. O, Yucinin işlərindən heyrətləndiyi üçün onlar tezliklə dostlaşdılar.

Bu qış Uiler Yucini həm temperamentləri, həm də istedadları ilə bir-birindən kəskin fərqlənən iki qadınla – Miriem Finç və Kristina Çenninq ilə tanış etdi və onların hər biri Yucinin qarşısında tamamilə başqa aləm açdı.

Miriem Finç sənətcə heykəltəraş idi, temperamentcə isə mühakimələri hislərinə təsir göstərən adamlara mənsub idi. Özü qüvvətli iztirablara qabil olmasa da, bu cəhəti başqalarında daha artıq qiymətləndirirdi. Onun bütün xarici görünüşü bəzən qadında həyat qüvvəsinin nə qədər çox olduğuna dəlalət edirdi. Onun əsl gəncliyi, heç bir həqiqi sevgisi olmamışdı, lakin romantik xəyallara qapılaraq, onların həyata keçirilməsinə demək olar ki, ümidsiz ehtirasla inanmaqdan çəkinmirdi. Bir dəfə axşam Uiler, Finçin studiyasına getməyi Yucinə təklif etdi. O bu qadının gənc dostuna necə təsir buraxacağını bilmək istəyirdi. Bu tanışlıq dövründə otuz iki yaşı ötmüş Miriem pişik kimi çevik bədəni, mənalı qara gözləri olan zərif bir qadın idi. Onun nəzakətli danışığı və hərəkətləri dərhal incəsənət aləminin nümayəndəsi olduğunu göstərirdi. Bu görüş zamanı onda on səkkiz yaşlı qıza məxsus məlahətdən doğan incəliyin və çiçəklənən gözəlliyin kölgəsi belə qalxmamışdı, lakin onda özünəməxsus bir qəşənglik və füsunkarlıq var idi. Saçları bulud kimi üzünü əhatə edir, qara gözlərinin iti baxışlarında ağıl, həssaslıq və xeyirxahlıq sezilirdi. Dodaqlarının cizgiləri Kupidon kamanını xatırladırdı, onların məftunedici təbəssümü vardı. Onun üzünün sarıya çalan rəngi şabalıd rəngli saçları və açıq darçını paltarı ilə həmahəng idi. Miriem, onu başqalarından fərqləndirən nəcib bir sadəliklə geyinirdi. O, moda ilə az hesablaşırdı, lakin paltarları ona olduqca yaraşırdı. O, paltar sifariş edərkən özünü fərdi tələblərin ətrafındakı aləmin tələbləri ilə ahəngdar sürətdə uzlaşan bir bədii kül şəklində görürdü.

Yucin təbiətində olan adam üçün ağıl və bədii zövqə, nəzakət və ruhi müvazinətə malik olan hər bir insan ifadə edilməz bir gözəllik kəsb edirdi. Çiçək işığa doğru can atdığı kimi o da qabiliyyətli, istedadlı adamlara doğru can atırdı. O belə varlığının bitkinliyinə və kamilliyinə tamaşa edib düşünməkdən sevinirdi. Görüş və etiqadların sərbəstliyi onu məftun edirdi. Öz fikirlərini düzgün ifadə etmək və müəyyən inandırıcı nəticələrə gəlmək bacarığı onun gözlərində əzəmətli və qibtə oyadan bir üstünlük idi. O, belə adamlardan nə bacarırsa alır və doyandan sonra onlardan üz çevirirdi. Ancaq bu adamlardan onların verə biləcəyi bir şeyi almaq ehtiyacı oyandıqda yenidən onların yanına qayıtmağa hazır idi.

Belə adamlardan o indiyə qədər ancaq kişilərlə tanış idi, çünki o az-çox görkəmli olan heç bir qadın tanımırdı. Çikaqo incəsənət institutunun canlı natura və illüstrasiya sinfinin müəllimləri Templ Boyl və Vinsent Birsdən başlayaraq o, öz həyat yolunda Cerri Metyuz, Mitçli Holdfarb, Piter Mak-Xyu, Devid Smayt və Cotem Blunu görmüşdü – bütün bu adamlar parlaq zehni inkişafla və aydın görüşlərlə ona çox qüvvətli təsir bağışlamışdılar. İndi onun qarşısında ilk dəfə qüvvətli və qeyri-adi qadınlarla görüşmək məsələsi dururdu. Stella Eplton, Marqaret Daff, Rubi Kenni və Ancela Blu hərəsi bir cür qəşəng idi, lakin onlar müstəqil mühakimə etməyi bacarmırdılar. Onlardan heç biri Miriem Finç kimi özünü tərbiyə etməyi, özünə nəzarət etməyi bacaran mükəmməl şəxsiyyət deyildi. Miriem ağıl, zövq və istedad nöqteyi-nəzərindən tərəddüdsüz olaraq onların hər birindən, yaxud birlikdə götürülsə, hamısından yüksəkdə durduğunu söyləyər, lakin onların gözəlliyini qiymətləndirər, cəmiyyətdə onların qanuni və zəruri yerini göstərərdi. O həyatı öyrənir və insan hislərini tənqidi surətdə təhlil etməyi sevirdi. Lakin eyni zamanda, Stellanın da, Marqaretin də, Rubinin də, hətta Ancelanın da malik olduğu üstünlüklər üçün çox qüssələnir, onların gəncliyinə, gözəlliyinə, kişilərə olan meylinə, onların üzlərinin və boy-buxunlarının aşiqlərdə coşqun ehtiras oyatmağa qadir olan cazibədar füsunkarlığına qibtə edirdi. O, hərarətlə və gözəl sevilmək istəyirdi, lakin bu səadətdən məhrum idi.

Miss Finç İyirmi altıncı küçənin şərq tərəfinin qurtaracağında, valideyni ilə bir mənzildə yaşayırdı; onun studiyası üçüncü mərtəbədə yerləşirdi və pəncərələri şimal tərəfə açılırdı. Lakin ailə içərisində yaşamaq onun Yucinə bir növ yeni dünya açan zərif fərdiyyətinin inkişafına əngəl törətməmişdi. Onun gümüşü, qəhvəyi və boz tonlarla bəzənmiş otağının bir tərəfində boyu beş futdan az olmayan gözəl qazma naxışlı sandıq qoyulmuşdu. Kitab rəfləri olan tünd qoz ağacından yazı stolu üzərində zərif cildlənmiş kitablar yığılmışdı. Onların içərisində Paterin “Epikureyli Mari”, Dodenin “Rəssam arvadları”, Riçard Cefrisin “Qəlbimin tarixi”, Stivensonun “Möhkəm müdafiə”, Riçar Bertonun “Qəsidə”, Rossetin “Həyat evi”, Fridrix Nitsşenin “Zərdüşt belə deyirdi” əsərləri var idi. Otağa və onun sahibinə nəzər salan kimi Yucinə aydın oldu ki, təkcə bu kitabların burda olması çox şeyi aydınlaşdırır. O, kitabları böyük maraqla əlinə alır, ayrı-ayrı parçalar oxuyur, divardakı şəkilləri nəzərdən keçirir, emalatxananın hər bir yerinə göz gəzdirərək, onun diqqətəlayiq tərəflərini xəyalında nəqş edirdi. O bu tanışlığın onun üçün çox mühüm olduğunu anlayır və onu möhkəmləndirmək üçün bu gözəl studiyanın sahibinə mümkün olduqca yaxşı təsir bağışlamağa çalışırdı.

Miriem Finç elə ilk nəzərdən Yucinlə maraqlandı. Onda o qədər qüvvə, bilik həvəsi, anlamaq və qiymətləndirmək bacarığı hiss edilirdi ki, miss Finç ona laqeyd qala bilməzdi. Nə isə onu fikrində Yucini xəfif mehriban işıqlar saçan lampa ilə müqayisə etməyə məcbur etdi. Yucin studiyanın sahibi ilə tanış olar-olmaz şəkilləri, tuncdan, bişirilmiş sadə gildən olan fiqurları nəzərdən keçirərək, bu kimindir, haradandır, kim çəkmişdir suallarını verə-verə studiyanı dolaşmağa başladı.

Yucin onun balaca və diqqətlə toplanmış kitabxanasına göz gəzdirərək:

– Mən bu kitabların heç biri haqqında heç bir zaman eşitməmişəm, – deyə açıq etiraf etdi.

Miss Finç ona yaxınlaşaraq:

– Burada çox gözəl əsərlər vardır, – dedi.

Yucinin bu səmimi etirafı ona xoş gəldi, – sanki üzərinə sərin külək əsdi. Yucini buraya gətirmiş Riçard Uiler özünün unulduğundan azacıq da incimədi. O istəyirdi ki, Miriem Finç onun tapıntısından əməlli-başlı həzz alsın.

Yucin Bertonun “Qəsidə”sindən ayrılıb Miriemin qonur gözlərinə baxaraq:

– Bilirsinizmi, – dedi, – mənim Nyu-York həyatından başım hərlənir. Bura elə gözəl şəhərdir ki.

– Hansı mənada? – deyə Miriem soruşdu.

– O mənada ki, onda bu qədər müxtəlif möcüzələr vardır. Mən bu günlərdə içərisi hər cür qədim bəzək-düzək, qiymətli şeylər, görünməmiş daşlar və geyimlərlə dolu olan bir dükan gördüm. Aman Allah, orada nələr yox idi! Mən bu qədər şeyi ömrümdə görməmişdim. Misal üçün, bu sakit dalanda xarici görünüşü ilə gözə çarpmayan bu evi götürək və oradakı bu otağa baxaq! Xaricdən deyərsən ki, elə şey yoxdur, içərisinə gəldikdə isə adamın ağlı çaşır, – o qədər təmtəraqlı, elə incəsənət əsərləri var!

– Siz bu otaq haqqındamı danşırsınız? – deyə Miriem soruşdu.

– Əlbəttə, – deyə Yucin cavab verdi.

Miriem gənc redaktorun dostuna müraciət edərək:

– Mister Uiler, – dedi, – rica edirəm, özünüzdə qeyd edəsiniz. Həyatımda ilk dəfə məni ittiham edirlər ki, guya zinət içərisində üzürəm. Bunun üçün də mənim haqqımda yazacağınız zaman məni əhatə edən dəbdəbəni unutmayın. Bu mənim xoşuma gəlir.

– Mütləq, belə də edərəm.

– Mütləq. Sənət əsərləri haqqında da yazın.

Uiler:

– Şübhəsiz, sənət əsərləri haqqında da yazaram, – dedi.

Yucin gülümsədi. Miriemin diribaşlığı ona xoş gəldi.

– Mən sizin nə demək istədiyinizi bilirəm, – deyə Miriem qeyd etdi. – Mən Parisdə bunu təcrübədən keçirmişəm. Xaricdən ən adi görünüşü olan evə daxil olursan və orada diqqətəçarpan qəşəng bəzəklər, qədim, qiymətli şeylər yığınına rast gəlirsən. Bilmirəm, belə bir məqaləni harada oxumuşam?

Uiler:

– Ümidvaram ki, “Kreft”də deyil? – dedi.

– Xeyr, inanmıram. Gərək ki, “Xarpers bazar”da idi.

– İyrənc qəzetdir! – deyə Uiler səsləndi. – “Xarpers bazar” – oxumağa şey tapdınız!

– Bu ki, sizin mövzunuzdur. Nə üçün siz bu barədə öz jurnalınızda yazmırsınız?

– Mütləq yazaram, – deyə Uiler vəd verdi.

Yucin royala yaxınlaşdı, bir dəstə notu seçib ayırmağa başladı. O yenə də ona tanış gəlməyən, yəqin məşhur olan şeylərə – Qriqin “Ərəb rəqsi”, Lessinin “Eswar ein Fraum”, Massienin “Elegiya”, Perselin “Pərilər və çobanlar”ı kimi şeylərə rast gəldi. Bu şeylərin adları belə nə isə parlaqlıq və gözəllikdən xəbər verirdi. Qlyuk, Sqambatti, Rossini, Çaykovski, italyan Skarlatini… Musiqini nə qədər az bildiyi indi Yucinə aydın oldu.

– Bir şey çalın, – deyə Yucin xahiş etdi. Miriem təbəssümlə royala yanaşdı.

– Siz “Eswar ein Fraum” romansını bilirsinizmi? – deyə soruşdu.

Yucin:

– Xeyr, – dedi.

Uiler:

– Qəşəng şeydir, – dedi. – Oxuyun!

Yucin əvvəldən də zənn edirdi ki, Miriem oxuyur, lakin bu qızın səsindəki ahənglərin zənginliyi onun üçün gözlənilməz oldu. Səsi qüvvətli deyildir, lakin xoş və sevimli idi və bu səs oxumaq istədiyi şeylər üçün tamamilə kifayət idi. Miriem, ətirləri kimi, musiqini də öz şəxsiyyətinə müvafiq seçirdi. Onun oxuduğu, lirik poeziya ilə dolu olan romanslar Yucinə böyük təsir bağışladı. O, həyəcan içərisində idi.

Stulunu royalın yanına çəkib, Miriemin gözlərinə baxaraq:

– Siz gözəl oxuyursunuz! – deyə səsləndi.

Miriem ona şən təbəssümlə təşəkkür etdi.

– Əgər siz gələcəkdə də mənə kompliment deyəcəksinizsə, sizin üçün nə qədər istəsəniz oxumağa hazıram.

Yucin:

– Mən musiqini çox sevirəm, – dedi. – Mən ondan heç bir şey başa düşmürəm, lakin çox sevirəm.

– Siz həqiqətən yaxşı olan şeyləri sevirsiniz. Bu mənə aydındır. Mən özüm də bunların hamısını sevirəm.

Yucin ondan razı idi. O, “Bülbüllər”, “Elegiya” və “Son bahar” mahnılarını oxudu. Bütün bunlar Yucinə tanış deyildi. Lakin o anlayırdı ki, bu, ağlın incəliyinə, zövqün zərifliyinə və həqiqi artistlik temperamentinə dəlalət edən musiqidir. Rubi də royal çalırdı. Ancela da çalırdı. Hətta Ancela pis çalmırdı, amma Yucin əmin idi ki, onlardan heç birinin bu şeylər haqqında anlayışı belə yoxdur. Rubi çox yayılmış mahnılar çalırdı. Ancela isə çeynənmiş musiqi havalarını üstün tuturdu, bunlar çox köhnə idi. Bu qadınların geniş kütlənin zövqü ilə işləri yox idi. Miriem onları xeyli arxada buraxıb keçmişdi. Yucin öz yeni tanışına zövq vermək, onu sehrləmək istəyirdi. O yaxına gəldi və təbəssümlə ona baxdı, Miriem də onun təbəssümünə cavab verdi. Çoxlarına olduğu kimi, ona da Yucinin üzü, ağzı, gözləri, saçları xoş gəlirdi.

O, Yucini yola salarkən “O necə sevimlidir”, – deyə düşündü. Yucində isə qızın yanından gedəndə belə bir hiss oyanmışdı ki, o, görkəmli, müstəsna qadındır.

İYİRMİ BİRİNCİ FƏSİL

Miriem, göründüyü kimi, öz ailəsi ilə zərrə qədər hesablaşmasa da, bu ailə onun həyatına az təsir göstərməmişdi. Onun ata-anası Orta Qərbin səciyyəvi nümayəndələri idi. Miriem kimi zərif bir təbiətin hüquq və tələblərinə onlar nə rəğbət edə bilər, nə də onu başa düşə bilərdilər. Miriem hələ on altı yaşlı qız ikən, incəsənətə meyl göstərmiş və o zamandan valideyni onu pozğun hesab etdikləri artistlik aləminin təsirindən ciddi surətdə qorumağa başlamışdı. O, Ohayodan Nyu-Yorka köçdüyü zaman anası onun arxasınca gəldi, qızı rəssamlıq məktəbində oxuduğu müddətdə ondan ayrılmadı və hər yerdə onun müşayiətçisi oldu. Sonra Miriemin xarici ölkələrdə olmasının xeyirli olduğunu qət edərək, onunla xaricə getdi. Gənc rəssamın bütün həyatı ən diqqətli nəzarət altında keçdi. O, Parisdə, Latın kvartalında yaşadığı, Romanın incəsənət qallereyalarına və saraylarına baxdığı zaman, anası ondan ayrılmadı. O, Pompeyin və Herkulanumun xarabalarında da, Londonda da, Berlində də – hər yerdə ana, dəmir iradəli, qırx beş yaşlı balaca qadın, onu müşayiət etdi. O, qızı üçün məhz nəyin zəruri olduğunu yaxşı bildiyinə əmin idi. Miriemdə xüsusi görüş və zövq əmələ gələnə qədər ana müəyyən dərəcədə öz fikirlərini ona aşılaya bildi, sonra isə ana və bala arasında narazılıq əmələ gəlməyə başladı. Qızın qəlbində sonralar aydın bir şüurla əvəz olunan tutqun bir anlayış doğdu ki, onun həyatı məngənədə sıxılmışdı. Onu daim bu və ya başqa adamla ünsiyyətdən çəkindirir, ona etinasız bohema həyatının gənc, təcrübəsiz varlığı nə kimi təhlükələrlə təhdid etdiyini təlqin edirdilər. O adi bir rəssama ərə getmək haqqında düşünə də bilməzdi. Naturadan, xüsusən çılpaq naturaçılardan yapma ilk vaxtlarda onun anasını dəhşətə gətirirdi. Ana təkid edirdi ki, seanslar zamanı özü iştirak etsin, qız isə elə hesab edirdi ki, başqa cür ola da bilməz. Nəhayət, ananın daimi nəzarəti, onun görüşləri, onun təzyiqi qızı əsəbiləşdirməyə başladı və o zaman onların açıq ayrılığı səbəb ola biləcək bir şey – valideynlərlə uşaqlar arasında olan deyişmələrdən biri baş verdi. Nəticədə miss Finçin qəlbi qırıldı.

Təəssüf ki, ailədən ayrılmaq Miriemin özü üçün çox gec olmuşdu, onun həyatının yaxşı vaxtı artıq keçmişdi. Ona tam azadlıqdan istifadə etmək lazım gəldiyi bir zamanda anasının sayıq nəzarəti qol-qanad açmağa imkan vermədi və beləliklə onun gəncliyi ötüb keçdi. On səkkiz, on doqquz, iyirmi yaşı olduğu zaman ona evlənmək istəyən bir neçə adam əldən çıxdı, çünki onlar tələbkar ana tərəfindən rədd edildilər. İyirmi səkkiz yaşında ikən anadan ayrıldığı zaman, məhəbbət üçün ən valehedici dövr keçib getmişdi və Miriem narazılıq, kədərli peşmançılıq duymağa başlamışdı.

O zaman o özünün şəxsi həyatının tamamilə və kökündən yenidən qurulmasına təkid etdi. Öz əsərlərinin ən yaxşılarının surətinə komisyonçular vasitəsilə sifariş almağa müvəffəq oldu. Onun o zamanın məşhur rəqqasəsi Karmen Sitanı ən gözəl rəqslərdən birində təsvir edən “Rəqqasə” heykəli camaata xoş gəldi. Komisyonçu on səkkiz heykəlin hər birini yüz yetmiş dollara satdı. Miriemin payına hər heykəldən yüz dollar düşdü. Hündürlüyü altı düymədən artıq olmayan “Yuxu” adlı başqa bir tunc heykəldən hər biri yüz əlli dollara iyirmi nüsxə satıldı və bu heykələ yeni müştərilər çıxdı. Soyuqdan bürüşmüş adamı təsvir edən “Külək” heykəlinə də tələbat var idi. Bütün bunlar Miriemə ildə üç mindən dörd minə qədər qazanmaq ümidi verirdi.

O zaman Miriem şəxsi studiya düzəltmək, istədiyi vaxt gedib-gəlmək, öz otağında tanışlarını – həm kişi, həm qadınları – qəbul etmək, xoşuna gəldiyi kimi onları əyləndirmək hüququ verilməsini anasından tələb etdi. O hər hansı formada olan nəzarətə etiraz etdi. Onun hərəkətini kimin olursa-olsun mühakimə etməsi hüququnu rədd etdi və qətiyyətlə elan etdi ki, heç kəsə hesabat vermədən istədiyi kimi yaşayacaqdır. Bütün bunları həyata keçirərək, özünə azadlıq qazandıqda o kədərlə düşündü ki, onun yaxşı vaxtları həmişəlik getmiş, ona hər şeydən artıq lazım olan vaxtda müdafiə üçün nə ağlı, nə iradə qüvvəsi çatmışdı. İndi isə həyatını dəyişmək həm gecdir, həm çətindir. Keçmişi qaytarmaq olmaz!

Yucin Miriemlə ilk tanışlıq zamanı bütün bunlardan bəzi şeylər anladı. Onun temperamenti və görüşlərinin bütün xüsusiyyəti, hiss sahəsində onun aldanmış ümidləri adlandırıla bilən şey Yucinə aydın oldu. Miriem acgözlüklə həyata can atırdı. Yucin bunu qəribə hesab edirdi, – axı tale səxavət əlini bu qıza açmışdı. Sonra onlar yaxın dost olduqda, o, Miriemi özü haqqında danışmağa məcbur etdi və ona daha çox şey aydın oldu.

Üç ay keçdi, – bu hələ onun Kristina Çenninqlə tanışlığına qədər idi, – və Yucinlə miss Finç arasında ən təmiz, ən sağlam münasibət yarandı. Onun bu münasibəti ancaq qadınlarla ola bilərdi. Həftədə bir dəfə, bəzən də iki dəfə Miriemin yanına getmək Yucin üçün bir adət şəklini aldı. O, Miriemin mücərrəd-estetik xarakter daşıyan və əslində hər cür hissiyatdan uzaq olan həyat meyllərini anlamağa başladı. Onun sevgili idealı qismən yunan poeziyası və heykəltəraşlığının – Adanis, Persey – və Millesin, Beri Consun, Dante Qabrielin, Rossetinin və Ford Medoks Braunun öz tablolarına təsvir etdikləri orta əsr gənclərinin təsiri altında müəyyənləşmişdi. O, gözəl bədən quruluşu olan, üzü klassik cizgili bir gəncin həsrətini çəkirdi, bu gənc ağıllı, mərd və incə olmalı idi. Bu, xüsusən otuz yaşı ötmüş qadın üçün çətin nail olunan ideal idi, lakin nə üçün bu idealın həsrətini çəkməsin.

Miriemin imkan daxilində özünü istedadlı gənclərdə – gənc oğlan və qızlarla əhatə etməsinə baxmayaraq, o hələ həsrətini çəkdiyi şəxsə rast gəlməmişdi. Ona dəfələrlə elə gəlirdi ki, o adamı tapmışdır, lakin çox çəkmirdi, ümidinin yenidən fəlakətə uğradığını etiraf etməyə məcbur olurdu. Onun tanıdığı bütün gənclər özlərindən gənc olan qadınlara, çox vaxt onun özünün tanış etdiyi gözəl qızlara vurulmaq meylində idilər. Öz idealının bu qədər sürətlə keçib gedən cismani gözəlliklə cəzb olunub, səndən – öz mənəvi yoldaşından üz çevirməsini görmək asan deyildir. Lakin onun taleyi belə olmuşdu və bəzən o ümidsizliyə qapılmağa hazır idi. O, Yucinlə görüşdüyü vaxta qədər, demək olar, özünü inandırmışdı ki, onun payına məhəbbət düşməmişdir və Yucinin onu sevəcəyinə azacıq qədər ümid bəsləmirdi. Buna baxmayaraq, Yucin onun təsəvvürünə hakim kəsilmişdi və Miriem bəzən onun gözəl üzünə, qədd-qamətinə dalğın-dalğın baxıb həzz alırdı. O özünə deyirdi ki, hərgah bu adam bir kəsi sevmiş olsa, onun məhəbbəti parlaq və gözəl olacaqdır.

Onlar bir-birini daha yaxından tanıdıqca, Miriem gənc rəssama olan məftunluğunu daha artıq biruzə verirdi. Onun studiyasının qapısı onun üzünə hər zaman açıq idi. Miriem sərgilər, tanınmış adamlar haqqında, dində, incəsənətdə, elmdə, siyasətdə və ədəbiyyatda hər cür hərəkət sahəsindən yaxşı xəbərdar idi. O, sosializmə maraq göstərir və yer üzündə ədalətin bərpası zərurətinə inanırdı. Yucinə elə gəlirdi ki, onun görüşlərinə şərik olur, lakin həyat onu bir tamaşa kimi daha artıq maraqlandırırdı və o bu məsələlərə az əhəmiyyət verdiyini etiraf edirdi. Miriem onunla sərgilərə gedir, onu müxtəlif adamlarla tanış edir və belə dərrakəli gəncin cəmiyyətində olmağı ilə fəxr edirdi. Onun hər yerdə məmnuniyyətlə qəbul edildiyini görmək Miriemə ləzzət verirdi. Yucin hamıya, xüsusən təzə başlayan yazıçılara, şairlərə və musiqiçilərə çox yaxşı təsir bağışlayırdı. O, şən və ağıllı idi, hər bir cəmiyyətə cəld alışır, hər kəslə özünü rahat və sərbəst hiss edirdi. O öz mühakimələrində obyektiv və ədalətli olmağa çalışırdı, lakin gənclik üzündən çox şey haqqında tərəfgirliklə mühakimə yürüdürdü. O, Miriemin dostluğunu qiymətləndirir, ancaq onların münasibətinə daha artıq məhrəmanə xarakter vermək istəmirdi. Yucin bilirdi ki, onun məhəbbətini ancaq namuslu təkliflə qazanmaq olar, bunun üçün isə onu kifayət qədər sevmirdi. Bundan əlavə, o özünü Ancela ilə bağlı hesab edirdi, bir də ki, Miriemin yaşı, nə qədər qəribə olsa da, izdivac üçün əngəl görünürdü. O, Miriemə nəhayətsiz dərəcədə valeh olmuşdu, onunla dostluq Yucinə özünün ideal qadın obrazını yaratmağa kömək etmişdi, lakin o, Miriemə nəvaziş göstərəcək qədər məftun olmamışdı.

Yaxınlarda tanış olduğu Kristina Çenninqin şəxsində isə o daha artıq coşqun temperamentli və təkcə məhəbbət üçün yaradılmış bir qadın deyil, həm də parlaq artist təbiətli bir qadın tapdı. Kristina Çenninq xanəndə idi. O, Nyu-Yorkda anası ilə yaşayırdı. Kristina ananın qızına müəyyən təsir göstərə biləcəyi və göstərməli olduğu dövrdən çıxmasa da, onun anası miss Finç kimi, öz qızının müstəqilliyini boğmurdu. Kristinanın iyirmi yeddi yaşı var idi, o hələ gələcəkdə onun nəsibinə düşən şöhrətə çatmamışdı, lakin öz qüvvəsinin gec-tez onu müvəffəqiyyətə aparacağına inanırdı. O hələlik gah bu, gah o biri müəllimdən səylə dərs alırdı. Artıq onun başına bir neçə məhəbbət macəraları gəlmişdi. Doğrudur, onlardan heç biri onu seçdiyi yoldan ayırmaq üçün kifayət qədər ciddi olmamışdı. Lakin o tədricən dünyanın necə qurulduğunu və nailiyyət qazanmaq üçün nə etmək lazım gəldiyini öyrənən bütün məharətsiz söhbətlərin adi iştirakçısı olmaqdan yaxasını qurtarmadan, kifayət qədər həyat təcrübəsi toplamışdı.

Miss Çenninqin artistlik istedadı, miss Finçin özünü əhatə etdiyi kimi nəfis bir mühit yaratmaqda öz ifadəsini tapmamışdısa da, onun şəxs cazibəsinin inkişafında az rol oynamamışdı. Onun zəngin və şirin kontralto səsində təsirlilik və dərinlik var idi, bu onun oxuduğu ən coşqun mahnılara da bir səmimilik verirdi. O, pis musiqiçi deyildi və oxuyarkən böyük hiss və hərarətlə çalırdı. O, Nyu-york simfonik orkestrinin solisti ikən başqa yerlərə dəvət olunmaq hüququna malik idi. Saray operalarında biri ilə müqavilə bağlamaq və bununla Nyu-Yorkda müvəffəqiyyətə yol açmaq ümidi ilə o gələn payızda Almaniyaya qastrola çıxmağa hazırlaşırdı. Musiqiçilər aləmində Kristinanı opera sahəsində gələcək məşhur bir aktrisa kimi yaxşı tanıyırdılar. Indi onun Amerika səhnəsindəki şöhrəti istedaddan artıq, uğurdan asılı idi.

Yucin hər iki qadına məftun idisə də, bu onun Ancelaya olan məhəbbətinə azacıq qədər təsir etmirdi. O anlayırdı ki, Ancela istedad və zehni inkişaf cəhətcə onlardan geri qalır, lakin daxili aləmi ilə onların hər ikisindən zəngindir. Onun məktubları coşqun mehribanlıqla dolu olurdu, onun yanında olarkən Yucin özü də bilmədən onun həyəcanlı fikirlərinin təsiri altına düşür və ixtiyarsız olaraq özü də həyəcan duyurdu. Hər dəfə onu xatırlayanda qəlbində ağrıya oxşar bir şey hiss edir və bu xatirələr onun xəyalında Götenin Safo və Marqarita obrazlarını doğururdu. Bəzən Yucində belə bir fikir əmələ gəlirdi ki, əgər o, Ancelanı atsa, bu Ancela üçün bir fəlakət ola bilər. Doğrudur, o namərdlikdən uzaq idi, lakin bəzən o, Ancela ilə Miriem Finç kimi ağıl cəhətdən bu qədər inkişaf etmiş qadının arasında nə qədər böyük uçurum olduğunu düşünürdü. Indi onun tanışları içərisində yüksək cəmiyyətdən olan qadınlar – bu vaxta kimi ancaq qəzetlərdən, həm də “Taun topiks” və “Voq” tipli dəbdə olan jurnallardan tanıdığı qadınlar – var idi. Onların hərəsi bir növ kamil idi. Lakin bu qadınlar tamamilə başqa növ, necə deyərlər, üçüncü tipdən olan qadınlar idi. O indi tutqun şəkildə anlayırdı ki, dünya ucsuz-bucaqsız və mürəkkəbdir, indi onun qarşısında qadınlar haqqında əvəllər ağlına belə gəlməyən bir çox şeyləri öyrənmək məsələsi durur.

Kristina Çenninqin Ancela ilə rəqabət edəcək cəhəti onun xarici görünüşü idi. Onun uca boyu və gözəl bədən quruluşu, al yanaqları, dolu dodaqları var idi, tünd qara saçlarının sıx topası qarayanız üzünü daha da gözəlləşdirirdi. Onun ifadəli, şəfəqli qonur gözləri var idi. Şotmeyer Boston dostlarından birinin Kristinanın adına verdiyi zəmanət məktubu vasitəsilə onunla tanış olmuş və öz növbəsində görkəmli gənc rəssam dostu barəsində söyləmiş və bir dəfə onu özü ilə gətirməyə icazə verilməsini xahiş etmişdi. Çenninq razılıq vermişdi, çünki o, Yucinin bir neçə etüdünü görmüş və onlarda özünə bir növ yaxın olan şairanə bir ahəng duymuşdu. Əslində ancaq onun əyləndirici söhbətinə dözən görkəmli tanışları ilə fəxr edən Şotmeyer, miss Çenninqin səsini Yucinə tərifləmiş və onun bir dəfə miss Çenninqə baş çəkmək istəyib-istəmədiyini soruşmuşdu. Yucin, “Böyük məmnuniyyətlə” deyə cavab vermişdi.

Gün təyin olundu və onlar bir yerdə getdilər. Miss Çenninq On doqquzuncu küçədə ən yaxşı pansionların birində bir neçə otaq tuturdu. O, qonaqları əynində saya qara məxmər paltar və saçlarında qırmızı lent olduğu halda qəbul etdi. Bu, Yucinə Rubini ilk dəfə gördüyü zaman onun geyindiyi paltarı xatırlatdı. Gənc xanəndənin gözəlliyi Yucini heyrətləndirdi. Kristinaya gəlincə, sonralar Yucinin ondan dəfələrlə eşitdiyi kimi, o nə isə qəribə, izahedilməz bir həyəcan duymuşdu.

– O axşam mən saçlarımı darayıb qurtardıqdan sonra yenicə aldığım sürməyi lenti bağlamaq istəyirdim, – deyə Kristina deyirdi. – Birdən düşündüm ki, yox, qırmızı lent bağlasam, ona daha çox xoş gələrəm, qəribədir, elə deyilmi? Mən elə əvvəlcədən hiss edirdim ki, sən məni sevəcəksən və biz bir-birimizi yaxından tanımalı olacağıq. O adam – adını unutmuşam – səni eynilə olduğun kimi mənə təsvir etmişdi.

Bu etiraf onların tanışlığından bir neçə ay sonra olmuşdu.

Yucin, Nyu-Yorkdakı həyatı daha geniş yola çıxan zamandan bəri qazandığı müstəqil və məğrur görünüşlə Kristanın qarşısında durdu. O özünü çox vüqarlı aparır, əl-qolunu ata-ata yeriyir, müsahibinə ürəyinin içinə baxır kimi sınayıcı nəzərlərlə baxırdı. O, istedadlı adamlarla və xüsusən istedadlı qadınlarla tanışlığına çox ciddi yanaşırdı. O özündə insanlar haqqında çox tez rəy yaradır və onlarda olan istedadı duymağı bacarırdı. Miss Çenninqə nəzər salarkən, Yucin bədəninə başdan-ayağa kimi titrətmə düşdüyünü hiss etdi.

Kristina salamlaşaraq ağ, zərif əlini ona uzatdı. Onlar öz qiyabi tanışlıqları haqqında danışdılar. Yucin Kristinaya hiss etdirirdi ki, onun həsr etdiyi sənət sahəsinə məftundur. Kristina Yucinin öz sahəsindən söhbət salarkən o: “Musiqi daha yüksəkdə durur” – dedi.

Kristinanın tünd qonur gözləri Yucini başdan-ayağa süzür: “O nə iləsə öz etüdlərini xatırladır – deyə düşündü, – onun özünə baxmaq da adama xoş gəlir”.

Kristina onu anasına təqdim etdi, onlar əyləşdilər və dərhal başladılar. Sonra miss Çenninq “Che faro senza Euridica”nı oxudu. Yucində elə bir hiss var idi ki, sanki Kristina onun üçün oxuyur. Kristinanın yanaqları qızarmış, dodaqları daha artıq allaşmışdı.

O qurtardıqdan sonra anası:

– Bu gün sənin səsin çox gözəl səslənir, Kristina, – dedi.

– Mən özümü çox yaxşı hiss edirəm, – deyə qızı cavab verdi.

– Son dərəcə gözəl səsiniz var! – deyə Yucin səsləndi. – O, sanki lalə, yaxud iri sarı orxideyadır.

Kristina onun müqayisəsini bəyəndi. Bu ona çox inandırıcı göründü. Oxuduğu zaman buna oxşar bir şey duyurdu.

Bir qədər keçdikdən sonra Yucin:

– Lütfən, “Silviya kimdir?”i oxuyun, – deyə xahiş etdi. Kristina da çox məmnuniyyətlə onun xahişini yerinə yetirdi.

Kristina oxuyub qurtardığı zaman Yucin lap royala yaxınlaşdı və yavaşdan:

– Bu sizin üçün yazılmışdır, – dedi. – Siz mənim üçün Silviyasınız.

Kristinanın sifətinə qızartı çökdü.

O, başını əyərək:

– Sağ olun, – dedi, lakin onun gözləri daha sevimli sözlər deyirdi. O, Yucinin cəsarətini alqışlayır və ona bunu hiss etmək imkanı verirdi.

İYİRMİ İKİNCİ FƏSİL

Yucin üçün əsas kədər mənbəyi, xüsusən bu iki qadın onun həyatına daxil olandan sonra, onun çox az qazanması idi. Bu kədər getdikcə artırdı. Birinci il o cəmi min iki yüz dollara, ikinci il iki min dollara qədər qazana bilmişdi, bu il, yəni üçüncü ildə qazancı, olsun ki, daha çox idi. Lakin ətrafında gördükləri ilə müqayisədə, tanış olduğu həyatla müqayisədə bu qazanc heç bir şey deyildi. Nyu-York Yucinin qarşısında onun xəyalına belə gəlməyən maddi tərəqqi mənzərəsi açırdı. Beşinci avenyüdə zəngin karetalara qoşulan bahalı atlar, bahalı otellərdə naharlar, hər gün qəzetlərdə xəbər verilən kübar balları, – bütün bunlar onun başını gicəlləndirirdi. Hər yerdə hakim olan dəbdəbə və incəliyi görmək, küçələrdə geyimli-keçimli izdihama baxmaq onu cəzb edir və getdikcə bu qənaətə gəlirdi ki, o yaşamır, sürünür. Çoxdanmı sənət ona yalnız şöhrətə deyil, həm də zənginliyə açılan yol kimi görünürdü? İndi, ətrafındakı aləmi öyrəndikcə, elə çıxırdı ki, bu heç də belə deyildir. Rəssamlar heç vaxt o qədər varlı olmurlar. O, Balzakın “Betti xalaqızı” povestində görkəmli rəssam haqqında oxuduğunu xatırladı. Zəngin Paris ailəsi mərhəmətə gələrək qızını ona vermişdi və hamı belə hesab edirdi ki, qız özünə layiq olmayan bir adama getmişdir. Hələ bu yaxınlara qədər o buna inanmazdı. Sənət adamları ona əlçatmaz məxluqlar kimi gəlirdi. Lakin indi o artıq inandı ki, fransız yazıçısı aristokratiya tərəfindən rəssamlara olan münasibəti düzgün təsvir etmişdir. Amerikada şöhrət qazanmış rəssamlar çox idi, onlardan bəziləri – Yucinin fikrincə qətiyyən layiq olmayanları – ildə on mindən on beş min dollara qədər qazanırdılar. Yucin özünə sual verirdi ki, bu qazanc onları məşhur dördyüzün – bu yüksək mövqe və tükənməz sərvət sahiblərinin – başçılıq etdiyi həqiqi dəbdəbə aləmində ictimai pilləkənin hansı pilləsinə çıxarır? O, qəzetlərdə oxumuşdu ki, cəmiyyətə çıxmağa başlayan bir gənc xanımın ətrinə ildə on beş min dollardan iyirmi beş min dollara qədər pul sərf olunur. O, bilirdi ki, restoranda nahara on beş-iyirmi dollar verməyi əhəmiyyətsiz bir şey hesab edən adamlar da vardır. Kişi və qadın dərzilərə sovrulan pullarla müqayisədə, teatrda gördüyü qiymətli daş-qaş və bəzəklərlə müqayisədə rəssamın cüzi gəliri tamamilə əhəmiyyətsizdir. Miss Finç öz dostlarının evində müşahidə etdiyi ehtişam, zinət və sərvət sərgisi haqqında daim ona danışırdı – özünə xas olan nəzakət sayəsində o, yüksək cəmiyyətdə çoxlu tanış qazanmışdı. Yucinlə yaxından dost olduğu zaman miss Çenninq də öz çıxışları üçün çox zaman min dollar alan məşhur xanəndələr, yaxud musiqiçilərdən, opera ulduzlarının özləri üçün tələb etdikləri yüksək maaşdan danışırdı. Cüzi gəlirini xəyalına gətirən Yucin özünü yenidən Çikaqoya gəldiyi ilk günlərdə olduğu kimi acınacaqlı, dilənçi hiss edirdi. Şöhrət hesaba alınmasa, sənət, görünür, insana heç bir şey bəxş etmir. O ki həyatın bütün dolğunluğundan həzz almaq imkanı vermir. O hər kəsin etiraf etməyə hazır olduğu bir növ mənəvi yüksəlişə aparırsa belə, bu, rəssamın yoxsul, xəstə, ac, necə deyəllər, miskin dahi olmasının qarşısını almır. Bu yaxınlarda Parisdə ölən Berlen belələrindən deyildimi?

Yucinin çıxardığı nəticə qismən onunla izah olunurdu ki, bütün bunlar Nyu-Yorkun yaşadığı dəbdəbə aləminin “qızıl dövrü”nün başlanğıcında idi və o hər yanda, hər yerdə buna təsadüf edirdi. Son əlli il ərzində çoxları böyük varidat toplamışdı. İndi Nyu-Yorkda minlərlə adamın milyondan, əlli milyona qədər, hətta yüz milyona qədər varidatı var idi. Şəhər – başlıca olaraq Əlli doqquzuncu küçədən o tərəfdə, Manhetten adasında – alaq otları kimi sürətlə böyüyüb artırdı. “Ağ işıqlar rayonu” adlandırılan rayonun müxtəlif hissələrində böyük otellər yüksəlirdi. Bu dövr kapitalın yeni doğmuş tələbləri ödəməsinin ilk mütəşəkkil təşəbbüsü dövrü idi, bu zaman səkkiz, on iki mərtəbəli müasir dəbdəbəli yaşayış evləri əmələ gəlirdi. Bu evlər ölkənin hər tərəfindən axınla Nyu-Yorka tökülüşüb gələn, son zamanlarda varlanmış burjuaziya nümayəndələri, yeni əmələ gəlmiş çoxlu kapitalistlər üçün tikilirdi. Onlar Qərbdə, Cənubda və Şimalda böyük pullar qazanmışdılar. Həyatlarının qalan hissəsini şənlik və dəbdəbədə keçirmək üçün kifayət qədər vəsait toplayan kimi onlar Şərqə köçür, bahalı mənzillər tutur, böyük otelləri və zəngin restoranları doldurur, şəhərdə israf xərclər mühiti yaradırdılar. Zənginlik və dəbdəbəli tələblərinə xidmət edən bütün sahələr fövqəladə yüksəliş əldə edirdilər. Əntiq şeylər satan dükanlar, xalçalar, pərdələr, mebel, bəzək-düzək şeyləri, şəkillər, qiymətli daş-qaşlar, büllur və çini qablar – hər şey, yalnız rahatlıq və şan-şöhrətə kömək edəcək hər şey – ala biləcəyiniz mağazaların sayı sürətlə artırdı.

Yucin şəhəri dolanarkən bütün bunları görürdü, o ətrafında olub keçən təbəddülatı duyur, əhalinin sərvətin, gözəlliyin artmasına olan bu sarsılmaz meylini sezirdi. Onun bütün fikirləri ancaq bir məsələ ilə məşğul idi: indi, hələ gənc ikən, qüvvələri aşıb-daşarkən, hər şey onu cəzb edərkən yaşamaq lazımdır. Çox keçmədən bunlar onun üçün mənasını itirəcəkdir – axı insana ancaq yetmiş il ömür verilmişdir, bundan da iyirmi beşi artıq getmişdir. Bəlkə sərvəti dadmaq ona nəsib olmayacaq, bəlkə yüksək cəmiyyət ona əlçatmaz görünəcək, bəlkə onun heç bir zaman zənginlərin yaşadığı kimi yaşamaq imkanı olmayacaqdır? Bu fikir ona əzab verirdi. O, dünyadan pul və şöhrət qoparmaq üçün quduz bir arzu duyurdu. Həyat ona payını verməlidir, əks təqdirdə o, ömrünün axırına qədər ona lənət yağdıracaqdır. Həyatının iyirmi altıncı ilində Yucinin ehtisası belə idi.

Kristina Çenninq ilə dostluğunun təsiri altında bu hislər xüsusilə kəskinləşdi. Kristina ondan bir qədər yaşlı idi, o da Yucin kimi eyni temperamentə malik idi, eyni ümid və arzularla yaşayırdı, həyatın quruluşundan, ondan pis baş çıxarmırdı. Nyu-York öz dəbdəbəsinin qızıl dövrünü görməli idi, o artıq bu dövrə daxil olurdu və hər hansı bir sahədə, – xüsusən musiqi və səhnə sənətində, – yüksək zirvəyə çatanlar, bəşəriyyətə məlum olan zənginliyin ən parlaq səhnələrinin birində iştirak edəcəklərinə, yəqin ki, ümid edə bilərlər. Kristina Çenninq bu ümidlərlə yaşayırdı. O əmin idi ki, öz payını alacaqdır, Yucinlə bir neçə söhbətdən sonra onda belə bir etimad əmələ gəldi ki, Yucin də buna ümid edə bilər. O elə gözəl, elə ağıllı idi ki.

Yucin ikinci dəfə onun yanına gələrkən o:

– Siz başqalarından fərqlənən adamsınız, – dedi, – sizdə nə qədər qüvvə vardır. Mənə elə gəlir ki, siz istədiyiniz hər şeyi əldə edə bilərsiniz.

– Yox, – deyə Yucin etiraz etdi, – mən heç də elə qoçaq deyiləm. İnanın, istədiyim şey, hamı üçün olduğu kimi, mənə də çətinliklə başa gəlir.

– Lakin yenə də istədiyinizə nail olursunuz. Sizin müəyyən məqsədiniz var.

Bu iki nəfərin bir-birini tamamilə anlaması üçün çox vaxt lazım olmadı. Onlar birlikdə bir-birinə özləri haqqında – əlbəttə, əvvəllərdə müəyyən təmkinlə – danışırdılar. Kristina Yucini özünün Merilend ştatının Xargerstaun şəhərində başlayan musiqi karyerasının tarixi ilə tanış etdi. O isə Aleksandriyada keçən ilk gənclik günlərini xatırladı. Onlar öz valideynləri haqqında və onların özlərinə göstərdikləri tamamilə müxtəlif təsirlər haqqında danışdılar. O öyrəndi ki, Kristinanın atası istridyə vətəgələrinin sahibidir, özü isə etiraf etdi ki, atası tikiş maşınlarının satışı üzrə agentdir. Onlar balaca şəhərin şəxsiyyətin inkişafına təsirindən, özlərinin ilk xülyalarından, həyatda can atdıqları hər şeydən söhbət etdilər. Kristina doğma şəhərinin metodistlər kilsəsində müğənni olmuşdu. O bir zamanlar dərzi olmaq istəmiş, sonra isə musiqi müəllimindən dərs almağa başlamışdı. Bu müəllim Kristinanı az qala ona ərə getməyə razı etmişdi. Burada bir hadisə baş vermiş – ya Kristina yayda hara isə getmiş, ya nə isə başqa bir şey olmuşdu, Kristina da fikrini dəyişmişdi.

Yucin onunla teatrda keçirdiyi axşamdan, restoranda gecə yarısı şam etdikdən və üçüncü dəfə axşamı onun yanında keçirməyə dəvət aldıqdan sonra Kristinanın əlindən tutmağa cəsarət etdi. Kristina royalın yanında dayanmışdı, Yucin onun üzünə, sual dolu gözlərinə, zərif, gözəl dəyirmi boynuna və çənəsinə baxırdı.

Yucin, onların bir-birinə duyduqları qüvvətli meyl nəzərə alınmazsa, heç bir şeyə dəxli olmadan birdən-birə:

– Mən sizin xoşunuza gəlirəmmi? – dedi.

Kristina bir an belə tərəddüd etmədi, üzünü, boynunu qızartı bürüsə də, başı ilə təsdiq işarəsi verdi.

– Siz mənə elə gözəl görünürsünüz ki, bunu söz ilə ifadə etmək olmaz, – deyə Yucin davam etdi. – Mən yalnız sizin portretinizi çəkə bilərəm, siz isə bunu mahnıda ifadə edə bilərsiniz, – burada söz acizdir. Mən dəfələrlə vurulmuşam, lakin bu mənim indi hiss etdiyim kimi olmamışdır.

– Məgər siz mənə vurulmusunuz? – deyə Kristina sadəlövhcəsinə soruşdu.

Yucin onu qucaqlayıb özünə tərəf çəkərək:

– Sizcə? – dedi. Kristina başını çevirdi, onun qızarmış yanağı Yucinin dodağına yaxınlaşdı. Yucin əvvəlcə onun yanağını, sonra dodaqlarını, boynunu öpdü. Onun çənəsini qaldıraraq gözlərinin içinə baxdı.

Kristina:

– Ehtiyatlı ol, – dedi, – anam içəri girə bilər..

– Anana istefa ver, – deyə Yucin güldü.

– Baxın, birdən anam sizə istefa verər. O heç ağlına gətirməz ki, mən belə şeyləri edə bilərəm.

Yucin:

– Bu ancaq onu sübut edir ki, ana öz Kristinasını çox az tanıyır.

– Kifayət qədər tanıyır, – deyə Kristina güldü. – Ah, indi dağlarda olasan!.

– Hansı dağlarda? – deyə Yucin maraqlandı.

– Mavi dağlarında. Orada, Florizeldə bizim bağımız vardır. Biz yayda orada olduğumuz zaman siz mütləq gəlməlisiniz.

– Anan da orda olacaqdır? – deyə Yucin soruşdu.

– Bəli, atam da, – deyə Kristina cavab verdi.

– Yəqin ki, Eni xalaqızın da?

– Yox, amma qardaşım Corc orada olacaqdır.

Yucin:

– Elə isə, rədd olsun o bağ, – dedi.

– Narahat olmayın, mən oralara çox yaxşı bələdəm. gəzmək üçün orada çox gözəl yollar, cığırlar vardır.

Kristinanın bu sözlərində sadəlövh bir işarə vardı və onun ifadəli üzü işıqlandı.

Yucin təbəssümlə:

– Onda başqa məsələ, – dedi, – lakin hələlik…

– Hələlik isə sizə gözləmək lazım gələcəkdir. Siz vəziyyətin necə olduğunu görürsünüz, – o, işarə ilə miss Çenninqin yüngül baş ağrısından yatdığı qonşu otağı göstərdi, – anam çox da məni tək buraxmır.

Yucin Kristinanı anlaya bilmirdi. O belə qıza təsadüf etməmişdi. Istedadına şübhə olmamaqla bərabər onun zəkası Yucini heyrətə gətirirdi. O bunu gözləmirdi, düşünmürdü ki, o, Yucinə sevgisini etiraf edə bilər, bilmirdi ki, onun Florizel haqqındakı sözlərini necə başa düşsün. O özünü xoşbəxt hiss edirdi, o öz gözlərində böyüyürdü. Əgər Kristina kimi gözəl, istedadlı qadın ona öz sevgisini etiraf edirsə, deməli, o, müstəsna adamdır. Kristina daha münasib şərait arzulayır… Nə üçün?

Yucin hadisəni çox da sürətləndirmək istəmirdi. Kristina da buna can atmadı. O, Yucin üçün müəmmalı qalmağı üstün tuturdu. Lakin Yucin Kristinanın baxışlarında məhəbbət və məftunluq oxuyurdu, başqa heç bir şey arzu etmədən o bununla xoşbəxt və məğrur idi.

Kristina haqlı idi – onların məhəbbət izahı bu şərait üçün imkansız idi. Kristinanın anası, demək olar, qızından gözünü çəkmirdi. Kristina Yucini filarmoniyada olan konsertlərini dinləməyə dəvət etdi. Budur, Yucin əvvəlcə “Uoldrof Astoriya” otelinin geniş konsert salonunda, sonra Karnegi-xollun möhtəşəm auditoriyasında və üçüncü dəfə “Arion” cəmiyyətinin gözəl binasında onun – ah, o nə gözəldir – cürətli addımlarla rampaya necə yaxınlaşdığını, özünü inamla tutaraq, onu gözləyən orkestrin və camaatın qarşısında hətta bir qədər təkəbbürlə necə durduğunu həyəcanla gördü. Böyük salon əl çaldığı zaman Yucin xatirələrlə nəşələnirdi.

“Dünən axşam o, qollarını mənim boynuma saldı, bu gün isə mən onlara gedəcəyəm, biz tək qaldığımız zaman o məni öpəcəkdir. Orada, estradada təzim edən və gülən qəşəng qeyri-adi qız başqa bir kəsi yox, məni sevir. Hərgah mən ona təkif etsəm, o mənə ərə gedər. Kaş mən bunu edə biləydim, kaş pulum olaydı”.

“Kaş mən bunu edə biləydim…” Bu fikir Yucinin qəlbinə bıçaq kimi sancıldı, çünki bilirdi ki, bunu edə bilməyəcəkdir. O, Kristinaya onun arvadı olmasını təklif edə bilməzdi. Necə az qazandığını Kristinaya desə, o, Yucini istəməz də. Lakin kim bilir?

İYİRMİ ÜÇÜNCÜ FƏSİL

Bahar sona yaxınlaşdıqca, Yucində yenidən Ancelanın yanına deyil, dağlara, Kristinanın bağına yaxın bir yerə getmək fikri artıq möhkəmlənirdi. Paytaxtın gərgin, həyəcanlandırıcı təsiri altında Ancelanın sürəti onun qəlbində bir qədər tutqunlaşmışdı. Onun haqqındakı xatirələr əvvəllər olduğu kimi yenə də cazibədar idi, – onlar əvvəlki kimi gözəlliklə dolu idi, lakin Yucini bir qədər şübhə bürüməyə başlamışdı. Dəbdəbəli Nyu-York cəmiyyəti başqa tip adamlardan ibarətdir; Ancela qəşəng və sevimlidir, lakin o burada öz yerində olacaqmı?

Bu vaxt içərisində Miriem Finç Yucini tərbiyə etməkdə davam edirdi. O, Yucin üçün məktəbi əvəz edə bilərdi. Yucin Miriemin yanında oturur, onun bu və ya başqa pyesi təsvir etməsini, bu və ya başqa kitab haqqındakı mühakiməsini, dəbdə olan bu və ya başqa fəlsəfi məsələ haqqındakı rəyini dinləyir və hər gün deyil, saatbasaat inkişaf etdiyini hiss edirdi. Miriem çox adamlar tanıyırdı və onu maraqlandıran şeyləri görmək üçün hara getmək lazım gəldiyini həmişə deyə bilərdi. Elə bir görkəmli şəxsiyyət – dinləməyə dəyən natiq, yaxud yeni aktyor – yox idi ki, onun haqqında Miriemin ən müfəssəl məlumatı olmasın.

O, Yucini görərkən səslənirdi:

– Bilirsinizmi, Yucin, siz mütləq gedib “Damğa” pyesindəki Xeyden Boyda baxmalısınız.

Yaxud:

– Siz Elmina Deminqə, onun yeni rəqslərinə baxmalısınız.

Yaxud:

– Uinson Xomerin şəkillərinə baxmağı unutmayın, onlar Nodlerdə sərgiyə qoyulmuşdur.

Miss Finç Yucinin bu, ya başqa sənətkarı görməsini nə üçün istədiyini və onun fikrincə, bu sənətkarın Yucinə nə verə biləcəyini hərtərəfli ona izah edirdi. Miriem onu dahi hesab etdiyini gizlətmir və üzərində işlədiyi haqqında məlumat verməyi həmişə Yucindən tələb edirdi. Mətbuatda onun hər hansı bir müvəffəqiyyətli əsəri çıxdıqda, Miriem bu barədə ona birinci olaraq demək təsadüfünü əldən buraxmırdı. Yucində çox vaxt elə bir hiss olurdu ki, sanki o, Miriemin otağının və onun özünün sahibidir, sanki Miriemdə olan hər şey – onun fikirləri onun dostları, onun iztirabları – hamısı Yucinə məxsusdur. O, Miriemin yanında oldumu, yaxud onunla harasa getdimi, bütün bunlar tamamilə onun xidmətində idi. Miriem bahar gələn kimi məmnuniyyətlə onunla gəzməyə çıxır və Yucinin təbiət və həyat haqqında dediklərini dinləyirdi.

– Qəşəngdir! – deyə o səslənirdi. – Nə üçün siz bunu təsvir etməyəsiniz?

Yaxud:

– Nə üçün siz bunu çəkməyəsiniz?

O Miriemə özünün bəzi şeirlərini göstərir, Miriem isə dərhal üzünü köçürür və özünün şah əsərləri külliyatı adlandırdığı albomunun içərisinə yapışdırırdı. Beləliklə, o daim Yucini əzizləyirdi.

Digər tərəfdən, Kristina da ona az sevinc vermirdi. O, Yucinə onun haqqında necə yüksək fikirdə olduğunu, onu necə gözəl hesab etdiyini deməkdən yorulmurdu.

Bir dəfə Kristina onun əlini möhkəm sıxaraq və mehribanlıqla gözlərinin içinə baxaraq:

– Siz belə böyük, belə ağıllısınız, – dedi. – Sizin saçlarınızı daramağınız mənə xoş gəlir. Siz hər cəhətdən rəssamsınız.

– Siz məni korlamaq üçün asan yol tapmısınız, – deyə Yucin cavab verdi. – Yaxşısı budur, icazə verin, sizin necə qəşəng olduğunuzu deyim. İstəyirsinizmi, deyim?

– M-m-m, – deyə Kristina gülümsədi və başını buladı.

– Dağa gedənə qədər gözləyin. Orada mən sizə deyərəm – deyə Yucin Kristinanın dodaqlarından elə uzun sürən bir öpüş aldı ki, az qala qızın nəfəsi kəsilmişdi.

– Aman Allah, siz necə qüvvətlisiniz, – deyə qız səsləndi. – Elə bil poladdansınız…

– Siz isə iri, ala, qırmızı gülsünüz. Məni öpün.

Kristina ona musiqidən baş çıxarmağı öyrətmiş və ən böyük ifaçıların adları ilə tanış etmişdi. Yucin musiqinin müxtəlif janrları – opera, simfoniya, kamera musiqisi – haqqında bəzi anlayışlar əldə etmişdi. O, musiqi yaradıcılığının müxtəlif formaları ilə, istilahlarla, səs tellərinin sirri ilə, vokal təhsilinin üsulları ilə tanış oldu. O bu mühitin nə kimi intriqa ilə dolu olduğunu, böyük musiqi avtoritetlərinin bu və ya başqa bəstəkar, yaxud xanəndə haqqında nə kimi fikirdə olduqlarını öyrəndi. O, opera aləmində özünə yol açmağın necə çətin olduğunu, orada necə amansız mübarizə aparıldığını, tamaşaçıların şöhrət ulduzu sönməkdə olan artistdən necə sürətlə üz döndərməyə hazır olduqlarını anladı. Kristina hər şeyə elə laqeyd münasibət bəsləyirdi ki, Yucin təkcə bu qoçaqlıq üçün onu sevməyə hazır idi. O elə ağıllı, elə xeyirxah idi ki!

O bir dəfə Yucinə:

– Əgər yaxşı xanəndə olmaq istəyirsənsə, xoş şeydən imtina etmək lazım gəlir, –dedi. – Adi həyatla yaşamaq və sənətə sadiq qalmaq olmaz.

Yucin:

– Mən sizi başa düşmürəm, Krissi, – dedi və onlar tək olduqları üçün mehribanlıqla onun əlini sığalladı.

– Burada qaranlıq bir şey yoxdur. Ərə getmək və uşaq doğmaq olmaz, cəmiyyətdə gözə çarpan rol oynamaq olmaz. Mən bilirəm ki, bəzi xanəndə qadınlar ərə gedirlər, lakin mənə belə gəlir ki, bu səhvdir. Ailə ilə bağlı olan artistlərin əksəri, məndə olan məlumata görə, elə bir müvəffəqiyyət qazanmırlar.

– Bəs siz ərə getmək fikrində deyilsiniz? – deyə Yucin maraqlandı.

Kristina onun nəyi nəzərdə tutduğunu anlayaraq:

– Bilirəm, – deyə cavab verdi. – Hər halda mən əvvəlcə bu barədə çox düşünmək istəyirəm. Artistlərin vəziyyəti son dərəcə çətindir. Onlara çox şeylər barəsində düşünmək lazım gəlir.

– Məsələn?

– Məsələn onun haqqında adamların və ailənin nə deyəcəyi barəsində, daha bir çox məsələlər üzərində. bizim üçün səhnə xidmətçiləri üçün, arılarda olduğu kimi, üçüncü bir cins ixtira etmək lazım idi.

Yucin gülümsədi. O da Kristinanın nəyə meyl etdiyini anlayırdı. Lakin o bilirdi ki, Kristinanın şəxsi həyatla sənət həvəsi arasındakı ixtilafı həll etmək təşəbbüsü onun ilk təşəbbüsü deyildir. O özünün artistlik karyerasını izdivacla çətinə salmaq istəmirdi. O lap yəqin bilirdi ki, yeni başlayan xanəndə üçün opera səhnəsində müvəffəqiyyət – xüsusən xaricdə parlaq müvəffəqiyyət – ümidi müəyyən dərəcədə hər hansı bir əlaqədən asılıdır. Bəziləri bunsuz keçinməyə müvəffəq olurdu, ancaq belələri çox az idi. O durmadan özündən soruşurdu ki, hökmranlıq edən əxlaq qaydalarına müvafiq olaraq, qızmı qalmalıdır? Ümumi qəbul edilmiş rəyə görə, qızlar sonralar ərə getmək üçün özlərini qorumalıdırlar, ancaq bu ona tətbiq oluna bilərmi, bir də ki, bunu artistlik temperamentinin tələbləri ilə necə birləşdirsin? Anası və qohumları haqqındakı fikir onu narahat edirdi. O, təmiz qalmışdı, lakin gənclik və ehtiraslı təbiəti ona çoxlu acı dəqiqələr verirdi. Bu yandan da Yucin meydana çıxmışdı.

Yucin Kristinanın nəticə etibarilə nə cür hərəkət edəcəyini düşünərək:

– Bəli, bu çətin məsələdir, – deyə təsdiq etdi.

O hiss edirdi ki, Kristinanın evlilik haqqında görüşləri bilavasitə onun Yucinə olan münasibətinə aiddir. Doğrudanmı o, incəsənət naminə məhəbbəti qurban verməyə hazırdır?

Kristina:

– Bu, məsələ deyil, tam bir problemdir, – dedi və bir şey oxumaq üçün royala doğru getdi.

Bu söhbətin təsiri altında Yucində elə bir təəssürat əmələ gəldi ki, Kristina nə isə ciddi bir addım atmaq xəyalındadır. O bu addımın nədən ibarət olduğunu düşünmək belə istəmədi, lakin bu problemin Kristina tərəfindən necə həll ediləcəyi Yucini hədsiz maraqlandırırdı. Qadının müstəsna dərəcədə açıq fikirli olması onu təəccübləndirirdi, bu, hətta onun görüş dairəsinin genişlənməsinə yardım edirdi. Maraqlıdır, – deyə o düşünürdü, – izdivac haqqında belə, necə deyərlər, “ölüm, yaxud olum” ruhunda mühakimə yürüdən bir qız barəsində onun bacısı Mirtl nə fikirdə ola bilər? Silviya nə deyə bilər? Maraqlıdır: görəsən qızların çoxumu belə mühakimə yürüdür? Onun tanıdığı qadınların əksəriyyəti bu məsələlərdə, deyəsən, ondan daha ardıcıl idi. O bir dəfə Rubidən “qeyri-qanuni məhəbbəti” günah hesab edib-etmədiyini soruşduğunu və “yox, bəziləri bunu günah hesab edirlər, lakin bundan heç də belə çıxmır ki, mən də belə düşünməliyəm” cavabını eşitdiyini xatırladı. Budur, daha bir qız və daha bir nəzəriyyə.

Onlar bundan sonra da məhəbbət haqqında danışırdılar. Yucin Kristinanın onun yayda nə üçün Florizelə gəlməsini istədiyini özü özündən soruşdu. Ola bilməz ki, o… yox, yox, o bunun üçün olduqca mühafizəkardır. Lakin o anlayırdı ki, Kristina onunla izdivac haqqında düşünmür, bu saat o ümumiyyətlə, heç kəsə ərə getməyəcəkdir. Yəqin o, sadəcə olaraq, məşuqə olmaq istəyir, heç olmasa qısa müddətə.

May gəldi, Kristinanın konsert çıxışları qurtardı, nəğmə dərsləri də onu artıq Nyu-York ilə bağlamırdı. Qış zamanı o tez-tez Pittsburq, Buffalo, Çikaqo, Sent-Pol səfərlərinə çıxır və qayıdırdı, indi isə bir il ağır işdən sonra anası ilə birlikdə sonradan Florizelə getməyi nəzərdə tutmaqla bir neçə həftəliyə Xagerstauna getmişdi.

“Kaş sən burada olaydın! – deyə o, iyunun əvvəllərində Yucinə yazırdı. – Ay bizim bağa işıq salır, güllər açmışdır. Elə gözəl ətir iyi gəlir, elə şeh düşür! Ot pəncərəyə qədər qalxmışdır, mən də hey oxuyuram”.

O hər şeyi atmaq və onun çağırışına qoşulmaq istəyirdi, lakin özünü saxlayırdı; çünki Kristinaya xəbər vermişdi ki, iki həftədən sonra dağa gedəcəkdir. O bir jurnal üçün seriyalı şəkillər çəkmək sifarişini almışdı, onu çox tələsdirirdilər; o, işi qurtarana qədər gözləməyi qət etdi. İyunun axır günlərində o, Mavi dağlara, Florizelin yerləşdiyi Pensilvaniya ştatının cənub hissəsinə yola düşdü. O, Çenninqlərin dəvətini gözləyirdi, lakin Kristina onu xəbərdar etdi ki, o yaxında olan otellərin birinə düşmüş olsa, daha təhlükəsiz və əlverişli olar. Dağların ətəklərində bir neçə otel var idi. Kirayə pulu gündə beş dollardan on dollara qədər idi. Bu, Yucin üçün böyük pul olsa da, o yenə də getməyə qərar verdi. O bu qəribə qızı görmək, onun Yucinlə dağda bir yerdə olmaq arzusunun nə ilə izah olunduğunu bilmək istəyirdi.

Onun əmanət kassasında səkkiz yüz dollara qədər pulu vardı, o bu puldan səfər üçün üç yüz dollar götürdü. O, Kristina üçün onun çox sevdiyi Viyonun zərif cildlənmiş kitabını, bir neçə yeni şeirlər kitabı aldı. Bu həzin şeirlər Yucinin son zamanlardakı əhvali-ruhiyyəsi ilə həmahəng idi. Bunlarda həyatın kamil gözəlliyi yüksəklərə qaldırılsa da, onun mənasızlığı, dözülməz kədəri haqqında danışılırdı.

Bu vaxt Yucin qəti nəticəyə gəlmişdi ki, heç bir axirət dünyası yoxdur, məqsədsiz olaraq insanla oynayan kor və qara qüvvələrdən başqa heç bir şey yoxdur, halbuki əvvəllər düşünmədən hikmətə inanır və cəhənnəmin olub-olmaması məsələsi üzərində düşünürdü. Kitablar məntiq və fəlsəfənin tapdalanmış yollarında və əyri-üyrü cığırlarda ona bələdçi oldu. Son vaxtlar o çox oxuyur və fikirləşməyi öyrənirdi. O, Spenserin “Əsas başlanğıcını” başa vurmuşdu, bu kitab onun bütün görüşlərini tamamilə alt-üst etmiş və adət etdiyi yoldan uzun müddətə çıxarmışdı. O, Spenserdən geriyə, Mark Avreliyə, Epiktetə, Spinozaya və Şopenhauerə, onun bütün şəxsi nəzəriyyələrini havaya sovuran və onu həyatın nə olduğu üzərində düşünməyə məcbur edən mütəfəkkirlərə qayıtdı. Belə kitabları oxuduqdan sonra, təbiətin anlaşılmaz məqsədləri haqqında, maddənin itməməsi haqqında, insan təfəkkürünün göydəki buluddan artıq daimi olmadığı haqqında xəyala gedərək, uzun müddət şəhərdə dolaşdı. Fəlsəfi nəzəriyyələr yaranır və yox olur, idarə formaları gəlir və gedir, insan irqləri doğulur və ölür. Bir dəfə o, Nyu-Yorkda təbiət elmləri muzeyinə daxil oldu və məlum olduğu kimi, yer üzərində iki, üç, beş milyon il bundan əvvəl yaşayan, tarixdən qabaqkı heyvanların skeletini gördü. Yucin, sonradan bu qədər rəhmsizliklə ölümə məhkum etmək üçün bu heyvanları həyata gətirmiş qüvvələr haqqında heyrətlə düşündü. Görünür, təbiət müxtəlif məxluqlar yaratmaqda fövqəladə səxavətlidir, lakin bununla bərabər, onların mühafizə olunmasına tamamilə laqeyddir. Yucin bu nəticəyə gəlirdi ki, onun özü də ancaq boş balıqqulağı, zərif əks-səda, küləyin pəncəsinə düşən, əslində heç bir əhəmiyyəti olmayan yarpaqdır və o zaman bu fikir onun xudbinliyini sarsıtmaqla, düşünən məxluq kimi bütün qürunu əzməklə hədələyərək ona dözülməz əzab verdi. O sarsılmış, incimiş, çaşmış halda, qanı qaralmış bir uşaq kimi şəhəri dolaşırdı. Lakin onun fikri inadla işləməkdə davam edirdi.

Sonra səhnəyə Darvin, Heksli, Tindal, Lebbok kimi bir sıra ingilis mütəfəkkirləri gəldi. Onlar başqa filosofların çıxardıqları ilk nəticələri təsdiq edərək, təbiətin tətbiq etdiyi metodların gözəlliyini, qanunauyğunluğu, çox müxtəlif forma və ideyaları açıb ona göstərdilər və o valeh oldu. O hələ də şeirlər, həmçinin təbiət elmlərinə dair kitab və məqalələr oxuyurdu, amma əvvəlki kimi qəlbiqara idi. Ona elə gəlirdi ki, həyat özlüyündə qara, məqsədsiz, mütərəddid qüvvələrdən ibarətdir.

Bu fikirləri necə həyata keçirməsi onun üçün – kəskin fərdi xasiyyətdə olan adam üçün – tamamilə səciyyəvi idi. Gözəlliyin sonradan yox olmaq üçün ancaq qısa müddətə çiçəklənməsi fikri onda qüssə oyadırdı. Ömrün yetmiş il davam etməsi, sonra labüd sona çatması fikri onu dəhşətə salırdı. Yucin düşünürdü ki, o və Ancela bir növ seçmə qohumluqla bağlanmış ancaq təsadüfi tanışlardır, onlara əbədiyyat aləmində bir daha görüşmək nəsib olmayacaqdır. O və Kristina, o və Rubi, o və kim olursa-olsun, bir yerdə yalnız bir neçə xoş saat keçirə bilər, bundan sonra böyük sükut, parçalanma başlanar, hər şey bitər. Bu fikirlər ona, bir tərəfdən əzab verir, digər tərəfdən onda yaşadığı müddətdə həyatı və məhəbbəti dadmağa daha qüvvətli arzu oyadırdı. Hələ sevgilinin ağuşunda həmişə bu şeyləri unutmaq mümkün olsaydı!

O bütün gecəni yolda keçirərək, belə bir əhvali-ruhiyyədə Florizelə çatdı. Hərdənbir özü də düşüncələrə dalmağı və filosofluq etməyi sevən Kristina bunu görməyə bilməzdi. O, Yucinlə bir yerdə gəzməyə getmək üçün onu stansiyada özünün yaraşıqlı balaca kabrioletində gözləyirdi.

Kabriolet yumşaq, sarı tozla örtülmüş yolla gedirdi. Dağ şehi hələ torpaqdan çəkilməmişdi və rütubət çəkmiş toz havaya qalxmırdı. Ağacların yaşıl budaqları onların üzərinə sallanırdı. Hər bir döngədə valehedici mənzərələr açılırdı. Ətrafda heç kəs olmadığı üçün Yucin Kristinanı öpdü və onun dodaqlarını doyunca əmmək üçün başını özünə doğru çevirmək istədi.

– Xoşbəxtlikdən at dinc atdır, yoxsa zərər çəkərdik. Lakin sən nə üçün belə tutqunsan – deyə Kristina soruşdu.

– Heç də tutqun deyiləm… lakin ola bilər… mən son zamanlarda çox düşünmüşəm, özü də çoxu sənin haqqında.

– Mənim haqqımda düşünmək səni kədərləndirir?

– Qismən.

– İcazə verin bilək nə üçün, ser? – deyə Kristina süni bir ciddiyətlə soruşdu.

– Onun üçün ki, sən bu qədər gözəlsən, belə füsunkarsan, həyat isə belə qısadır.

– Sənin məni sevmək üçün cəmi əlli ilin qalmışdır, – deyə Kristina qəhqəhə çəkdi. –Ah, Yucin, sən hələ nə qədər uşaqsan!

Qısa fasilədən sonra o:

– Bir dəqiqə dayan, – deyə əlavə etdi və atı yol kənarında saxladı. – Tut, – dedi və cilovu ona uzatdı, o, cilovu tutan zaman Kristina qollarını onun boynuna doladı və səslədi:

– Axmaq! Mən səni sevirəm! Sevirəm! Sevirəm! Mən heç bir zaman sənin kimisini görməmişəm! Bu sənə azacıq da olsa təsəlli vermirmi? – deyə o, təbəssümlə onun gözlərinin içinə baxaraq sözünü qurtardı.

– Bəli, – deyə Yucin cavab verdi. – Lakin tamamilə yox. Yetmiş il yaşamaq məni heç vəchlə kifayətləndirmir. Bu saatkı kimi bir həyat üçün əbədiyyət belə azdır.

– Bəli, bu saatkı kimi, – deyə Kristina onun əlindən cilovu alaraq, sanki əks-səda kimi təkrar etdi, çünki əbədi gənclik və əbədi gözəllik – bir anlığa yaşayan və sürətlə solmağa məhkum edilən hər şey haqqında Yucinin hisləri və xəyalları onu da bürüdü.

İYİRMİ DÖRDÜNCÜ FƏSİL

Yucin dağlarda, Kristinanın yanında on yeddi gün qaldı və bu vaxt içərisində elə coşqun bir vəziyyətə çatdı ki, bunu heç bir zaman keçirməmişdi. Əvvəla, o heç bir zaman Kristina kimi gözəl, bədəncə nöqsansız, dərin ağla və incə artist qəlbinə malik bir qadına rast gəlməmişdi. Kristina onun ifadə etmək istədiklərini heyranedici bir sürətlə qavrayırdı. Kristinanın fikirləri və hisləri onu intəhasız zənginləşdirirdi. O da Yucin kimi həyatın sirləri haqqında, insan orqanizminin mürəkkəbliyi haqqında, onun müəmmalı sirləri haqqında, onların şüurlu və yarımşüurlu təzahürləri haqqında və bunların arasında olan qarşılıqlı əlaqə haqqında düşünürdü. İnsanın ehtirasları, arzuları, ehtiyacları ona baxıb düşünməyi sevdiyi ən incə naxışları kimi görünürdü. Onun öz fikirlərini nizama salmaq üçün vaxtı yox idi, bunun müqabilində duyduğu gözəllik və əzəməti öz ifadəli mahnılarında çox yaxşı verirdi. Lazım gələndə o danışmağı, şairanə hüzünlə gözəl danışmağı bacarırdı. Onun ürəyində o qədər gənclik cəsarəti və qüvvəsi var idi ki, həyatın heç bir cəhəti onu qorxutmurdu, – hətta yaranmış olduğu bir ovuc maddə dünyanın intəhasız genişliyində əriyib gedəcəyi zaman, təbiətin bu əhəmiyyətsiz maddə ilə nə edəcəyi də onu qorxutmurdu. “Zaman heç kəs üçün izsiz keçmir”, – o bunu dəfələrlə Yucinə deyir və Yucin bu fikirlə razılaşdığını başının qəti hərəkəti ilə bildirirdi.

Yucinin düşdüyü mehmanxana onun indiyə qədər görmədiyi dəbdəbə ilə parlayırdı. Həyatında heç bir zaman onun bu qədər pulu olmamışdı və o heç bir zaman onları belə sərbəst xərcləmək meyli duymamışdı. Onun tutduğu nömrə mehmanxananın ən yaxşı nömrələrindən biri idi. Bu nömrəni seçəndə o, Kristinanın nə düşünəcəyini nəzərə almışdı. Kristinanın məsləhəti ilə o bir neçə dəfə onu anası və qardaşı ilə birlikdə (onun ailəsinin qalan üzvləri hələ gəlməmişdilər) nahara dəvət etmiş və öz növbəsində özü də bağa səhər yeməyinə və nahara dəvətnamə almışdı.

Yucin gələn kimi dərhal anladı ki, Kristina onunla birlikdə olduqca çox vaxt keçirmək niyyətindədir. Bu məqsədlə Kristina üç yaxın dağa – Hündür, Cəsarətli, Boru dağlarına qalxmağı təklif etdi. O yeddi, on beş kilometr radiusunda əla mehmanxanalar tanıyırdı. Oraya, sonra ay işığında qayıtmaq şərtiylə, qatarla yaxud kabrioletlə getmək olardı. Meşənin qalınlığında və kolluqda o iki-üç xəlvət yer seçmişdi, ağaclar arasında balaca bir tala var idi; burada yelləncək düzəldir, şeir kitablarını yanlarına yığıb söhbət və nəvazişlə əylənirdilər.

Təklikdə olan bu gəzintilər, gözəl iyun günləri, aydın səma o yerə gətirib çıxartdı ki, Kristina Yucinin xəyalına belə gəlməyən qərar qəbul etdi. Onlar tədricən məhəbbətin bütün mərhələlərindən keçdilər. Onlar kişi ilə qadın arasında ən yaxın əlaqədə belə günah bir şey ola biləcəyi haqqındakı fikri etinasızlıqla rədd edərək, məhəbbət və ehtiras haqqında çox danışdılar. Nəhayət, Kristina açıqcasına dedi:

– Mən ərə getmək istəmirəm. İzdivac, hər halda ciddi müvəffəqiyyət qazanana qədər mənim üçün deyildir. Əgər səni sevmək və azadlığı mühafizə etmək mümkün olarsa, mən gözləməyi üstün tuturam.

– Sən nə üçün mənə təslim olmaq istəyirsən? – deyə Yucin soruşdu.

– Mən bunu istədiyimə əmin deyiləm. Əgər bu səni qane etsə idi, mən sadəcə sənin məhəbbətinlə kifayətlənə bilərdim. Lakin mən sənə səadət vermək istəyirəm. Mən sənə bacardığım hər şeyi vermək istəyirəm.

Yucin əlini geniş alnına çəkərək:

– Qəribə qızsan, – dedi. – Sən mənimçün müəmmasan, Kristina. Sənin belə fikrə necə gəldiyini mən anlaya bilmirəm. Nə üçün sən buna razı olursan? Əgər bir hadisə baş vermiş olsa, axı sən zərər çəkəcəksən.

– Ah, yox, – deyə Kristina gülümsündü. Əgər bu hadisə baş versə, mən sənə ərə gedərəm.

– Necə! Sən məni sevdiyinə, məni xoşbəxt görmək istədiyinə görə belə şeyə razı olursan! – deyərək Yucin susdu.

– Mən özüm də bunu baş düşürəm, sevimli oğlan. Elə belə razı oluram.

– Lakin əgər sən buna hazırsansa, onda nə üçün mənimlə bir yerdə yaşamaq istəmirsən? Bax, bunu mən heç cür başa düşmürəm.

Kristina onun başını əlləri arasına aldı.

– Mənə belə gəlir ki, mən səni özün tanıdığından yaxşı tanıyıram. Mən elə düşünürəm ki, sən evlənməklə xoşbəxt olmazsan. Ola bilər ki, sən məndən soyuyasan, yaxud mən səndən soyuyam. Ola bilsin ki, sən peşman olasan. İndi biz xoşbəxtik, lakin yəqin sənin məni sevməyəcəyin vaxt gələcəkdir. Bilirsənmi, o zaman mən səadəti dadmadığımız fikriylə əzab çəkmərəm.

– Bu nə məntiqdir! – deyə Yucin səsləndi. – Sən yəqin demək istəyirsən ki, o zaman sən məndən soyuyacaqsan?

– Oh, yox! Mən səni sevəcəyəm, lakin belə yox. Sən niyə başa düşmürsən ki, biz ayrılsaq da, bacardığımın hamısını sənə verdiyimi düşünmək məni sevindirər?

Yucin bu qızın belə mühakimə etməyə və belə dəlillər gətirməyə qabil olmasından kədərləndi. Bu nə qəribə, fədakar, fatalist ağıl tərzidir: gənc, gözəl, istedadlı qızın belə mühakimə yürütməsi mümkündürmü? Əgər söyləsə, dünyada bir adam buna inanarmı? O, qıza baxdı və kədərlə başını buladı.

– Belə də iş olar ki, həyatda olan ən yaxşı şeyi həmişəlik mühafizə etmək olmasın, –deyə o, köksünü ötürdü.

– Yox, gözümün işığı, sən olduqca çox istəyirsən, – deyə Kristina cavab verdi. – Sənə ancaq belə gəlir ki, sən bunu mühafizə etmək istəyirsən. Xeyr, sən istəyirsən ki, hər şey olub keçsin. Sən bütün ömrün boyu mənimlə yaşamaq istəməzdin, mən buna əminəm. Elə isə Allahların sənə göndərdiyini al və heç bir şey barəsində təəssüflənmə. Fikri bir tərəfə at – sən ki bunu bacarırsan.

Yucin coşğunluqla onu özünə tərəf çəkdi. Bütün keçmiş əlaqələrini onun sinəsində unudaraq, onu sonsuz öpüşlərə qərq etdi. Kristina da xoşbəxt olduğunu durmadan təkrar edərək, məmnuniyyətlə və sevinclə ona təslim oldu. O:

– Əgər sən kənardan baxıb özünün necə yaxşı olduğunu görə bilsəydin, bu səni təəccübləndirməzdi, – deyirdi.

Yucin belə nəticəyə gəldi ki, Kristina onun təsadüf etdiklərinin hamısından ən heyrətəşayan xilqətdir. Heç bir qadın məhəbbətdə ona belə şahanə səxavət göstərməmişdi. O tanıdığı qadınların heç birində şüurlu, belə sadə, belə düzünə məqsədə getmək üçün bu qədər mətanət yox idi. Bu istedadlı artistin, bu qədər gözəl olan bu qızın bəkarətini məhəbbətə qurban versinmi, izdivac öz adi formalarında incəsənət xadimləri üçün yarayırmı, hər ikisi gənc ikən Yucinin məhəbbətindən doyunca həzz alsınmı, yaxud mövhumata tabe olaraq gəncliyin sürətlə keçib getməsinə yol versinmi – deyə sakitcə mühakimələrini eşidərkən, Yucin hiss etdi ki, onun hələ də şərtiliklərlə buxovlanmış qəlbində hər şey buna qarşı üsyan edir, çünki özünün şəxsi azadlıq meylinin əksinə, şübhələrin və əxlaqi sofizmin əksinə olaraq, Cotem Blunun və onun arvadının yaratmış olduğu ailəyə və burada əmələ gələn normal, sağlam, müti nəsilə dərin hörmət bəsləməkdə davam edirdi. İnsanı indiki vəziyyətə gətirmək üçün təbiətə, şübhəsiz, böyük zəhmət və səy lazım gəlmişdir, çətin ki, o özünə məxsus olan şeydən belə asanlıqla əl çəkər. Bir də ki, bütün bunlardan imtina etmək həqiqətən zəruridirmi? O, Yucin, indi Kristinanın etdiyi kimi, qadının onu müvəqqəti qəbul etməyə razı olacağı və sonra atacağı bir aləmi görmək istərmi? Bu yeni iztirab Yucini düşünməyə məcbur etdi. Bu onun bütün nəzəriyyə və görüşlərini alt-üst edir, onda əmələ gəlmiş həyat təsəvvürlərini bir-birinə qarışdırırdı. O, həyatın və məhəbbətin mürəkkəbliyi üzərində başını sındırır, mehmanxananın geniş eyvanında oturaraq, cavabın nədən ibarət olduğu və nə üçün başqa kişilər kimi bir qadına sadiq qalmağı və xoşbəxt olmağı bacarmadığı üzərində intəhasız olaraq düşünür, düşünürdü. O bunun həqiqətən belə olduğunu və həqiqətən başqaları kimi ola bilmədiyini özündən soruşurdu. Bəlkə də ola bilərdi. O bilirdi ki, bu vaxta qədər özündən baş çıxara bilməmişdir və öz iradəsini, öz qabiliyyətini idarə etməyi bacarmır.

Bu dadlı günlər onda dərin iz buraxdı. Bəzi nadir dəqiqələrdə o, həyatın nə kimi təkamülə çatdığı fikri ilə heyrətə gəlirdi. Dairəvi cizgiləri bu qədər yeknəsəq olan bu yaşıl, sakit, yüksək, dilsiz-ağızsız dağlar onun qəlbinə rahatlıq verirdi. Bir dəfə Yucin Kristina ilə bir yerdə “dünyanın bütün səltənətləri üzərində”, ucsuz-bucaqsız yaşıl çəmənlər və şahmat xalçalı tarlalar üzərində, adi qəsəbə və şəhərlər üzərində, mehriban qardaşlar kimi uzaqlarda yüksələn təpələr üzərində hökmranlıq edən – Yucinə belə gəlirdi – iki min fut yüksəkliyində dağa qalxdı.

Kristina sıldırım qayadan bir mil məsafədə kənd evi qarşısında odun doğrayan və buradan son dərəcə kiçik görünən bir adamı göstərərək:

– Orada, bağçadakı o adama bax, – dedi.

– Görmürəm, – deyə Yucin cavab verdi.

– Ora bax, o qırmızı anbara, kol-kosun arxasına. Doğrudanmı görmürsən? Bax, orada inəklərin otladığı çəmənlikdə.

– Mən heç bir inək görmürəm.

– Oh, Yucin, sənin gözlərinə nə olmuşdur?

Yucin onun əlini sıxaraq:

– Aha! İndi görürəm, – dedi, – O, tarakana oxşayır, eləmi?

– Bəli, – deyə Kristina güldü.

– Dünya necə geniş, biz isə necə əhəmiyyətsizik! Bircə sən bu adama, öz ümid və arzuları, mürəkkəb beyin və əsəbləri olan bu kiçik adama nəzər sal və de görüm, hansı Allah bütün bunlarla məşğul ola bilər? Hə, söylə, Kristina, sən necə düşünürsən, məşğul ola bilərmi?

– Əlbəttə yox, əzizim, Allah tək belə bir adamla məşğul ola bilməz. Lakin o bölgə ümumiyyətlə insan haqqında və bütünlüklə insan nəsli haqqında düşünməklə məşğuldur. Bir də ki, mən özüm də inanmıram, mənim ruhum, mənə ancaq bir şey aydındır: bu saat mən xoşbəxtəm.

– Mən də, – deyə Yucin əks-səda kimi səsləndi.

Söhbət bununla kəsilmədi və onlar həytın mənşəyi və onun məqsədləri haqqındakı məsələlərdə daha uzaqlara getməkdə davam etdilər.

Onlar kainatın ağlagəlməz qədimliyi haqqında, yerin tarixi boyu kortəbii qüvvələrdən əmələ gəlmiş çoxalma və ölmə dövriyyəsi haqqında danışdılar.

– Bütün bu məsələləri biz həll edə bilmərik. Eugenio mio – deyə Kristina güldü, – yaxşısı budur ki, evə gedək. Mənim əziz, zavallı anacığım öz Kristinası üçün narahat olacaqdır. Bilirsənmi, məncə o mənim sənə aşiq olduğumu başa düşməyə başlayır. Məni sevən adamın kim olduğu ilə onun işi yoxdur, lakin elə ki, bir adama azacıq meyl göstərirəm, o dərhal həyəcanlanmağa başlayır.

– Belə meyl göstərmək halları çoxmu olmuşdur? – deyə Yucin soruşdu.

– Xeyr. Lakin bu sual nə üçündür? Nə fərqi var? Hə, Yucin, söylə, sənin üçün nə fərqi var? Axı indi mən səni sevirəm.

– Fərqli və ya fərqsiz olduğunu bilmirəm, – deyə Yucin cavab verdi, – lakin mən sənin keçmişin haqqında düşünərkən əzab çəkirəm. Bunun nə üçün belə olduğunu sənə deyə bilmərəm. Ancaq belədir.

Kristina dalğın-dalğın uzaqlara baxırdı.

– Nə olursa olsun, heç bir adam mənə sənin kimi əziz olmamışdır. Məgər bununla hər şey deyilmir?

– Bəli, əzizim, bununla hər şey deyilmişdir. Bəli, bəli, hər şey! Məni bağışla. Mən bir də sənin qanını qaraltmayacam.

Kristina:

– Lazım deyil, – dedi. – Sən mənə də, özünə də əzab verirsən.

Yucin mehmanxanada, eyvanlardan birində oturub, sütunlar arasında xəfif işıqla yanan Çin fanarlarının necə asıldığına və axşam rəqslərinə necə hazırlıq aparıldığına baxdığı axşamlar olurdu. O bu yaylaqda yaşayan kişi və qadınların necə toplandığını müşahidə etməyi sevirdi. Şəffaf ağ paltarlar və ağ başmaqlar geymiş qızlar, ağ kətan və flanel paltarlar geymiş kişilər şən halda danışa-danışa yol gedirdilər. Kristina bu məclislərə anası və qardaşı ilə birgə gəlirdi. Krujeva ilə bəzənmiş ağ kətan, yaxud batist paltarda o elə füsunkar görünürdü ki, Yucin rəqs sənətində kamilliyə çatmadığını kədərlə düşünürdü. O oynamağı bacarırdı, lakin mum çəkilmiş döşəmədə yüngülcə sürüşən Kristinanın qardaşına və bir çox başqa kişilərə məşuqəsi ilə keçirdiyi gözəl axşamdan sonra ətrafdakı təbiətin gözəlliyi haqqında xəyala gedərək, tamamilə tək otururdu. Ulduzlar, laqeyd səpicinin əli ilə səpilmiş almaz dənələrini xatırladırdı. Uzaqlarda qaranlıq dağlar ucalırdı. Hər yerdə sakitlik və rahatlıq hökm sürürdü.

Nə üçün həyat həmişə belə ola bilməsin, – deyə Yucin düşünür və özünə cavab verirdi ki, vaxtilə bu, dəyişikliyə məruz qalmayan hər cür gözəllik kimi, öldürücü surətdə cansıxıcı olardı. İnsanın qəlbi rahatlıq deyil, çaxnaşma həsrətindədir. Uzun fəaliyyətdən sonra qısa bir müddətə rahatlıq yaranır, sonra isə yenidən fəaliyyət başlanır. Belə də olmalıdır. O bunu anlayırdı.

Nyu-Yorka yola düşmə ərəfəsində Kristina ona dedi:

– İndi biz yenidən görüşdüyümüz zaman mən miss Çenninq olacağam, sən isə mister Vitla. Biz bir zaman bir yerdə olduğumuzu, demək olar ki, unudacağıq. Biz gördüklərimizi gördüyümüzə, eşitdiklərimizi eşitdiyimizə çətinliklə inanacağıq.

– Kristina, sən elə danışırsan ki, guya bizim aramızda hər şey bitmişdir. Axı bu belə deyildir, eləmi?

– Nyu-Yorkda buna oxşayan heç bir şey ola bilməz, – deyə o ah çəkdi. – Mənim vaxtım yoxdur, sən də işləməlisən.

Onun səsində möhkəm qərar duyulurdu.

– Kristina, rica edirəm, belə danışma! Mən bunu təsəvvür edə bilmirəm.

Kristina:

– Yaxşı, danışmaram, – dedi. – Baxarıq. Mən qayıdana qədər gözləyək.

O vidalaşarkən azı on dəfə qızı öpdü və artıq astanada ikən yenidən bağrına basdı.

– Sən məni tamamilə unudacaqsan. Bir şeyi xatırla, əzizim. Sən hər şeyə nail oldun, eləmi? İcazə ver, mən sənin sevdiyin meşə pərisi olaraq qalım. Yerdə qalan heç bir şey bizə layiq deyildir.

Yucin mehmanxanaya qayıtdı. Onun ürəyi sıxılırdı. O bilirdi ki, onlar keçirməli olduqlarının hamısını keçirmişlər. Kristina onunla bir yerdə keçirdiyi yaydan tam mənası ilə həzz almışdı. O özünü tamamilə Yucinin ixtiyarına vermişdi. İndi isə o, işləmək üçün sərbəst olmaq istəyir. Yucin bunu anlaya bilmirdi, lakin bilirdi ki, bu belədir.

İYİRMİ BEŞİNCİ FƏSİL

Dağlardakı gözəl günlərdən sonra yayda qızmar şəhərə qayıtmaq çətindir. Səssiz dağ yamacları, iti çayların gözəlliyi və şırıltısı Yucinin ruhuna hələ də həkim idi. O, şəffaf mavi səmada qanad çalan qırğıları, qartalları və çalağanları hələ də gözü qarşısında görürdü. O ilk vaxtlar kədər, yorğunluq duyur, adi həyata və işə qayıtmaq üçün özündə qüvvə hiss etmirdi. Hərdənbir Kristinadan bu yaxınlarda keçirilmiş xoşbəxt günləri xatırladan məktublar və qısa xəbərlər gəlirdi. Lakin Yucin hələ ayrılarkən onu təşvişə salan sonun çatması duyğusundan əzab çəkirdi.

Ancelaya yazmaq lazım idi. Yucin öz səfəri müddətində onun haqqında qətiyyən düşünməmişdi. Əvəllər o hər üç-dörd gündən bir Ancelaya məktub yazmağa adət etmişdi. Son zamanlarda onun məktublarında əvvəlki hərarət olmasa da, yenə də onlar müntəzəm gəlirdi. Indi isə o gözləmədən üç həftə susduğu zaman Ancela onun xəstələnməsindən qorxdu, lakin daxilində bir şübhə yarandı ki, nə isə bir dəyişiklik olmuşdur. Yucin məktublarında birlikdə keçirdikləri sevincli dəqiqələr haqqında, gələcəkdə onları gözləyən səadət haqqında getdikcə az yazırdı. Nyu-York həyatını daha tez-tez təsvir edir və özünün şöhrətpərəstlik meylləri haqqında danışırdı. Ancela Yucinin bütün qüvvəsini müvəffəqiyyət qazanmağa və onların birgə həyatının vəsaitlə təmin olunmasına sərf etdiyini xatırlayaraq, ona çox şeyi bağışlamağa hazır idi. Lakin heç bir ciddi səbəb görmədən sükutu izah etmək çətin idi.

Yucin bunu anlayırdı. O özünə xəstəliklə bəraət qazanmağa cəhd etdi. Yazdı ki, indi artıq yataqdan qalxmışdır və özünü nisbətən yaxşı hiss edir. Lakin Ancela onun məktubundakı qeyri-səmimi ahəngi dərhal sezdi və bunun nə demək olduğu üzərində fikrə getdi. Hamının dediyi kimi, rəssamların keçirdiyi o pozğun həyatın azdırmalarına uymamışmı? Şübhə və təşvişlər Ancelaya əzab verirdi, çünki vaxt keçir, Yucin isə onların dəfələrlə müzakirə etdikləri toyun vaxtını təyin etmirdi.

Ancelanın vəziyyəti həm də ona görə ağır idi ki, onun bütün ümidləri Yucinə bağlı idi. O, on səkkiz yaşından iyirmi iki yaşına qədər qızlara xas olan təravət və şənliyini çoxdan itirmişdi. Qızın qızılgül kimi açdığı və zəngin, yeni, parlaq həyatın təravət və boyaları ilə nəfəs aldığı qısa dövr onun üçün artıq geridə qalmışdı. Qarşıda aşağıya, daha adi, ayıq və sərt həyata doğru aparan yol dururdu. Bəzi qadınlarda bu solma dövrü uzun çəkir, gənclik lətafəti illərlə davam edir, buna görə də dərzilərin, ətriyyatçıların, zərgərlərin məharətinə böyük ehtiyac olmur. Başqalarında isə bu dövr sürətli keçir, narahat, qane olmayan üsyankar qəlbin yaratdığı dağıntıların qarşısını almağa iqtidarı çatmır. Bəzən qocalmaqda olan qadının özünə məharətlə qulluq etməsi, fiziki gözəlliklə yanaşı mənəvi gözəlliyə malik olması, xüsusən zövq və nəzakətlə birlikdə, ona demək olar ki, solmaz bir məlahət verə bilər.

İllər Ancelaya qarşı mərhəmətli idi, həm təsəvvür və hiss coşğunluğu onun dadına çatırdı. əgər ailə mühitinin xeyirli təsiri olmasa idi və sevgi haqqında öz arzularına qələm çəkməyə hazır olduğu dəqiqələrdə o – Yucinə rast gəlməsəydi, daxili atəş və təşviş ona qarımış qız möhürünü vuracaqdı. O böyümək, inkişaf etmək və həyatda öz müstəqil mənafeyini tapmaq üçün geniş aləmə daxil olmaq həsrətində olan yeni tipli qızlardan deyildi, daha doğrusu, o, qayğı və məhəbbət tələb edən, ər arzusunda olan evdar qadınlara mənsub idi. İndi onun Yucinlə səadət haqqındakı qəşəng, gözəl arzusunu fəlakət qorxu altına alır və Ancela dəhşətlə düşünürdü ki, o gələcəkdə də mərkəzdən uzaq kənddə cüzi əmək haqqı alan bir müəllimə kimi mənasız, son dərəcə usandırıcı həyat keçirməli olacaqdır.

Bu dövrdə, yay sona yaxınlaşdıqca, Yucin qadınlar arasında daha artıq tanışlıq qazanırdı. Mak Xyu və Smayt yayı keçirmək üçün valideynlərinin yanına getmişdilər və tamamilə tək qalan Yucin bir dəfə jurnal redaksiyalarının birində çoxları kimi ürəkdən Yucinlə maraqlanan qara saçlı, şux təbiətli fövqəladə açıq-saçıq olan redaktor və jurnalist Norma Uitmoru gördükdə böyük yüngüllük duydu. Onları bu jurnalın bədii şöbə müdiri Yans Yansen tanış etdi. Norma gənc rəssamla bir müddət söhbət etdikdən sonra onu öz kabinetinə apardı.

Norma onu eni altı, uzunu səkkiz futdan artıq olmayan balaca bir otağa gətirdi. Burada onun stolu qoyulmuşdu. Yucin dərhal gördü ki, bu qız zəifdir, rəngi solğundur, yaşca bəlkə də ondan böyükdür və çox ağıllıdır. Onun kübar təbiətinə dəlalət edən nazik, gözəl əlləri Yucinin diqqətini cəlb etdi. Qızın gözləri xüsusi bir parlaqlıqla yanırdı. Çox yaraşan paltarı onun böyük zövq sahibi olduğunu göstərirdi. Onlar Yucinin şəkilləri haqqında söhbət etdilər. Qız bu şəkilləri görmüş və onlara valeh olmuşdu. Sonra o, Yucini evinə qonaq dəvət etdi. O, Normaya baxır və özü də dərk etmədən ona qiymət verirdi.

Kristina hələ şəhərə qayıtmamışdı. Lakin onun haqqındakı xatirə belə Yucinə Ancelaya əvvəlki kimi məktub yazmağa, öz sadiqliyinə onu inandırmağa mane olurdu. Ancela ona yenə də əvvəlki kimi füsunkar gəlirdi. O öz-özünə deyirdi ki, ona müntəzəm yazmalıdır və yaxın vaxt içərisində Blekvuda getmək, onunla evlənmək lazım gələcəkdir. Onun Ancelanı saxlamaq imkanı olacağı və əgər onlar sadə yaşamış olsalar xüsusi studiya düzəldə biləcəyi vaxt artıq yaxınlaşırdı. Lakin əslində o heç də evlənmək istəmirdi.

Budur, artıq üç ildir ki, o, Ancela ilə tanışdır. İl yarım var ki, onu görməmişdir. Son ildə onun məktublarında onların münasibətləri haqqında getdikcə çox az, başqa məsələlər haqqında isə daha çox danışılırdı. Adi məhəbbət məktubları yazmaq onun üçün çətinləşirdi. Lakin o bunun səbəbini öyrənməyə çalışmırdı. O öz hislərini düzgün təhlil etməkdən ehtiyat edirdi – bu onu belə bir əzabverici nəticəyə gətirərdi ki, o Ancelayla evlənə bilməz və onu Ancelaya verdiyi sözdən bu ya başqa şəkildə imtina etməyə məcbur edirdi. O bunu etmək istəmirdi. Ancelanın ötüb keçən gəncliyinə, qızın Yucinə olan sonsuz məhəbbətinə onun rəhmi gəlirdi. Öz ədalətsizliyi – qızın neçə il vaxtını alması və öz taleyini başqa cür qurmaqda ona mane olması fikri və nəhayət, Yucinin onu atması haqqında valideynlərinə xəbər verərsə, onun taleyinin necə olacağı fikri Yucini məsələni uzatmağa məcbur edirdi. Yucin adamları incitməyi qətiyyən sevmirdi. Kimə isə əzab verdiyini düşünmək ona ağır gəlirdi, düşünməyi də bacarmırdı. O olduqca ürəyiyumşaq adam idi, Ancelaya evlənməyi vəd etmişdi, söz ilə bağlı idi, qıza üzük bağışlamamış və gözləməyi xahiş etmişdi, mehribanlıq və ehtiras göstərərək, kobud surətdə qızı aldatmışdı. İndi, üç ildən sonra, onu sevimli ailəsinin – qoca Cotemin, anasının, bacılarının, qardaşlarının – qarşısında biabır etmək ona elə amansız görünürdü ki, o bunu xəyalına gətirməyə belə cəsarət etmirdi.

Vasvası, ehtiraslı və utancaq təbiətə malik olan Ancela yaxınlaşan fəlakəti, əlbəttə, hiss etməyə bilməzdi. O, Yucini hərarətlə sevirdi, onun uzun müddət gizli qalan ehtirası alovlanmaq üçün bu illər ərzində ancaq bir işarə gözləmişdi, – belə bir işarə ancaq izdivac ola bilərdi. Lakin Yucin, hələ müəyyən dəqiqələrdə onda alovlanan ehtiras və cinsiyyət məsələlərindən söhbət gedəndə gətirdiyi dəlilərin incəliyi bir yana dursun, öz valehedici rəftarı və məlahəti ilə Ancelanın xülyalarının tamamilə həyata keçiriləcəyinə o qədər ümid təlqin etmişdi ki, qız ədəbi unudaraq, öz bakirəliyini qurban verməyə hazır idi. O, yeganə, unudulmaz gecə haqqındakı xatirə qızı üzürdü. Öz-özünə deyirdi ki, əgər onun məhəbbəti belə laqeydliklə əvəz olacaqdısa, elə o zaman Yucin güzəştə getsə idi, yaxşı olardı. Nə üçün o özünü xilas etməyə can atdı? Onun bəlkə də uşağı olardı və Yucin məhəbbət və vəzifə hissindən ona sadiq qalardı. O, qadınlar üçün ən böyük nəşəni – sevgiliyə qovuşmağın şərbətini dadırdı. İş yaxşı gətirmədikdə isə o intihar edə bilərdi.

Ancelanın fikri, ixtiyarsız olaraq, sakit, balaca gölə doğru çevrilirdi. Səthində səmanı əks etdirən bu göl onların malikanəsi yaxınlığında idi. O, gölün qumlu dibində necə uzandığını təsəvvür edirdi: sarı saçları dağılmışdır, su onları tərpədir, gözləri həmişəlik yumulmuşdur, əlləri sinəsində çarpazlanmışdır. Lakin onun xəyalı cəsarətini ötürdü: o bunu etməyə qadir deyildi, bu barədə ancaq düşünə bilərdi və belə fikirlər onun kədərini daha da artırırdı.

Vaxt keçir, Yucin hərəkətə gəlmirdi. Ancela da məhəbbətin həll edilməmiş şübhələrindən daha artıq əzab çəkir və Yucinin məhəbbətini qaytarmaq üçün nə kimi tədbirlər görmək üzərində getdikcə daha ciddi düşünürdü. Son gəlişi zamanı Yucin Ancelaya malik olmaq üçün o qədər səy göstərmişdi ki, ayrılıq və qaynar paytaxt həyatı Ancela haqqında xatirələri müvəqqəti olaraq kölgədə buraxsa belə, o indi də Yucinin məhəbbətinə inanırdı. Yucinlə birgə baxdığı operettada eşitdiyi bir ifadə onun yadına düşdü: “Ayrılıq – məşuqların neqativ kağıza köçürdükləri qaranlıq otaqdır”, – bu, indiki hadisəyə çox münasib idi. Əgər Yucini qaytarmaq mümkün olsaydı, əgər o yenidən Ancelanın yanında olsaydı, əvvəlki atəş onda yenə alovlanardı, o zaman Ancela, bəlkə də, ona təslim olmağa razı olardı. Onun başında özünü fəda etmək haqqında tutqun bir fikir dolaşır və onun şüurunu qarışdırırdı.

Ancelanın evlərində məruz qaldığı iztirablar da buna müəyyən dərəcədə səbəb olurdu. Onun bacısı Marietta pərəstişkarlarla əhatə olunmuşdu. Arılar çiçəyin ətirli şirəsinə cumduğu kimi, onlar da Mariettaya sarı gəlirdilər. Ancela anlayırdı ki, bu adamlar ona kiçik bacıya təhkim olunmuş mürəbiyyə kimi baxırlar. Ata-anası Ancelaya ürək acısı ilə baxırdı. Onlar belə bir yaxşı qızın, görünür, bir anlaşılmamazlıq nəticəsində əzab çəkdiyi fikrindən kədərlənirdilər. O öz hislərini gizlətməyə müvəffəq olmurdu, valideyni görürdü ki, o bədbəxtdir. Ancelaya da aydın idi ki, onlar bunu görürlər. Yucin haqqında bəzən xəbər tutmaq istəyən bacılarına və qardaşlarına hər şey öz qaydasındadır deməsi ona ağır gəlirdi, – halbuki o, Yucinin yaxın zamanlarda onu aparmaq üçün gələcəyini demək istəyirdi.

Marietta əvəllər bacısına qibtə edirdi. Onun ağlına gəlirdi ki, Ycini bacısının əlindən almaq pis olmaz və yalnız Ancelanın yaşının ötməsi, bacısının kişilər yanında o qədər müvəffəqiyyəti olmaması fikri onu saxlayırdı. İndi isə, Yucinin Ancelaya etina etmədiyi, yaxud hər halda izdivacı bağışlanmaz surətdə ləngitdiyi aydın olduqda, Marietta bacısına qarşı dərin mərhəmət hissi duydu. Bir dəfə, kişilərin qıza nəvaziş göstərdikləri yaşa xeyli qalmış o, Ancelaya demişdi: “Mən kişilərlə mehriban olacağam. Sən çox soyuqsan. Sən heç vaxt ərə getməyəcəksən”. Ancela o zaman anladı ki, iş izafi soyuqluqda deyil, əksəriyyətdə gördüyü kişi tiplərinə təbii olaraq duyduğu inamsızlıqdadır. Həm də adi kişilər onu maraqlandırmırdı. Onların cəmiyyətindən həzz almağa o özünü məcbur edə bilmirdi. Yalnız Yucin onda məhəbbət alovunu yandırmağa müvəffəq olmuşdu. Bir dəfə bu hissi duyduqdan sonra onu bir başqasına doğru çevirə bilməzdi. Marietta bacısının hissini anlayırdı, indi isə, bu üç ildən sonra, Ancela bütün pərəstişkarları, o cümlədən hamıdan artıq ona sadiq olan vəfalı Viktor Dini tamamilə özündən uzaqlaşdırmışdı. Tam etinasızlıq təhlükəsindən onu xilas edə biləcək yeganə şey varsa, o da romantik xəyalpərvərlik idi, bunun sayəsində o yaşından cavan görünürdü və hislərinin təravətini mühafizə etmişdi.

Ancela tərk ediləcəyindən qorxaraq, məktublarında Yucinə işarə etməyə başladı ki, Yucin onu görməyə gəlməlidir və yəqin ki, onların gələcək həyatı ilə əlaqədar olan çətinliklər üzündən o nigahı daha uzatmaq istəməyəcəkdir. Ancela dəfələrlə təkrar edirdi ki, yoxsulluqda da onunla xoşbəxt olacaqdır və onun ayrılığından əzab çəkir. Yucin nə cür hərəkət etmək lazım gəldiyi üzərində biixtiyar fikrə getdi.

Əmələ gəlmiş şəraitdə Ancelanın üstünlüyü ondan ibarət idi ki, fiziki cəhətdən o, Yucini hər bir başqa qadından artıq cəlb edirdi. Ancelada nə isə vardı ki, Yucinə indiyə qədər tanımadığı daha dərin, daha qüvvətli, daha dadlı bir nəşə vəd edirdi. Ancela ilə keçirdiyi gözəl günlər, xüsusən Ancelanın özünü özündən xilas etmək haqqında yalvardığı o unudulmaz gecə onun xəyalından getmirdi. Bərəkətli yayın gözəlliyi, bu mehriban, dost ailənin cazibəsi, çiçəklərin ətri, ağacların kölgəsi – bütün bunlar qızın əsiredici obrazını bütün lətafəti ilə onun təsəvvüründə mühafizə etməyə kömək etmişdi. O bunu, başa çatdırılmamış romanı, kobud surətdə yarıda kəsə bilərdimi, bu gözəl çiçəyi bir tərəfə ata bilərdimi?

Bu dövrdə Yucinin heç bir eşqbazlıq macərası yox idi. Miriem Finç təbiətcə olduqca mühafizəkar, olduqca mühakiməli idi. Norma Uitmor bu cəhətdən onu cəlb etmirdi. Yucinin bu və ya başqa mühitdə görüşdüyü başqa gözəl qadınlara gəldikdə, nə Yucinin onlara meyli vardı, nə də onların Yucinə. O, ruhi tənhalıq hiss edirdi ki, bu da həmişə təəssüratı kəskinləşdirirdi. O özünü belə bir nəticəyə gəlməyə məcbur edə bilərdi ki, Ancela ilə onun arasında hər şey bitmişdir.

Böyük bacısının sərgüzəştinin inkişafını uzun müddət müşahidə edən Marietta, nəhayət, bu nəticəyə gəldi ki, ona kömək etməlidir. Ancelanın qəlbində, görünür, onu rahatlıqdan və ruhi müvazinətdən məhrum edən bir kədər vardı. O olduqca bədbəxt idi və bu, onun bacısını mütəəssir edirdi. Yucinin onların arasına nifaq sala biləcəyinə baxmayaraq, Marietta bacısını bütün qəlbi ilə sevirdi. Bir dəfə o, Yucinə dostcasına məktub yazmaq və işin nə yerdə olduğunu söyləmək fikrinə düşdü. O belə hesab edirdi ki, Yucinin ürəyi rəhmli və incədir. O, Ancelanı sevir; ola bilsin ki, Ancela haqlıdır, Yucin birlikdə yaşamaq üçün şərait yaratmaq məqsədilə işi ləngidir. Bəlkə onunla lazım gəldiyi kimi danışılarsa, o, parlaq zənginlik arxasınca sürünməyi tərk edər və başa düşər ki, elə indi, onlar hələ cavan ikən, Ancela ilə birləşmək gözləməkdən yaxşıdır, yoxsa hər ikisi o qədər qocalar ki, izdivac bütün gözəlliyini həmişəlik itirər. Marietta, Ancelanın belə səadətə layiq olduğunu öz-özünə təkrar edərək, uzun müddət bu fikirlə dolaşdı və nəhayət, cəsarətini toplayaraq, məktub yazıb Yucinə göndərdi.

“Əziz Yucin!

Siz mənim məktubu alarkən təəccüblənəcəksiniz. Ancaq heç kəsə, xüsusən Ancelaya, bir kəlmə belə deməyin. Yucin, mən çoxdan onu izləyir və bilirəm ki, o bədbəxtdir. O sizi hədsiz məhəbbətlə sevir. Sizdən uzun müddət məktub gəlməyəndə o özünə yer tapa bilmir. Onun bir arzusu vardır, o da sizinlə bir yerdə olmaqdır. Yucin, nə üçün siz onunla evlənmirsiniz? O elə sevimli, elə gözəldir ki. Xasiyyəti çox yaxşıdır. O yaxşı düzəlmiş mənzili və dəbdəbəni gözləmək istəmir, sizi Ancela kimi sevən heç bir qız, mən bilirəm, buna razı olmaz. O indi, siz hər ikiniz cavan ikən və bir-birinizə səadət verə bilərkən sizinlə bir yerdə olmaq istəyir, o, bəzəkli mənzili, sizin bir zaman ona verə biləcəyiniz yaxşı şeyləri gözləmək istəmir. Yucin, onu bilin ki, mən ona heç nə deməmişəm və işarə belə vurmamışam. Mən bilirəm ki, mənim sizə yazdığımı bilsə çox acıqlanacaq. O bunu mənə heç vaxt bağışlamaz. Lakin mən sizə yazmaqdan özümü saxlaya bilmədim. Onun nə cür kədərləndiyini və bikefliyini görmək mənə ağır gəlir. Mən əminəm ki, bunu bildikdə siz gələcək və onu özünüzlə aparacaqsınız. Ancaq, rica edirəm, heç bir işarə ilə məni ifşa etməyin və əgər o qədər meyliniz olmasa, bu məktuba cavab yazmayın. Yaxşısı budur ki, heç yazmayasınız. Bu məktubu cırın. Lakin tezliklə gəlin, Yucin, xahiş edirəm, gəlin. Ancela sizi gözləyir və o sizə gözəl arvad olacaqdır, çünki o çox sevimli qızdır. Biz hamımız – atam da, anam da, hamımız – onu elə sevirik ki! Əminəm ki, siz məni bağışlayarsınız. Mən bunu etməyə bilməzdim.

Sizi sevən Marietta”

Məktub nəyinki Yucini təəccübləndirdi, hətta onu heyrətə gətirdi, – o özünə də, Ancelaya da, Mariettaya da acıdı. Həqiqətən necə kədərli vəziyyətdir! Bu vəziyyət Yucini təkcə onun mənafeyinə toxunduğu üçün deyil, hər şeydən əvvəl özündə faciə elementləri gizlətdiyi üçün narahat edirdi. Qızıl saçlı, mələk simalı yazıq Ancela! Onların bu vaxtadək bir yerdə olmaması nə qədər eyibdir. O bunu istədiyi kimi müəyyən dərəcədə Yucin də bunu istəyir. O, qəşəngdir, buna şübhə yoxdur. Öz ağıl və inkişafı ilə fərqlənən qadınlar hesaba alınmazsa, o başqa gözəl qadınlardan azacıq belə pis deyildir. Hiss etibarı ilə isə , Miriem Finçdən və Kristina Çenninqdən zəngindir. Ancaq o bu barədə danışmağı bacarmır, bütün fərq də bundan ibarətdir. O yalnız hiss etməyi bacarır. Yucin onun bütün müxtəlif ruhi işgəncələrini – heyrətlə ona baxan valideyninin münasibəti, bu nəzərlərin onu təşvişə salmasını, onun şəxsi əzablarını, bu sirri bilməyə cəhd edən tanışların soyuqcasına ürək yandırmalarını təsəvvür edirdi. Zavallı Ancela, Yucin onu necə dözülməz bir vəziyyətdə qoymuşdu. O, Ancelanın yanına getsə yaxşı olmazmı? Ancela ona səadət verə bilər. Onlar studiyada yaşayar və gələcəkdə özləri üçün hər şey düzəldərlər. Bəlkə ürəyinə daş bağlayıb qalsın və getməsin? Bu fikirlə razılaşmaq onun üçün çətin idi.

Hər halda o, Mariettaya cavab vermədi. Onun xahiş etdiyi kimi, məktubu tikə-tikə etdi. “Əgər Ancela bu barədə bilsəydi – deyə o düşündü, – bu, əlbəttə, onu dərindən təhqir etmiş olardı”.

Bu vaxt ərzində Ancelanın düşüncələri onu belə bir nəticəyə gətirib çıxardı ki, əgər sevgilisi bir zaman qayıdarsa, ona təslim olmaq, yəqin ki, daha ağıllı olar, – o zaman o, Ancelaya evlənməyi özünə borc hesab edər. Ancela, ümumiyyətlə həyata yaxşı bələd deyildi, o zaman isə onun mühakimələrində tam bir dolaşıqlıq vardı. O belə bir hiyləyə əl atmağın ağılsızlığını bilmirdi. Ancela Yucini sevirdi, o hiss edirdi ki, Yucin onun olmalıdır, ondan məhrum olmaqdansa ölmək yaxşıdır və belə bir iş görmək fikri son vasitə kimi onun ağlına gəlmişdi. əgər Yucin onunla evlənməkdən boyun qaçırsa, Ancelanın özünü gölə atmaqdan başqa çarəsi qalmayacaqdı. O bunu möhkəm qət etmişdi. O ən yaxşı məhəbbət ümidlərinin məhvə məhkum olduğu bu qorxunc aləmi tərk edəcəkdir. O bütün əzablarını unudacaqdır. Əgər orda onu rahatlıq və sakitlik gözləyirsə, artıq ona heç bir şey lazım deyil.

Aylar keçir, bahar yaxınlaşırdı. Yucin Ancelanın yazdığı məktublarda tez-tez təkrar edilən qızğın cümlələrdən onun əhvali-ruhiyyəsini anladığı üçün tədricən bu nəticəyə gəlirdi ki, onun yanına getməlidir. Mariettanın məktubu onun ağlından çıxmırdı. Ancelanın keçirdiyi gərgin hal onda labüd bir fəlakət baş verəcəyi hissini oyadırdı. O soyuqqanlıqla oturub ona yaza bilməzdi ki, onlar daha heç vaxt görüşməyəcəklər. Blekvuddakı yayın ətri və Ancelanın yaşadığı aləmin lətif gözəlliyinin buraxdığı təəssürat onun xəyalından silinməmişdi. Apreldə o yazdı ki, iyulda gələcəkdir. Ancela sevincindən yerə-göyə sığmırdı.

Kristina Çenninqin bu il Avropadan qayıtmaq gümanı olmaması Yucinin bu qərarına yardım etdi. Bu qış müddətində o, Yucinə bir neçə dəfə məktub yazmışdı, lakin məktublarının ahəngi çox ciddi idi. Onun məktubunu yad bir adam heç vaxt düşünə bilməzdi ki, onunla Yucin arasında bir şey olmuşdu. Əlbəttə, Yucinin məktubları daha artıq alovlu olurdu, lakin Kristina onun ehtiraslı işarələrini saymamağı, onlara əhəmiyyət verməməyi üstün tutdu və tədricən Yucin inanırdı ki, gələcəkdə ondan heç bir şey gözləməməlidir. Onlar yaxşı dost olaraq qalacaqlar, bir zaman aşiq-məşuq olacaqlarına isə güman yoxdur. Hər halda heç bir zaman ər-arvad olmayacaqlar. Ona fövqəladə, mühüm görünən şeylər haqqında Kristinanın belə sakitliklə yazması fikri onu özündən çıxarırdı. Kristinanın onu öz həyatından belə laqeydliklə silməsi onun qürurunu yaralayırdı. Nəhayət, o hirsləndi və Ancelanın sədaqəti ona yeni şəkildə görünməyə başladı. O, Yucinlə belə rəftar etməzdi. O, Yucini həqiqətən sevir. Ancela vəfalı və sədaqətli qız idi. İndi Blekvuda getmək Yucinə daha maraqlı görünməyə başladı və iyunun əvvəlində o artıq Ancelanı görmək arzusu ilə yanırdı.

İYİRMİ ALTINCI FƏSİL

Gözəl iyun günləri gəldi və Yucin ikinci dəfə Blekvuda yollandı. Ona qəribə hislər hakim kəsilmişdi – həm Ancelanı görmək istəyir, həm də olsun ki, səhv etdiyi fikrindən əzab çəkirdi. Nə isə məşum bir labüdlük fikri onu üzürdü. Yoxsa Ancelayla evlənmək onun qismətindədir? Lakin bu mənasızdır, – axı qərar ancaq onun özündən asılıdır. O, Ancelanın arxasınca getməyi qərara almışdı, – bəlkə belə deyil? Yucin ehtirasın səsinə qulaq asdığını etiraf etməyə hazır idi, lakin, doğru deyilərsə, o, məhəbbətdə ehtirasdan başqa bir şey görmürdü. Qadını və kişini bir-birinin qucağına atan ehtiras deyilmi? Doğrudur, bir də şəxsiyyətin cazibəsi olur, lakin ehtiras yenə də əsas amil olaraq qalır. Əgər fiziki meyl kifayət qədər qüvvətlidirsə, iki adamın ünsiyyəti üçün bu kifayət deyilmi? Daha nə lazımdır? Bu, coşqun və təcrübəsiz gəncliyin məntiqi idi, lakin bu, müvəqqəti olaraq Yucini təmin edir və sakitləşdirirdi. Ancelada onu Miriem Finç və Norma Uitmor kimi cəlb edən şey yox idi, həmçinin onda Kristina Çenninqin gözəl istedadı da yox idi. Buna baxmayaraq, Yucin yenə də Blekvuda gedirdi.

Keçən qış onun Norma Uitmora marağı artmışdı. Onun görüşlərinin genişliyi və ağlının incəliyi Yucini heyran edirdi. Yucin belə müstəqil zövqə malik olan bütün yenilik və orijinallığı onların malı edirdi. Ədəbiyyatdakı ifadəli realizm, Yucinin özünü nümayəndəsi hesab etdiyi təzə, səmimi sənət Normanı cəzb edirdi. Normanın Yucinin yaratmağa can atdığı yeni və təzə şeyləri layiqincə qiymətləndirməyə imkan verən qeyri-adi həssaslığı və zəkası Yucini çox həvəsləndirirdi, həm də Norma öz dostları arasında Yucinə və onun yeni yollar aramasında şərait yaradırdı. Norma bununla kifayətlənməyərək, tanış olan iki bədii salon sahibini Yucinin işləri ilə tanış etməyə çalışdı. Bir dəfə onlarla görüşərkən, Norma onların bu vaxta qədər gənc Vitla kimi böyük əhəmiyyətli hadisəni görməyib, yanından ötdüklərinə heyrət etdiyini bildirdi.

O, Beşinci avenyüdə olan ən böyük salonun sahibinə, ona reproduksiya üçün şəkillər verən Eberxart Tsanqa:

– Başa düşürsünüzmü, – dedi, – bu tamamilə yeni bir şeydir.

– Vitla, Vitla, – deyə o adam çənəsini sığallayaraq özünə xas olan alman təmkinliyi ilə səsləndi, – nədənsə onun şəkilləri mənə rast gəlməmişdir.

– Əlbəttə, rast gəlməmişdir, – deyə Norma eyni təkidlə davam etdi. – mən sizə deyirəm ki, o yeni adamdır. O ancaq bu yaxınlarda gəlmişdi. Son ayda çıxmış “Truf” jurnalının nömrələrinə baxın, onlardan birində – hansı olduğunu xatırlamıram, – “Qrili-skver” etüdünü tapın. O zaman siz mənim nə dediyimi anlarsınız.

Tsanq bu adı yadda saxlamağa çalışaraq:

– Vitla, Vitla, – deyə təkrar etdi. – Onu mənim yanıma göndərin. Mən onun çəkdiklərinə baxmağa etiraz etmirəm.

– Deyərəm, – deyə Norma sevincək cavab verdi.

Norma Yucini onun yanına göndərməyi çox istəyirdi, Yucin isə işləri çoxalmadıqca onları üzə çıxarmağa meyl göstərmirdi. O hesab edirdi ki, işin ancaq müəyyən hissəsini camaatın mühakiməsinə çıxarmağa cəsarət edə bilər. Onun Nyu-York mənzərələri seriyası isə hələ hazır deyildi. Həmçinin o daha iri olan başqa bədii salon sahibinə müraciət etmək niyyətində idi.

Bu vaxt içərisində Yucinlə Norma arasındakı münasibət elə bir şəkil aldı ki, bunu qardaşla bacı arasında münasibət, daha doğrusu, iki dost arasında münasibət adlandırmaq olardı. Yucin Normanın evində olarkən bəzən onun belini qucaqlayır, heç bir sıxıntı duymadan əlini əli içərisinə alır və mehribanlıqla çiyninə toxunurdu. Bu hərəkət onun tərəfindən dostluq mehribanlığının təzahüründən başqa bir şey deyildi, lakin əgər Yucinin safqəlbliliyi, təmiz qardaşlıq rəftarı Normanı soyutmasaydı, onda tamamilə başqa bir hiss alovlana bilərdi. Yucin heç bir zaman ona özünün başqa dostları haqqında danışmamışdı və indi, qərbə yollanarkən, özündən soruşurdu; o həqiqətən Ancelayla evlənsə, Norma və Miriem Finç onun izdivacına necə münasibət bəsləyərlər? Kristina Çenninqə gəlincə, onun haqqında həddən artıq düşünmək istəmirdi, daha doğrusu, qorxurdu. Onunla olan macərasından Yucində itirilmiş gözəllik duyğusu, bir ağrı hissi qalmışdı.

Çikaqo ona iyun ayında həm şəhərdə hökmranlıq edən vurnuxmaya, həm də burada xəyalında canlanan xatirələrə görə o qədər xoş görünmədi. İncəsənət institutu, bir zaman işlədiyi qəzetin binası, Rubinin yaşadığı ev və küçə burada idi. Keçən dəfə qatar şəhərə yaxınlaşanda olduğu kimi, o yenə Rubi haqqında fikrə getdi. Onda Rubini axtarmağa və onunla görüşməyə şiddətli bir arzu var idi. O, “Qlob” redaksiyasına getdi, lakin Metyuz artıq orada yox idi. Qayğısız, şən Cerri “Nors-Amerika” jurnalının dəvətini qəbul edərək, bir az bundan qabaq Filadelfiyaya köçmüşdü. Təkcə əvvəlki kimi xırdaçı və əhəmiyyətsiz Xau qalmışdı. Əlbəttə, Holdfarb da yox idi və Yucin özünü bu şəhərdə tamamilə yad hiss edirdi. Blekvuda gedən qatara minmək vaxtı çatdıqda o sevindi. Gəncliyin izsiz keçib gedən illəri haqqında qüssələnərək, həyatın mənasızlığı, müəmmalılığı və boşluğu haqqında düşünərək, ürək ağrısı ilə Çikaqonu tərk etdi.

“Nə qədər kədərli olsa da, qocalırıq, – deyə o düşündü, – mənim üçün həyatın mahiyyəti olan şey, indi ancaq xatiratımda yaşayır”.

Yucinin Blekvuda gəlməsi ərəfəsi Ancela üçün ən şiddətli iztirablarla dolu günlər idi. İndi Ancelanın qarşısında Yucinin onu əvvəlki kimi sevib-sevmədiyini öyrənmək məsələsi dururdu. Ancela yenə onun yaxınlığından, onun cazibəsindən doğan sevinci duyaraq, onu yaxında saxlamağın mümkün olub olmayacağını biləcəkdir. Marietta, Yucinin gələcəyini bildikdə, bu gəlişdə onun məktubunun oynadığı rolla lovğalandı, lakin bu gəlişin bacısı üçün açdığı imkanlardan onun lazımınca istifadə edə bilməyəcəyi fikri onu narahat edirdi. O istəyirdi ki, Ancela mümkün olduqca qəşəng görünsün, buna görə nə geyinmək, nə cür oyunlar oynamaq (Yucinin son gəlişindən sonra ailə əyləncələri sırasına tennis və kroket daxil olmuşdu) və nə cür gəzintilərə çıxmaq haqqında bacısına məsləhətlər verirdi. Marietta hesab edirdi ki, Ancela bütün füsunkarlığını məharətlə işə salmaq üçün kifayət qədər hiyləgər deyil, ancaq lazım gəldiyi kimi geyinərsə, özünü daha əlverişli şəkildə göstərərsə, Yucin onun torundan yaxa qurtara bilməz. Marietta isə Yucinin gözünə az sataşmağı və ümumiyyətlə qüvvəsi daxilində bacısı qarşısından çəkilməyi qərara aldı. Məsələ bunda idi ki, Marietta həqiqi bir gözələ çevrilmişdi və istər-istəməz kişilərin qəlbinə hakim kəsilirdi.

Bir dəfə səhər, Yucin gəlməyinə on gün qalmış o, Ancelaya dedi:

– Ancela, mənim mərcan boyunbağım yadındadırmı, onu tax, mənim saya kətan paltarımı və öz darçını başmaqlarını geyin. Sən hədsiz qəşəng olarsan və Yucinin xoşuna gələrsən. Gəlsənə, təzə qoşaaltı arabanı götürüb onu Blekvudda qarşılayasan? Sən mütləq onu qarşılamalısan.

Ancela Yucinə bağışlayacağı ilk təsirdən qorxaraq:

– Yox, Bebiett, mən, doğrusu, bunu istəmirəm, – deyə cavab verdi. – Qoy Yucin elə düşünməsin ki, Ancela onun dalınca sürünür.

“Bebiett” Mariettaya uşaqlıqda verilmiş ləqəb idi ki, bunu indi də mühafizə edirdi.

– Bu nə sarsaqlıqdır. Ancela, belə avam olma. Mən həyatda səndən utancaq qız görməmişəm. Axı, bu xalis mövhumatdır. İnan, əgər sən bir az çox cəsarət göstərmiş olsan, o səni möhkəm sevər. Hə, necə, onu qarşılamağa gedəcəksənmi?

– Yox, yox, – deyə Ancela cavab verdi. – Bu mənim işim deyildir. Qoy əvvəlcə gəlsin, onda bir axşam onunla miniklə gəzməyə çıxıram.

– Eh, sən də bilmirəm necə adamsan, Ancela! Onun gəlişi münasibətilə heç olmazsa güllü çəhrəyı paltarını geyin və saçlarına yaşıl yarpaqlar sanc.

– Yetər, Bebiett. Mən bunların heç birini edən deyiləm. Çəhrayı paltar sənə çox yaraşır, yaşıl yarpaqlarla isə əntiqə olacaqsan.

– Mən paltar haqqında danışmıram. Mən bilirəm ki, o çox yaxşıdır. Mən yarpaqlar haqqında deyirəm.

Yersiz təvazökarlığın bu yeni təzahürü Mariettanı lap hirsləndirirdi.

– Axmaq olma, Ancela! – deyə o səsləndi. – Sən məndən böyüksən, lakin mən kişiləri sənin heç bir zaman tanıya bilməyəcəyindən daha yaxşı tanıyıram. Məgər sən onun xoşuna gəlmək istəmirsən? Bir az qətiyyətli olmaq lazımdır. Aman Allah! Dünyada o qədər qız vardır ki, onlar sənin yerində olsaydılar, nələr, nələr edərdilər!

Marietta bacısının belini qucaqladı və gözlərinin içinə baxdı.

– Sən mənim dediyimi edəcəksən – dedi və Ancela Mariettanın ondan nə tələb etdiyini anladı: o bütün vasitələrlə Yucini ələ almalıdır, onu qəti izahata və toy gününü təyin etməyə, yaxud özü ilə Nyu-Yorka aparmağa məcbur etməlidir.

Ancela ilə kiçik bacısının bu mövzu ətrafında daha bir neçə dəfə söhbətləri düşdü və əyləncə proqramına göldə gəzmək, bir neçə hissə tennis (bu zaman Ancela ağ kostyum, ağ ayaqqabı geyinməli idi) və rəqslər daxil edildi (xəbərlərə görə, tanış bir fermer onlardan yeddi mil məsafədə olan yeni anbarında rəqs məclisi düzəldirdi). Marietta qərara aldı ki, Ancela özünü gənc, şən, çevik göstərməlidir, yəni Yucini valeh etmək üçün mümkün olan hər şeyi etməlidir.

Nəhayət, Yucin gəldi. Onu gətirən qatar günorta vaxtı Blekvuda çatdı. Bütün etirazlarına baxmayaraq, Ancela yenə də, Mariettanın məsləhət gördüyü kimi, yaxşı geyinmiş və özünü təmkinli tutmuş halda Yucini qarşıladı. O öz müstəqil görünüşü ilə təsir yaratmaq ümidində idi. Lakin Yucin vaqondan düşəndə onun dəri kəmərli yol paltarını, boz ingilis kepkasını və dəbdə olan yaşıl dəri çamadanını gördüyü zaman ürəyi düşdü. Onun qarşısında çox təcrübəli, kübar bir adam dururdu. Görünürdü ki, Blekvud onun üçün heç bir əhəmiyyəti olmayan uzaq bir əyalətdir. O başqa, böyük bir aləmin adamıdır.

Ancela stansiya platformasından ən axırıncı öz ikiatlı arabasında gözləyirdi. Yucini görərkən əl elədi. Yucin sürətlə ona doğru yönəldi.

– Salam, əzizim! – deyə o səsləndi. – Hə, bax, axırı ki, görüşdük. Sən necə də gözəlləşmisən!

O, arabaya qalxdı və Ancelanı tənqidi surətdə süzərək, onunla yanaşı oturdu. Ancela bu sınayıcı nəzərləri bütün varlığı ilə hiss etdi. Görüşün ilk sevincli təəssüratından sonra Yucin bir az özünü itirdi: bu qız onun indi yaşadığı yeni aləmdən elə uzaq idi ki! Həm də o qocalmışdı, buna şübhə ola bilməzdi. Əlbəttə, üç illik ümid, intizar və təşvişlər iz buraxmadan keçə bilməzdi. Buna baxmayaraq, o yenə zərif, sadiq və sevimli xilqət idi. Yucin bunu duydu, onun üçün də, özü üçün də ürəyində azacıq ağrı hiss etdi.

– Hə, burada necə keçinirdin? – deyə o soruşdu.

Onlar hələ qəsəbədən çıxmamışdılar və buna görə hislərə sərbəstlik vermək olmazdı. Gediş-gəliş olmayan kəndarası yollara çıxana qədər rəsmiyyətə tabe olmaq lazım idi.

– Həmişə olduğu kimi, Yucin. Mən sənin üçün çox darıxırdım.

Ancela onun gözlərinin içinə baxdı və Yucin yaxında olanda qızı bürüyən həyacan Yucinə də keçdi. Onun bütün varlığında nə isə bir şey var idi ki, Yucinin ona duyduğu rəğbət qığılcımını şiddətli bir alova çevirirdi. Ancela özünü şən və məmnun göstərərək, hislərini gizlətmək istəyirdi, lakin gözləri onu ifşa edirdi. Bu gözlərin baxışları Yucində ehtirasla qarışıq ruhi həyəcan oyadırdı.

Atları Ancela sürürdü. Yucin onun əlini sıxaraq:

– Yenidən kəndə qayıtmaq nə yaxşıdır, – dedi. – Xüsusən səni və böyük şəhərdən sonra bu yaşıl çölləri görmək…

O, ətrafda hər birinin kiçik çəmənliyi, bir neçə ağacı və səliqəli çəpəri olan birmərtəbəli kiçik kənd evlərinə baxırdı. Nyu-York və Çikaqodan sonra belə kənd əyləncəli təsir bağışlayırdı.

– Sən məni əvvəlki kimi sevirsən?

Ancela başı ilə təsdiq etdi. Yucin Ancelanın atası, anası, qardaşları və bacıları haqqında sorğu-sual etməyə başladı, ətrafda heç kəsin olmadığını gördüyü zaman isə Ancelanı qucaqladı və özünə tərəf çəkdi.

– İndi olar, – dedi.

Ancela onun ehtiras qüvvəsini hiss etdi, lakin – əfsus! – o zamankı pərəstişkar baxışlar yox olmuşdu. Bəli, Yucin çox dəyişmişdi. O dəyişməyə bilməzdi. Böyük şəhərin təəssüratından və görüşlərindən sonra Ancela onun gözlərində çox şey itirməli idi. Həyatın onunla belə amansız rəftar etdiyini dərk etmək Ancelanın qəlbini ağrıdırdı. Lakin o, bəlkə, Yucini ələ almağa və yanında saxlamağa müvəffəq oldu.

Onlar Blu fermasının yaxınlığında, iki yol ayrıcında balaca Oukuni gölü yanında olan eyni adlı qəsəbəyə doğru gedirdilər. Blu ailəsi bu yerə öz malikanəsinin bir hissəsi kimi baxırdı. Yucin yolda Anceladan öyrəndi ki, onun ən kiçik qardaşı, Devid Vest-Poynta daxil olmuşdur və orada böyük müvəffəqiyyət qazanır. Semyuel Böyük Şimal dəmir yol stansiyalarının birində yük şöbəsinin müdiridir və yenidən vəzifəsinin artmasını gözləyir. Bencamin hüquq fənni kursunu bitirmiş və indi Rasin şəhərində praktikadadır. O, siyasətlə çox maraqlanır və ştatın qanunverici məclisinə öz namizədliyini irəli sürmək niyyətindədir. Marietta əvvəlki kimi qayğısız və şəndir, çoxlu pərəstişkarları içərisindən özünə ər seçməyə azacıq qədər arzu göstərmir. Yucin onun məktubunu xatırladı və düşündü ki, onu gördüyü zaman bu qızın gözləri görəsən ona nə deyəcəkdir?

Yucinin Marietta haqqında sualına Ancela:

– Marietta əvvəllər olduğu kimi yenə eləcə nazlı qızdır, – deyə cavab verdi. – Hamı ona vurulur.

Yucin gülümsədi. Mariettanı xatırlamaq həmişə ona ləzzət verirdi. İndi o, Mariettanın yanına deyil, Ancelanın yanına gəldiyinə təəssüfləndi.

Lakin Marietta təkcə nazlı deyildi, – istədiyi zaman xeyirxah olmağı da bacarırdı. O, Yucini görərkən bütün görünüşü ilə qəsdən ona tam etinasızlıq göstərdi. O özünü təvazökar və ciddi tuturdu. Bunu edərkən, o qəlbində dəfələrlə ah çəkdi, çünki Yucin onun çox xoşuna gəlirdi. Əgər bu Ancela olmasaydı, – deyə kiçik bacı düşünürdü, – o mümkün olduqca yaxşı geyinər və ağına-bozuna baxmadan özünü Yucinə bəyəndirməyə çalışar, ona nazlanardı. Yucini yoldan çıxarmaq onun əlində asan bir şeydi. O, Yucinin məhəbbətini saxlaya bilərdi. Marietta özündə hər bir kişini məftun etmək və təsir altına salmaq qabiliyyəti olduğuna şübhə etmirdi. Lakin indi onun gözünə az görünməyə cəhd edir və yalnız hərdənbir gizlincə ona nəzər salaraq düşünürdü ki, görəsən Ancela onu yenidən sehrləyə biləcəkmi? Marietta bacısı üçün çox təşvişdə idi. O öz-özünə deyirdi: heç bir zaman bacısının səadəti yolunda durmayacaqdır.

Blu ailəsi Yucini ilk dəfə olduğu kimi yenə səmimiyyətlə qarşıladı. Bir saat belə keçmədi ki, o özünü sanki buradan heç bir zaman getməmiş kimi hiss etdi. Bu geniş çöllər və ətrafında gözəl çəmənliyi olan köhnə ev onda həyəcanlı xatirələr oyadırdı. Yucin, missis Blu və Marietta ilə salamlaşan kimi Marietta Bokeş şəhərciyindən gəlmiş pərəstişkarlarını Yucinə təqdim edərək, onunla və Ancela ilə bir partiya tennis oynamağı təklif etdi. Yucin oynamaq bilmədiyi üçün boyun qaçırdı.

Ancela tennis paltarında gəldi və Yucin onu yeni bir aləmdə gördü. O çox qaçırdı, qızarmışdı, mirvari kimi ağ dişlərini göstərərək, tez-tez və şən-şən gülürdü. Yucin isə onun cəld, çevik hərəkətlərinə baxıb həzz alırdı. Ancela o qədər yaxşı və zərif görünürdü ki, Yucin yenidən onun əsiri oldu, tennisdən sonra sakit və qaranlıq qonaq otağında görüşərkən, demək olar ki, keçmiş ehtirasla onu bağrına basdı. Ancela ondakı dəyişikliyi dərhal hiss etdi. Marietta haqlı çıxdı. Yucin şən və şıltaq boyaları sevirdi. Hələ bir az əvvəl, onlar stansiyadan gələrkən, Ancela ümidsizlik içərisində idi, lakin Yucinin bu coşğunluğu onda ümid doğurdu.

Yucin nadir hallarda yarımçıq maraqlanardı, bir şey onu cəlb edirdisə, bütünlüklə ona qapılardı. O bir anda məftun olurdu, bunun üçün o, nəticədə özünü həqiqətdə olduğundan tamamilə başqa cür təsəvvür etməyə hazır idi. O indi də Ancelaya, Mariettanın onda oyatmaq istədikləri əhvali-ruhiyyəyə məmnuniyyətlə tabe oldu və artıq nişanlısını əvvəlki aləmdə görməyə hazır idi. O çox şeyə şüurlu surətdə göz yumurdu. Nyu-York studiyasında bunlar onun nəzərindən qaça bilməzdi, orada onun mühakiməsinə başqa şərait və başqa səbəblər təsir göstərə bilərdi. Ancela onun üçün kifayət qədər gənc deyildi; o, köhnəlmiş görüşlər tərəfdarı idi. O məlahətli idi, buna söz ola bilməzdi, lakin o heç bir vaxt özünün həyata olan yüngül münasibətini Yucinə aşılamağa müvəffəq ola bilməyəcəkdi. Bununla bərabər, Ancela onu bu cəhətlərdən tanımırdı və Yucin ona bu barədə heç bir şey deməmişdi. O, Ancelanın qarşısında özünü ancaq bir qadının vurğunu olan qəhrəman, sədaqətli Romeo kimi göstərir, onda qadın qəlbi üçün ən sevincli olan xəyallar doğururdu. Yucin etibarsız adam olduğunu artıq başa düşürdü, lakin bunu hələ öz-özünə belə etiraf etmək istəmirdi.

Şəffaf iyun ala-qaranlığı qatılaşdı. Qoca Cotem tarladan qayıtdı, bu yenə həmin hörmətli qoca idi. O, səmimiyyətlə Yucinin əlini sıxdı.

– Mən jurnallarda sizin çəkdiklərinizi tez-tez görürəm, – deyə o qeyd etdi, – siz müvəffəqiyyətlər qazanırsınız, bizim yaxınlığımızda, gölün yanında gənc bir keşiş yaşayır. O sizinlə tanış olmaq arzusundadır. Sizin işləriniz onu maraqlandırır, sizin çəkdiyiniz şəkillər olan hər kitabçanı, Ancela oxuyan kimi, ona göndərirəm.

O gah kitabça, gah da jurnal deyirdi, görünürdü ki, bunlar onun nəzərində, misal üçün, ağaclarda olan yarpaqlardan artıq əhəmiyyətə malik deyildi – əslində elə belə idi. İlin fəsillərinin, əkin və biçinin bir-birinin ardınca gəlib getməsini müşahidə etməyə adət etmiş adam üçün bütün həyat özünün aramsız sayrışan obraz və formaları ilə keçici kölgələr oyunu kimi görünürdü. Hətta adamlar belə onun üçün ağacdan düşən yarpaqlar kimi idi. Maqnit dəmiri özünə çəkən kimi Cotem Yucini özünə cəzb edirdi. Bu patriarxal fermerin dünyagörüşü gənc rəssamın qəlbində əks-səda tapırdı və o, Ancelanı Cotemdən gələn işığın şüalarında görürdü. Onun belə yaxşı atası varsa, deməli o, orta səviyyəli qadınlardan yüksəkdə durmalıdır.

Ancela və Yucin tək qaldıqda əvvəlki münasibətlərinin yenidən başlanmayacağını gözləmək çətin idi. Onlar keçən dəfə öz münasibətlərində bu qədər uzaq getdiklərindən tamamilə təbii idi ki, dayanmayacaq və daha irəli gedəcəkdilər. Ancela nahardan sonra bacısının təkidi ilə geyinmiş olduğu yumşaq parçadan tikilmiş, bədəninə kip yapışan və yaxalığı olduqca açıq olan paltarda otağından Yucinin yanına gəldiyi zaman, onun həyəcanı Yucinə keçdi. Yucin özünü necə aparacağını və nə qədər özünə arxayın ola biləcəyini özü də bilmirdi. Ehtirasın təsiri altında o həmişə başını itirirdi. Ancela da bəzən onu rəfedilməz qüvvə ilə cəlb edirdi. Ancela yuxu gətirən toz, yaxuq qaz kimi onun şüurunu dumanlandırırdı. O fikrən özünü ələ almaq qərarını qəbul edir, əgər o dərhal qaçmağa üz qoymurdusa, deməli nicat yox idi, o qaçmaq qabiliyyətini itirirdi. O tərəddüd edir və ləngiyirdi, lakin bir neçə dəqiqə sonra ehtiras üstün gəlirdi, bu onu təhlükə, hətta ölümlə belə təhdid etsə də o kor-koranə, qeyri-iradi olaraq ehtirasa tabe olurdu.

Bu axşam, Ancela onun yanına gəldiyi zaman, o bu gəlişin nə demək olduğunu özündən soruşdu. O özünə sərbəstlik verməlidirmi? O, Ancelayla evlənəcəkmi? Qaçmağa müvəffəq olacaqmı? Onlar əyləşdilər və söhbətə başladılar, lakin bir az sonra o, Ancelanı ağuşuna çəkdi. Köhnə hadisə təkrar olundu: ehtiras hər dəqiqə alovlanırdı. Çox keçmədən uzun intizar və kədərdən üzülmüş Ancela müqavimət göstərməkdən yoruldu. Yucin isə…

Yucin onu qolları üstünə alıb, öz otağına apardığı zaman Ancela yalvarışla:

– Əgər bir hadisə baş verərsə, mən evdən getməli olacağam, – dedi. – Mən burada qala bilməyəcəyəm.

Yucin:

– Sus, – dedi. – Mənim yanıma gələrsən.

– Bu doğrudurmu, Yucin?

– Bu səni ağuşumda saxladığım kimi doğrudur, – deyə Yucin cavab verdi.

Gecəyarısı Ancela özünü əbədi məhv olunmuş hiss edərək, qorxmuş, heyrətlənmiş, çaşqın halda gözlərini açdı. Onun başında iki lövhə saat kəfkiri mütəsaviliyi ilə bir-birini əvəz edirdi. Bu lövhələrin birində baş yerdə nigah mehrabı və Yucinin dəfələrlə ona təsvir etdiyi kimi, dostlarının onun görüşünə gəldiyi Nyu-Yorkdakı gözəl studiya dururdu. Digərində Ancelanın saralmış, hərəkətsiz halda dibində yatdığı mavi Oukuni gölünün sakit suları görünürdü. Bəli, əgər o indi də Ancelayla evlənməzsə, Ancela öləcəkdir. O zaman yaşamağa dəyməz. Ancela onu məcbur etməyə çalışmayacaqdır. Əgər daha başqa bir şeyə ümid olmazsa, rüsvayçılığı gizlətmək mümkün olmasa, o bir gecə xəlvətcə evdən çıxacaq və ertəsi gün onun meyidini tapacaqlar.

Zavallı Marietta, o necə ağlayacaqdır! Bəs qoca atası, – Ancela onun necə dərd çəkəcəyini xəyalında canlandırdı. Orası var ki, atası bütün həqiqəti heç bir zaman bilməyəcəkdir. Bəs anası…

“Oh, mərhəmətli tanrı, dünyada yaşamaq necə çətindir, – deyə o düşündü, – həyat necə dəhşətli olur”.