Kitabı oxu: «Qor kulbasi [SHOW HUT]»

Şrift:

Letorik davr

Letorik davr — butun dunyo insoniyati o‘tmish voqealarini qayta baholashi, jamoaviy hayot paradigmasini o‘zgartirishi hamda tarixiy tanazzul davridan solnomaviy davrning ravnaq topish bosqichiga o‘tishi uchun zarur bo‘lgan vaqt oralig‘idir…

Muallifdan

Aziz do‘stlar va o‘rtoqlar!

Sizlarga SNOW HUT — ilmiy-letorik hikoyani («Sci–Letory») taqdim etaman. Ushbu asar uzoq o‘tmishni qayta tiklash bilan bir qatorda, sovet adabiyotining keng tanilgan an’analariga muvofiq ijtimoiy tenglik masalalarini ham yoritadi. Asar ziyoli, keng bilimli va adabiy iste’dod sohibi bo‘lgan sovet kishisi Anatoliy Nikolayevich Tarasov (1939–2012) qoralamasi asosida yaratilgan.

Men otamning dastlabki qoralamasini turli yoshdagi kitobxonlar uchun qiziqarli qilish maqsadida tubdan qayta ishladim. Endilikda qiziquvchan o‘g‘il bola o‘zini Arktikaning og‘ir sharoitlarida ishlayotgan geodezist sifatida, yuqori sinf o‘quvchisi bo‘lgan qiz esa sehrli uyning bekasi sifatida tasavvur qilishi mumkin. Hayotiy tajribaga boy, bog‘dagi o‘rindiqda kitob o‘qib o‘tirgan keksa kitobxon esa solnomalarda aks etgan o‘tmish dunyosi boshqacha, qiziqarli va go‘zal bo‘lganiga qo‘shilishi mumkin! Uzoq Shimol xalqlariga mansub kitobxonlar ham hikoyaning o‘ziga xos madaniy muhitini qadrlay oladilar.

Hikoya yashirin mafkuraviy va axloqiy ma’noga ham ega. Shunday ekan, agar kitobxonlar Yuqori Olam Xudolari ijtimoiy manfaatlarga asoslangan, jamoaviy turmush tarziga amal qilishlarini payqasalar, men ular bilan bahslashmayman…

O‘zga sayyoraliklar kosmik kemasi obrazini yaratishda uning texnik mukammalligi hokimiyat xalqning o‘z qo‘lida bo‘lgan yuksak axloqli jamiyat yutuqlariga asoslanadi, degan farazni ilgari surdim. Bunday jamiyat men tasavvur qilgan Buyuk Davlat Tartariyasi1 va qisman SSSR jamiyatiga o‘xshaydi.

Shu sababli Gelyunning his-tuyg‘ularida o‘tgan zamonlarga sog‘inch, bugungi kundan xavotir va kelajakka umid mujassam. Muallif nazarida, bugungi kunda o‘z davlatidan ayrilgan SSSR fuqarosi ham shunga o‘xshash tuyg‘ularni boshdan kechiradi.

Endi hikoyaning eng mudhish qahramoni — yovuz ruh Xargi haqida!

Men uni evenklar folkloridan bir necha sababga ko‘ra qayta jonlantirdim. Birinchidan, insoniyatni ogohlantirish maqsadida o‘zga sayyoraliklar superkompyuteriga tirik mavjudotlar uchun xavfli bo‘lgan, oldindan aytib bo‘lmaydigan mantiqni berdim.

Ikkinchidan, hokimiyat tepasidagilar bilan birlashgan, ruslarning slavyan etnik jamoasini ataylab yo‘q qilayotgan ijtimoiy tekinxo‘rlar qo‘llaydigan makkorona usullarni kitobxonlarga ko‘rsatishni istadim.

Uchinchidan, kitobxonlar manipulyatsiyani tanib olishni va bosqinchi din hamda xalq manfaatlariga qarshi hukumatning egregorlari2ni oziqlantirmaslikni o‘rganishlarini xohladim.

Shu tariqa kitobxonlar nafaqat hikoyadagi qo‘shimcha ma’nolarni o‘z tasavvurlarida kashf etishlari, balki koinotni yorug‘lik timsollari bilan boyitishni ham o‘rganishlari mumkin.

Nihoyat, shuni ta’kidlamoqchimanki, hikoyada uchraydigan notanish iboralar va atamalar qalin harflar bilan ajratilgan bo‘lib, ularning ma’nolari «Lug‘at» bo‘limida izohlangan.

Az3 barchaga ezgulik va maroqli mutolaa tilaydi!

1-bob. Kutilmagan uchrashuv


Mo‘jizaviy letorik hikoya4 RSFSR5ning Uzoq Shimolida, qutb tuni bag‘rida dunyoga keldi. Ammo munosib e’tirof etilish o‘rniga, taqdir uni uzoq yillar davomida unutilishga mahkum qildi! Shu bois bosh ishchimiz Mavletdin Mavletdinovich Badretdinovning xotiramdan o‘chib ketgan ikki kunni qor kulbasi6 ichida o‘tkazganim haqidagi gapini qabul qilishimga to‘g‘ri keldi.

1982-yil dekabrida (7491) Taymir geofizika ekspeditsiyasining7 men rahbarlik qilgan topografik tasvirga olish guruhi vaqtincha Ikonskaya seysmik partiyasi ixtiyoriga yuborildi. Uning bazasi Norilsk tundrasida, Mikchangda-Ondodomi va Chopko daryolari qo‘shilgan joyda joylashgan edi. Bizni Dudinkadan u yerga vertolyotda olib borishdi. Tezda balok8 ichiga joylashdik, traktorni ishga tushirdik va berilgan topshiriqqa muvofiq shimoli-sharqqa, Volochanka tomon yo‘l oldik.

Har kuni biz seysmik kabellarni9 yotqizardik, qishki yo‘lning qorini zichlardik, geodezik kuzatuv nuqtalarini belgilardik, o‘lchov yo‘nalishlarini ajratardik va asboblar yordamida topografik tasvirga olish ishlarini10 bajarardik. Ortimizdan Ikonskaya seysmik guruhi harakatlanardi. Ular yo‘naltirilgan yerosti portlashlari va maxsus qabul qiluvchi uskunalar yordamida tog‘ jinslari qa’ridagi neft va gaz saqlovchi gumbazsimon tuzilmalarni aniqlab, ularni sanoat maqsadida o‘zlashtirishga tayyorlardilar.

Qutb tuni — uch oy davom etadigan g‘ira-shiralik va qorong‘ilik davri bo‘lib, insonning ruhiy hamda jismoniy holatiga og‘ir ta’sir ko‘rsatadi. Bunday sharoitda hamma — ishchilar, traktor haydovchilari, ayniqsa, faoliyati yorug‘likka bog‘liq bo‘lgan geodezistlar11 — o‘zini qamrab oladigan lanjlikni yengish uchun kuch sarflashi kerak. Shunga qaramay, dekabr oxiridan fevral o‘rtalarigacha kunduzgi g‘ira-shira yorug‘lik soatlaridan imkon qadar unumli foydalanib, davlat rejasini belgilangan muddatda bajarish uchun bor kuchimiz bilan ishlardik.

23-dekabr kuni tushlik paytida qirq darajali sovuq biroz yumshadi va janubi-g‘arbdan iliq shamol esa boshladi. Shu sababli men ikkita ko‘rsatma berishga majbur bo‘ldim:

— Ishni avvalgidek jadal davom ettiramiz, ammo ob-havoni kuzatib boringlar. Havo bosimining pasayishi bo‘ron yaqinlashayotganidan darak beradi!

Yigitlar eshik tomon yo‘l olishdi. Men ham vaqtni boy bermadim. Ish jurnalini tezda to‘ldirib, kiyindim va geodezik o‘lchov yo‘nalishiga chiqdim. U yerda mayda zarur buyumlar solingan ryukzagim, uch oyoqli taglikka o‘rnatilgan teodolit12 hamda qattiq qor yuzasiga tovon qismi bilan sanchib qo‘yilgan keng chang‘ilarim meni kutib turardi.

Traktor haydovchisi Lukoshenko traktorga o‘tirdi va qirov bosgan avtopoyezd yo‘lga tushdi. Harakat paytida balokning orqa devori hamda tashqi yuk sandig‘ining yon tomonlariga mahkamlangan G shaklidagi tayanchlar va ko‘ndalang quvurga osilgan ulkan kabel g‘altagi tebranib borardi.

Ikki-uch kundan keyin ilg‘or guruhimiz shimoldagi yagona aralash o‘rmon chegarasiga yetib borishi va qulagan daraxtlarni tozalab, qishki yo‘lni zichlagan holda u yerdan asta-sekin o‘tishi kerak edi. Bir-ikki kunlik vaqt zaxirasi, albatta, foydali bo‘lardi. Ayniqsa, Ikonskaya seysmik guruhi bizdan qolishmay kelayotgani va ko‘chishga allaqachon tayyorgarlik ko‘rayotganini hisobga olsak.

Traktor mayin qiyalikli vodiy bo‘ylab, mayda shag‘al va katta toshlar sochilib yotgan, shamol hamda vaqt ta’sirida yemirilgan yassi tepaliklar yonidan harakatlanardi. Badretdinov g‘altakdan kabelni yechib borar, geodezist Durov esa yuziga urilayotgan o‘tkir shamoldan ko‘zlarini qisib, seysmik kabelni yotqizardi. Uchinchi bo‘lib Sobolenko borar, u geofon qoziqchalarini qattiq qor qobig‘iga qoqib, ularning egiluvchan simlarini kabel ulagichlariga mahkamlardi.

Bir necha kundan buyon biz isinib olish va choy ichish uchun ajratilgan tanaffuslardan ham voz kechayotgan edik. Shu bois guruhimiz juda tez olg‘a siljirdi.

Teodolit yo‘lining13 uchinchi nuqtasi bo‘yicha o‘lchov natijalarini daftarimga yozib bo‘lgach, asboblardan ko‘zimni uzdim. Oqish qor girdoblari orasidan oldinga ketgan avtopoyezdning qoramtir, to‘rtburchak shakli zo‘rg‘a ko‘rinardi.

Ammo yettinchi geodezik belgiga yetganimda, yovuz bo‘ron ishimni birdaniga to‘xtatib qo‘ydi. Hatto Mavletdin Badretdinovning topqirligi ham yordam bermadi. Dudinkadan uchib ketishimizdan oldin u xo‘jalik do‘konlaridagi barcha to‘rt voltli lampochkalarni sotib olgan edi. Har kuni ertalab ularni sovuqqa chidamli batareyalarga ulab, geodezik vexalar14 ustida yoqib qo‘yardi.

Jahlim chiqib, so‘kindim:

— La’nati ob-havo! Teodolit orqali hech narsani ko‘rib bo‘lmayapti! Asboblarni yig‘ishtirib, boshqalarga yetib olish vaqti keldi. Yana bir qor kulbasida qolib ketmasam bo‘lgani!

Ilgari ham qor uyumlari ostida dovullarni o‘tkazganman. Qop-qorong‘ilikda o‘tirib, sovuq va suyak-suyakka o‘tadigan namlikdan qaltirab, uyqu bilan kurashganman. Nafas olish uchun qorni teshib, havo yo‘llari ochishga majbur bo‘lganman.

Donador qorga aralashgan qora mayda toshlar atrofimda aylana boshladi. Keyin butun vodiy dahshatli uvillashga to‘ldi.

Teodolitning g‘ilofini kiydirdim, ammo keyinroq o‘lchovlarni takroriy geodezik bog‘lash ishlarisiz yakunlash uchun uning uch oyoqli tagligini o‘rnatilgan joyida qoldirdim. Dala daftarimni cho‘ntagimga solib, hamkasblarim ortidan shoshildim va asabiy ming‘irladim:

— Bir soatdan oshdi, shu o‘lchov yo‘nalishi bo‘ylab sarson bo‘lyapman, hisob-kitoblar uchun esa hanuz kerakli ma’lumotlarni ololmadim! Yigitlar mendan uch kilometrcha oldinga ketgan bo‘lishsa kerak… Ehtimol, ishni muddatidan oldin tugatib, xaritada belgilangan qarorgoh yonidagi kichik ko‘l bo‘yida choy ichib o‘tirishgandir.

Taymir qori turlicha bo‘ladi. Ba’zan u yopishqoq, kukunsimon yoki yumshoq bo‘ladi. Ammo ko‘pincha son-sanoqsiz shamollar uni to‘zg‘itib, ayoz esa qattiq va g‘adir-budur qor qobig‘iga aylantiradi. Shu sababli ekspeditsiya a’zolari chang‘i tayoqchalarisiz yuradilar.

Teodolitni uch oyoqli tagligi bilan birga ko‘tarib yurish menga juda qulay. Ammo yelkamda og‘ir ryukzak bo‘lsa, ularni ajratib, qo‘lda olib yurish yaxshiroq. Ishchilar esa uzun geodezik qoziqlarni yelkalarida, boshqa asboblarni qo‘llarida ko‘taradilar.

Men torayib borayotgan vodiy bo‘ylab traktor izlaridan chang‘ida ketardim. Yuzimga urilayotgan o‘tkir shamol sababli burnimni qo‘lqopim bilan berkitishga, sovuq urmasligi uchun vaqti-vaqti bilan burun va yonoqlarimni ishqalashga majbur bo‘lardim.

Shu payt to‘satdan, eshitishim zo‘rg‘a ilg‘aydigan uzoqlikdan bir qichqiriq eshitildi:

— A-a-a-ah!

Men taqqa to‘xtadim.

Bir lahzadan so‘ng tovush yana takrorlandi. Bu qichqiriqmi yoki kichkina bolaning ingraganiga o‘xshash mayin nolami — ajratish qiyin edi. Ovoz o‘ng tomonimdan, ehtimol, tepalik ortidan kelayotgandek tuyuldi va keyin so‘nib qoldi.

Chap yelkam osha tuflab, o‘zimcha ming‘irladim:

— Bu nima bo‘ldi? Shimolning qandaydir sharpali tovushimi yoki haqiqatan ham kimdir yordam so‘rayaptimi?

Bir lahza ham vaqt yo‘qotmay, izlashga tushdim.

Yengil egri yo‘l bo‘ylab tepalik cho‘qqisiga ko‘tarildim, katta toshlar uyumini aylanib o‘tdim va beixtiyor chang‘ida pastlikka tushdim. Shu yerda kutilmaganda ko‘chmanchi urug‘ga mansub yosh qizga duch keldim.

U o‘ng oyog‘ini uzatgan holda qattiq qor ustida yotardi. Yaqinroq qaraganimda, Taymir mezonlariga ko‘ra, juda bashang kiyinganini payqadim: yangi tug‘ilgan shimol bug‘usi bolasining terisidan tikilgan, munchoqlar bilan bezatilgan, gavdasiga mos kuxlyanka15, tutunrang kerker16 ishtoni va bug‘u oyoq terisidan tikilgan baland untayki17 etiklari bor edi.

Qiz burnini tortib, menga zarracha qo‘rqmasdan tikildi. So‘ng qo‘lqopini yechib, yirik ko‘z yoshlarini yonoqlariga surta boshladi.

Men engashib, sekingina so‘radim:

— Nima bo‘ldi? Bu yerga qanday kelib qoldingiz?

Xayriyatki, burni biroz tepaga qayrilgan, qiyiq ko‘zli notanish qiz rus tilida javob berdi:

— Bug‘uga minib sayr qilayotgan edim! Keyin aziz bug‘um qoqilib ketdi, men esa jarlikka yiqildim… Turmoqchiman, ammo oyog‘im bo‘ysunmayapti. Juda qattiq og‘riyapti! Kelganingiz qanday yaxshi bo‘ldi. Turishimga yordam bering.

Qizni qo‘llaridan ushlab ko‘tararkanman, ishonqiramay so‘radim:

— Siz bu yerga yovvoyi bug‘uga minib keldingizmi? Axir, o‘ttiz mil atrofda birorta ham aholi punkti yo‘q-ku! Ota-onangiz qayerda? Qarorgohingiz-chi?

Ammo uning o‘ng oyog‘iga umuman tayanolmasligini ko‘rib, savollarni keyinga qoldirishga va darhol harakat qilishga qaror qildim.

Qat’iy ohangda dedim:

— Sizni balokimizga olib borib, yaxshilab tekshirishim kerak. Agar murakkab suyak sinishi bo‘lsa, qutqaruv vertolyotini chaqiramiz. U sizni tuman markaziga olib boradi. Dudinkadagi kasalxonada albatta davolashadi. Agar bo‘g‘im chiqishi, pay cho‘zilishi yoki boylamlar uzilishi bo‘lsa, o‘zim yordam beraman, keyin ota-onangizning oldiga jo‘nataman.

Uning o‘ng untaykisi ostidagi shubhali bo‘rtmaga ko‘z tashlab, qizni qo‘limga oldim va yo‘lga tushdim.

Tepalikni aylanib, traktor izlari bo‘ylab yura boshlaganimizda, qiz birdan qichqirdi:

— Yo‘q, yo‘q, omolgi! Menga sizning taraqlaydigan aravangiz kerak emas! Meni anavi yerga, toshli tepalikka olib boring!

U ko‘rsatgan tomonga qaradim va jahlim chiqib so‘kindim:

— Jin ursin, nima qilasiz u yerda?! U yerda yalang‘och toshlardan boshqa hech narsa yo‘q-ku!

Ammo o‘jar qiz e’tiroz bildirdi:

— U yerda hamma narsa bor! Katta o‘tov, shomon va ovqat!

Bo‘ron tobora kuchayardi. Bahslashishga vaqt yo‘q edi. Shuning uchun qat’iy dedim:

— O‘sha toshli tepalikka bormoqchimisiz? Mayli, boramiz! Ammo bir shart bilan: agar u yerda o‘tov bo‘lmasa, sizni yana balokimizga olib ketaman!

Qiz bosh irg‘ab rozi bo‘ldi.

Chang‘ilarimni balandroq ko‘tarib, qadamlarimni tezlatdim va qirrali tepalik tomon yugura boshladim. Deyarli vaznsiz, ammo o‘jar yukim tepalikka umid bilan tikilib borardi.

Taxminan o‘n daqiqadan keyin tepalik etagiga yetdim. Chang‘ilarimning uchlarini ikki tomonga ajratib, ehtiyotkorlik bilan yonlama qadam tashlab, qiyalikdan ko‘tarila boshladim.

Afsuski, qadimgi muzliklar yemirib tekislagan cho‘qqida bir nechta qoyatosh va past, to‘q kulrang osmonni go‘yo suyab turgan shaklsiz xarsanglardan boshqa hech narsa yo‘q edi!

Pulsuz fraqment bitdi.

2,67 ₼
Yaş həddi:
12+
Litresdə buraxılış tarixi:
09 avqust 2026
Yazılma tarixi:
2026
Həcm:
55 səh. 10 illustrasiyalar
Müəllif hüququ sahibi:
Автор
Yükləmə formatı: