Kitabı oxu: «VoxZero. Камертон»
Беренче өлеш. Кыш
Бүлек 1. Камил Аһәңгә юл
Унбер миллион кешегә ялганлау техника эше генә икән, ә техникада Ариадна камил иде.
Техника – тын алуда иде. Тавыш утырмасын өчен, әйтелеше авыр сүз алдыннан дүрткә кадәр санап тын алу; фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга ышанырга кирәк булган җирдә ясалган пауза; иреннәрдән ярты секунд алда күзләрдә башланган елмаю, чөнки иреннән башланган елмаю ялганны хәтта көйләнгәннәргә дә сатып бирә, ә көйләнгәннәр, кем ни сөйләсә дә, ахмак түгел – алар бары тик күрмәскә риза булганнар. Ариадна сүз белән ялганламый иде. Үлчәнгән, өч бүлек аша узган сүзләр чит иде; сүзләрдә ялган юк иде, сүзләрдә сәясәт бар иде. Ариадна тәне белән – тәненең «мин моңа ышанам» дип әйтүе белән ялганлый иде. Моңа өйрәтеп булмый. Моның белән, бервакыт аңа әйткәнчә, туарга яисә ясалырга кирәк.
– Утыз секунд, – колагында режиссерның җылы тавышы яңгырады.
«Аһәң Медиа» студиясе анда дулкынланып булмаслык итеп төзелгән иде. Яктылык һәр яктан килә һәм күләгә төшерми иде: аны, ундүрт яшьлек кызны, беренче тапкыр шушы өстәл артына утыртканнан бирле, инде унике ел бу яктылык астында Ариаднаның күләгәсе юк иде, һәм ул, ампутациягә күнеккән кебек, үзенең күләгәсезлегенә күнеккән иде. Һаваны тән үзенең чиге барлыгын онытырлык температурада тоталар иде. Аның каршында, камера урынында, кызыл түгел – кызыл борчый – яшел утчык йомшак кына яна иде; аларда эфир да, ризалык та, яшәргә рөхсәт тә – барысы да яшел иде. Ә уң якта, кадрдан читтә, тонык панельдә аның тавыш кәкресе – нечкә, яктылы сызык – тын гына сулыш ала иде; система аны Ариадна янәшәсеннән шул ук мизгелдә сызып бара, ә Ариадна тигездән чыкса, ул үзе дә сизмичә сафка кайтсын өчен, тупас итеп түгел, пышылдап кына, колаклыкка азрак тон өстәп, аны төзәтеп куя иде. Көйләүне вәгазьләгән чагында аның үзен көйлиләр иде. Ул моны белә иде һәм, барыбер сорамыйча тибеп торган йөрәк турында уйламаган кебек, күптән инде бу турыда уйламас булган иде.
– Егерме.
Тигез яктылык, шома панельләр, һәм өстәл артында, кадрда, кемнеңдер пөхтә башындагы ялгыз уй кебек, ул бер үзе – студиядә аннан башка бер генә кеше дә юк иде. Ләкин Ариадна бу бушлыкта кешеләр барлыгын белә иде. Кайдадыр, бу якты, бер генә җөе дә күренмәгән диварлар артында, җылы тавышы аның колагына килеп ирешә торган режиссер утыра иде; аның янында Ариадна беркайчан да яктыда күрмәгән, әмма аркасы белән тоя торган кешеләр утыра иде. Хәер, алар бернәрсә дә хәл итми иде. Аның кәкресен – шул ук мизгелдә төзәтеп торылган нечкә тавыш сызыгын – кеше алып бармый иде. Аны ИҖСА алып бара иде: тавышны ярты тонга күтәреп, сафка кайтаручы да – аның күренмәс кулы, Ариаднаның тавышын аның үзеннән яхшырак белүче дә – ул. Ә диварлар артындагы кешеләр аның ничек эшләгәнен карап кына утыра, күрсәткечләрне тикшерә, баш селки иде; баш селкергә кеше булсын өчен генә кирәкле, ә башка бернәрсәгә дә кирәкмәгән бу кешеләр машина янында төзек механизм янындагы Күзәтүчеләр кебек иде. Ә аларның барысыннан да өстә, тагын да ераграк, Ариаднаны кертмәгән кабинетта, моның барысын төзегән кеше утыра иде – Ариадна аны хәтта күңеленнән дә атамый иде; аның йөзе юк, бары тик һава басымы кебек тигез һәм гаять зур барлыгы гына сизелә иде. Мимар. Ул эфирга кысылмый иде. Аңа кирәк тә түгел иде: ул бер тапкыр барысын да үз-үзен көйләрлек итеп көйләп куйган иде. Һәм хәзер төгәл йөргән сәгатькә караган кебек кенә карап тора иде. Кайвакыт Ариаднага ул аңа да – аерым, башкаларга караганнан озаграк – карый кебек тоела иде. Ул бу уйны куа иде. Мимар турында уйлау караңгыда, бәлки, булмаган да чит карашка борылып карау белән бер иде.
– Ун.
Бер объектив та үтеп керми торган өстәл астында Ариадна сул кулын йодрыкка кысты. Ул һәрвакыт шулай итә иде. Еллар буе ул моны үзенә болай аңлатты: менә монда, өстәл тактасы астында, аларга бирелмәслек нәрсә яшеренә. Ирекле кул. Камера да, кәкре дә, ИҖСА да күрми торган кечкенә бер тартышу. Аның шәхси, яшерен, бердәнбер «юк»ы – йөзе «әйе» дигәндә йодрыкка яшерелгән. Ул бу йодрыкка, тотынгычка тотынган кебек, тотына иде.
– Өч. Ике.
Яшел утчык алышынмады – ул бераз яктырды да гади генә «хәзер» дигәнне аңлата башлады.
– Хәерле кич, – диде Ариадна, һәм тавышы җылы, тигез, унбер миллион кешегә үз булып яңгырады. – Күбегез хәзер, бөтен шәһәр белән, бер үк сәгатьтә, тиешенчә, кичке ашка утыра. Бу яхшы. Шәһәрнең бер ритмда сулыш алуы – менә шул инде татулык. Табыныгыз хәерле булсын. – Ул җылы пауза ясады. – Беләм, күбегез арыды. Сафта тору – хезмәт. Көн саен тату булуны сайлаганыгыз өчен сезгә беркем дә рәхмәт әйтми. Мин әйтәм. Рәхмәт.
Һәрвакыт кешеләрдән сорамаган нәрсә өчен рәхмәт әйтүдән башлыйлар иде. Бу коралсызландыра иде. Сиңа рәхмәт әйткән кешегә каршы баш күтәреп булмый.
– Беләм, кайвакыт бәя сезгә югары тоела, – дип дәвам итте ул. – Тотып торырга кирәк булган тон. Кычкырып бирелмәве хәерлерәк сораулар. Ләкин бездән элек нәрсә белән түләгәннәрен искә төшерегез.
Ата-бабаларыгыз үзләрен ирекле дип атады – һәм гомер буе тынычлык белмәде. Мең чит фикер, мең борчу, мең «ә әгәр» – һәрберсенең башында көне-төне шау-шу торды. Алар теләсә кемгә теләсә нәрсә әйтә ала иде. Һәм барысы берьюлы, көне-төне әйттеләр дә, үз кычкырышларына буылдылар, һәм беркем беркемне ишетмәде. Алар ирекле иде – шуңа күрә ялгыз да иде. – Фикер беткән җирдә түгел, ә тамашачыга риза булырга өлгерергә кирәк булган җирдә кыска пауза. – Ирек борчуның бер башка исеме генә булган икән.
Ә тагын алар бер-берсе белән килешеп яши белмәде. Система соңрак бер генә стериль сүз белән – Низаг дип атаган нәрсә аларда игълансыз башлана һәм тәмамлана белми иде: үзеннән-үзе кабына, еллар буе пыскып ята, барысын да үзенә тарта иде. Низаг алардан башка башлана һәм алардан башка тәмамлана иде, ә башы белән ахыры арасында – Ариадна икегә кадәр санарлык озын пауза ясады һәм колак очы белән генә уң яктагы кәкренең түбән таба тайпылуын, системаның йомшак ярымтон белән аның тавышын тотып калуын ишетте, – ә башы белән ахыры арасында шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды.
Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый. – Җылы пауза. Ә аның артында, студияне тигез алтынга күмеп, экран яктысы йомшак кына җылынды – әйтерсең, сүзләр үзләре җылына иде. – Без ул борынгы шау-шуны дәваларга өйрәндек. Без уйларны тигезләдек – һәм борчу китте. Ата-бабаларыгызның башында гүләгән җирдә – сездә тынлык. Алар берәм-берәм бәргәләнгән җирдә сез бергә, бер ритмда атлыйсыз, һәм беркем дә артык түгел. Без сездән идеяләр сорамыйбыз. Иман сорамыйбыз. Без бер генә кечкенә нәрсә – тон гына сорыйбыз. – Һәм тагын соңгы, төгәл пауза. – Башыгызда, ниһаять, тын булсын өчен – бу кыйммәтме соң? Янәшәдә шул ук татулыкта кемдер булсын өчен? Балалар йокласын өчен?
Теге борынгы бәла турындагы саннар да калган бөтен текст кебек үк шул ук бүлектән килә иде, һәм аларны эфирдан эфирга кабатлаган Ариадна күптән инде аларда күпме хакыйкать, күпме – кирәкле доза икәнен белми иде. Белгәне шул гына иде: алардан башка ары таба ышанмыйлар, ә алар белән риза булалар; һәм тарихны да, тон кебек үк, кемдер, мөгаен, янәшәдән нечкә яктылы кәкре белән алып бара һәм, ул тигездән чыга башлау белән, төзәтеп куя торгандыр.
– Бүген мин күпләр курыккан бер сүз турында сөйләшергә телим. Көйләү.
Ул фикер беткән җирдә булмаган теге паузаны ясады.
– Аны диагноз кебек пышылдап әйтәләр. Ә бит Көйләү – җәза түгел. Каһәр түгел. Аналар тыңлаусыз балаларны куркыта торган нәрсә түгел. – Ул, карават астында үзенә дию-пәриләр уйлап чыгарган балага иелгән кебек, игелекле генә камерага таба бераз иелде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.
Һәм «шәфкать» сүзендә аның тавышы төште.
Күп түгел. Таяныч тоннан җиде процентка түбән – ул бу санны белә иде; кәкрене колак очы белән ишетә, уң яктагы нечкә сызыкның түбән таба калтыранып алуын һәм шундук тигезләнүен, колаклыктагы системаның аның чираттагы авазын ярты тонга күтәреп, сафка кайтаруын күрә иде. Җиде процент. «Шәфкать» сүзендә ярты тон түбән – әйтерсең, ул моны аларга түгел, үзенә әйтә, әйтерсең, шәфкатьнең шәфкать икәненә кемнеңдер, ниһаять, аны ышандыруы аңа үзенә кирәк иде.
Һәм Ариадна моны белә торып эшләдеме, әллә бөтенләй сизмичә калдымы – белми иде.
Ялган түгел – ялганга ул күнеккән, ялган аның эше иде. Тавышын төшерергә карар кылганын хәтерләмәве – менә нәрсә түзеп булмаслык иде. Өстәл астында йодрык үзе кысылды. Тавыш үзе утырды. Ә әгәр алар «үзләре» икән – бу «үзләре» кемнеке соң? Яшерен генә риза булмаган, үзенең «юк»ын өстәл тактасы астына яшергән үз тәнеме? Әллә аңа егерме ел элек, алты яшендә, ак бүлмәдә салып куелган теге, икенче нәрсәме? Аннары, ундүрт яшендә, бала җаны әле катып җитмәгәндә, аны шушы яктылык астына бастырып, күздән елмаерга өйрәткәннәр һәм нәкъ шушыны салганнар: монда тавышыңны төшер, монда аларга ярык калдыр – шуннан алар сине яратыр, чөнки идеаль тигез диктор артыннан беркем дә бармас, ә үзе бераз шикләнгән сыман тоелган диктор артыннан барысы да барыр. Идеаль ялганны ялганлаганын белмәгән кеше сөйли. Идеаль каршылыкны үз каршылыгының алдан ук исәпкә кертелгәнен белмәгән кеше күрсәтә.
Ул үз йодрыгын аларның исәп-хисабыннан аера алмый иде. Һәм һәр эфир саен аеру авыррак була барды, чөнки икесе дә – йодрык та, исәп-хисап та – үзләрен бер үк төрле тоталар иде: өстәл астында эндәшмиләр һәм игелекле сүзләрдә аның тавышын төшерәләр иде.
– …һәм шуңа күрә, – теге, икенче Ариадна боларны уйлаган арада, ул камил итеп сөйләвен дәвам итә иде, – без абынганнарны төрмәгә кайтармыйбыз. Без аларны өйгә кайтарабыз. Үзләренә. Ризалыкка.
Аның артында, кадрның яртысын алып торган диварда, экран яктырды, һәм анда үрнәк күренде. Эчке кәгазьләрдә моны шулай – үрнәк дип атыйлар, ә эфирда «өйгә кайтканнарның берсе» диләр иде. Ул яшь, бик яшь иде; йомшак яктылыкта аның йөзе, астан бернәрсә дә борчымый торган су өсте кебек, шома һәм тыныч иде. Ул елмая иде. Күзләре тулы тәртиптә иде – һәм алар артында бернәрсә дә булмавы да тулы тәртиптә иде: куркуы да, шатлыгы да, анда очратырга тиешле кешенең үзе дә юк иде; кешене ремонт алдыннан фатирдан җиһазны чыгарган кебек сак кына чыгарганнар да чиста итеп җыештырылган, елмаючы бушлык калдырганнар.
– Мине хаоста ташламаганыгыз өчен рәхмәт, – кайткан кыз моны бер генә кыл да калтырамаган тигез, яссы тавыш белән әйтте. – Элек җаным шундый авырта иде. Хәзер миңа яхшы. Хәзер мин татулыкта.
Ариадна аңа карап, сер бирмичә тора иде. Кайдадыр – ул моны күрмәсә дә белә иде, – хәзер, шушы секундта, челтәрнең караңгы почмакларында, үзләреннән әле чыгарылмаганнар урланган ешлыкларда тота торган «Тынлык» чатында кемдер яза иде: «күзләренә карагыз. анда беркем дә юк бит». Һәм кемдер җавап бирә иде: «аныкына түгел. дикторның күзләренә карагыз. диктор барысын да күрә бит». «ә дикторның күзләрен КӨЙ төзәтмимени?» – «КӨЙ тавышны көйли. күзләрен ул әлегә үзе тота». Алар машинаны үзләренчә, урамча – ишегалды этенең кушаматы кебек кыска итеп, КӨЙ дип атыйлар иде; ә аның дөньясында, өстә, машинаның озын һәм хөрмәтле башка исеме бар иде, һәм, әйтерсең сүз ике төрле зат турында бара, бу аерма Ариаднаның күңелен һәрвакыт тынгысызлый иде. Һәм аны әле тере булуында тотып алучы бу кешеләрне күрә алмаска тиешле Ариадна – Ариадна ни өчендер аларны, синең әле барлыгыңның бердәнбер шаһитларын саклаган кебек, саклый иде. Алар аның ярыгын күрделәр. Димәк, ярык бар иде. Димәк, ярылырлык нәрсә бар иде.
Тик бу уй да алдан салып куелмаган булса гына. Тик аны күрәләр дигән өмет аның көйләнешендәге соңгы, иң нечкә юл булмаса гына: каршы торам дип уйласын – каршы торучы тырышыбрак эшли.
– Онытмагыз, – диде Ариадна, һәм бу соңгы җөмлә иде, аннан соң заставка, йомшак музыка һәм «үзләштерү» өчен мәҗбүри бер минутлык тынлык килә иде. – Аһәңсезлек – сезнең гаебегез түгел. Ләкин ризалык – сезнең сайлавыгыз. Тоныгызны саклагыз. Якыннарыгызны саклагыз. Һәм әгәр якыныгызның көе бозылса – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз – ул чакта инде соң булыр.
Ул иреннәреннән ярты секунд алдан – күзләреннән елмайды.
– Хәерле төн. Тату булыгыз.
Яшел утчык сүрелде.
– Чиста, – режиссер аның колагына тавышына бернинди төс бирмичә әйтте; аларда бу «яхшы» дигәнне аңлата иде. – Идеаль чиста. Рәхмәт, Ариадна.
Аны үзендә булмаган күләгәләргә кире кайтарып, студиядәге яктылык бераз сүнә төште. Уң яктагы кәкре сүнде. Ариадна тагын бер секунд утырды да өстәл астында йодрыгын язды. Бармаклары оеган, учында исә тырнаклардан дүрт ак ай урагы – кулның гомумән кысылган булуының бердәнбер исбаты, бердәнбер дәлиле калган иде. Ул шул ай уракларына карап, соңгы вакытта һәр эфирдан соң уйлый торган, ләкин әйтергә кеше булмаганга беркемгә дә әйтмәгән уен уйлады: кысылган йодрыкның исбаты бар, ә аны нәкъ үзенең кысканлыгының исбаты юк – һәм булмаячак.
Ярдәмче кыз су китерде һәм әтисенең аны өстә, чәйгә көткәнен әйтте.
Ариадна торды да унбер миллион кеше белгән, артында бернәрсә дә күренми торган теге тигез, якты шәһәр йөзен киде. Моңа ул сөйләшергә өйрәнгәнче үк өйрәнгән иде – яисә аны өйрәткәннәр иде, анысын ул хәтерләми; бәла дә шунда: ул ак бүлмәгә кадәр булган бернәрсәне дә хәтерләми, ә кеше хәтерләмәгән нәрсәне аңа үзенеке дип тоттыру җиңел.
Ул учында дүрт сүрелә барган ай урагын алып, лифтка таба китте, һәм алар юлда, йокларга яткырыла торган шәһәр утлары кебек, сүнә бардылар.
Бүлек 2. Оптимум
Шул ук кичне, егерме беренче катта – урта катламның беренче, иң аскы кырыендагы катында – һәм манарадан бөтен бер дөнья түбәндә Кинең гаиләсе шул ук трансляция астында кичке ашка утыра иде. Ул дивардан күрсәтелә иде: аларның кунак бүлмәсендә бөтен дивар экран иде, аны сүндермиләр, яктылыкны сүндермичә генә киметкән кебек, тавышын гына киметәләр иде, чөнки Эфирсыз кунак бүлмәсе – кешеләр теләсә нәрсә турында сөйләшә башлый ала торган бүлмә. Хәзер дивардан, аның бөтен киңлегенә җәелеп, шәһәрнең иң тыныч йөзе – бер хатын йөзе карап тора иде. Матур йөз – ләкин аның матурлыгы тигез, үлчәнгән, бер генә артык сызыгы да юк: шома, биек яңак сөякләре, туры, нечкә борын, кирәгеннән югарырак та, түбәнрәк тә булмаган тыныч, тигез дугалы кашлар. Кара чәчләре йомшак һәм катгый итеп, бөртекләп җыелган – чынмы икән дип тикшереп карыйсы килә иде. Һәм күзләре – соры, ачык, зур, текәлеп карасаң төбе булмаган җылы игътибар белән туп-туры сиңа карый торган күзләр; берьюлы унбер миллионга карый торган һәм беркемгә дә карамый торган күзләр. Ул сакларга кирәк булган тон турында сөйли иде, һәм Ки, өстәл әзерләгәндә, аны һава торышын таныган кебек тануын абайлап алды: ул яңгыр кебек, КӨЙ кебек, беләктәге «Ризалык» кебек, һәрвакыт бар иде.
Бу гади кич иде, һәм бөтен эш шунда иде. Әтисе, һәрвакыттагыча, эштән җидедә кайтты; пиджагын салды, тигез итеп элеп куйды; карамыйча гына «тоның ничек» дип сорады, һәм Ки, һәрвакыттагыча, «ярыйсы» диде. Әнисе кичке ашны җылытты. Эль кашык-чәнечкеләрне куеп, кычкырып саный иде: «бер, ике, өч, дүрт». Гаилә диярлек. Дивар сөйләгәнгә колак салмасаң. Һәм Ки, аларга – әтисенә, әнисенә, сеңлесенә, бу әзерләнгән өстәлгә карап, үзен сәер бер уйда тотып алды: ә ул, гомумән, моның барысына карата нәрсә тоя соң? Аларга карата? Җылылык, туганлык, барысындагы кебек гади һәм җылы бер нәрсә тоярга тиеш иде. Ул үз эченә колак салды – һәм анда булган нәрсәгә исем тапмады. Нәрсәдер бар иде. Ләкин моны гаилә дип атыйлармы – ул белми иде.
– Тавышын көчәйт, – әтисе күзен күтәрмичә генә әйтте.
Әтисе кухня стойкасы янында басып ашый һәм шул ук вакытта эшли иде: аның алдында һавада таблицаларның тонык голопроекциясе эленеп тора, ул аларны бер кулы белән актара, ә икенчесе белән авызына «Оптимум» – чәйнәргә дә, нәрсә ашаганыңны уйларга да кирәкми торган беж төсле туклыклы брикет каба иде. Ул явыз кеше түгел иде. Моны Ки төгәл белә иде һәм шуңа иң нык сагышлана иде: әтисе игелекле иде: аның игелеге тигез, нәтиҗәле, өзеклексез иде. Ул улын да һәр эшне эшләгән кебек – эшлекле итеп ярата иде. «Синең тоның бер атнада дүрт пунктка төште, – өч көн элек ул Кигә, кулын җилкәсенә салып, ягымлы гына шулай дигән иде. – Мин сине консультациягә язып куйдым. Һәм сиңа „Тигез“не заказ иттем, кечкенә доза, ул шкафчыкта. Бары тик эч. Миңа тынычрак булыр». Әтисенең мәхәббәте вакыт тәртибенә охшаган иде, һәм бу тәртиптә Ки графиктан чыгып торган бер юл иде.
– …Көйләү – җәза түгел, – дивар сөйли иде. – Көйләү – шәфкатьнең иң югары рәвеше.
Һәм Ки эчендәге Камертон тын гына сызлады.
Моның өчен ул бервакыт Лиланың әтисенең рәсеме биргән сүздән – Камертоннан башка сүз белми иде. Аның эчендә, кабыргалар астында, йөрәк тирәсендә нәрсәдер, татлыга теш сызлаган кебек, яңакны кыскан кебек, ялганга аваз бирә иде. Дивардагы хатын «шәфкать» дигәндә, аның тавышы нәрсәгәдер абынгандай көчкә сизелерлек калтыранды, төште дә шундук төзәлде. Һәм Кинең эчендә, әйтерсең бүлмәдә бер ул гына бу тигез, җылы тавышта үзендәге шул ук ярыкны ишетеп алган, җавап итеп шул ук кыл кыска гына, авыртып тартылды. Ул кулында тәлинкә тоткан килеш катып калды. Башка беркем дә сизмәде. Әлбәттә, беркем дә.
Шулай да Ки әтисенә карап, аның буш түгеллеген күрә иде. Менә әтисенең карашы таблицалардагы ниндидер юлда тукталды, ул – бер секундка, тере, кешечә бер секундка, әйтерсең нәрсәдер ошамады, әйтерсең риза булмаска теләде – кашларын җыерды, һәм Ки әтисенең беләгендәге «Ризалык»ның калтыранып, тигез яшелдән сарыга, кырыйга таба шуышуын күрде. Һәм шундук әтисенә эчтән нәрсәдер салкын кагылгандай булды: әйтерсең тимәвең хәерлерәк булган ниндидер куркыныч нәрсәне исенә төшерде – аның йөзе бер мизгелгә борчулы, уңайсыз булып китте. Һәм ул күзен юлдан алды, кырыйдан чигенгән кебек, үз уеннан чигенде, һәм беләзек буйсынып кире яшелләнде. Әтисе күзен йомып ачты, тотыныр нәрсә эзләде – һәм диварга, җылы эфирга тотынды да җиңел сулап куйды. Риза булмауны бастырмаганнар. Аны бары тик куркыныч иткәннәр. Һәм әтисе аннан үзе куркынычсызлыкка качты – һәм качканын сизмәде дә. Ки моны йөз тапкыр күргән иде, һәм барыбер күнекми иде. Бу чылбыр белән түгел, болай эшли иде: кырыйга җиткәч, сиңа шулкадәр шомлы була, син үзең, үз аягың белән кире чигенәсең. Һәм әтисе чигенә иде. Әнисе дә.
– Логикалы, – тынычланып, әтисе таблицаларга әйтте. – Нәтиҗәле. – Бу аның ике иң югары сүзе иде, алар белән ул дөньяга фатиха бирә иде. Аннары проекцияне читкә куеп, гадәттәгедән җылырак, хыялыйрак итеп кинәт әйтте: – Тыңлагыз әле. Бу кварталны дүртебез дә – тоннар буенча да, күрсәткечләр буенча да – тартып чыгарсак, безне сәяхәткә кертергә мөмкиннәр. Шәһәрдән читкә. Тегендә. – Ул дивар өстендәге ниндидер, анда булмаган нәрсәдән күзен алмый иде. – Бары тик яшелне тотучыларга гына бирәләр. Лаеклыларга. Безгә бервакыт инде бәхет елмайды – хәтерлисеңме, Ки, теге юлы? – Аның тавышы бөтенләй тын, хыялый булып китте. – Ә хәзер күрсәткечләр буенча чыксак, тагын булдырачакбыз. Лаек булачакбыз. Мин сезне тагын диңгезгә алып барырга телим. Утрау. Җылы җил. Бары тик без генә, тирә-юньдә беркем дә юк диярлек. Ул чактагы кебек. Хәтерлисеңме?
Ки хәтерли иде.
Һәм бер мизгелгә кунак бүлмәсе юкка чыкты, Ки кечкенә иде, аңа сигез яшьләр тирәсе иде, һәм утрау, ак ком, шәһәрдә булмый торган шундый зәңгәр су, җылы җил – теге урын бар иде. Эль тумас борын, алар өчәү – ул, әнисе һәм әтисе генә иде. Әти сәбәпсез, болай гына көлә, аны югары чөя иде, ә Ки бәхеттән чыелдый һәм курыкмый иде, чөнки – әтинең куллары. Әни Эфирдан түгел, үзенең тере, бераз көйсез тавышы белән җырлый, кояш суга бата иде, һәм бернинди таблица да, бернинди тон да юк иде, бары тик җылы, зур дөнья һәм дөньядагы иң тере ике кеше – аның кешеләре бар иде. Ул шуңа тотына иде.
Ул чакта алар түбәнрәк – әтисе егерме беренчегә, урта катламга, тәрәзәдән күренешкә кадәр хезмәт итеп күтәрелгәнче, унөченче катта, җиргә якын тар фатирчыкта яшиләр иде. Ки ни өчен икәнен аңлата белми иде, ләкин аңа анда, аста, теге тарлыкта монда, чиста биеклектәгегә караганда тереклек күбрәк булган кебек, җиргә якынрак чакта әти-әнисе ешрак көлгән кебек тоела иде. Бәлки, аңа бары тик сигез яшь булгандыр. Бәлки, ул аңламаган тагын бер нәрсәдәдер эш. Ул белми иде. Бары тик аста җылырак булганын гына хәтерли иде.
Һәм – хатирәнең нәкъ кырыенда – нәрсәдер туры килми иде. Нәрсә икәнен Ки тотып ала алмады. Ул утрауны, «табигать»не, зәңгәр суны, комны хәтерли иде – ләкин анда ничек барганнарын хәтерләми иде; ягъни тын, шома капсула-поездны, тәрәзәдән караганын хәтерли иде. Ә тәрәзә артында ни барлыгын хәтерләми иде, анда, сөртелгән урын кебек, бушлык иде. Тагын бер нәрсә: беләзекләр. Хәтта анда, утрауда да, һәркемнең беләзеге бар иде, һәм алар, әни җырлаганда да, әти көлгәндә дә, һәрвакыт тигез, ачык яшел – мәңгеяшел, ләкин хәзергедән яктырак булып балкый иде. Ки бу уйга, бу туры килмәүгә – ни өчен ул оҗмахны хәтерли, ә аңа илтүче юлны хәтерләми; ни өчен хәтта оҗмахта да беләзекләр булган – үрелде, ләкин үрелеп җитмәде, үрелергә нәрсәсе юк иде, уй шуып чыкты. Бары тик томанлы, уңайсыз бер шырпы калды: ә теге оҗмах булганмы соң? Ул аны күргәнме – әллә аңа аны, барысын да күрсәткән кебек, күрсәткәннәрме?
Ул белми иде. Белә дә алмый иде. Һәм, әтисе карап, көтеп торганга, уйны җибәрде.
– Хәтерлим, әти, – диде Ки. – Яхшы иде.
– Ә миңа хәзер дә яхшы, – Эль кинәт, тәлинкәсеннән күзен алмыйча, беркемгә дә түгел, әйтте.
Һәм бу дөрес иде. Бөтен коточкычы шунда иде: аның чыннан да тегендә – тынычлыкка, җылыга, авыртмый торган урынга барасы килә иде. Аңа унҗиде яшь иде, ә унҗидедә әти белән бәхәсләшергә – үз башыңа бәла эзләргә, үзеңнекен итәргә, чит «кирәк»не ватарга, син андый түгел икәнне исбатларга тиеш; бу яшь, бу кылчыклы, баш бирмәс рух аңарда бар иде, беркая да китмәгән иде, һәм гадәттә Ки әтисенә нәкъ шулай – тырпаеп, каршы әйтергә әзер булып карый иде. Ләкин хәзер түгел. Хәзер ул әтисенә карый иде – һәм аны аңлый иде. Эчендә тын булсын, Камертон тынсын, барысы кебек җылы «Оптимум» ашап, диңгезгә сәяхәтне генә көтеп була торган булсын иде дип, ул үзе дә дөньяда иң нык шуны теләр иде. Кызыктыру тышта түгел иде. Кызыктыру аның үзендә иде, һәм бу иң нык куркыта иде.
Янәшәдә әнисе өстәл әзерли иде. Тәлинкәләрдә яшелчәле ит – брикет түгел, чын ит иде; ләкин аның өстенә, таләп ителгәнчә, һәр йортта эшләнгәнчә, тигез катлам итеп «Оптимум плюс» – һәрнәрсәгә, теләсә нинди ашка, һәрвакыт салына торган мәҗбүри тәмләткеч сибелгән иде. Аннан башка ярамый иде – шулай язалар, шулай киңәш итәләр, барысы да шулай эшли иде. Әнисенең йөзе дә мәшгуль иде. Ул аны, сәгатьне төгәл вакыт сигналына туры китергән кебек, дивардагы хатынның йөзенә туры китерә иде: тегесе җылы елмая – әнисе дә җылына; тегесе җитдиләнә – әнисе дә җитдиләнә. Ки моны аңарда күптән күрә, һәм бу туры китерелгән йөз астында кайдадыр утрауда үзенең тере, кәкре тавышы белән җырлаган әни калганмы, әллә аны да, җиһаз кебек, сак кына чыгарып, чиста итеп җыештырылган елмаю гына калдырганнармы – күптән аңламый иде. Ләкин кайвакыт. Кайвакыт нәрсәдер чыгып күренә иде.
Дивар балалар турында әйткәч, ул чыгып күренде дә.
– …шул Низагның җимерекләре астында балалар йоклап калды, – дивардагы хатын сөйли, һәм тавышы бер мизгелгә тын кайгы белән тула иде. – Бүген сезнең балаларыгыз имин йоклый. Аларны беркем дә тартып алмас, чакырып алмас, бөек идея астында күммәс. Алар бары тик йоклый.
Һәм Кинең әнисе кинәт туктап калды. Чәнечкене кулында тоткан килеш, өстәлгә ярты юлда шулай катып калды. «Йоклап калды» дигән сүзләрдә аның йөзеннән Ки исемен белмәгән нәрсәдер – әйтерсең эчтә, җыештырылган өлеш астында, кемдер бер секундка тәрәзә янына килеп, тышка, үзенең нәрсәсенәдер, авыртканына караган – ниндидер тартышу, күләгә узды; һәм аның беләгендәге «Ризалык» калтыранып саргая башлады: тәне аңарда күтәрелгән нәрсәне, аның ихтыярыннан тыш, сатып бирде. Ки бу сарыны күрде һәм тынын кысты. Ләкин әнисе дә аны күрде. Һәм курыкты – беләзектән түгел, ә тигездән чыкканыннан, аның сарысын хәзер барысының да күрәчәгеннән курыкты, – һәм Ки аның тырышып, ашыгып, күтәрелгән нәрсәне кире этеп кертүен, эчендә изүен, тынычлык белән басуын, бөтен көченә яхшы турында, куркынычсыз нәрсә турында, балаларга яхшы булу турында уйлавын күрә иде; һәм «имин» дигән сүздә аның беләзеге – тынычлыктан түгел, ә борчуны сүндерер өчен үзеңә күпме тынычлык агызырга туры килгәннән була торган ачык, көчле, гадәттәгедән куе, тулып ташкан яшел булып кабынды. Ул артык басты. Үзе. Һәм бу ачык, тутырылган яшел – Ки моны тотып алды, йөрәге чәнчеп куйды – теге, утраудагылар белән төп-төгәл бер иде. Мәңгеяшел. Кырыйдан ашып агызылган. Әнисенең йөзе кире кайтты. Ул чәнечкене өстәлгә кадәр илтеп җиткерде.
– Әни, – Ки тын гына дәште.
– Барысы да яхшы, бәгърем, – дип җавап бирде ул, Эфирдагыча елмайды, һәм Ки тәрәзәнең ябылганын, якын килгән кешенең тирәнгә киткәнен аңлады.
Эль пөхтә генә ашый иде. Аңа сигез яшь иде, һәм ул идеаль иде. Һәм Ки, аңа карап, моңарчы кушып карамаган нәрсәне кинәт аңлады: Эль үле түгел. Эль бары тик бәхетле. Аңа гаиләдә тынычлык булганга, беркем дә талашмаганга, әни елмайганга һәм әти өйдә булганга яхшы; аңа, кечкенә чагында, әле күрә белмәгән чагында теге утрауда Кинең үзенә ничек яхшы булган булса, нәкъ шулай яхшы. Эль кыланмый иде. Эль әле үзендә бернинди Камертон да ишетмәгән иде, аның ялганны ишетерлек нәрсәсе юк иде, шуңа күрә ул, әлегә берни дә сиздерелмәгән кешенең балаларча, бөтен бәхете белән чын-чынлап бәхетле иде. Бу – Ки үзе иде. Эль – ишеткәнгә кадәрге Ки иде. Һәм бу аның йөрәген бу йорттагы бөтен үле нәрсәдән дә ныграк кысты: сеңлесе программа булганга түгел, ә сеңлесе бервакыт йә уятылачак та, аның кебек авыртачак, йә беркайчан да уятылмаячак бәхетле бала булганга. Кайсы куркынычрак – Ки белми иде. Эль ашавыннан аерылмыйча, яраткан җырчыкны кабатлаган кебек, тигез балалар речитативы белән диварга ияреп кабатлый иде:
– Тон. Ризалык. Шәфкать. – Һәм аның курчагы, кыз йөзле кечкенә өй роботы, аңа ияреп ярты тонга югарырак яңгыраш белән кабатлый иде: – Тон. Ризалык. Шәфкать.
– …һәм әгәр якыныгызның көе бозылса, – дивардагы хатын йомшак, назлы диярлек итеп әйтте, – йөз чөермәгез. Ул үзен үзе язып куйганчы, аны Көйләүгә язып куегыз.
– Ишетәсеңме? – диде әтисе һәм кич буе беренче тапкыр Кигә карады. Ачу белән түгел. Шәфкать белән. Шул ук нәтиҗәле шәфкать белән. – Бу дөрес. Бу – мәхәббәт турында, Ки. Йөз чөермәү – менә шул инде мәхәббәт. – Ул моны әйтте дә таблицаларына кайтты һәм әле генә, улы алдында, хуплап баш селкеп, көе бозылганны язып кую дөрес дип ризалашканын сизмәде; сизмәде, чөнки графиктан чыгып торган юлның нәкъ шушы өстәл артында тәлинкә тотып утырганы турында уйламады.
Ки утырды. Ни булдыра алды, шуның кадәр ашады. Кичке аш тәмсез иде – ягъни күренеше белән ул кичәгедән башка иде: кичә – балык, бүген – ит, иртәгә тавык булачак, – ә тәме һәрвакыт бер үк, чөнки бар нәрсә өстендә «Оптимум плюс» ята, һәм ул теләсә нинди ризыкны үзе белән басып, үзенә кайтара иде, шуңа күрә ит тә, балык та, яшелчә дә – барысының да тәме бер үк – җылы кәгазьнеке кебек җылы, бернинди дә түгел иде. Шәһәр көн саен күренешкә төрле, ә тәмгә бер үк нәрсәне ашый һәм моны сизми иде. Диварда заставка, йомшак музыка башланды, тавыш «үзләштерү» өчен бер минутлык тынлык игълан итте, һәм барысы да – әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә, Эль инде буш тәлинкәсе өстендә, аның беләзеге тигез яшел, янындагы курчагы тигез яшел – тынып калды, һәм шәфкатьне үзләштерергә тиешле бу билгеләнгән тынлыкта Ки бөтен гаиләсенең, бөтен йортның, бөтен катның, җиргә кадәр бөтен манараның ялган яңгыраганын тәне белән ишетте: саф һәм үтәли үле җырлаучы зур хор – һәм ул бу хорда бер үзе башка тональлектә яңгырый, һәм моннан шулкадәр авырта иде, хәтта учын күкрәгенә кысасы килә иде.
Тынлык минуты бетте. Дивар яңадан сөйли башлады.
Ки торды, арыганын, үз бүлмәсенә китәчәген әйтте. Әтисе, эшеннән аерылмыйча, баш селкеде: «Йоклар алдыннан „Тигез“не эч. Кечкенә доза. Миңа тынычрак булыр». Әнисе Эфирдагыча елмайды. Эль «хәерле төн, татулыкта» диде, курчак «татулыкта» дип кабатлады, һәм Ки чыгып китте.
Ул үз бүлмәсенә китте, ләкин анда озак тормады.
Үз бүлмәсендә, аскы тартмада, әйберләр астында аның бу йортта да, бу манарада да, бәлки, бөтен шәһәрдә дә беркемдә дә булмаган ике әйбере ята иде. Кечкенә кара йөрткеч: Лила анда аңа ул башка беркайда да, беркайчан да ишетмәгән тавышлар – Эфир музыкасын түгел, мәйданнардагы көйләрне түгел, ә бөтенләй башка, таныш булмаган, шәһәрнең бер генә катында да яңгырамаган нәрсәне – тыңлаганда тигез булып калып булмый торган ниндидер башка, борынгы дөньяның тавышларын һәм кылларын яздырган иде. Һәм аның тузган карандаш рәсеме – «Ризалык»ны тишеп үткән камертон. Ки йөрткечне кесәсенә салды, кулында рәсемне тотып басып торды һәм Лила турында уйлады. Һәм күкрәгендәге Камертон кич буе беренче тапкыр сызламады, ә, камертон тавышына көйләнгән кыл аваз биргән кебек, башкача – җылы, саф аваз бирде. Ул аның елмаюы – бераз кәкре, көйләнмәгән, тере елмаюы турында, рәсем ясаганда аның ничек күзләрен кысуы турында, аның янында тон тотарга, бернәрсә дә тотарга кирәкмәве, бары тик яшәп була торуы һәм Камертонның авыртмавы турында уйлады. Ул бервакыт аның эчтәге бу нәрсә турында: «бу ватылу түгел, Ки. Бу – син тере. Синдә алар барысында да ваткан нәрсә ватылмаган» дигәнен исенә төшерде. Һәм бу сүзләрдән аңа куркыныч түгел, ә киресенчә – әйтерсең кемдер аны беренче тапкыр кимчелекле дип түгел, ә бөтен дип атады – җиңел булып киткәнен дә хәтерләде.
Ул рәсемне кире әйберләр астына яшерде, йөрткечне кесәсендә калдырды һәм – дивар һаман тигез тавыш белән мыгырдаган, әтисе таблицалары өстендә, әнисе җыештырылган йөзе өстендә утырган, ә Эль инде йоклаган яки йоклаган булып яткан бүлмәдән, фатирдан – катның яңгыравыклы тынлыгына, баскычка, шәһәргә тын гына чыгып китте.
Аста – тигез, яшел, чит бишек җыры тавышы астында йоклаучы шәһәр ята иде, һәм кайдадыр анда ул янына барып, ялган яңгырамаска мөмкин булган бер тере кеше – янында Камертон авыртмый, ә чыңлый торган бердәнбер кеше бар иде.
