Kitabı oxu: «Yosxul insanlar»

Hər dəfə sən kitab oxuyanda, ağaclar sevinir və ölümdən sonrakı həyata inanırlar…

Həmid Piriyevin tərcüməsində

Fyodor Dostoyevski. Yoxsul insanlar.

Bakı, “Köhlən” nəşriyyatı, 2021.

© Фёдор Достоевский / 1846

© Köhlən Nəşriyyatı / 2021

Ah, bu hekayəçilər! Bu qədər xeyirli, xoş, gözəl şeylər qala-qala, harda gizli şeylər varsa tapıb çıxartırlar!.. İmkanım olsaydı onlara yazmağı qadağan edərdim! Bu nədir axı: oxuyursan, istəmədən düşünürsən, – axırda hamısı beyninə hopur; doğrudan da, qadağan etmək lazımdır; sadəcə qadağan etmək.

Knyaz V.F.Odoyevski

1-ci məktub – 8 aprel

Çox dəyərli Varvara Alekseyevna!

Dünən xoşbəxt idim, çox xoşbəxt idim, hədsiz dərəcədə xoşbəxt idim! Həyatınızda bircə dəfə də olsa, mənə qulaq asdınız. Axşam saat səkkizdə oyandım (işdən sonra bir-iki saat yatdığımı bilirsiniz), şamı yandırdım, kağız hazırladım, qələmi götürəndə birdən gözlərimi qaldırdım və ürəyim atlandı! Mənim nə istədiyimi, qoca ürəyimin nəyi arzuladığını başa düşmüşdünüz! Pəncərənizdəki pərdənin bir ucu qatlanıb dibçəyin dalına sıxışdırılmışdı, eynən o dəfə eyham vuruğum kimi; elə bil ordan sizin simanızı da gördüm, siz də otağınızdan mənə baxırdınız, mənim haqqımda düşünürdünüz. Amma xoş çöhrənizi yaxşı görə bilmədiyim üçün elə kədərləndim ki! Vaxtikən mənim də gözlərim yaxşı görürdü. Qocalıq sevinc gətirmir, əzizim! Elə indi də gözlərim bulanıq görür, gecə bir az işləyirəm, yazı-pozuyla məşğul oluram, səhərsə gözlərim qızarır, elə sulanır ki, adam içinə çıxmağa utanıram. Amma sizin təbəssümünüz nəzərimdən qaçmadı, mələyim mənim, gülümsədiyinizi görərkən sizi öpəndə hiss etdiyim duyğuları yenə hiss etdim, Varenka, – o öpüş yadınızdadırmı? Bilirsiniz, hətta mənə barmaq silkələdiyinizi də gördüm. Elədir, şıltaq qız? Əlbəttə ki, bütün bunlar haqda məktubunuzda yazacaqsınız.

Bəs sizin pəncərəniz haqda düşündüyümüz oyun necədir, Varenka? Çox hiyləgərcəsinədir, elə deyil? İşləyəndə də, yatanda da, duranda da bilirəm ki, siz mənim haqqımda düşünürsünüz, məni xatırlayırsınız və özünüz də gümrah və şənsiniz. Pərdəni saldınızsa, demək bu – Yatmaq vaxtıdır, Makar Alekseyeviç, gecəniz xeyrə qalsın! – deməkdir. Açsanız – sabahınız xeyir, Makar Alekseyeviç, necə yatdınız; və ya özünüzü necə hiss edirsiniz? Mənə gəlincə, şükür yaradana, yaxşıyam, sağlamam! Görürsünüz, incəqəlblim, necə də ustalıqla düşünülüb; məktub da lazım deyil. Bunu axı mən düşünüb tapmışam. Çox kələkbazam, hə, Varvara Alekseyevna?

Sizə deyim ki, anam, Varvara Alekseyevna, bu gecə çox rahat yatmışam. Düzdür, çox vaxt təzə mənzillərdə rahat yatmaq olmur. Amma mən bu gün çox şən oyandım. Nə gözəl səhərdir, anam! Pəncərəm aydınlanmışdı, günəş nur saçır, quşlar cikkildəyir, havadan bahar təravəti duyulur, təbiət oyanır – qalan hər şey də öz qaydasındadır, baharda olduğu kimi. Mən hətta xoş xəyallara da daldım, Varenka, mənim xəyallarım sizin haqqınızda idi. Sizi insanlara təsəlli və təbiətə gözəllik vermək üçün yaradılan səmavi quşla müqayisə etdim. Düşündüm ki, Varenka, işlər və həyəcanlarla yaşayan biz insanlar, səmavi quşların səbəbsiz və günahsız xoşbəxtliyinə qibtə etməliyik. Məndə balaca kitabça var, Varenka, bütün bunlar orda ətraflı yazılıb. Fikirlər cürbəcür olur, Varenka, ona görə bütün bunları yazıram. İndi bahardır, fikirlər də elə xoşdur ki, incə arzular gətirir – çəhrayı rəngli incə arzular! Buna görədə bütün bunları yazdım; əslinə qalsa, hamısını o kitabçadan götürmüşəm. Yazıçı eynən belə arzular diləyir və yazır: Nə üçün mən quş deyiləm, vəhşi quş deyiləm!

Və s. və i. a. Orda müxtəlif fikirlər var.

Bu səhər hara gedirdiniz, Varvara Alekseyevna? Mən hələ heç işə də hazırlaşmırdım, sizsə bahar ağacdələni kimi otağınızdan çıxıb sevincək halda həyətdən keçdiniz. Sizi görəndə elə sevindim ki! Ah, Varenka, Varenka! Qüssələnməyin. Göz yaşlarıyla əzabı yüngülləşdirmək olmur; bunu təcrübəmdən bilirəm, anam, yaxşı bilirəm. İndi siz çox rahatsınız, səhhətiniz də yaxşıdır. Bəs sizin Fedoranız necədir? Ah, nə mehriban qadındır! Varenka, siz mənə necə yaşadığınızı yazın, hər şeydən razısınızmı? Fedora bir az deyingəndir. Siz ona baxmayın. Varenka, tanrı sizi qorusun! O çox mehriban qadındır!

Keçən dəfə sizə burdakı Tereza haqqında yazmışdım, – o da çox mehriban və etibarlı qadındır. Məktublarımızdan ötrü necə də narahat idim! Onları necə göndərəcəyik? Bir də bu Tereza! Onu bizə tanrı özü göndərib. O mehriban, dinməz qadındır. Amma sahibəmiz çox vicdansız qadındır. Terezanı nökər kimi işlədir, boş dayanmağa qoymur.

Heç təsəvvür etməzsiniz ki, necə oyuna düşmüşəm, Varvara Alekseyevna! Əcəb evdir! Əvvəllər elə sakit yaşayırdım ki… Özünüz bilirsiniz, sakit və tənha; hərdən olurdu ki, milçək uçurdu, səsini eşidirdim. Burda isə səs-küy, qarışıqlıq! Sizin axı buranın necə olduğu haqda təsəvvürünüz yoxdur. Gözünüzün önünə uzun, tamamilə qaranlıq və çirkli koridor gətirin. Sağ əldə boş divardır, sol əldəsə qapılar, ancaq qapılar, nömrələnmiş qapılar. Hər nömrə cəmisi bir otaqdır. Həmin bu nömrələri kirayələyirlər. Buralarda tək, ikilikdə və ya üçlükdə yaşayırlar. Səliqə-səhmanı heç soruşmayın! Ümumiyyətlə, deyəsən yaxşı adamlardır, hamısı oxumuş, savadlı. Bir müfəttiş var (nəsə ədəbiyyat sahəsindədir), oxumuş adamdır; Homerdən də danışır, Brambeusdan¹ da, başqalarından da, hər şeydən danışır, – ağıllı adamdır! İki zabit var, bütün günü kart oynayırlar. Miçman var, ingilis müəllim var. Dayanın, anam; növbəti məktublarda onlar haqqında satirik şeylər yazaram, yəni necə adamdırlar, nəylə məşğuldurlar. Sahibəmiz balaca və pinti qarıdır, bütün günü gəzir və Terezanın üstünə qışqırır. Mən mətbəxdə yaşayıram, ya da daha dəqiq deməli olsam, mətbəxdən sonra balaca bir otaq var (burasını da qeyd edim ki, mətbəximiz təmiz və işıqlıdır, çox yaxşıdır), balaca və səliqəli otaqdır. Rahatdır, pəncərəsi də var, bir sözlə, yaxşı otaqdır. Bura mənim guşəmdir. Sizcə, anam, gəlib bura düşməyimdə nəsə sirrli və sehirli bir şey yoxdur ki, – birdən-birə mətbəxin yanı! – amma sizə deyim ki, bu daha yaxşıdır, sakitcə yaşayıram özüm üçün. Bura çarpayı, stol, komod, iki stul qoymuşam, ikona asmışam. Düzdür, bundan yaxşı evlər var, hətta çox yaxşıları var, amma əsas rahatlıqdır; mən axı bütün bunları rahatlıq üçün edirəm, ağlınıza başqa şey gəlməsin. Sizin pəncərəniz qarşı tərəfdədir, aramızdakı həyət də balacadır, hər şey aydın görünür, – bu mənim xoşuma gəlir, həm də ucuzdur. Burdakı ən ucuz otaq otuz beş rubladır. Cibimə görə deyil! Bu otaq üçünsə cəmisi yeddi rubl verirəm. Əvvəllər otuz rublluq evdə yaşayırdım, buna görə də çox şeyi özümə rəva görmürdüm; məsəlçün, çayı həmişə içə bilmirdim, amma indi çayım da var, qəndim də. Bilirsiniz, əzizim, çay içməyəndə də olmur. Burda adam doludur, hamısı da içir. Onu çox vaxt başqalarına görə içirəm, görüntü üçün; əslində, mənim üçün fərqi yoxdur, çay var, yoxsa yox. Təsəvvür edin ki, mənə cibxərcliyi də lazımdır, – bir də görürsən çəkmə almalı oldun, ya da paltar – nə qədər pul lazımdır. Bu da mənim maaşım! Düzdür, şikayətlənmirəm və maaşımdan razıyam. Mənə çatır; artıq neçə ildir ki, çatır, hərdən mükafat da olur.

Hələlik bu qədər bəsdir, mələyim mənim. Mən iki dibçək gülü almışam, çox da baha deyil. Bəlkə bunları bəyənmədiniz, bəlkə başqasından xoşunuz gəlir, onu yazın. Siz bacardığınız qədər ətraflı yazın, hər şeyi yazın. Siz, anam, bu otağı kirayələdiyim üçün pis fikrə düşməyin və heç nədə tərəddüd etməyin. Bütün bunlar rahatlıq üçündür, rahatlığı xoşuma gəlib. Mən axı pul yığıram, anam, qənaət edirəm. Mənim belə sakit olmağıma baxmayın. Mən iradəli adamam və nə etdiyimi bilirəm. Sağ olun, mələyim mənim. Artıq iki vərəq yazmışam, işə getmək vaxtı çatıb. Barmaqlarınızdan öpürəm, anam.

Sizin sadiq nökəriniz və dostunuz Makar Devuşkin.

P.S. Bircə şey xahiş edim: bacardığınız qədər ətraflı cavab yazın. Sizə, Varenka, konfet də göndərirəm; nuşcanlıqla yeyin. Bir də, tanrı xətrinə, məndən ötrü narahat olmayın. Sağ olun, anam.

2-ci məktub – 8 aprel

Çox hörmətli Makar Alekseyeviç!

Deyəsən sizinlə dava etməli olacağıq. Əziz Makar Alekseyeviç, sizin hədiyyələrinizi qəbul etməyə utanıram. Onları hansı məhrumiyyətlərə dözərək aldığınız mənə məlumdur. Neçə dəfə demişəm ki, mənə heç nə lazım deyil, heç nə istəmirəm; etdiklərinizin əvəzini qaytarmaq iqtidarında deyiləm. Bu dibçəklər nəyə lazımdır? Ehtiyatsızlıq edib bircə söz desəm, o saat gedib başqa gül alacaqsınız. Bahadır axı. Nəyimə lazımdır bu güllər? Dibçəyin birini pəncərəyə qoymuşam, görünən yerə. Yenə də alacağam, amma öz pulum olanda! Otağımız indi cənnət kimidir – təmiz, işıqlı! Bəs konfetlər nə üçündür? Bir də, məktubunuzu oxuyanda mənə elə gəldi ki, sizdə heç də hər şey yolunda deyil – cənnət, bahar, cikkildəyən quşlar. Düşünürəm ki, bu nədir? Yoxsa bu da şeirdir? Elə sizin məktublarınızda təkcə şeir əksikdir, Makar Alekseyeviç! İncə hisslər, çəhrayı arzular – burda hər şey var! Pərdə haqqındasa heç düşünməmişdim də, ola bilsin dibçəyi qoyanda ilişib.

Ah, Makar Alekseyeviç! Gəlirinizə arxalanıb məni aldatmağa çalışmayın, elə bilməyin ki, maaşınızın sizə çatdığına inanıram, məndən heç nə gizlətməyin. Mənə görə bəzi vacibatlarınızdan məhrum olduğunuz bəllidir. Belə bir otaq kirayələmək hardan ağlınıza gəlib? Orda sizi narahat edirlər, həm də səs-küylüdür, rahat deyil. Siz təkliyi xoşlayırsınız, burasa çox qarışıqlıqdır. Siz axı bu maaşla daha yaxşı mənzil tuta bilərdiniz. Fedora deyir ki, siz əvvəllər də belə yaşamısınız. Bütün həyatınızı bu cür, tək-tənha, məhrumiyyətlərlə baş-başa, sevincsiz, dostsuz, başqalarının evində necə yaşaya bilmisiniz? Ah, əziz dostum, sizə elə yazığım gəlir ki! Heç olmasa sağlamlığınıza fikir verin, Makar Alekseyeviç! Gözlərinizin zəiflədiyini deyirsiniz, elədirsə şam işığında məktub yazmayın, nə vacibdir? İşinizə də necə münasibət bəslədiyiniz, necə vicdanlı olduğunuz hamımıza bəllidir onsuz da. Yalvarıram sizə, mənim üçün bu qədər pul xərcləməyin! Məni sevdiyinizi bilirəm, amma varlı deyilsiniz axı… Bu gün səhərdən mən də şənəm. Fyodora çoxdan işləyirdi, indi mənim üçün də iş tapıb. Elə sevindim ki; gedib parça aldım və o saat işə başladım. Bütün səhəri sevinclə keçirtmişəm! İndisə yenə də qara fikirlər, kədər; ürəyim sızıldadı.

Ah, mənim başıma nə gələcək, taleyim necə olacaq! İndi qeyri-müəyyənlik içindəyəm, gələcəkdə nələr ola biləcəyi haqda təsəvvürüm də yoxdur. Keçmişi xatırlamağa da qorxuram. Orda hər şey kədərlidir, yadıma düşəndə ürəyim parçalanır. Məni məhv edən pis adamları heç vaxt bağışlamayacağam… Yaxşı, işləmək lazımdır. Sizə çox yazmaq istəyərdim, amma vaxtım azdır. Tələsmək lazımdır. Əlbəttə, məktub yaxşı şeydir, adam darıxmır. Bəs siz özünüz nə üçün bizə gəlmirsiniz? Səbəbi nədir, Makar Alekseyeviç? Axı indi yaxında yaşayırsınız, boş vaxtınız da var. Gəlin, xahiş edirəm. Sizin Terezanızı gördüm. O elə bil xəstədir, yazığım gəldi, ona iyirmi qəpik verdim. Hə, az qala unutmuşdum, hər şeyi mənə yazın, bacardığınız qədər ətraflı yazın görüm necə yaşayırsınız, nə edirsiniz? Bunları bilmək istəyirəm. Mütləq yazın! Bu gün pərdəni tez salacağam. Tez yatın; dünən gecəyarısına qədər otağınızda işıq yanıb.

Sağ olun. Bu gün çox kədərli gün oldu, darıxdım! Belə olmalı imiş. Sağ olun!

Sizin Varvara Dobroselova.

3-cü məktub – 8 aprel

Çox hörmətli xanım, Varvara Alekseyevna!

Hə, anam, hə, əzizim, mənim də bəxtimə mirzə maaşı düşüb. Hə, mən qocanı ələ saldınız, Varvara Alekseyevna! Belə baxanda özüm günahkaram, hər şeyin günahı məndədir! Qoca vaxtında özünü məhəbbətə salıb gülüş hədəfi olmamalısan. Hə, anam, sizə hirslənmirəm, amma bunları xatırlamaq ağrıdır məni, eynən sizə yazdığım bütün sarsaq şeylər kimi. Bu gün işə elə sevincək getdim ki, üzüm parıldayırdı. Səbəbsiz yerə ürəyim atlanırdı, sevinirdim, elə bil bayramdır; xoş idi! Xoş ovqatla da işə başladım, – sonra nə oldu? Bir də baxdım ki, hər şey əvvəlki vəziyyətinə qayıdıb – bozarıb, tutqunlaşıb. Eyni mürəkkəb ləkələri, eyni stollar və kağızlar, mən də həmişəki mən, əvvəl necə olmuşamsa, elə də qalmışam. Bəs həyətimizdə duyulan bu ətir nəydi? Bunların hamısı mənə görünmüşdü. Hərdən elə olur ki, adam öz hisslərini çaş-baş salır. Bu ürəyin ani axmaqlığından olur, başqa heç nədən. Evə də sürünə-sürünə qayıtmışam. Birdən-birə başım ağrıdı, baharın gəlişinə sevinib işə nazik şinellə getmişdim. Hisslərim də yanılıb, əzizim! Atalıq hissi güc gəlmişdi mənə, Varvara Alekseyevna, atalıq hissi; sizin yetimliyinizi atalıq hissiylə doldururam; bunu təmiz qəlblə, ancaq və ancaq qohumluq bağlarına arxalanan ən ülvi hisslərlə deyirəm! Nə də olmasa sizin qohumunuzam, düzdür, uzaq qohumam, atalar sözüylə desək, kiselin yeddinci suyu kimi, amma qohumam; indisə yaxın qohum və hamiyəm; siz himayədar və müdafiəçi axtarmalı olduğunuz yerdə satqınlıq və ağrı tapdınız. Şeirlərə gəlincə bunu deyim ki, anam, bu yaşımda şeir yazmaq mənə yaraşmaz. İndi məktəbdə şeir yazan uşaqları döyürlər. Bu işlər belədir.

Bəs o rahatlıq, sakitlik və başqa-başqa şeylər haqqında yazdıqlarınız nədir, Varvara Alekseyevna? Anam, mən şıltaq və tələbkar deyiləm, heç vaxt da indiki kimi rahat yaşamamışam; indi deyirsiniz bu qoca yaşımda durub şıltaqlıq edim? Yeməyim var, paltarım var, çəkməm var – daha nə lazımdır? Qraf deyiləm ki! Atam zadəgan deyildi və mənim indi qazandığımdan daha az qazanırdı. Hər şeyi açıq danışmalı olsaq, deməliyəm ki, keçmiş mənzilim üçün darıxıram. Əlbəttə, bu mənzilim də yaxşıdır, hətta belə baxanda daha şəndir; burası düzdür, amma köhnə mənzilim üçün də darıxıram. Biz qocalar, daha doğrusu yaşlılar, köhnə əşyalara doğma adamlar kimi bağlanırıq. Bilirsiniz, belə, balaca mənzil idi, divarları… – nə danışasan axı! – divarları elə bütün divarlar kimi idi. İş onda deyil, amma xatirələr məni qüssələndirir… Qəribədir – xatirələr ağrıtsa da, elə bil onlarda xoşagələn nəsə də var. Biz sakit yaşayırdıq, Varenka; mən və mərhum ev sahibəsi. Həmin qarını da qüssəylə xatırlayıram indi! Yaxşı qadın idi, ev üçün də çox pul almırdı. Bir də görürdün nəsə toxumağa başladı. Bircə dənə şam yandırırdıq, eyni stolda oturub işləyirdik. Onun nəvəsi də vardı, Maşa – onu körpə vaxtı görmüşdüm – indi on üç yaşı olmalıdır. Elə şıltaq, şən idi ki, həmişə bizi güldürürdü, beləcə üçlükdə yaşayırdıq. Hərdən uzun qış gecələrində dairəvi stolun ətrafında oturub çay içirdik, sonra işə başlayırdıq. Qarı isə, Maşa darıxıb dəcəllik etməsin deyə, nağıl danışırdı. Necə nağıllar idi! Tək uşaqları deyil, böyük və ağıllı adamları da maraqlandırardı! Olurdu ki, elə mən özüm də sakit oturub çubuq çəkə-çəkə qulaq asırdım, işi də unudurdum. Maşa da sakit oturub qulaq asırdı, hərdən qorxulu nağıl olanda balaca ağzını büzüb nənəsinə qısılırdı. Ona baxmaq xoşumuza gəlirdi; şamın yanıb əriməyinə, bayırdakı tufanın səsinə də fikir vermirdik. Yaxşı yaşayırdıq, Varenka; və beləcə, az qala iyirmi il bir yerdə yaşamışdıq. Yaman çox danışdım. Ola bilsin bu sizin xoşunuza gəlməyəcək, elə mənə də xatırlamaq çətindir.

Tereza nəsə iş görür, mənim başım ağrıyır, kürəyim də sızıldayır, fikirlərim də qarışıqdır, elə bil onlar da ağrıyır. Bu gün kədərliyəm, Varenka! O nədir yazmısınız, əzizim, sizə necə gələ bilərəm axı? Camaat nə deyər? Gəlsəm gərək həyətdən keçim, elə olsa evdəkilər görəcəklər, maraqlanacaqlar, qeybətə çevirəcəklər, başqa yerə yozacaqlar. Yox, mələyim mənim, yaxşısı mən sizi sabah kilsədə görərəm. Belə daha yaxşı və daha təhlükəsiz olar. Bir də, belə məktub yazdığım üçün məni qınamayın. İndi özüm oxuyuram və əlaqəsiz şeylər yazdığımı görürəm. Mən, Varenka, qoca, savadsız adamam; cavanlıqda oxumamışam, indisə oxumaq istəsəm də, başıma heç nə girməz. Boynuma alıram ki, yaxşı yazmağı bacarmıram və kiminsə diqtəsi olmadan nəsə yazmağa çətinlik çəkirəm. Bu gün sizi pəncərədən gördüm, pərdəni necə saldığınızı da gördüm. Sağ olun, Sağ olun, tanrı sizi qorusun! Sağ olun, Varvara Alekseyevna!

Dostunuz Makar Devuşkin.

P.S. Əzizim, mən artıq heç kimin haqqında satira yazmıram. Qocalmışam, Varvara Alekseyevna, gülərlər mənə; atalar sözündə necə deyilir: kim ki başqasına quyu qazır, elə özü də… ora düşür.

4-cü məktub – 9 aprel

Xeyirxah cənab Makar Alekseyeviç!

Əziz dostum və xeyirxahım Makar Alekseyeviç, özünüzü naza qoymağa heç utanmırsınız? Doğrudan xətrinizə dəydim? Ah, mən tez-tez ehtiyatsızlıq edirəm, amma sözlərimi ciddi qəbul edəcəyinizi gözləmirdim. Əmin olun, mən heç vaxt sizə, sizin xasiyyətinizə lağ etməyə cəsarət etmərəm. Hamısı yelbeyinliyimin və darıxmağımın ucbatından oldu, adam darıxanda nələr etməz ki! Mənə elə gəldi ki, siz öz məktubunuzda zarafat etmək istəyinizi dilə gətirmisiniz. İndi məndən incidiyinizi anlayanda çox kədərləndim. Yox, əziz dostum, əgər məni nankorluqda və hissiyyatsızlıqda günahlandırsanız, səhv etmiş olacaqsınız. Mənim üçün etdiyiniz hər şeyi, pis adamlardan necə müdafiə etdiyinizi, nifrətdən, kindən qoruduğunuzu xatırlayıram və qiymətləndirirəm. Ömrüm boyu sizə duaçı olacağam və əgər dualarım qəbul olunsa, siz xoşbəxt olacaqsınız.

Bu gün bir az xəstəyəm. Qızdırmam var, titrədirəm. Fedora çox narahatdır. Nahaq yerə bizə gəlməyə utanırsınız, Makar Alekseyeviç. Başqalarının nəyinə lazım? Biz tanışıq, bu qədər!.. Sağ olun, Makar Alekseyeviç. Daha çox yaza bilməyəcəyəm, kefim yoxdur; həm də başqa nə yazasan? Bir də xahiş edirəm, mənə hirslənməyin və sizə bəslədiyim hisslərin ülviliyindən əmin olun.

Sizin Varvara Dobroselova.

5-ci məktub – 12 aprel

Çox hörmətli xanım Varvara Alekseyevna!

Ah, anam, sizə nə olub? Hər dəfə məni qorxudursunuz. Hər dəfə sizə yazıram ki, ehtiyatlı olun, özünüzü qoruyun, pis havalarda bayıra çıxmayın, – amma, mələyim mənim, mənə qulaq asmırsınız. Özünüzü uşaq kimi aparırsınız, mələyim mənim! Siz axı saman çöpü qədər incəsiniz. Xəfif meh əsən kimi titrəyirsiniz. Buna görə də özünüzü qorumalı və sizi sevən dostlarınızı kədərləndirməməlisiniz.

Necə yaşadığım və ətrafımda olanlar haqda hər şeyi bilmək istəyirsiniz. İstəyinizi məmnuniyyətlə yerinə yetirirəm. Əvvəldən başlayım, anam: belə daha səliqəli olar. Əvvəla bunu deyim ki, binamızın girişi çox təmizdir, böyükdür, işıqlıdır, pilləkanlar da yaxşıdır; burda hər şey çuqundan və qırmızı ağacdan düzəldilib. Amma arxa girişi heç soruşmayın: nəmişlik və çirk içindədir, pilləkanlar sınıq-sınıq, divarlar yağ içindədir, əlinizi qoysanız yapışar. Hər meydançada sandıqlar, sınıq stullar və şkaflar yığılıb, pəncərə şüşələri sınıq-sınıqdır, zibil vedrələri dolub-daşır, yumurta qabığından tutmuş balıq tıxınacan hər şeylə doludur; pis iy gəlir… bir sözlə, pis vəziyyətdədir.

Keçən dəfə otaqlar haqqında yazmışdım; düzdür, evin quruluşu rahatdır, amma içəri havasızlıqdır, necə deyim, bir az turşumuş və qaxsımış iy gəlir. Birinci dəfədən adama xoş gəlmir, amma iki dəqiqədən sonra öyrəşirsən, çünki iy sənə də hopur, özündən də iy gəlir, əllərindən də, paltarından da, – öyrəşirsən. Amma quşlar bu havaya öyrəşə bilmir. Miçman artıq beşinci quşu alıb, – bizim havamızda yaşaya bilmirlər, ölürlər. Mətbəximiz böyükdür, genişdir, işıqlıdır. Düzdür, səhərlər balıq və ət qızartdıqları üçün bir az duman olur, həm də hər yerə su sıçradırlar, amma axşamlar cənnət kimidir. Mətbəxdəki zivədə həmişə alt paltarları asırlar; otağım mətbəxin yanında olduğu üçün paltarların iyi məni bir az narahat edir; amma yaşaya-yaşaya öyrəşmişəm artıq.

Səhər açılan kimi, Varenka, səs-küy aləmi bürüyür, hamı durur, gəzir, nəyisə tıqqıldadır, – hamı birdən oyanır, işə gedənlər və ya başqa işi olanlar, elə yerdə qalanlar da; hamı çay içməyə gəlir. Samovarların çoxusu ev sahibəsinindir, həm də azdır, çay dəmləmək üçün növbəyə dayanırıq; kimsə növbəni pozmağa çalışsa başını əzərlər. Bura birinci dəfə gələndə, hə… ya da bunda yazmalı nə var ki? Burda hamı ilə tanış oldum. Ən birinci miçmanla tanış oldum; səmimi adamdır, mənə hər şeyi danışdı: atasından, anasından, Tulada ərdə olan bacısından, Kronştadt şəhərindən. Çətinliyim olanda kömək edəcəyini bildirdi və məni çaya dəvət etdi. Burda bir otaq var, kartı burda oynayırlar, miçmanı orda tapdım. Mənə çay verdilər və birlikdə qumar oynamağı təklif etdilər. Mənə güldülər, ya gülmədilər – burasını bilmirəm, amma özləri bütün günü oynamışdılar, gecəni də oynadılar. Otaqdakı tüstüdən gözlərim acışdı. Mən oynamadım, sonrasa fəlsəfədən danışdığımın fərqinə vardım. Daha sonra heç kim mənimlə danışmadı və mən buna şad idim. Daha onların yanına getməyəcəyəm; onlar qumar ehtirasına qapılıblar, əsl ehtirasa! Ədəbiyyat sahəsindəki müfəttiş də hərdən yığıncaqlar düzəldir. Qonaqları sadə və yaxşı adamlardır.

Hə, Varenka, ev sahibəmizdən də danışım, əsl küpəgirən qarıdır. Siz Terezanı görmüsünüz. Sizdə nə təəssürat yaratdı? Ütülmüş toyuq kimidir, elədir? Bu boyda evdə cəmisi iki qulluqçu var: Tereza və Faldoni, Faldoni ev sahibəsinin nökəridir. Bilmirəm, bəlkə də onun başqa adı da var, amma evdə hamı onu belə çağırır. O sarışın, donqar, yekəburun, kobud adamdır. Bütün günü Terezayla deyişir, az qala dava edəcəklər. Açığına qalsa, burda həyatım elə də xoş keçmir… Bir dəfə də olsun, gecə hamı eyni vaxtda yatıb sakitləşməyib. Həmişə hardasa oturub qumar oynayırlar, ya da elə şeylər edirlər ki, deməyə də utanıram. Düzdür, mən artıq öyrəşmişəm, amma hərdən fikirləşirəm ki, görəsən evli adamlar burda necə yaşayır? Burda bir yoxsul ailə yaşayır, amma başqa otaqların yanında yox, küncdə, ayrıca otaq tutublar. Sakit adamlardır! Heç kim onların səsini eşitməz. Bircə otağı pərdəylə bölüb yaşamağa çalışırlar. Kişi müfəttişdir, yeddi il qabaq nə üçünsə işdən qovulub. Soyadı Qorşkovdur; balacaboy, çalsaç kişidir, köhnə, süzülmüş paltarda gəzir; mənimkindən də pisdir! Hərdən koridorda rastlaşırıq, dizləri, əlləri, başı titrəyir, yəqin hansısa xəstəliyə tutulub, kim bilir. Hamıdan qorxur, hamıdan çəkinir. Gəzəndə də divara qısıla-qısıla gəzir. Mən də utancağam, amma o məndən daha utancaqdır. Bir özüdür, bir arvadı, bir də üç uşağı. Böyüyü oğlandır, eynən atasıdır dayanıb. Arvadı haçansa gözəl olub, indi də simasından bilinir; o da tör-töküntü geyinir. Eşitdiyimə görə, evə görə borcları yığılıb; sahibə onlarla çox da yola getmir. Bunu da eşitmişəm ki, Qorşkovun özünün də başı bəladadır, elə o səbəbdən də işdən qovulubmuş… İşi nə yerdədir, məhkəmədədir, yoxsa yox – burasını bilmirəm. Bədbəxtdirlər onlar, bədbəxt – aman tanrım! Həmişə otaqlarında sakitlikdir, elə bil burda adam yaşamır. Heç uşaqların da səsi çıxmır. Bir dəfə də olsun uşaqların qışqırdığını, oynadığını eşitməmişəm, bu isə pis əlamətdir. Bir dəfə gecə vaxtı onların otağının qabağından keçməli oldum; içəridən hıçqırıq səsi gəldi, sonra pıçıldaşdılar, sonra yenə hıçqırıq, hə, dəqiq kimsə ağlayırdı. Elə bil ürəyimi parçaladılar, bütün gecəni o bədbəxtlər ağlımdan çıxmadı, heç yaxşı yata da bilmədim.

Hə, sağ olun, çox dəyərli dostum Varenka! Bacardığım qədər hər şeyi yazmağa çalışdım. Bu gün bütün günü sizi düşünmüşəm. Sizə görə ürəyim sızıldayıb. Əzizim, axı sizin paltonuzun olmadığını bilirəm. Peterburq baharı soyuq olur, Varenka, küləkli, sulu qarlı olur. Bizi bu havalardan tanrı özü qorusun! Yazdıqlarımı mənə irad tutmayın, bacardığım bu qədərdir, Varenka. Əlimdən başqa bir şey gəlməsə də, heç olmasa məktublarımla sizi bir az şənləndirim. Əgər təhsil ala bilsəydim, o olardı başqa məsələ; amma oxumamışam, neyləyim?

Sizin əbədi və sadiq dostunuz Makar Devuşkin.

6-cı məktub – 25 aprel

Çox hörmətli

Makar Alekseyeviç!

Bu gün ögey bacım Saşanı gördüm! Dəhşət! O, deyəsən öləcək, yazıq! Qulağıma çatıb ki, Anna Fyodorovna mənim haqqımda soruşur. O, deyəsən məni təqib etməkdən əl çəkməyəcək. O deyir ki, məni bağışlamaq istəyir, keçmişdə olanları unudub yanıma gəlmək istəyir. Deyir, guya siz mənim qohumum deyilsiniz, o mənə daha yaxındır və sizin mənim işlərimə qarışmağa haqqınız yoxdur, mənim sizin himayənizdə yaşamağım da düzgün deyil. Deyir, mən onun duz-çörəyini unutmuşam, guya o anamla məni acından ölməyə qoymayıb, anamla mənə iki il yarım çörək verib, bundan əlavə borcumuzu da bağışlayıb. Yazıq anam bilsəydi ki, onlar mənim başıma nə oyun açıblar… Eybi yox, Tanrı hamısını görür!.. Bir də deyir ki, mən öz axmaqlığım ucbatından xoşbəxtliyimi saxlaya bilməmişəm, o öz əlləriylə mənə xoşbəxtlik verib, başqa heç nəyin günahkarı deyil və hər şeyi mən özüm korlamışam. Kimdir günahkar, aman tanrı! Deyir, Bıkov haqlıdır və… daha yazmaq istəmirəm! Bu yalana qulaq asmaq da olmur, Makar Alekseyeviç! Başıma nələr gələcəyini bilmirəm. Titrəyirəm, ağlayıram, sızıldayıram; bu məktubu iki saata yazmışam. Düşünürdüm ki, o heç olmasa öz günahını boynuna alar, indi isə belə! Tanrı xətrinə, Makar Alekseyeviç, narahat olmayın, yeganə dostum! Fedora hər şeyi şişirdir, mən xəstə deyiləm. Sadəcə dünən Volkovoya, anamın qəbrinin üstünə gedəndə bir az soyuq olub. Nə üçün siz mənimlə gəlmədiniz? Elə çox istəyirdim ki, siz də gedəsiniz. Ah, yazıq anam, qəbirdən durub mənə etdiklərini görsəydin, bilsəydin!..

V.D.

7-ci məktub – 20 may

Əzizim Varenka!

Sizə bir az üzüm göndərirəm, anam; xəstəlik vaxtı xeyirlidir, deyirlər, bir də həkimlər deyir ki, susuzluğu yatırtmağa kömək edir. Gül də istəyirdiniz, anam; sizə gül də göndərirəm. İştahınız yerindədirmi, əzizim? Əsas odur. Çox şükür ki, hər şey keçdi və bədbəxtliyimiz də sona çatmaqdadır. Tanrıya şükür edək! Amma kitab tapa bilməmişəm. Deyirlər, bir yaxşı kitab var, dili də gözəldir, üslubu da; mən özüm oxumamışam, amma burda hamı tərifləyir. Birini sifariş vermişəm; söz veriblər ki, gətirəcəklər. Bəs siz onu oxuyacaqsınızmı? Bu mövzuda bir az dəymədüşərsiniz, zövqünüzcə bir şey tapmaq çətindir. Sizi tanıyıram, sizin şeirdən xoşunuz gəlir, şeir də taparam, nə lazımdırsa hamısını taparam; məndə şeir yazılmış dəftər də var.

Mən yaxşıyam. Siz, anam, məndən nigaran qalmayın, xahiş edirəm. Fedora sizə məndən nə deyibsə, hamısı yalandır; siz yalan danışdığını o qeybətçinin üzünə vurun!.. Təzə iş formamı satıb eləməmişəm. Həm də nə üçün satım axı? Deyirlər mənə gümüş pulla qırx rubl mükafat verəcəklər, nə üçün satım? Siz, anam, narahat olmayın; Fedora şişirdir, ona inanmaq lazım deyil. Yaşayacağıq, əzizim! Təki siz sağalın, mələyim mənim, sağalın, mən qocanı üzməyin. Kim deyir ki, arıqlamışam? İftiradır, ağ yalandır! Sap-sağlamam, özüm də elə kökəlmişəm ki, hərdən utanıram da; bircə siz sağalaydınız! Hə, sağ olun, əzizim; barmaqlarınızı öpürəm.

Sizin əbədi dostunuz Makar Devuşkin.

P.S. Ah, həyatım, o nədir yazmısınız? Sizə tez-tez gələ bilmərəm axı. Bu necə ola bilər? Sizdən soruşuram. Bəlkə gecə düşəndən sonra gəlim? İlin bu vaxtı gecələr də aydınlıq olur. Siz huşsuz halda yatanda yanınızdan ayrılmamışdım; burdakı işləri necə yoluna qoyduğumu özüm də bilmirəm; sonra daha gəlmədim, hamı maraqlanmağa, sual verməyə başlamışdı. Burda onsuz da nələrsə danışmağa başlayıblar. Terezaya inanıram, çərənçi deyil, amma anam, bir özünüz düşünün, burdakılar bizim haqqımızda öyrənsələr necə olacaq? Sonra nə fikirləşərlər, nə deyərlər? Siz hələlik öz qeydinizə qalın, sağalın, ondan sonra hardasa başqa yerdə görüş təyin edərik.

8-ci məktub – 1 iyun

Dəyərli Makar Alekseyeviç!

Sizin mənə etdiklərinizin, bəslədiyiniz sevginin əvəzini elə qaytarmaq istəyirəm ki, bir bilsəniz; buna görə də bayaqdan komodda eşələnib köhnə dəftərimi tapdım və onu indi sizə göndərirəm. Onu həyatımın xoşbəxt günlərində yazmağa başlamışdım. Siz tez-tez keçmiş həyatımla, əvvəllər necə yaşadığımla, anamla, Pokrovskiylə, Anna Fyodorovnanın yanında yaşadığım dönəmlə və düçar olduğum bədbəxtliklə bağlı soruşurdunuz və həyatımın bəzi anlarını qələmə aldığım bu dəftəri elə həvəslə oxumaq istədiyinizi bildirirdiniz ki, onu sizə göndərməklə sizi sevindirəcəyimə şübhəm yoxdur. Bu dəftəri oxuyanda kədərlənirəm. Mənə elə gəlir ki, bu dəftərdəki axırıncı sətiri yazandan sonra iki dəfə qocalmışam. Xatirələr ayrı-ayrı vaxtlarda yazılıb. Sağ olun, Makar Alekseyeviç! İndi çox darıxıram və yuxusuzluqdan əziyyət çəkirəm. Sağalmaq istəyirəm!

I

Atam öləndə on dörd yaşım vardı. Uşaqlığım həyatımın ən xoşbəxt dövrü olub. Həyatım çox uzaq əyalət şəhərində başlayıb. Atam T. quberniyasında knyaz P.-un işlər müdiri idi. Biz knyazın kəndlərindən birində yaşayırdıq. Uşaqlıqda çox dəcəl idim; bütün günü çöldə, zəmidə, həyətdə qaçırdım, heç kim qayğıma qalmırdı. Atam bütün günü iş görürdü, anam təsərrüfatla məşğul olurdu, mənə heç nə öyrətmirdilər və mən bundan razı idim. Səhər açılan kimi üz tuturdum çölə, heç nədən qorxum yox idi, – birdən azaram, yıxılıb əzilərəm, paltarım cırılar, – heç nə olmaz.

Bir də, məncə bütün ömrümü kənddə yaşamalı olsaydım çox xoşbəxt olardım. Bununla bərabər uşaq ikən doğma yerlərdən ayrılmalı oldum. On iki yaşım olanda Peterburqa köçdük. Ah, köçməyimizi xatırlayanda elə kədərlənirəm ki! Sevdiyim yerlərlə, adamlarla vidalaşanda ağlayırdım. Yadımdadır ki, göz yaşı içində atamın boynuna sarılıb, bir az da olsa kənddə qalmağımızı xahiş elədim. Atam üstümə qışqırdı, anam ağladı; dedi ki, vəziyyət getməyimizi tələb edir. Qoca knyaz P. ölmüşdü. Varisləri atamı işdən çıxartmışdılar. Peterburqda kimlərinsə dövriyyəsində atamın bir az pulu var idi. Öz imkanlarını bərpa etmək üçün Peterburqa gəlməyi lazım bilmişdi. Bunu sonralar anamdan öyrəndim. Biz Peterburqa köçdük və atam ölənə qədər eyni evdə yaşadıq. Təzə həyata öyrəşmək mənim üçün çox çətin oldu! Biz Peterburqa payızda gəlmişdik. Kənddən çıxanda günəş isti şüalarını səpələyirdi; kənd işləri yekunlaşırdı; xırmanlarda qalaqlanmış taxıla quşlar daraşmışdı; kənddə həyat şən idi; şəhərdə isə bizi yağış, ayaz, sırtıq payız havası və çoxlu hirsli, narazı, yad adam qarşıladı. Birtəhər yerləşdik. Atam bütün günü evdə olmurdu, anamınsa vaxtı yox idi, məni tamamilə unutmuşdular. Təzə evimizdəki birinci səhəri yuxudan çətinliklə durdum. Pəncərələrimiz hansısa sarı hasara baxırdı. Küçə palçıqlı və çirkli idi. Tək-tək adam keçirdi, hamısı da elə büzüşmüşdülər ki, elə bil üşüyürdülər.

Evdəsə bütün günüm darıxmaqla keçirdi. Qohumumuz və tanışımız demək olar ki, yox idi. Anna Fyodorovna ilə atam yola getmirdi; atam ona borclu idi. Evə tez-tez kimlərsə iş üçün gəlirdi. Adətən mübahisə edirdilər, qışqırırdılar. Hər belə görüşdən sonra atam hirslənirdi; gün uzunu otağın içində gəzişirdi, heç kiminlə heç nə danışmırdı. Belə vaxtlarda anam danışmağa cəsarət etmirdi, sakitcə otururdu. Mən bir küncə qısılıb kitab oxuyurdum, – tərpənməyə də qorxurdum.

Peterburqa gələndən üç ay sonra məni pansiona verdilər. Orda əvvəl-əvvəl çox darıxırdım! Hər şey elə quru, xoşagəlməz idi ki, – mürəbbiyələr qaşqabaqlı, qızlar şəbədəçi, mənsə vəhşi. Çox ciddi yer idi. Hər şey saatbasaat ölçülüb, ümumi stol, darıxdırıcı müəllimlər – bütün bunlar əvvəl-əvvəl məni incidirdi. Orda heç yata da bilmirdim. Olurdu ki, bütün gecəni ağlayırdım, uzun, darıxdırıcı, soyuq gecəni ancaq ağlayırdım. Axşamlar hamı oturub dərs oxuyanda mən evimizi, anamı, atamı, qoca dayəmi, dayənin nağıllarını xatırlayırdım… kədərlənirdim! Belə hallarda evdəki hər şeyi dəqiqliklə xatırlayırsan. Düşünürsən ki, bu saat evdə olsaydım çox yaxşı olardı! Balaca otağımızda, samovarın yanında oturardım, hamı yanımda olardı; hər şey isti, tanış, yaxşı olardı. Anamı möhkəm-möhkəm qucaqlayardım. Düşünürsən, düşünürsən, bir də görürsən ki, gözyaşların yaxana tökülür. İşdir səhərə dərsini öyrənməsən, onda vay halına! Çox darıxırdım. Əvvəl-əvvəl bütün qızlar mənə lağ edirdilər, hirsləndirirdilər, dərs danışanda fikrimi yayındırırdılar, sırayla nahara və ya çay içməyə gedəndə çimdikləyirdilər, mürəbbiyələrə məndən şikayət edirdilər. Hərdən şənbə axşamı dayəm dalımca gəlirdi, onda bərk sevinirdim. Elə kandardaca dayəmin boynuna sarılırdım. O məni geyindirir, hazırlayır, mənsə eləcə danışıram, danışıram. Sevinclə evə gəlirəm, uzun illərin həsrətlisi kimi bizimkiləri qucaqlayıram. Söhbət başlayır, hamıyla əhval tutursan, gülürsən, qaçırsan, tullanırsan. Atayla fəlsəfədən, müəllimlərdən, fransız dili dərsindən, Lomondun qrammatikasından ciddi-ciddi danışırsan. Hamı şəndir, razıdır. İndi də o dəqiqələri xatırlayanda sevinirəm. Bütün gücümlə oxuyub atamın xoşuna gəlməyə çalışırdım. Görürdüm ki, o olan-qalanını mənə verir, özüsə çabalayır. Günü-gündən o daha da qarabaq, hirsli olurdu. Xasiyyəti getdikcə korlanırdı; işləri yolunda deyildi, xirtdəyəcən borc yığılmışdı. Anam atamı hirsləndirməmək üçün ağlamağa da qorxurdu; o da yavaş-yavaş xəstələnirdi, arıqlayırdı, möhkəm öskürürdü. Hərdən pansiondan gəlirdim, onlarınsa kefi yoxdur, anam ağlayır, atam hirslidir. Sonra atam deyinməyə başlayır ki, mən onları sevindirmək üçün heç nə etmirəm, mənim üçün o qədər pul xərcləyirlər, amma mən hələ də fransızca danışa bilmirəm; bir sözlə, bütün bədbəxtliklərin səbəbkarı anamla mən olurduq. Anamı necə incitmək olardı axı? Ona baxanda ürəyim parçalanırdı; yanaqları sallanmışdı, gözlərinin altı torbalanmışdı, rəngi bozarmışdı. Hər şey mənim başımda çatlayırdı. Həmişə boş şeylərdən başlayırdı, sonrasa getdikcə böyüyürdü, hətta çox vaxt nə olduğunu özüm də anlamırdım. Fransız dili, mən axmağam, mənə görə axırıncı pullarını küçəyə atıblar, boş-boşuna pansiona gedirəm, Lomondun qrammatikası yaxşı qrammatikadır, amma Zapolskinin qrammatikası daha yaxşıdır, mən ürəksiz, hissiyyatsız adamam… – bir sözlə, hər şeyə görə mən cavab verməli olurdum. Atam bunu məni sevmədiyinə görə etmirdi; yox, o məni də, anamı da qəlbən sevirdi. Amma xasiyyəti belə idi.

Atam o qədər fikir çəkirdi ki, axır vaxtlar birtəhər olmuşdu, özünü heç qorumurdu, birdən özünü soyuğa verdi və xəstələndi, çox az əziyyət çəkdi və qəfildən öldü, biz hətta necə olduğunu dərk etmədik. Anam onsuz da axır vaxtlar özündə deyildi, mən qorxurdum ki, başına hava gələr. Atam ölən kimi borclular dəstəylə üstümüzə gəlməyə başladılar, elə bil yerdən çıxdılar. Nəyimiz vardısa hamısını verdik. Bura köçəndən yarım il sonra atamın Peterburq tərəfdə aldığı evi də satdıq. Bilmirəm, borclular öz aralarında necə razılaşdılar, amma biz heç nəsiz qaldıq. Anam xəstə idi, ac idik, pulumuz yox idi, məhvə doğru gedirdik. O vaxt on dörd yaşım təzə tamam olmuşdu. Elə bu vaxt Anna Fyodorovna bizə gəldi. O elə hey hansısa qohumluqdan danışırdı. Anam deyirdi ki, qohumuq, amma uzaq qohum. Atam sağ olan vaxt o bizə gəlməmişdi. Bizdə olanda ağladı, halımıza acıdığını bildirdi, sonra dedi ki, atam özü günahkar imiş, bacarmayacağı işlərə girişibmiş. Sonra bizimlə barışmaq istədiyini dedi, anamsa heç vaxt ona qarşı kin saxlamadığını bildirəndə onun gözləri yaşardı, anamla kilsəyə gedib atam üçün dua oxutdurdu. Bundan sonra anamla barışdı.

Anna Fyodorovna uzun giriş edəndən sonra kasıblığımızı, köməksizliyimizi, çarəsizliyimizi vurğulayıb bizi, öz təbiriylə desək, evində yaşamağa dəvət etdi. Anam təşəkkür etdi, xeyli düşündü, qərara gələ bilmədi; amma başqa çarə olmadığı üçün razılaşdı və Anna Fyodorovnaya dedi ki, onun təklifini minnətdarlıqla qəbul edirik. Peterburq tərəfdən Vasilyevski adasına köçdüyümüz səhəri xatırlayıram. Aydın, soyuq və quru payız səhəri idi. Anam ağlayırdı; mən hədsiz dərəcədə kədərli idim; sinəm parçalanırdı, adını bilmədiyim hiss ruhumu didirdi… Çətin vaxtlar idi.

II

Əvvəllər təzə evə öyrəşə bilmirdik. Anna Fyodorovna Altıncı küçədəki evində yaşayırdı. Evdə beş otaq var idi. Otaqların üçündə Anna Fyodorovna və ögey bacım Saşa yaşayırdı. Saşa yetim idi, atası da, anası da ölmüşdü, Anna Fyodorovnanın yanında tərbiyə alırdı. Bir otaqda biz yaşayırdıq. Axırıncı otaqda isə kasıb tələbə Pokrovski yerləşmişdi. Anna Fyodorovna yaxşı yaşayırdı, təsəvvür etdiyimizdən daha varlı idi; amma onun var-dövləti bir az sirli məsələdir, məşğul olduğu işlər kimi. O həmişə nəyləsə məşğul idi, gündə bir neçə dəfə harasa gedirdi. Amma nəylə məşğul olduğunu, nə iş gördüyünü heç vaxt öyrənə bilmədim. Tanışları çox və müxtəlif idi. Tez-tez qonaqları gəlirdi, cürbəcür adamlar, gəlirdilər, bir az oturub gedirdilər. Qapının zəngi çalınan kimi anam məni otağımıza aparırdı. Anna Fyodorovna buna görə anama hirslənirdi və tez-tez qürurlu olduğumuzu, hətta həddindən çox qürurlu olduğumuzu, üstəlik qürurlanmalı bir şeyimizin olmadığını da vurğulayırdı. O vaxt bu qürur məsələsini anlamırdım; amma indi anlayıram, ən azı təxmin edirəm ki, nə üçün anam Anna Fyodorovnanın evinə köçməyə tərəddüd edirdi. O hirsli qadın idi, bizi çox incidirdi. Bizi nə üçün evinə apardığını indiyə qədər başa düşməmişəm. Əvvəllər o bizə qarşı mehriban idi, sonra isə tamamilə köməksiz olduğumuzu və getməli yerimizin olmadığını görüb əsil simasını göstərdi. Sonralar mənimlə mehribanlaşdı, hətta şübhəli dərəcədə çox mehribanlaşdı. Amma mən də anam kimi dözməyə məcbur idim. Sonra yeri gəldi-gəlmədi xeyirsevərliyindən dəm vurmağa başladı. Bizi başqalarıyla tanış edəndə, xeyirxahlıq üçün evində sığınacaq verdiyi dul qadınla ögey qızı kimi təqdim edirdi. Hər yediyimiz tikəni saymağa başlamışdı, yeməyəndə də bunu qudurğanlığa yozurdu; nə etsək söz tapırdı. Atamın dalınca da danışırdı; guya o başqalarına yarınmaq istəyib, amma əksinə daha da pis vəziyyətə düşüb; sonra da arvadıyla qızını küçələrə salıb, əgər Anna Fyodorovna olmasaymış, biz acından ölüb gedəcəkdik, heç kimin də vecinə olmayacaqdı. Ağzına gələni danışırdı! Qulaq asmağa iyrənirdim artıq. Anam daim ağlayırdı, səhhəti günü-gündən pisləşirdi, ayaq üstündə əriyirdi; bununla bərabər səhərdən axşama qədər işləyirdik, evdə sifarişlə paltar tikirdik; bu da Anna Fyodorovnanın heç xoşuna gəlmirdi, gedib-gəlib deyirdi ki, evim sizin üçün dərzi dükanı deyil. Amma pul qazanmaq lazım idi, paltar almaq lazım idi, vacibatları ödəmək lazım idi, bizim öz pulumuz olmalıydı. Vaxtı çatanda burdan köçmək ümidiylə yaşayırdıq. Amma anam işlədikcə daha çox zəifləyirdi. Xəstəlik onun ömrünü qurd kimi gəmirib ölümünü yaxınlaşdırırdı. Hamısını görürdüm, hiss edirdim, hamısı gözümün qabağında baş verirdi.

Hər təzə gün keçən günün eyni olurdu. Çox sakit yaşayırdıq, elə bil heç şəhərdə deyildik. Anna Fyodorovna da gücündən əmin olandan sonra bizdən əl çəkmişdi. Onsuz da heç kim onun sözünün qabağına söz qoymağa cəsarət etməzdi.

Bayaq da dediyim kimi, yanımızdakı otaqda tələbə Pokrovski yaşayırdı. O Saşaya fransız və alman dillərini, tarixi, coğrafiyanı – ümumiyyətlə, bütün elmləri öyrədirdi və buna görə də Anna Fyodorovna otaqlardan birini ona vermişdi. Saşa dəcəl olmağına baxmayaraq ağıllı qız idi; o vaxt on üç yaşı vardı. Anna Fyodorovna anama eyham vurmuşdu ki, mənim də oxumağım pis olmaz; çünki pansionda çox şey öyrənə bilməmişdim. Anam sevincək halda razılaşdı və mən bir il Saşayla birlikdə Pokrovskidən dərs aldım.

Pokrovski çox kasıb oğlan idi; özü də xəstə olduğu üçün oxumağa gedə bilmirdi, ona elə-belə, öyrəşdiyimiz üçün tələbə deyirdik. Çox sakit adam idi, heç vaxt otağından səs gəlmirdi. Gəzməyi, oturub-durmağı qəribə idi; elə ehtirasla danışırdı ki, əvvəl-əvvəl ona baxanda gülməyim gəlirdi. Saşa həmişə onu hirsləndirirdi, xüsusən dərs vaxtı. Üstəlik onun xasiyyəti ağır idi, heç nəyin üstündə özündən çıxırdı, üstümüzə qışqırırdı, tez-tez dərsi yarımçıq qoyub hirsli halda gedirdi. Otağında bütün günü kitab oxuyurdu. Çoxlu kitabı vardı, hamısı da nadir, bahalı kitablar. Başqa hardasa da xüsusi dərs verirdi, pul qazanırdı, görürdün bir az pul yığan kimi gedib təzə kitablar alırdı.

Vaxt keçdikcə onu yaxından tanımağa başladım. O mehriban, xeyirxah adam idi, indiyəcən gördüyüm adamların ən yaxşısı idi. Anam ona çox hörmət edirdi. Az sonra isə o mənim ən yaxın dostum oldu.

Əvvəllər Saşayla oturub saatlarla düşünürdük ki, nə etsək onu hirsləndirib hövsələdən çıxara bilərik? Onun hirslənməyi gülməli idi və mənim xoşuma gəlirdi (indi bunu xatırlamağa da utanıram). Bir dəfə onu çox möhkəm hirsləndirdik və o pıçıldadı: “Pis uşaqlar”. Birdən-birə çox utandım, həm də ona yazığım gəldi. Qulaqlarıma qədər qızardım, az qala ağlaya-ağlaya bizim dəcəlliyimizə fikir verməməsini və sakitləşməsini istədim, o isə dərsi tamamlamadan kitabı bağlayıb otaqdan çıxdı. Özümə yer tapa bilmirdim. Onu acıqlandırdığımız üçün özümü danlayırdım. Onu az qala ağlatmışdıq! O gecə yata bilmədim. Deyirlər vicdan əzabı adamı sakitləşdirir, – əksinə. İstəmirdim ki, o məni uşaq kimi görsün. Onda artıq on beş yaşındaydım.

O gündən başlayaraq Pokrovskinin mənim haqqımdakı təəssüratlarını necə dəyişdirə biləcəyim haqda düşünüb planlar qurmağa başladım. Amma xəyalpərvərliyim buna mane olurdu. Düzdür, daha Saşaya qoşulub dəcəllik etmirdim, Pokrovski daha bizə hirslənmirdi; amma bu az idi.

İndi isə, gördüyüm adamların ən maraqlısı və ən yazığı haqqında bir neçə söz deyim. Ona görə onun haqqında indi yazıram ki, əvvəllər ona heç fikir vermirdim, – Pokrovskiyə aidiyyatı olan hər şey mənim üçün maraq kəsb etməyə başlamışdı!

Hərdən evimizə balaca, çirkli, pis geyinmiş, ağsaç, bir sözlə, olduqca qəribə bir qoca gəlirdi. İlk baxışdan adama elə gəlirdi ki, o öz varlığından utanır, vicdan əzabı çəkir. Elə əzilib-büzülürdü, elə sıxılırdı ki, dəli olduğunu da düşünmək olardı. Olurdu ki, evimizə gəlirdi, şüşəli giriş qapısının yanında dayanırdı, amma evə girməyə cəsarət etmirdi. Belə vaxtlarda ya mən, ya Saşa, ya da ev qulluqçularından biri yanından keçəndə səsini çıxartmadan, işarələrlə varlığını nəzərə çarpdırırdı və ancaq biz evdə qıraq adamın olmadığını, istədiyi vaxt evə girə biləcəyini deyəndən sonra rahatlanırdı, əllərini bir-birinə sürtüb qapıdan içəri girirdi və pəncələrinin üstündə Pokrovskinin otağına gedirdi. Bu onun atası idi.

Sonralar bu qoca haqqında hər şeyi öyrəndim. O haçansa hardasa qulluq etmişdi, xüsusi bacarığı olmadığı üçün idarədəki ən axırıncı, ən nəzərə çarpmayan işçi idi. Birinci arvadı öləndə (Pokrovskinin anası) ikinci dəfə evlənmək qərarına gəlib, bir meşşan qadınla evlənmişdi. Təzə arvadı evi istədiyi kimi idarə edirdi, hər şeyi əlində cəmləmişdi, heç kimə rahatlıq vermirdi. Tələbə Pokrovski onda uşaq idi, on yaşı vardı. Ögey anası ona nifrət edirdi. Amma taleyi onun üzünə güldü. Atasının məmur olduğu vaxtlardan tanıdığı mülkədar Bıkov uşağı öz himayəsinə götürdü və hansısa məktəbə qoydu. Bıkovun ona bu münasibəti göstərməyi, Pokrovskinin anasını tanımağından irəli gəlirdi. Bıkov Anna Fyodorovnanın qohumu idi, Pokrovskinin anası isə Anna Fyodorovnanın himayəsində idi və onu məmur Pokrovskiyə Anna Fyodorovna ərə vermişdi. Toyda Bıkov gəlinə beş min rubl cehiz vermişdi, amma pulların necə olduğunu heç kim bilmir. Bunları mənə Anna Fyodorovna danışmışdı, Pokrovski özü ailəsi haqqında danışmağı xoşlamırdı. Deyilənlərə görə onun anası göyçək qadın imiş və onun nə üçün bu məmura ərə getdiyi mənimçün maraqlıdır. Amma o çox yaşamamışdı, evlənəndən dörd il sonra ölmüşdü.

Məktəbdən sonra Pokrovski gimnaziyaya, sonra isə universitetə getmişdi. Peterburqa tez-tez gələn cənab Bıkov, burda da onu himayəsi altında saxlamışdı. Pokrovski xəstələndiyi üçün universitetə davam edə bilməmişdi. Bıkov onu Anna Fyodorovna ilə tanış etmişdi, onu təriflədiyi üçün Anna Fyodorovna yaşamaq və yemək müqabilində onu evində saxlamağa razılıq vermişdi, amma o gərək Saşaya vacib olan dərsləri verəydi. Qoca Pokrovski isə, ikinci arvadının ucbatından içkiyə qurşanmışdı, ayıq vaxtı olmurdu. Arvadı onu döyürdü, mətbəxdə yatmağa qovlayırdı, getdikcə qoca bütün bunlara öyrəşdi və daha şikayətlənmədi. O qədər yaşlanmasa da, ağlını itirmək dərəcəsinə çatmışdı. Ondakı yeganə həyat əlaməti oğluna bəslədiyi hədsiz sevgi idi. Deyilənlərə görə, gənc Pokrovski anasının eynidir, eynən bir almanın iki üzü kimi. Görəsən oğlunu belə sevməyinin səbəbi, onun anasına çox oxşamağı deyildi ki? Qoca oğlundan başqa heç nə haqda düşünmürdü və həftədə iki dəfə onun yanına gəlirdi. Tez-tez gəlməyə çəkinirdi, çünki gənc Pokrovskinin bu ziyarətlərdən xoşu gəlmirdi. Gənc Pokrovskinin ən böyük çatışmazlığı atasına qarşı hörmətsizliyi idi. Düzünə qalsa, bunda atasının da günahı vardı. Çünki o hər şeylə maraqlanırdı, yerli-yersiz suallarıyla oğluna mane olurdu və bəzən içkili halda gəlirdi. Oğlu atasını tərbiyələndirməyə çalışırdı, axırda vəziyyət o həddə çatmışdı ki, ata oğlunun icazəsi olmadan ağzını açmağa qorxurdu.

Yazıq qoca öz Petenkasına (oğlunu belə çağırırdı) göz dolusu baxa bilmirdi. Çünki hər dəfə onu ziyarətə gələndə necə qəbul olunacağını düşünürdü, buna görə də xeyli vaxt içəri girməyə cəsarət etmirdi. Olurdu ki, məni saxlayıb iyirmi dəqiqə sorğu-sual edirdi: Petenka necədir? Sağlamdırmı? İndi kefi necədir? Nəyləsə məşğuldur, yoxsa yox? Yazır, yoxsa nəsə fikirləşir? Mən onun bütün suallarına yerli-yataqlı cavab verib qocanı sakitləşdirəndən sonra, nəhayət ki, qərara gəlib içəri girirdi, yavaş-yavaş otağın qapısını açıb başını içəri salırdı, görəndə ki, oğlu hirslənmədi və başıyla işarə etdi, içəri girirdi, səs salmamağa çalışaraq daim əzik və çirkli olan şinelini və papağını çıxartıb asılqandan asırdı; sonra ehtiyatla keçib hansısa stulda otururdu və oğlunun kefinin necə olduğunu bilmək üçün gözlərini ona dikirdi. Əgər Petenkanın kefi yox idisə, onda yavaşcadan: “Mən elə-belə gəldim, bir dəqiqəlik, sənə dəyməyə”, – deyib ayağa dururdu. Yenə də səs salmamağa çalışaraq şineliylə papağını götürüb qapını yavaşca aralayırdı və bayıra çıxırdı.

Amma oğlunun kefi yaxşı olanda, onu təbəssümlə qarşılayanda, qoca sevincdən özünü itirirdi. Belə vaxtlarda necə fərəhləndiyini üzündən bilmək olurdu. Oğlu onunla danışanda özünü yığışdırır, cavab verəndə azca yerindən durur, özünü yaxşı aparmaq istədiyi halda gülməli hərəkətlər edirdi. Amma danışa bilmirdi; bilmirdi əllərini hara qoysun, özünü necə saxlasın; cavab verməmişdən qabaq demək istədiyini xeyli dodaqaltı pıçıldayırdı. Əgər cavabı öz xoşuna da gəlirdisə, onda frakını, qalstukunu, jiletini düzəldib özündənrazı görkəm alırdı. Hərdən elə cəsarətlənirdi ki, ayağa durub rəfə yaxınlaşırdı, əlinə keçən kitabı götürürdü, təsadüfi yerini açıb elə ordaca oxuyurdu. Bunu da təbii şəkildə etməyə çalışırdı. Guya həmişə istədiyi vaxt oğlunun kitablarını qarışdırmaq hüququna malikdir. Amma bir dəfə tələbə Pokrovski ona kitablarına toxunmamasını dedi. O an qocanın necə qorxduğunu gördüm. O birdən-birə özünü itirdi, kitabı yerinə qoydu, amma kitabı tərsinə qoyduğunu görəndə özünü daha çox itirdi, bilmədi ki, necə hərəkət etməlidir. Pokrovski onu xeyli danlamışdı və vaxt keçdikcə düzəldiyini görürdü. Qoca ikinci, ya da üçüncü dəfə idi ki, onun yanına ayıq gəlirdi, onda tələbə Pokrovski qocaya iyirmi beş qəpik verdi, gələn dəfə gələndə isə əlli qəpik. Hərdən onun üçün çəkmə, qalstuk, ya da jilet alırdı. Atası təzə paltarları əyninə geyinəndə xoruzlanırdı. Hərdən də bizim otağımıza gəlirdi, Saşayla mənə pryanik və ya alma gətirirdi, oturub Petenkadan danışırdı. Yaxşı oxumağımızı, diqqətli olmağımızı istəyirdi, deyirdi ki, Petenka yaxşı oğlandır, nümunəvi oğlandır, üstəlik də alimdir. Danışanda gözlərini elə süzdürürdü ki, özümüzü saxlaya bilməyib elə onun qabağındaca gülürdük. Anam onu çox istəyirdi. Qocanın özününsə Anna Fyodorvnadan acığı gəlirdi, baxmayaraq ki, onu görəndə müti vəziyyət alırdı.

Tezliklə Pokrovskinin dərslərinə getməməyə başladım. O mənə hələ də uşaq kimi baxırdı, Saşayla bir tuturdu. Bu məni çox incidirdi, özümü böyük adamlar kimi aparmağa çalışırdım. Amma heç kim buna fikir vermirdi. Pokrovski ilə ümumiyyətlə danışmamağa çalışırdım, çünki onunla danışanda qızarırdım, çaşırdım, sonrasa bir küncə çəkilib utandığımdan ağlayırdım.

Amma bir hadisədən sonra Pokrovskiylə yaxınlaşdıq, heç bilmirəm o hadisə olmasaydı axırımız necə olacaqdı. Bir dəfə axşamüstü, anam Anna Fyodorovnanın yanında olanda Pokrovskinin otağına girdim. Onun evdə olmadığını bilirdim, amma otağa nə üçün girdiyimi bilmirdim. Bir ildən bir az çox idi ki, yan-yana yaşayırdıq, amma mən hələ onun otağını görməmişdim. Ürəyim elə döyünürdü ki, elə bil sinəmi parçalayıb çıxmaq istəyirdi. Xüsusi maraqla hər şeyi süzdüm. Otaq səliqəsiz yığışdırılmışdı. Ağzınacan kitabla dolu beş dənə rəf divarlara vurulmuşdu. Stolla stulların üstünə kağızlar atılmışdı. Hər yerdə kitablar və kağızlar! Birdən-birə bir fikir bütün varlığımı çulğadı, ona layiq olmadığımı düşünməyə başladım. O çox savadlıdır, bur qədər çox oxuyub, mənsə savadsızam, heç nə bilmirəm, bircə dənə də olsun kitab oxumamışam… Bu fikir ağlımdan keçən kimi gözlərimi qaldırıb rəflərə baxdım. Birdən-birə onun bütün kitablarını oxumaq istədim. Bəlkə də onun oxuduqlarını oxuyub, onun bildiklərini bilsəydim, dostluğuna layiq olardım. Birinci rəfə yaxınlaşıb əlimə keçən üstü tozlu, köhnə kitabı götürdüm, utansam da, ağarıb-qızarsam da, gecə anam yatandan sonra şam işığında oxumaq üçün öz otağımıza apardım.

Otağımıza gələn kimi köhnə, vərəqlərini qurd yemiş kitabı açıb vərəqlədim, oxumağa çalışdım, amma kitab latınca idi! Tez Pokrovskinin otağına qayıdıb kitabı yerinə qoymaq istəyəndə koridordan addım səsləri gəldi. Tez-tələsik kitabı yerinə qoymağa çalışdım. Kitablar rəfə elə sıx yığılmışdı ki, bu kitabı götürəndən sonra yerdə qalanları genişlənib bütün yeri tutmuşdular, əlimdəki kitab üçün yer qalmamışdı. Var gücümlə kitabı yerinə basmağa çalışdım. Divara vurulmuş mıxlardan biri elə bil məni gözləyirmiş kimi sındı. Rəfin bir tərəfi aşdı. Kitablar gurultuyla yerə dağıldı. Qapı açıldı və Pokrovski otağa girdi.

Nəzərə almaq lazımdır ki, Pokrovski kiminsə əşyalarına toxunmağını xoşlamırdı, kitablarına isə, ümumiyyətlə əl vurmaq olmazdı! Rəfdəki bütün kitablar – nazik, qalın, balaca, böyük, nə qədər vardısa hamısı yerə tökülüb stol-stulun altına səpələnəndə keçirtdiyim dəhşət hissini təəvvür edin! Qaçardım, amma gec idi. “Əlbəttə, – düşünürəm, – əlbəttə! Mən məhv oldum. Özümü körpə çağa kimi aparıram lap. Mən necə axmağam!” Pokrovski möhkəm hirsləndi. “Bircə bu çatmırdı! – deyə o qışqırdı. – Heç utanırsınız? Haçan ağıllanacaqsınız?..” Tez kitabları yığışdırmağa başladı. Mən də kömək etmək istədim. “Lazım deyil, lazım deyil! – qışqırdı. – Burnunuzu hər yerə soxmasaydınız daha yaxşı olardı”. Qorxduğumu görüb səsinin tonunu bir az aşağı saldı, öyüd verən müəllimlər kimi danışmağa başladı. “Haçan özünüzü yaxşı aparmağı öyrənəcəksiniz? Siz axı uşaq deyilsiniz, balaca deyilsiniz, sizin axı on beş yaşınız var!” Bunu deyib artıq böyüdüyüm haqda dediyi fikirləri təsdiqləmək istəyirmiş kimi gözlərini qaldırıb mənə baxdı və qulaqlarına qədər qızardı. Sonra ayağa durub mənə yaxınlaşdı, utana-utana nəsə deməyə başladı, deyəsən üzr istəyirdi. Özümü itirmiş halda ona baxırdım, amma tezliklə özümə gəldim. Pokrovskidən daha çox qızardım, üzümü əllərimlə tutub bayıra qaçdım.

Nə edəcəyimi, utandığımdan harda gizlənəcəyimi bilmirdim. Elə bircə məni öz otağında görməyi bəs idi! Üç gün ona baxa bilmədim. Qızarıb doluxsunurdum. Ağlıma çox qəribə və axmaq fikirlər gəlirdi, ən qorxulusu da bu idi ki, gedib hər şeyi açıq-açığına etiraf edim, özümü uşaq kimi aparsam da, niyyətimin pis olmadığını izah edim. Bunu edəcəkdim, amma tanrıya şükür ki, özümdə cəsarət tapa bilmədim. Yoxsa nələr olardı! İndi də yadıma düşəndə vicdanım sızıldayır!

Bir neçə gün sonra anam xəstələndi. İki gün yataqdan qalxmadı, üçüncü gün isə qızdırıb titrətməyə başladı. Bir gecə yatmayıb yanında oturdum. Su verdim, dərman içirtdim. İkinci gecə dayana bilmədim, yuxu məni aparırdı, gözlərim qaralır, başım fırlanırdı. Mürgüləsəm də anamın iniltisinə oyanırdım, amma bir neçə saniyə sonra təzədən yuxuya gedirdim. Əzab çəkirdim. İndi dəqiq xatırlamıram, amma arada çox pis yuxu görüb dəhşət içində oyandım. Otaq qaranlıq idi, sönməkdə olan şamın solğun şüaları gah artır, gah azalırdı. Nə üçünsə qorxdum, məni dəhşət bürüdü; ürəyim də sıxılırdı… Stuldan sıçrayıb hansısa əzabverici, dəhşətli hissin təsirindən qeyri-ixtiyari qışqırdım. Bu vaxt qapı aralandı, Pokrovski otağa girdi.

Özümə gələndə onun qollarındaydım. O məni ehtiyatla kresloya oturtdu, su içirtdi və suallar verməyə başladı. Ona nə cavab verdiyim yadımda deyil. “Siz xəstəsiniz, siz özünüz də xəstəsiniz, – bunu deyib əlimdən tutdu, – qızdırmanız var, səhhətinizə diqqət yetirmirsiniz. Sakitləşin, yatmağa çalışın. Sizi iki saata oyadaram. Bir az sakitləşin… Uzanın, uzanın!” O imkan vermirdi ki, nəsə deyim. Yorğunluq olan-qalan gücümü də aldı, gözlərim bağlandı. Yarım saat yatmaq qərarına gəlib kresloya yayxandım, bir də səhər oyandım. Pokrovski anamın dərman içmək vaxtı gələndə məni oyatmışdı.